# وقذ (و-ق-ذ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%82%D8%B0

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ve vurularak öldürülen

- Harfler: و - ق - ذ
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَالْمَوْقُوذَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D9%88%D9%92%D9%82%D9%8F%D9%88%D8%B0%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | وَالْمَفْعُولَةُ | Ve vurularak öldürülen | 1 | 1 | [5:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0/ayet/5:3.md) |

## Mücavir kökler — 35 mücavir (46 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Haneke (Kef) çene demektir
2. [ذكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Kestiniz
3. [نطح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Ve toslanan
4. [جنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Ecnef kambur demektir
5. [خمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
6. [زلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir
7. [خنزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Domuz
8. [كمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Tam
9. [هلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Boğazlandı
10. [ردي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Taş kırmaya yarayan taş veya aletdir
11. [ذبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Zebih kesilmiş hayvan demektir
12. [دمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ve kan
13. [يأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Hayızdan kesilen kadın demektir
14. [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Et
15. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
16. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Yırtıcı hayvan demektir
17. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Dikili taş demektir
18. [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür
19. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
20. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İsm hurmadan yapılan içkidir
21. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
22. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
23. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
24. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hiram keçe demektir
25. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
26. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dane, inek yavrusuna denir
27. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Süllem” merdiven demektir
28. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
29. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
30. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
31. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
32. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
33. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
34. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir
35. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وقذ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl (ilk harfi illetli و) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [صدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%85.md), [رضخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D8%AE.md), [قهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1.md), [صرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [ذكى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sert ve künt bir cisimle vurarak hareketsiz bırakma, bayıltma veya öldürme |
| Çekirdek Özet 2 | Şer‘î usulle kesilmeyip darbe veya ezilme sonucu canı çıkan murdar hayvan |
| Çekirdek Özet 3 | Kesici alet ve kan akıtma olmaksızın iç hasarla bilincin ve hayatın sönmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü genel ölüm veya herhangi bir öldürme biçimi sayıp künt travma ve kan akıtılmama şartını göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وق | Bir etkiyle durdurma, çarpma, bastırma veya ağır bir baskıyla sınırlandırma. [وقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8.md), [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md), [وقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF.md), [وقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B1.md), [وقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B9.md), [وقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%81.md), [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) köklerinde görüldüğü üzere bir nesnenin üzerine düşme, tutma, ağırlaştırma veya sınır koyma hareketi esastır. | ذ | Peltek ذ harfinin getirdiği yayılma ve gevşeme etkisiyle darbenin bedenin içine işlemesi; vurulan canlının darbe tesiriyle takatsiz kalıp serilmesi, felç olması veya iç kanamayla ölmesi anlamını netleştirir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Dışarıdan gelen sert bir nesnenin hedefe temas etmesi, gücün gövdeye saplanması veya bağlanması |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Kuvvetin belirli bir noktada toplanması, şiddetli bir sıkışma ve yoğun bir darbe odağı oluşması |
| ذ | Kapı imgesinden türetme; aralık, sızma, dağılma (ikiz harf د üzerinden yoğunlaşma) | Alınan sert darbenin iç dokulara sızması, direncin kırılarak eklemlerin çözülmesi ve bedenin yere serilmesi |
| وقذ | Sert bir nesnenin hedefte yoğunlaşıp içe doğru dağılan darbesi | Sopayla veya taşla vurulan canlının eklemlerinin gevşeyip güçten düşmesi, künt travmayla yere yıkılıp can vermesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir hayvana veya insana sopa, odun ya da taş gibi kesici olmayan sert bir cisimle kuvvetlice vurup onu halsiz bırakmak, bayıltmak veya bu yolla öldürmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ beytinde uyku ve ağırlığın insanı takatsiz bırakıp yere sermesini bu kökle tasvir eder: يلوينني ديني النهار وأجتري / ديني إذا وقذ النعاس الرقدا |
| Erken Arapça kullanım | Cahiliye Araplarının hayvanı kesmek yerine sopalarla vurarak öldürüp yemeleri adeti için kullanılır; ayrıca ağır hastalığın insanı yatağa düşürmesi hakkında حمل فلان وقيذا denir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça وقذ kökü, Sami dillerinde özellikle batı ve güney kollarında darbe, ezme ve künt travmayla hareketsiz bırakma semantik alanında temsil edilir. Kökün ilk harfi olan و arkaik Sami dillerinde bazen zayıflamakta ya da labial yarı-ünlü olarak düşebilmektedir. İbranicede doğrudan ses denkliği gösteren birincil bir fiil kökü sınırlı olmakla birlikte, vurma ve ezme yoluyla sersemletme bildiren semantik alanlar mevcuttur. Güney Sami (Eski Güney Arapça ve Ge'ez) katmanında ise darbe vurmak, yere sermek ve takatsiz bırakmak anlamı korunmuştur. Kökün temel Sami karakteristiği, kesici aletle yapılan yaralamadan (kesme, delme) farklı olarak, kütle aktarımıyla meydana gelen ezilme, sersemlik ve doku harabiyetidir. Arapça bu kökü, özellikle avlanma ve hayvan itlafında kesici olmayan aletlerin kullanılması bağlamında kurumsallaştırmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane's Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وقذ | Sert cisimle vurarak felç etme, takatsiz bırakma ve öldürme; türevlerinde ağır hastalık, uyku ve kederin çökmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Batı Sami temasları | Ezici darbe, vurma ve bastırma eylemleriyle ortak semantik altyapı paylaşımı | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı güvenilir bir soydaşlık tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وقذ | Anlamlı | Ağır darbe indirme | Sert cisimle vurup canlının hareketini bitirme, öldürme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| وذق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmeldir |
| [قوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%B0.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmeldir |
| [قذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%88.md) | Anlamlı | Göze yabancı cisim kaçması | Göze toz, çöp veya ufak bir nesnenin düşüp rahatsız etmesi | Hedef kökle ortak fiziksel temas; Kur'an'da geçmez |
| [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) | Anlamlı | Tat alma, deneme | Ağız yoluyla bir şeyin tadına bakma, bir durumu tecrübe etme | Ters permütasyon; Kur'an'da geçer |
| [ذقو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%88.md) | Anlamlı | Kulağın gevşekliği | Kulağın aşağıya doğru sarkması ve direncinin kaybolması | Gevşeme ve takatsizlik ortak paydası; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وقذ | Merkez | Künt darbe ile öldürme | Kesici olmayan bir aletle (taş, sopa) vurarak iç hasarla can alma | Canlının kanı akıtılmadan, ezilerek ve takatsiz bırakılarak ölmesi |
| [صدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%85.md) | Komşu | Çarpma, toslama | İki sert gövdenin birbirine hızla vurması | Hareketsiz bırakma veya öldürme kastı taşımayabilir, sadece temas anındaki şiddettir |
| [رضخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D8%AE.md) | Komşu | Taşla kırma, ezme | Sert ve kaba bir cisimle özellikle başı ezerek kırma | Doğrudan kemik ve sert dokunun parçalanmasına odaklanır |
| [قهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1.md) | Komşu | Baskı kurma, boyun eğdirme | Güç kullanarak iradeyi kırma ve etkisizleştirme | Fiziksel darbeden ziyade manevi veya siyasi egemenliği ifade eder |
| [صرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Yere serme, devirme | Güreşte veya kavgada rakibi yere çalma | Ölümle sonuçlanması gerekmez, ayakta durma gücünü yok etmektir |
| [ذكى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D9%8A.md) | Zıt | Şer‘î usulle boğazlama | Kesici aletle kanı akıtarak usulünce temiz bir ölüm sağlama | Hayvanın etini helal kılan, kanın tamamen dışarı atıldığı meşru kesim |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وقذ | Sert cisimle vurup öldürme | Kesici alet olmaksızın künt travmayla takatten düşürme veya itlaf etme | Kesin |
| Latince | fustigare, contundere | Sopayla dövmek, ezmek | Künt darbe yoluyla ezilmeyi karşılar; dinî murdarlık boyutunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | bludgeon to death, club | Sopayla vurarak öldürmek | Kesici olmayan aletle iç hasar vererek öldürmeyi tam karşılar; helallik/haramlık bağıntısı yoktur | Kesin |
| Almanca | totschlagen, erschlagen | Vurarak öldürmek | Darbe ile can almayı verir; kanın akıtılmaması nüansı kavramın doğasında doğrudan yer almaz | Güçlü |
| Fransızca | assommer, battre à mort | Başına vurup bayıltmak, döverek öldürmek | Sersemletme ve künt travmayla hareketsiz kılma boyutunu doğru aksettirir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْمَوْقُوذَةُ | Sopa, taş veya sert cisimle vurularak kanı akıtılmadan öldürülmüş hayvan | Yiyeceklerin helal ve haram sınırlarının çizildiği ahkâm bağlamı (Mâide [5:3](https://lisan.digital/tr/ayet/5:3.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Eşyanın helal ve haram kılınmasındaki hikmet | Allah'ın hükümleri taabbüdî midir yoksa insan bedenine zararlı olan kanın etin içinde kalması gibi bir illete mi dayanır tartışması | Haram hükmünün ilahi iradeye teslimiyet ve temizlik ekseninde ele alınması |
| Fıkıh | Zebâih ve av hükümleri | Vurulan hayvana henüz canlıyken (hayat-ı müstakırra varken) yetişilip kesilirse yenilip yenilmeyeceği; kan akıtmayan av aletlerinin hükmü | Kanı akıtılmadan iç hasarla veya ezilerek ölen hayvanın leş (meyte) sayılması |
| Tefsir | Ahkâm ayetlerinin tahlili | Cahiliye toplumunun puta kurban ederken veya et elde ederken uyguladığı vahşi itlaf yöntemlerinin nehyedilmesi | Hayvanın canına acı çektirilerek ve kanı etine hapsedilerek öldürülmesinin çirkinliği |
| Hadis | Kesim adabı ve alet seçimi | Hayvanın eziyet edilmeden, keskin bıçakla ve kanı akıtılarak kesilmesini emreden nebevî talimatlar | Tahta, taş veya ucu sivri olmayan cisimlerle vurarak itlaf etmenin yasaklanması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Teşrîi ve helal gıda | Kanı akıtılmamış murdar et | Beden ve ruh sağlığını bozan tüketimi engelleme | Dinin canı ve aklı koruma gayesi gereği eziyetle ve kaba güçle öldürülen hayvanın tüketimini haram kılması | Kesin |
| İlmi | Fizyoloji ve adli tıp | Künt travma (blunt trauma) | Dokulardaki ezilme ve iç kanama mekanizması | Dışarıya kan çıkışı olmadan basınç dalgasının hayati organları tahrip ederek hayatı sonlandırması | Kesin |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve kamu denetimi | Kaba kuvvet ve kontrolsüz şiddet yasağı | Meşru usullerin ihlal edilmesini önleme | Hukukun belirlediği adil ve nizami infaz/tasfiye süreçleri yerine barbarca linç ve darp pratiklerinin menedilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve standart güvencesi | Kusurlu ve sağlığa zararlı ürün itlafı | Piyasa kalitesini ve tüketici sıhhatini koruma | Kesim standardına uymayan, kanı hapsolmuş etlerin ticarete sokulmasının engellenmesiyle pazar emniyetinin sağlanması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Elastik olmayan çarpışma ve şok dalgası emilimi | Sisteme dışarıdan çarpan kütlenin kinetik enerjisini iç deformasyon ve ısıya dönüştürerek yapının moleküler bütünlüğünü felç etmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal yıpratma ve felç etme (paralizasyon) | Bir kuruma açıkça yasal operasyon yapmak yerine aralıksız gayriresmî baskılar uygulayarak işleyişini tıkamak ve çökertmek | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca tarihsel olarak Cahiliye döneminde tahtayla vurulmuş bir koyuna hasredip modern hayvan öldürme tekniklerindeki (elektroşok, basınçlı tabanca vb.) künt etkiyi kavrayamamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | وقذ, kesici olmayan aletlerin yol açtığı ve kanın tahliyesini engelleyen her türlü öldürücü travmayı ve canlının direncinin içten kırılarak can vermesini ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hayvanın sadece 'nasılsa öldüğü' düşüncesiyle kesim usulünü basite indirgemek; kan akıtma şartını ihmal ederek iç hasarla ölmüş hayvanların etini helal sayma yanılgısına düşmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hayvan hakları, gıda hijyeni ve helallik standartlarını ne kadar hassas fiziksel ayrıntılarla belirlediğini gösterir; ölüm biçimlerinin biyolojik sonuçlarına göre fıkhî hüküm inşa eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yiyecek haramlarını, avlanma usullerini ve hayvan kesim ilkelerini belirleyen ahkâm ayetlerinde (özellikle Mâide Suresi'nin baş kısımları) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Avlanan veya itlaf edilen hayvanlarda herhangi bir ölüm biçiminin et tüketimi için yeterli olacağı zannını ortadan kaldırır; kanın tahliye edilmediği travmatik ölümleri meyte (leş) kategorisine katar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlıya sopa, taş veya benzeri sert bir kütleyle vurarak kemik ve iç organ hasarıyla hareketsiz bırakmak, bayıltmak veya öldürmek.
- Soyut anlam: Bir varlığın dış bütünlüğü parçalanmadan iç direncinin, iradesinin ve canlılığının ağır baskı altında felç edilmesi.
- Sistematik karşılık: Helal kesimin (kanın tahliyesi) zıddı olarak, kütlesel enerjinin içe hapsedilmesiyle oluşan gayrimeşru ve tahripkâr bitiş hali.
- LaTeX modeli: $$F \cdot \Delta t \to \Delta p \implies E_{k} \xrightarrow{\text{iç}} D \quad \text{ve} \quad Q_{\text{kan}} = 0 \implies H = 0$$
- LaTeX açıklaması: Belirli bir $F$ kuvvetinin $\Delta t$ süresinde uygulanmasıyla bir $\Delta p$ momentum değişimi doğar; aktarılan kinetik enerji $E_{k}$ dışarıya yarılma açmaksızın doğrudan iç doku tahribatına $D$ dönüşür; dışa doğru sıvı ve kan akışı $Q_{\text{kan}} = 0$ kaldığından sistemin meşruiyet ve helallik değeri $H = 0$ (murdar/meyte) haline gelir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%82%D8%B0/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0/ayet/5:3.md) — وَالْمَوْقُوذَةُ

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ölü, kan, domuz eti, Allah’tan başkası adına boğazlananlar, boğularak, vurularak, yuvarlanarak veya sürüklenerek ölen, yırtıcı hayvan tarafından parçalananlar, canları çıkmadan evvel kestiğiniz müstesna, dikili taşlar üzerine kesilenler ve fal oklarıyla kısmet aramanız size haram kılınmıştır. Bunlar fasıklıktır. Bugün, küfredenler sizin dininizden ümitlerini kesmişlerdir. Öyleyse onlardan korkmayın da Ben’den korkun. Bugün, dininizi kemale erdirdim, üzerinize olan nimetimi tamamladım ve size din olarak İslamiyeti beğendim. Her kim ki açlıktan darda kalırsa günaha kaymaksızın (bunlardan yemeğe mecbur olursa) muhakkak ki, Allah Gafur’dur, Rahim’dir.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والذال و"وايء" معهما
و ق ذ، ذ و ق، ذ ق و، ق ذ ي مستعملات وقذ: الوَقْذُ: شدة الضرب، وشاة وَقيذةٌ مَوْقُوذةٌ أي مقتولة بالخشب، وتقول: وقَذَها يقِذها وَقْذاً، وهذا فعل العلوج كذلك كانوا يفعلون ثم يأكلون، فنهى الله عنه وحرمه.
وحمل فلان وَقيذاً أي ثقيلاً دنفاً مشفياً.
ذوق: ذاقَ يذوقُ ذَوْقاً ومَذاقة ومَذاقاً وذَواقاً.
وذَواقُه ومَذاقُه طيب أي طعمه.
وذُقْتُ فلاناً وذُقْتُ ما عنده، وما نزل بك مكروه فقد ذُقْتَه، وقال الله عز وجل: "ذُقْ إنك أنت العزيز الكريم".
وفي الحديث: "إن الله لا يحب الذَّوّاقين والذَّوّقاتِ" أي كلما تزوجا كرها ومدا أعينهما إلى غيرهما.
ذقو: فرس وحمار أذْقَى، والأنثى ذَقْواء، والجميع ذُقْوٌ، وهو الرخو رانف الأذن.
قذي: القَذَى: ما يقع في العين، وقَذِيَت عينه تَقْذَى قَذىً فهي قَذِيَةٌ مخفف، ويقال: قَذِيَّةٌ بتشديد الياء. وما جاء من الناقص على فعلة فالتخفيف فيه أحسن نحو: رجل هو وامرأة هوية أي صاحب هوى.
والتَّقْذِيةُ: إخراج القَذَى من العَيْن، والإِقذاءُ: القاؤه فيها.
وإذا رَمَتِ العينُ بالقَذَى قيل: قذت تَقذي قَذْياً بالياء.
والقَذاة: الواحدة وتجمع: أقذاء.

##### Türkçe

**القاف** ve **الذال** ve “**وايء**” bunlarla birlikte

و ق ذ، ذ و ق، ذ ق و، ق ذ ي kullanımdadırlar. Ve **وقذ**: **الوَقْذُ**: vurmanın şiddeti; ve **شاة وَقيذةٌ مَوْقُوذةٌ** yani odunla öldürülmüş. Ve dersin ki: onu **وقَذَها يقِذها وَقْذاً**; ve bu, **العلوج** fiilidir; yine böyle yaparlardı, sonra yerlerdi; bunun üzerine Allah onu yasakladı ve haram kıldı.

Ve falan kimse **وَقيذاً** taşıdı, yani ağır, bitkin, ölmek üzere.

**ذوق**: **ذاقَ يذوقُ ذَوْقاً** ve **مَذاقة** ve **مَذاقاً** ve **ذَواقاً**.

Ve onun **ذَواقُه** ve **مَذاقُه** iyidir, yani tadı.

Ve ben falanı **ذُقْتُ** ve onda olanı **ذُقْتُ**; ve sana inen hoş olmayan şey, artık onu **ذُقْتَه**. Ve Allah azze ve celle dedi ki: “**ذُقْ إنك أنت العزيز الكريم**”.

Ve hadiste: “**إن الله لا يحب الذَّوّاقين والذَّوّقاتِ**” yani her ne zaman evlenseler tiksinirler ve gözlerini başkalarına dikerler.

**ذقو**: **أذْقَى** bir at ve bir eşek; dişisi **ذَقْواء**; hepsi **ذُقْوٌ**; ve o, kulağı gevşek, sarkık olandır.

**قذي**: **القَذَى**: göze düşen şey. Ve gözü **وقَذِيَت**; **تَقْذَى قَذىً**; artık o **قَذِيَةٌ**dur, hafifletilmiş. Ve denir ki: **قَذِيَّةٌ** yâ’nın şeddelenmesiyle. Ve eksikten **فعلة** üzere gelen şeyde hafifletme daha güzeldir; şu gibi: bir adam ki o **هو**dur ve bir kadın ki o **هوية**dir; yani heves sahibi.

Ve **التَّقْذِيةُ**: gözden **القَذَى**yı çıkarmaktır; ve **الإِقذاءُ**: onu içine atmaktır.

Ve göz **القَذَى**yı attığında denir ki: **قذت تَقذي قَذْياً** yâ ile.

Ve **القَذاة**: tekidir; ve toplanır: **أقذاء**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

وَقَذَهُ يَقِذُهُ وَقْذاً: ضربه حتى استرخى وأشرف على الموت. وشاةٌ مَوْقوذَةٌ: قُتِلَتْ بالخشَب. ويقال: وَقَذَهُ النعاسُ، إذا غلبه. قال الأعشى:
يَلْويني دَيْني النَهارَ وأقْتَضي		دَيْني إذا وَقَذَ النُعاسُ الرُقَّدا
ورجلٌ وَقيذٌ، أي ما به طِرْقٌ. الأصمعي: المُوَقَّذَةُ: الناقةُ التي قد أثَّر الصِرارُ في أخلافها.

##### Türkçe

وَقَذَهُ يَقِذُهُ وَقْذاً: Ona vurdu; ta ki gevşeyip ölümün eşiğine gelinceye kadar. Ve **شاةٌ مَوْقوذَةٌ**: odunla öldürülmüş (koyun). Ve denilir: **وَقَذَهُ النعاسُ**; yani ona galip geldiği zaman. **الأعشى** dedi ki:
Gündüz borcum beni dolandırır ve borcumu tahsil ederim		borcumu, uyku uyuyanlara galip geldiği zaman.
Ve **رجلٌ وَقيذٌ**: yani onda **طِرْقٌ** yoktur. **الأصمعي**: **المُوَقَّذَةُ**: bağın (صِرار) onun memelerinde iz bıraktığı dişi deve.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ذ ( وايء )
قذى ، وقذ ، ذوق ، ذقي .
ذقي : أمّا ذَقى فلا أحفظه لأحدٍ مِن الثقات .
وذكره الليث في هذا الباب فقال : فَرَسٌ أَذْقَى والأنثى ذَقْواء ، والجميع الذُّقْوُ ، وهو الرِّخْو رانِف الأنف ، وكذلك الحمار .
قلت : وهذا عندي تصحيف بيِّن ، والصواب فَرَسٌ أَذْفى ، والأنثى ذفْواء : إذا كان مُسترخِيَي الأذنين . وقد فسرته في كتاب الدال .
وقذ : قال الله جلّ وعزّ : ( وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ ) ( المائدة : 3 ) .
قال الفراء : الموقوذة : المضروبة حتى تموت ولم تُذَكَ .
وأخبرني المنذري عن الحراني عن ابن السكيت ، يقال : تركتهُ وَقِيذاً ووَقيطاً بالذال والطاء .
أبو عبيد عن الأحمر : ضَربه فوقَطَه .
وقال ابن السكيت : وَقَذَه بالضَّرب .
والموقوذة والوَقيذُ : الشاة تُضرب حتى تموت ثم تؤكل .
ويقال : ضَربه على موْقِذٍ مِن مَواقِذه ، وهو المِرْفَق أو طَرَف المَنكِب أو الرُّكْبَة أو الكَعْب .
وأنشد :
دَيْنِي إذا وَقَذَ النُعاس الرُّقّدا
أي : صاروا وكأنهم سُكارى في النُّعاس .
وقال الليث : حُمِل فلانٌ وَقيذاً ، أي : ثقيلاً دَنفاً مُشْفِياً .
أبو عبيد عن الأصمعي : المُوقَذة : الناقة التي يُؤثِّر الصِّرار في أَخلافها .
وقال العَدَبّس : المُوقَّذة : التي يَرغَثُها الفَصيل فلا يخرج لبنُها إلاَّ نَزْراً لعَظم الضَرْع ، فَيرِمُ ضَرْعُها ويأخذها داءً فيه .
وفي حديث عمر أنه قال : إنِّي لأعلم مَتَى تهلك العَرَب : إذا ساسَها مَن لم يُدرك الجاهلية فيأخذها بأخلاقها ولم يُدْرِكه الإسلام فيَقِذُه الوَرَع . قوله : فيقذه ، أي : يُسكّنه ويُثْخنه ، أي : يبلغ منه مبلغاً يَمنعه مِن انتهاك ما لا يَحِلّ ولا يَجْمل .
قال : وقال خالد : الوَقْذُ : أن يَضرب فائِقُه أو خُشَّاءَهُ من وراء أُذُنه .
وقال أبو سعيد : الوَقْذ : الضَرْب على فأس القَفا ، فتصير هَدَّتُها إلى الدِّماغ فيذهب العَقل . يقال : رجل مَوْقوذٌ ، وقد وقَذَه الْحِلم : سَكّنه .
وقال ابن شُميل : الوَقيذُ : الذي يُغْشى عليه لا يُدْرَى أميّتٌ أم لا .
ذوق : قال الليث : الذَوْق : مصدرُ ذاقَ يذوقُ ذَوْقاً ومَذاقاً وذَوَاقاً . فالذَّوَاق والمَذاق يكونان مصدَرَين ، ويكونانِ طَعْماً ، كما تقول : ذَواقهُ ومذاقُه طيِّبٌ . وتقول : ذُقْتُ فلاناً وذُقْتُ ما عنده ؛ وكذلك ما نَزل بإنسان مِن مكروه فقد ذاقَه .
وجاء في الحديث : ( إن الله لا يُحبّ الذَّوّاقين والذَوّاقات ) .
قال : وتفسيره ألا يطمئن ولا تطمئن ، كُلَّما تزَوَّجَ أو تزوجَتْ كَرِهاً وطَمحا إلى غير الزَّوج .
ويقال : ذُقتُ فلاناً ، أي : خَبَرْتُه وَبُرْتُه واستَذَقْتُ فلاناً إذا خَبَرْتَه فلَم تَحمد مَخْبَرتَه . ومنه قوله :
وعهدُ الغانيات كَعهدِ قَيْنٍ
وَنَتْ عنه الجَعائلُ مُسْتذاقِ
وقال الله جلّ وعزّ : ( نُّكْراً فَذَاقَتْ وَبَالَ أَمْرِهَا وَكَانَ عَاقِبَةُ أَمْرِهَا خُسْراً ) ( الطلاق : 9 ) ، أي : خَبَرت . والذَّوْق يكون فيما يُكرَه ويُحمَد .
قال الله جلّ وعزّ : ( فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ ) ( النحل : 112 ) ، أي : ابتلاها بسوءِ ما خَبَرتْ مِن عقاب الجوع والخوف وضَرَب لباسَها مثلاً لأنَّهما شَمِلاهم عامة .
ويقال : ذُقْ هذا القَوْسَ ، أي : انزِع فيها
لتَخبُر لينَها وشدَّتها .
وقال الشماخ :
فذاقَ فأَعطتْه مِن اللِّين جانباً
كفَى ولَهَا أنْ يُغْرِقَ النَّبْلَ حاجِزُ
أي : نظَرَ إلى القوْس ورازَها . وقوله : كفى ، أي : وكفى ذاك اللِّين منها . وقوله : ولها أن يُغرق النبل حاجز ، أي : لها حاجزٌ يَمنعُ مِن إغراق النَّبْل ، أي : فيها لينٌ وشدَّة بمقدارٍ وَفْقٍ . ومثله :
في كَفِّه مُعْطِيَةٌ مَنُوع
وقال آخر :
شِريانةٌ تَمنَع بعدَ اللِّينِ
وقال ابن مُقبل :
أو كاهتزازٍ رُدَينيَ تَذاوَقَهُ
أيْدِي التِّجارِ فَزادُوا مَتْنَه لِينا
وذاقَ الرجلُ عُسَيلةَ المرأة : إذا أولجَ فيها أدافَهُ حتَّى خبَرَ طِيبَ جِماعها وذاقت هي عُسَيلته كذلك لما خالَطَها فوَجَدَتْ حلاوةَ لَذَّةِ الخلاط .
ثعلب عن ابن الأعرابي : ( فَذُوقُواْ الْعَذَابَ ) ( الأنعام : 30 ) ، قال : الذَوْق يكون بالفَم وبغير الفَم .
وقال غيره : أَذاقَ فلانٌ بَعدَك سَرْواً ، أي : صارَ سَرِيّاً ، وأَذاقَ بَعدَك كرماً ، وأَذاقَ الفَرسُ بَعْدك عَدْواً ، أي : صار عَدّاءً بعدَك .
ورجل ذَوّاق : مِطْلاق : إذا كان كثير النكاح كثير الطلاق .
ويقال : ما ذُقْتُ ذَواقاً ، وهو ما يُذاق من الطعام .
قذي : أبو عبيد عن الأصمعي : قَذَتْ عينُه تقذِي : إذا ألْقتْ قَذاها وقَذَّيْتُ أنا عينَه : إذا ألقيتَ فيها القَذَى . وقَذَيتها : أخرجت منها القَذَى .
قال : وقال أبو زيد مثله ، إلا أنّه قال أقذيتُها : إذا أخْرَجْتَ منها القَذَى .
وقال شمر : قال غير أبي زيد : أقْذَيْتُ عينَه : رَمَيتُ فيها القَذَى .
قال : وهذا أشبَه عندنا بالصواب مما قال أبو زيد .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : قَذَيْتُ عينَه وَأَقذيتها ، بأَلف وَغير ألف : إذا ألقَيْتَ فيها القَذَى .
رَوَى أبو نصر عن الأصمعي : لا يُصِيبُك مني ما يَقْذِي عينَك بفتح الياء .
أبو عُبيد عن الأصمعي : قَذِيَتْ عينُه تَقْذَى : إذا صار فيها القَذَى .
وقال غيره : القَذَى : ما عَلا الشرابَ من شيء يَسْقُط فيه .
ورَوَى أبو حاتم عن الأصمعيّ : قَذَّى عينَه يُقَذِّيها : إذا أخرج ما فيها من القَذَى ، ومنه يقال : عَيْنٌ مُقَذَّاة . وَيقال : قَذَت الشاةُ فهي تَقْذِي قَذْياً : إذا ألْقَتْ بياضاً مِن رَحمِها تريد الفَحْل . وقال : كلُّ فَحْلٍ
يَمْذِي ، وَكلُّ أنثى تَقْذِي .
وقال حُمَيدٌ يصف بَرْقاً :
خَفَى كاقتِذاء الطَّيْر والليلُ واضِعٌ
بأَرواقِه والصبحُ قد كادَ يلمعُ
وقال الأصمعي : لا أدرِي ما معنى قوله : كاقتذاء الطير .
وقال غيره : كما غمّضَ الطائر عينَه من قَذاةٍ وقعَتْ فيها .
وقال ابن الأعرابيّ : الاقتذاء : نَظَرُ الطير ثم إغماضُها تَنظُر نَظَراً ثم تُغمِض . وأنشد قولَ حُميد هذا .
أبو عبيد عن أبي عمرو : أَتتْنا قاذِيةٌ من الناس ، بالذال معجَمة ، وهم القَليل ، وجمعُها قَواذٍ .
وقال أبو عبيد : المحفوظ عندنا قادية ، بالدال .
الليث : قَذِيَتْ عينُه تَقْذَى قَذًى فهي قَذِيَةٌ مخفّفةً .
ويقال : قذيَّة مشدّدة الياء .
قلت : وأنكر غيرُه التشديد .
ويقال : قَذاة واحدة ، وجمعُها قَذًى وأقذاء .
وقال النبيّ عليه السلام في فتنةٍ ذكرَها : ( هُدْنةٌ على دَخَنٍ وجماعةٌ على أقذاء ) .
قال أبو عبيد : هذا مَثَل ، يقول : اجتماعُهم على فسادٍ مِن القلوب ، شُبّه بأقذاء العَيْن .
ويقال : فلانٌ يُغْضِي على القَذَى : إذا سكتَ على الذُّلّ والضَّيم وفَساد القَلْب .

##### Türkçe

ق ذ ( **وايء** )
**قذى** , **وقذ** , **ذوق** , **ذقي** .
**ذقي** : Amma **ذَقى**’yı, sika olanlardan hiç kimse için ezberlemiyorum.
Leys onu bu bapta zikretti de şöyle dedi: **فَرَسٌ أَذْقَى** ve dişisi **ذَقْواء** , hepsi **الذُّقْوُ**’dur; o, burnun yumuşak, sarkık olanıdır; eşek de böyledir.
Dedim: Bu, benim yanımda apaçık bir tashiftir; doğrusu **فَرَسٌ أَذْفى** ve dişisi **ذفْواء**’dır: iki kulağı gevşek/sarkık olduğu zaman. Onu **الدال** kitabında açıklamıştım.

**وقذ** : Allah yüce ve aziz şöyle dedi: ( **وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ** ) ( **المائدة : 3** ) .
Ferrâ dedi: **الموقوذة**: vurulmuş olan; ölene kadar (vurulur) ve boğazlanmamıştır.
Münzirî bana Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: “Onu **وَقِيذاً** ve **وَقيطاً** ( **الذال** ve **الطاء** ile) bıraktım” denir.
Ebû Ubeyd, Ahmer’den: “Onu vurdu, sonra **فوقَطَه**.”
İbnü’s-Sikkît dedi: “Onu vuruşla **وَقَذَه**.”
**الموقوذة** ve **الوَقيذُ**: koyun; vurulur, ölene kadar (vurulur), sonra yenir.
Ve denir: “Onu, **مَوْقِذٍ**’lerden bir **موْقِذٍ** üzerine vurdu”; o, dirsek yahut omuz ucunun yahut dizin yahut topuğun (üzeridir).
Ve şu şiir okundu:
دَيْنِي إذا وَقَذَ النُعاس الرُّقّدا
Yani: uykuda sanki sarhoşlar gibi oldular.
Leys dedi: “Falan kimse **وَقيذاً** taşındı”; yani: ağır, bitkin, (ölüme) yaklaşmış.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **المُوقَذة**: bağın ( **الصِّرار** ) memelerinde iz bıraktığı dişi deve.
Adebbeş dedi: **المُوقَّذة**: yavru onu emer de sütü, memenin büyüklüğünden dolayı ancak az çıkar; memesi şişer ve onda bir hastalık onu tutar.
Ömer’in hadisinde: şöyle dediği (rivayet edilir): “Arapların ne zaman helâk olacağını elbette bilirim: Câhiliyeyi idrak etmemiş kimse onları yönetirse, onları ahlâklarıyla (yönetip) alır; İslâm da onu idrak etmemiştir de vera‘ onu **فيَقِذُه**.” Sözü: **فيقذه**; yani: onu sakinleştirir ve onu ağırlaştırır; yani: ondan, helâl olmayanı ve güzel olmayanı çiğnemesine engel olacak bir dereceye ulaşır.
Dedi: Hâlid dedi: **الوَقْذُ**: onun **فائِقُه**’unu yahut **خُشَّاءَهُ**’unu kulağının arkasından vurmasıdır.
Ebû Saîd dedi: **الوَقْذ**: ensenin baltası (kemiği) üzerine vuruştur; onun darbesi beyne gider de akıl gider. “Adam **مَوْقوذٌ**” denir; ve onu **الْحِلم** **وقَذَه**: onu sakinleştirdi.
İbn Şümeyl dedi: **الوَقيذُ**: üzerine baygınlık gelen; ölü mü değil mi bilinmeyen.

**ذوق** : Leys dedi: **الذَوْق**: **ذاقَ يذوقُ**’un masdarıdır; **ذَوْقاً** ve **مَذاقاً** ve **ذَوَاقاً**. **الذَّوَاق** ve **المَذاق** iki masdar olur; ve iki “tat” olur; senin “Onun **ذَواقهُ** ve **مذاقُه** iyidir” demen gibi. Ve “Falanı **ذُقْتُ** ve onda olanı **ذُقْتُ**” dersin; insana inen bir hoşnutsuzluk da böyledir: onu tatmıştır.
Hadiste geldi: ( **إن الله لا يُحبّ الذَّوّاقين والذَوّاقات** ) .
Dedi: Onun tefsiri: (erkek) yerleşip sükûn bulmaz ve (kadın) yerleşip sükûn bulmaz; ne zaman evlense yahut evlense, hoşlanmaz ve başka eşe meyleder.
Ve denir: “Falanı **ذُقتُ**”; yani: onu tecrübe ettim ve onu sınadım. Ve “Falanı **استَذَقْتُ**” (denir): onu tecrübe ettiğin zaman da onun tecrübesini övmezsin. Ondandır şu söz:
وعهدُ الغانيات كَعهدِ قَيْنٍ
وَنَتْ عنه الجَعائلُ مُسْتذاقِ
Allah yüce ve aziz şöyle dedi: ( **نُّكْراً فَذَاقَتْ وَبَالَ أَمْرِهَا وَكَانَ عَاقِبَةُ أَمْرِهَا خُسْراً** ) ( **الطلاق : 9** ) ; yani: tecrübe etti. **الذَّوْق** hem hoşlanılmayan şeyde olur hem övülen şeyde.
Allah yüce ve aziz şöyle dedi: ( **فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ** ) ( **النحل : 112** ) ; yani: onu, açlık ve korku cezasından tecrübe ettiği kötülükle imtihan etti; ve onların ikisini, hepsini genel olarak kuşattıkları için, onun “elbisesi”ni bir mesel yaptı.
Ve denir: “Bu yayı **ذُقْ**”; yani: onda kirişi çek; onun yumuşaklığını ve sertliğini tecrübe etmek için.
Şemmâh dedi:
فذاقَ فأَعطتْه مِن اللِّين جانباً
كفَى ولَهَا أنْ يُغْرِقَ النَّبْلَ حاجِزُ
Yani: yaya baktı ve onu yokladı. Sözü: **كفى**; yani: ondan o yumuşaklık da yetti. Sözü: **ولها أن يُغرق النبل حاجز**; yani: onun, oku sonuna kadar çekmeyi engelleyen bir **حاجز**’i vardır; yani: onda, uygun bir ölçü miktarınca yumuşaklık ve sertlik vardır. Bunun benzeri:
في كَفِّه مُعْطِيَةٌ مَنُوع
Bir başkası dedi:
شِريانةٌ تَمنَع بعدَ اللِّينِ
İbn Mukbil dedi:
أو كاهتزازٍ رُدَينيَ تَذاوَقَهُ
أيْدِي التِّجارِ فَزادُوا مَتْنَه لِينا
Ve adam, kadının **عُسَيلةَ**’sini tattı: içine **أدافَهُ**’unu soktuğu zaman; onun cimasının hoşluğunu tecrübe edinceye kadar. O da onun **عُسَيلته**’sini böyle tadar; ona karıştığı zaman da karışmanın lezzet tatlılığını bulur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: ( **فَذُوقُواْ الْعَذَابَ** ) ( **الأنعام : 30** ) ; dedi: **الذَوْق** ağızla da olur, ağız olmaksızın da olur.
Başkası dedi: “Falan, senden sonra **سَرْواً** **أَذاقَ**”; yani: senden sonra **سَرِيّاً** oldu. Ve “Senden sonra kerem **أَذاقَ**.” Ve “At, senden sonra koşu **أَذاقَ**”; yani: senden sonra koşucu oldu.
Ve **ذَوّاق** adam: **مِطْلاق** (tır): nikâhı çok, boşaması çok olduğu zaman.
Ve denir: “Ben bir **ذَواقاً** tatmadım”; o, yemekten tadılan şeydir.

**قذي** : Ebû Ubeyd, Asmaî’den: “Gözü **قَذَتْ**; **تقذِي**”: **قَذا**’sını attığı zaman. Ve “Ben onun gözünü **قَذَّيْتُ**”: içine **القَذَى** attığın zaman. Ve “Onu **قَذَيتها**”: ondan **القَذَى**’yı çıkardın.
Dedi: Ebû Zeyd de bunun benzerini söyledi; ancak o, “Onu **أقذيتُها**”: ondan **القَذَى**’yı çıkardığım zaman” dedi.
Şemr dedi: Ebû Zeyd’den başkası dedi: “Onun gözünü **أقْذَيْتُ**”: içine **القَذَى** attım.”
Dedi: Bu, Ebû Zeyd’in dediğinden bize göre doğruya daha benzer.
Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: “Onun gözünü **قَذَيْتُ** ve **وَأَقذيتها**; ألف ile ve ألف olmaksızın: içine **القَذَى** attığın zaman.”
Ebû Nasr, Asmaî’den rivayet etti: “Benden sana, yâ’yı fetha ile, gözünü **يَقْذِي** edecek şey isabet etmez.”
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: “Gözü **قَذِيَتْ**; **تَقْذَى**”: içinde **القَذَى** olduğu zaman.
Başkası dedi: **القَذَى**: içeceğin üstüne çıkan, içine düşen şeyden olandır.
Ebû Hâtim, Asmaî’den rivayet etti: “Onun gözünü **قَذَّى**; onu **يُقَذِّيها**”: içindeki **القَذَى**’dan olanı çıkardığı zaman. Ondandır: **عَيْنٌ مُقَذَّاة** denir. Ve denir: “Koyun **قَذَت**; o **تَقْذِي قَذْياً**”: erkeği istediği hâlde rahminden bir beyazlık attığı zaman. Dedi: “Her erkek **يَمْذِي**; her dişi **تَقْذِي**.”
Humeyd, bir şimşeği vasfederek dedi:
خَفَى كاقتِذاء الطَّيْر والليلُ واضِعٌ
بأَرواقِه والصبحُ قد كادَ يلمعُ
Asmaî dedi: “Onun sözü **كاقتذاء الطير**’in manası nedir bilmiyorum.”
Başkası dedi: kuşun, içine düşen bir **قَذاةٍ**’dan dolayı gözünü kısması gibi.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الاقتذاء**: kuşun bakması, sonra gözünü kısmasıdır; bakar bir bakışla, sonra kısar. Humeyd’in bu beytini okudu.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: “İnsanlardan bize **قاذِيةٌ** geldi” ( **الذال** mu‘ceme ile); onlar azdır; çoğulu **قَواذٍ**’dir.
Ebû Ubeyd dedi: Bizim yanımızda mahfuz olan **قادية**’dir, **الدال** ile.
Leys: “Gözü **قَذِيَتْ**; **تَقْذَى قَذًى**”: o, hafifletilmiş olarak **قَذِيَةٌ**’dir.
Ve denir: yâ’sı şeddeli **قذيَّة**.
Dedim: Başkası şeddeyi inkâr etti.
Ve denir: bir tane **قَذاة**; çoğulu **قَذًى** ve **أقذاء**.
Peygamber -aleyhisselâm- zikrettiği bir fitnede şöyle dedi: ( **هُدْنةٌ على دَخَنٍ وجماعةٌ على أقذاء** ) .
Ebû Ubeyd dedi: Bu bir meseldir; “Kalplerden bir bozukluk üzere toplanmaları” der; gözün **أقذاء**’ına benzetildi.
Ve denir: “Falan **القَذَى** üzerine **يُغْضِي** eder”: zillet, haksızlık ve kalbin bozukluğu üzerine sustuğu zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والقاف وما يثلثهما)
(وقل) الواو والقاف واللام: كلمةٌ تدلُّ على علوٍّ في جَبَل. وتوقَّلَ في الجبلِ: عَلاَ. وكلُّ صاعدٍ في شَيءٍ متوقِّل. وفرسٌ وَقَِْلٌ: حسَن السَّير في الجبال. والوَقْل: شجر المُقْل.
(وقم) الواو والقاف والميم. يدلُّ على غَلبَة* وإذلال. ووَقَمَ اللهُ العدوَّ وقْماً: أذَلَّه. وتوقَّمَ فلانٌ العِلم: قَتَله خُبْراً. وتوقَّمْت الصَّيدَ: خَتَلْتُه. وقال الكسائيّ: الموقوم: الشَّديد الحُزْن. وحَرَّةُ واقِمٍ بالمدينة.
(وقه) الواو والقاف والهاء: كلمةٌ واحدة. استَيْقه القومُ: أطاعُوا، مِن وَقِهْت.
(وقي) الواو والقاف والياء: كلمةٌ واحدة تدلُّ على دَفْعِ شيءٍ عن شيءٍ بغيره. ووقيْتُه أَقِيه وَقْياً. والوِقاية: ما يقي الشَّيء. واتَّقِ اللهَ: تَوَقَّهُ، أي اجعل بينَك وبينه كالوِقاية. قال النَّبي صلى الله عليه وآله وسلم: "اتَّقُوا النّارَ ولو بِشقِّ تَمرة"، وكأنّه أراد: اجعلوها وقايةً بينكم وبينها.
ومما شذَّ عن الباب الوَقْيُ، قالوا: هو الظَّلْع اليَسير.
(وقب) الواو والقاف والباء: كلمةٌ تدلُّ على غَيبةِ شيءٍ في مَغَاب. يقال وَقب الشَّيءُ: دخَلَ في وَقْبة، وهي كالنُّقْرة في الشَّيء. ووقَبَتْ([1]) عيْناه: غارتا. [و] وقَبَ الشَّيءُ: نَزَلَ ووَقَع. قال الله تعالى: ﴿ومِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إذَا وَقَبَ﴾[الفلق 3]، قالوا: هو اللَّيل إذا نَزَل. وأمَّا قولُهم: إنَّ الوَقْب هو الأحمَقُ فهو من الإبدال، والأصل وَغْب، وقد ذَكَرناه.
(وقت) الواو والقاف والتاء: أصلٌ يدلُّ على حَدِّ شيءٍ وكُنْهه في زمان وغيرِه. منه الوقْت: الزَّمان المعلوم. والموقوت: الشَّيء المحدود. [و] المِيقاتُ: المصير للوَقْت. وقَتَ له كذا ووَقَّته، أي حدَّدَه. قال الله عزَّ وجلّ: ﴿إنَّ الصَّلاَةَ كانَتْ عَلَى المُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَوْقُوتاً﴾ [النساء 103].
(وقح) الواو والقاف والحاء: كلمةٌ تدلُّ على صَلابةٍ في الشَّيء. والحافر الصُّلْب وَقَاحٌ، شُبِّه به الرَّجُل القليل الحَيَاء فقيل وَقاحٌ. ووَقِحٌ: بيِّنُ القِحَة والوَقَاحة. والتَّوقيح: أن يوقَّح الحافرُ بشَحمةٍ تُذابُ يُكوَى بها الأشْعَر. واستَوْقَحَ الحافرُ: صَلُب. ورجل موَقَّح: مجرَّب.
(وقد) الواو والقاف والدال: كلمةٌ تدلُّ على اشتعالِ نارٍ. وَقَدَت النّار تَقِدُ واتَّقَدَتْ وتَوَقَّدَتْ، وأوْقَدْتُها أنا. والوَقُود: الحَطَب. والوُقود: فِعلُ النّارِ إذا وَقَدَتْ. والوَقَد: نَفْس النّار. ووَقْدَة الصَّيفِ: أشدُّه حَرَّاً.
(وقذ) الواو والقاف والذال: كلمةٌ تدلُّ على ضَربٍ بخَشَب. منه الوَقْذ: الإيلام بالضَّرب. وشاةٌ موقوذة: ضُرِبت بالخشَب حتَّى ماتت.
ومما ليس من هذا القياس وُقِذَت النّاقةُ: دَرَّتْ على كَرْهٍ فقَلّ لبنُها.
(وقر) الواو والقاف والراء: أصلٌ يدلُّ على ثِقَل في الشَّيء. منه الوَقْرُ: الثِّقَل في الأُذُن. يقال منه: وَقِرَتْ أذنُه تَوْقَر وَقْراً([2]). قال الكسائيّ: وُقِرَتْ أذنُه فهي موقورة. والوِقْر: الحِمْل. ويقال نخلةٌ مُوقرَةٌ ومُوقِرٌ، أي ذات حَملٍ كثير. ومنه الوَقَار: الحِلْم والرَّزَانة. ورجلٌ ذو قِرَةٍ، أي وَقور. يقال منه وَقَرَ وَقاراً. وإذا أمرت قلت اُوقُر، في لغة من قال اُومُرْ. قال الأحمر في قوله: ﴿وقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ﴾ [الأحزاب 33]: ليس من الوقار، إنَّما هو من الجلوس. يقال منه وَقَرْتُ أقِرُ وَقْراً. قال أبو عبيد: هو عندي من الوَقَار. يقال: قِرْ، كما يقال: عِدْ. ورجلٌ مُوَقَّر: مُجرَّب.
ومما شذَّ عن الباب الوَقِيرَة([3]): نُقرةٌ في الصَّخْر. فأمَّا وَقِيرٌ فهو إتباع الفقير. والوَقْرَة في العَظْم([4]). والوَقِير: القطيع من الضَّأْن.
(وقص) الواو والقاف والصاد: كلمةٌ تدلُّ على كَسْر شيء. منه الوَقْص: دَقُّ العُنُق، وُقِصَتْ عنقُه فهي موقوصة. أمَّا قولُ الهُذَلِيّ([5]):
فبَعثْتُها تَقِصُ المَقَاصِرَ بعد ما *** كَرَبَتْ حَياةُ النّارِ للمُتَنَوِّرِ
فمِنْ وَقْصِ الدّابّةِ إذا سار في رؤوس الآكام فيقصُها([6]). ومنه التَّوَقُّص في المشي: شدَّةُ الوطْءِ، كأنّه يَقِصُ ما تحتَه. والوَقَص: دقَاقُ العِيدان. يقال وَقِّصْ لنارك، وهي كِسَرُ العِيدان. ويقال لما بينَ الفريضتين: وَقَصٌ؛ وهو القياس، لأنها ليست بفريضةٍ تامَّة، فكأنها* مكسورة.
(وقط) الواو والقاف والطاء: كلمةٌ تدلُّ على وَقْعِ شيءٍ بشيءٍ. ووَقَط  الدِّيكُ الدّجاجَةَ: سَفِدَها. ويقال: أصابَتْنا سماءٌ فوَقَطَت الأرضَ، كأنها وقَعَتْ بها، وذلك المكان الذي يَسْتَنْقِع فيه الماءُ وَقْطٌ، ووَقيط.
(وقع) الواو والقاف والعين أصلٌ واحد يرجع إليه فروعُه، يدلُّ على سُقوط شيء. يقال: وقَعَ الشيءُ وُقوعاً فهو واقع. والواقِعَة: القِيامة، لأنها تَقَع بالخَلْق فتَغْشاهم. والوقْعة: صَدْمَة الحرب. والوَقائع: مَناقِع الماء المتفرِّقة، كأن الماء وَقَع فيها. ومَواقِعُ الغيثِ: مَسَاقِطَهُ. والنَّسر الواقع، من وقَع الطائر، يراد أنّه قد ضمَّ جناحيه فكأنَّهُ واقعٌ بالأرض. ومَوْقَعَة الطّائِر([7]): موضِعه الذي يقعُ عليه. وكَوَيْتُ البعيرَ وَقَاعِ: دائرةٌ واحدةٌ يُكوَى بها بعضُ جِلْدِه أين كان فكأنَّها قد وَقَعَتْ به. ووقَعَ فلانٌ في فلان وأوْقَع به([8]). وأما وَقَعْت الحديدةَ أقِعُها وَقْعاً، إذا أنتَ حدَّدتَها، فمن القياس، لأنّك توقِّعها على حجرٍ أو غيرِه لتمتدَّ، فكأنه من باب فَعَلَ الشيءُ وفَعَلْتُه. وحديدةٌ وقيعٌ([9]). ووقَع الغَيثُ: سَقَط متفرِّقَاً. ومنه التَّوقِيع، وهو أثَرُ الدَّبَر بظهر البَعِير. ومنه التَّوقيع: ما يُلْحَق بالكتابِ بعد الفَراغ منه. وتوقَّعْتُ الشَّيءَ: انتظرتُه متى يقع. والحافر الوَقِيع: الذي قَطّطَتْه الحجارةُ تقطيطاً؛ وهو مأخوذٌ من الحديد الوقيع. والسَّيف الوقيعُ: ما شُحِذَ بالحجَر؛ وقد مرَّ قياسه. والوَقَع: الحَفَى. والوَقِع: الحَفِي، وهو من ذلك كأنّه حجرٌ قد وقعَ بميقعَةٍ فَحفِيَ. والوَقِع([10]): الطِّخاف([11]) من السّحاب، كأنَّه يَقَعُ بغَيثِه. وأما الذي حكاه أبو عمرو، أنَّ الوَقْع: المكانَ المرتفِع من الجَبَل، فكأنَّه سمِّي به لأنّ الذي يعلُوه يخافُ أن يقع منه.
(وقف) الواو والقاف والفاء: أصلٌ واحد يدلُّ على تمكُّثٍ في شيءٍ ثمَّ يقاس عليه. منه وَقَفْتُ أقِفُ وُقوفاً. وَوَقَفْتُ وَقْفِي، ولا يقال في شيءٍ أوقَفْتُ إلاَّ أنهم يقولون للذي يكونُ في شيءٍ ثم يَنْزِع عنه: قد أوْقَفَ. قال الطِّرِمَّاح:
جامحاً في غَوَايتي ثمَّ أوقفـ *** ـتُ رضاً بالتُّقَى وذو البِرِّ راضِ([12])وحكى الشَّيباني: "كلمتُهم ثم أوْقَفْتُ عنهم([13])" أي سَكَتُّ. قال: وكلُّ شيءٍ أمسَكْتَ عنه فإنّك تقول: أوقفت. ومَوْقِفُ الإنسانِ وغيرِه: حيثُ يَقِفُ.
والوِقَافُ: المواقَفَة. قال ابن دريد: وَقِيفَةُ الوَعِل: أن تُلْجِئَهُ الكلابُ أو الرُّمَاةُ إلى صخرةٍ فلا يمكنُه أن يَنْزِلَ، حتى يُصَاد. قال:
فلا تَحْسَبَنِّي شَحْمَةً مِنْ وَقِيفَةٍ *** مطرَّدَةٍ ممَّا تصيدُكَ سلفعُ([14])وسَلْفَعُ: كلْبَةٌ.
ومنه الوَقْف: سِوَارٌ من عاج. ويمكن أن يسمَّى وَقْفاً لأنّه قد وَقَفَ بذلك المكان. ويقال على التشبيه: حمارٌ مُوَقَّفٌ، إذا كان بأرساغِهِ بياض، كأنَّه وَقَفَ. ومَوْقِفَا الفرسِ([15]) الهَزْمتان في كَشْحَيْه. والله أعلم بالصواب.
---------------------__
([1]) في الأصل: "وقب".
([2]) قال الجوهري: قياس مصدره التحريك، إلا أنه جاء بالتسكين.
([3]) وكذلك الوقرة، والوقير.
([4]) هي الهزمة فيه.
([5]) وكذا في المجمل. وقد سبق في مادة (بعث) أن الشاعر هو "ابن أحمر". وأنشده في (قصر) بدون نسبة. أما في اللسان (قصر، وقص) فقد نسب إلى ابن مقبل.
([6]) في المجمل: "فوقصها". والضمير في "سار" للدابة، والدابة يؤنث ويذكر.
([7]) موقعة الطائر بفتح القاف، وتكسر أيضاً.
([8]) في الأصل: "ووقع به"، صوابه في المجمل.
([9]) بغير هاء. وقال عنترة:
وآخر منهم أجررت رمحي *** وفي البجلي معبلة وقيع
([10]) بالفتح وككتف، كما في القاموس. وضبط في اللسان ككتف، وضبط في المجمل بالتحريك.
([11]) الطخاف، بكسر الطاء وفتحها: السحاب الرقيق ترى السماء من خلاله.
([12]) وكذا ورد إنشاده في اللسان (وقف). وفي الديوان 80: "فتطربت للهوى ثم أقصرت".
([13]) في الجمهرة (2: 156).
([14]) أنشده في المجمل والجمهرة واللسان، كما أنشده في اللسان (سلفع).
([15]) في الأصل: "وموقف الفرس"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(وav ve **ق** ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**وقل**) **الواو** ve **القاف** ve **اللام**: Bir kelimedir; dağda bir yükseklik üzerine delâlet eder. Dağda **توقَّلَ**: yükseldi. Ve bir şeyde yükselen her kişi **متوقِّل**’dir. Ve **فرسٌ وَقَِْلٌ**: dağlarda yürüyüşü güzel (olan). Ve **الوَقْل**: **شجر المُقْل**.

(**وقم**) **الواو** ve **القاف** ve **الميم**. Galebe ve zelil kılmaya delâlet eder. Ve **وَقَمَ اللهُ العدوَّ وقْماً**: onu zelil kıldı. Ve falan **توقَّمَ** ilmi: onu haberce öldürdü (iyice bildi). Ve **توقَّمْت الصَّيدَ**: onu aldattım. Ve **الكسائيّ** dedi: **الموقوم**: şiddetli hüzünlü (olan). Ve Medine’de **حَرَّةُ واقِمٍ**.

(**وقه**) **الواو** ve **القاف** ve **الهاء**: tek bir kelime. Kavim **استَيْقه**: itaat ettiler; **وَقِهْت**’ten.

(**وقي**) **الواو** ve **القاف** ve **الياء**: tek bir kelime; bir şeyi bir şeyden başka bir şeyle defetmeye delâlet eder. **وقيْتُه أَقِيه وَقْياً**. Ve **الوِقاية**: şeyi koruyan (şey). Ve **اتَّقِ اللهَ**: **تَوَقَّهُ**; yani seninle onun arasına **كالوِقاية** gibi (bir şey) koy. Nebî صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**اتَّقُوا النّارَ ولو بِشقِّ تَمرة**”, sanki muradı: onu sizinle onun arasına bir koruma kılın.

Bâbdan şâz olan şeylerden: **الوَقْيُ**; dediler ki: o, hafif topallıktır.

(**وقب**) **الواو** ve **القاف** ve **الباء**: bir kelime; bir şeyin bir mağâb içinde kaybolmasına delâlet eder. Denir: **وَقب** şey: bir **وَقْبة**’ye girdi; o, şeyde bir oyuk gibi (olan)dır. Ve **وقَبَتْ**([1]) iki gözü: çöktüler. [Ve] **وقَبَ** şey: indi ve düştü. Allah تعالى dedi: ﴿**ومِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إذَا وَقَبَ**﴾[الفلق 3]; dediler ki: o, indiği zaman gecedir. Ama onların “**الوَقْب** ahmaktır” sözleri ise ibdâldendir; aslîsi **وَغْب**’dir; onu zikrettik.

(**وقت**) **الواو** ve **القاف** ve **التاء**: bir asıl; bir şeyin zaman ve başkasında sınırına ve künhüne delâlet eder. Ondan **الوقْت**: bilinen zamandır. Ve **الموقوت**: sınırlandırılmış şey. [Ve] **المِيقاتُ**: vakte varış yeridir. Ve ona şöyle şöyle **قَتَ** ve onu **وَقَّته**; yani onu sınırlandırdı. Allah عزّ وجلّ dedi: ﴿**إنَّ الصَّلاَةَ كانَتْ عَلَى المُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَوْقُوتاً**﴾ [النساء 103].

(**وقح**) **الواو** ve **القاف** ve **الحاء**: bir kelime; şeyde bir katılığa delâlet eder. Ve katı tırnak **وَقَاحٌ**’tır; onunla hayâsı az olan adam benzetildi de **وَقاحٌ** denildi. Ve **وَقِحٌ**: **القِحَة** ve **الوَقَاحة**’si açık (olan). Ve **التَّوقيح**: tırnağın, eritilen bir içyağıyla sertleştirilmesidir; onunla kıllı (yer) dağlanır. Ve tırnak **استَوْقَحَ**: katılaştı. Ve **رجل موَقَّح**: tecrübeli.

(**وقد**) **الواو** ve **القاف** ve **الدال**: bir kelime; bir ateşin tutuşmasına delâlet eder. Ateş **وَقَدَت**; **تَقِدُ**; ve **اتَّقَدَتْ** ve **تَوَقَّدَتْ**; ve ben onu **أوْقَدْتُ**. Ve **الوَقُود**: odun. Ve **الوُقود**: ateşin, yandığı zaman fiilidir. Ve **الوَقَد**: ateşin kendisi. Ve **وَقْدَة الصَّيفِ**: onun en şiddetli sıcak olanı.

(**وقذ**) **الواو** ve **القاف** ve **الذال**: bir kelime; tahta ile vurmaya delâlet eder. Ondan **الوَقْذ**: vurmakla acıtma. Ve **شاةٌ موقوذة**: tahta ile vuruldu, ta ki öldü.

Bu kıyastan olmayan şeylerden: **وُقِذَت النّاقةُ**: istemeyerek süt verdi de sütü azaldı.

(**وقر**) **الواو** ve **القاف** ve **الراء**: bir asıl; şeyde bir ağırlığa delâlet eder. Ondan **الوَقْرُ**: kulakta ağırlık. Ondan denir: kulağı **وَقِرَتْ**; **تَوْقَر**; **وَقْراً**([2]). **الكسائيّ** dedi: kulağı **وُقِرَتْ**; o hâlde o **موقورة**’dur. Ve **الوِقْر**: yük. Ve denir: **نخلةٌ مُوقرَةٌ** ve **مُوقِرٌ**; yani çok yüklü (olan). Ondan **الوَقَار**: hilm ve vakar. Ve **رجلٌ ذو قِرَةٍ**; yani vakarlı. Ondan denir: **وَقَرَ وَقاراً**. Ve emrettiğinde **اُوقُر** dersin; **اُومُرْ** diyenin lügatinde. **الأحمر** şu sözü hakkında dedi: ﴿**وقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ**﴾ [الأحزاب 33]: vakardan değildir; ancak oturmaktandır. Ondan denir: **وَقَرْتُ أقِرُ وَقْراً**. **أبو عبيد** dedi: o, bence **الوَقَار**’dandır. Denir: **قِرْ**, denildiği gibi: **عِدْ**. Ve **رجلٌ مُوَقَّر**: tecrübeli.

Bâbdan şâz olan şeylerden: **الوَقِيرَة**([3]): kayada bir oyuk. Ama **وَقِيرٌ** ise **الفقير**’in tâbî kılınmasıdır. Ve kemikte **الوَقْرَة**([4]). Ve **الوَقِير**: koyun sürüsü.

(**وقص**) **الواو** ve **القاف** ve **الصاد**: bir kelime; bir şeyi kırmaya delâlet eder. Ondan **الوَقْص**: boynu ezmek; boynu **وُقِصَتْ**; o hâlde o **موقوصة**’dur. Ama **الهُذَلِيّ**’nin([5]) sözü:
فبَعثْتُها تَقِصُ المَقَاصِرَ بعد ما *** كَرَبَتْ حَياةُ النّارِ للمُتَنَوِّرِ
bu ise, binek hayvanının, tümseklerin başlarında yürüdüğü zaman **وَقْص**’undandır; onları **يَقِصُها**([6]). Ondan yürüyüşte **التَّوَقُّص**: basışın şiddetidir; sanki altındakini **يَقِصُ**. Ve **الوَقَص**: ince dallar. Denir: ateşin için **وَقِّصْ**; o, dalların kırıklarıdır. Ve iki farîza arasındaki şeye **وَقَصٌ** denir; o kıyastır; çünkü o tam bir farîza değildir; sanki o* kırılmıştır.

(**وقط**) **الواو** ve **القاف** ve **الطاء**: bir kelime; bir şeyin bir şeye düşmesine delâlet eder. Ve horoz tavuğu **وَقَط**: onunla çiftleşti. Ve denir: bize bir gök (yağmur) isabet etti de yeri **فوَقَطَت**; sanki onunla düştü; suyun içinde biriktiği o yer **وَقْطٌ** ve **وَقيط**’tir.

(**وقع**) **الواو** ve **القاف** ve **العين**: tek bir asıldır; dalları ona döner; bir şeyin düşmesine delâlet eder. Denir: şey **وقَعَ**; **وُقوعاً**; o hâlde o **واقع**’tır. Ve **الواقِعَة**: kıyamettir; çünkü mahlûkat üzerine vâki olur da onları kaplar. Ve **الوقْعة**: savaş çarpması. Ve **الوَقائع**: dağınık su birikintileridir; sanki su onların içine düştü. Ve **مَواقِعُ الغيثِ**: onun düştüğü yerler. Ve **النَّسر الواقع**: kuşun **وقَع**’ından; murad: iki kanadını toplamıştır da sanki yere düşmüş gibidir. Ve **مَوْقَعَة الطّائِر**([7]): üzerine düştüğü yeri. Ve deveyi **وَقَاعِ** ile dağladım: onun derisinin herhangi bir yerinde onunla dağlanan tek bir dairedir; sanki onunla düşmüş gibidir. Ve falan, falana **وقَعَ** ve onunla **أوْقَع**([8]). Ama demiri **وَقَعْت**; **أقِعُها وَقْعاً**; onu sivrilttiğin zaman, bu kıyastandır; çünkü onu uzasın diye bir taşın veya başkasının üzerine düşürürsün; sanki “şey yaptı” ve “ben onu yaptım” bâbındandır. Ve **حديدةٌ وقيعٌ**([9]). Ve yağmur **وقَع**: dağınık olarak düştü. Ondan **التَّوقِيع**: devenin sırtındaki yara izidir. Ondan **التَّوقيع**: kitaba, ondan boşaldıktan sonra eklenen şeydir. Ve şeyi **توقَّعْتُ**: ne zaman düşer diye onu bekledim. Ve **الحافر الوَقِيع**: taşların onu parça parça ettiği (tırnak); o, **الحديد الوقيع**’den alınmıştır. Ve **السَّيف الوقيعُ**: taşla bilenmiş olan; onun kıyası geçti. Ve **الوَقَع**: çıplak ayaklılık. Ve **الوَقِع**: çıplak ayaklı; o da bundandır; sanki bir taş bir düşüş yerine düşmüş de çıplak ayaklı olmuştur. Ve **الوَقِع**([10]): buluttan **الطِّخاف**([11]); sanki yağmuruyla düşer. Ama **أبو عمرو**’nun hikâye ettiği, **الوَقْع**’ın dağdan yüksek yer olduğu (sözü) ise, sanki onunla adlandırıldı; çünkü onun üzerine çıkan, ondan düşmekten korkar.

(**وقف**) **الواو** ve **القاف** ve **الفاء**: tek bir asıl; bir şeyde duraklamaya delâlet eder; sonra ona kıyas edilir. Ondan: **وَقَفْتُ**; **أقِفُ**; **وُقوفاً**. Ve **وَوَقَفْتُ وَقْفِي**; ve hiçbir şeyde **أوقَفْتُ** denmez; ancak bir şeyde olup sonra ondan vazgeçen kimse için: “**قد أوْقَفَ**” derler. **الطِّرِمَّاح** dedi:
جامحاً في غَوَايتي ثمَّ أوقفـ *** ـتُ رضاً بالتُّقَى وذو البِرِّ راضِ([12])
Ve **الشَّيباني** rivayet etti: “**كلمتُهم ثم أوْقَفْتُ عنهم**([13])” yani sustum. Dedi: ve her şey ki ondan elini çektiysen, sen “**أوقفت**” dersin. Ve insanın ve başkasının **مَوْقِفُ**: durduğu yer.

Ve **الوِقَافُ**: karşı durma. **ابن دريد** dedi: **وَقِيفَةُ الوَعِل**: köpeklerin veya okçuların onu bir kayaya sıkıştırmasıdır; inemez; ta ki avlanır. Dedi:
فلا تَحْسَبَنِّي شَحْمَةً مِنْ وَقِيفَةٍ *** مطرَّدَةٍ ممَّا تصيدُكَ سلفعُ([14])
Ve **سَلْفَعُ**: bir dişi köpektir.

Ve ondan **الوَقْف**: fildişinden bir bileziktir. Ve o yerle durmuş olduğu için **وَقْفاً** diye adlandırılabilir. Ve benzetme üzere denir: **حمارٌ مُوَقَّفٌ**, eğer onun bileklerinde beyazlık varsa; sanki durmuş. Ve atın **مَوْقِفَا**’sı([15]): iki böğründeki iki çukurdur. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

---------------------__
([1]) Asılda: “وقب”.
([2]) **الجوهري** dedi: masdarının kıyası harekelemedir; ancak sükûn ile gelmiştir.
([3]) Ve كذلك **الوقرة** ve **الوقير**.
([4]) O, ondaki çukurdur.
([5]) Ve كذلك **المجمل**’de. Ve (بعث) maddesinde şairin “**ابن أحمر**” olduğu geçmişti. Ve (قصر)’da nisbesiz okuttu. Ama **اللسان**’da (قصر، وقص) onu **ابن مقبل**’e nisbet etti.
([6]) **المجمل**’de: “فوقصها”. Ve “سار”daki zamir binek hayvanınadır; binek hayvan müennes ve müzekker yapılır.
([7]) **موقعة الطائر** kâfın fethiyle; ve kesreyle de olur.
([8]) Asılda: “ووقع به”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([9]) هاء’sız. Ve **عنترة** dedi:
وآخر منهم أجررت رمحي *** وفي البجلي معبلة وقيع
([10]) Feth ile ve “كتف” gibi; **القاموس**’ta olduğu üzere. Ve **اللسان**’da “كتف” gibi ضبط edildi; ve **المجمل**’de harekeleme ile ضبط edildi.
([11]) **الطخاف**, طاء’nın kesri ve fethiyle: ince bulut; göğü onun içinden görürsün.
([12]) Ve كذلك **اللسان** (وقف)’ta onun okunuşu böyle geldi. Ve divanda 80: “فتطربت للهوى ثم أقصرت”.
([13]) **الجمهرة**’de (2: 156).
([14]) Onu **المجمل** ve **الجمهرة** ve **اللسان**’da okuttu; كما onu **اللسان** (سلفع)’da okuttu.
([15]) Asılda: “وموقف الفرس”; doğrusu **المجمل**’dedir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال الله تعالى: ﴿والموقوذة﴾ [المائدة/3] أي: المقتولة بالضرب (انظر مجاز القرآن 2/151).

##### Türkçe

- Allah Teâlâ dedi ki: ﴿والموقوذة﴾ [المائدة/3], yani: dövme ile öldürülmüş olan (bak: مجاز القرآن 2/151).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ق ذ
وقذه بالضرب‏.‏
وشاة موقوذة ووقيذ ووقذت بالعصا حتى ماتت وكان أهل الجاهلية يقذون البهائم‏.‏
وضربت الحيّة حتى وقذتها‏.‏
وضربه على موقذ من مواقذه وهي المواضع التي يشتدّ عليها الضرب وهي المرفق وطرف المنكب والركبة والكعب‏.‏
ومن المجاز‏:‏ وقذته العبادة‏.‏
ووقذتني كلمة سمعتها‏.‏
وفي قلب وقذة من ذلك‏:‏ أثر باق من مشقّته‏.‏
ووقذه النعاس‏.‏
ووقذه المرض‏.‏
قال الأعشى‏:‏ يلوينني ديني النهار وأجتري ديني إذا وقذ النعاس الرقدا وأجتزي‏:‏ أقتضي‏:‏ وحمل فلان وقيذاً‏:‏ دنفاً مشفياً‏.‏
ووقذت الناقة‏:‏ حلبت على كره حتى قلّ لبنها‏.‏

##### Türkçe

و ق ذ
Onu vurmakla **وقذه**.

**شاة موقوذة** ve **وقيذ**: sopayla **وقذت** (vurdum) da öldü; câhiliye ehli binek hayvanlarını **يقذون** (vururlardı).

Yılanı vurdum da onu **وقذتها** (öldüresiye vurdum).

Onu, **موقذ**lerinden bir **موقذ** üzerine vurdum; bunlar, darbenin üzerinde şiddetlendiği yerlerdir; o da dirsek, omuz başının ucu, diz ve topuktur.

Mecazdan: İbadet onu **وقذته**.

İşittiğim bir söz beni **وقذتني**.

Kalpte, bundan bir **وقذة** vardır: meşakkatinin kalıcı bir izi.

Onu uyuklama **وقذه**.

Onu hastalık **وقذه**.

A‘şâ dedi ki:
Gündüz dinim beni kıvırır; uyuklama uykuyu **وقذ** ettiği vakit dinimi cesaretle isterim ve alırım.
Ve **أجتزي**: **أقتضي** (talep ederim).
Ve falan kimseyi **وقيذاً** taşıdı: bitkin, ölmek üzere.

Dişi deveyi **وقذت**: istemeyerek sağdım da sütü azaldı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوقْذ: شدة الضرب. وَقَذه يَقِذُه وَقْذاً: ضربه حتى استَرْخى وأَشرف على الموت. وشاة مَوْقُوذَة: قتلت بالخشب، وقد وقَذَ الشاة وقْذاً، وهي موْقُوذة ووقِيذٌ: قتلها بالخشب؛ وكان فعله قوم فنهى الله عز وجل عنه. ابن السكيت: وقَذَه بالضرب، والمَوْقوذة الوَقِيذُ: الشاة تُضرب حتى تموت ثم تؤكل. قال الفراء في قوله: والمنخنقة والموقوذة؛ الموقوذة: المضروبة حتى تموت ولم تُذَكّ؛ ووُقِذَ الرجلُ، فهو موقوذ ووقيذ. والوقيذ من الرجال: البطيء الثقيل كأَنّ ثقله وضعفه وقَذَه.
والوقيذ والموقود: الشديد المرض الذي قد أَشرف على الموت؛ وقد وقَذَه المرضُ والغم. قال ابن جني: قرأْت على أَبي عليّ عن أَبي بكر عن بعض أَصحاب يعقوب عنه قال: يقال تركته وَقيذاً ووَقِيظاً، قال: قال الوجه عندي والقياس أَن يكون الذال بدلاً من الظاء لقوله عز وجل: والمنخنقة والموقوذة، ولقولهم وقذه، قال: ولم أَسمع وقَظَه ولا مَوْقوظة، فالذال إِذاً أَعم تصرفاً. قال: ولذلك قضينا على أَن الذال هي الأَصل. وقال الأَحمر: ضربه فوقظه. الليث: حمِلَ فلانٌ وَقِيذاً أَي ثقيلاً دَنِفاً مُشْفِياً. وفي حديث عمر أَنه قال: إِني لأَعلمُ متى تَهْلِكُ العربُ، إِذا ساسها من لم يُدْرك الجاهلية فيأْخُذ بأَخلاقها ولم يُدركه الإِسلامُ فَيَقِذه الورع؛ قوله: فيَقِذُه أَي يُسكِّنُه ويُثْخِنُه ويبلغ منه مبلغاً يمنعه من انتهاك ما لا يحل ولا يَجْمُل.
ويقال: وقذه الحلم إِذا سكّنَه، والوقذ في الأَصل: الضرب المُثْخن والكسر. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: فوقَذَ النِّفاقَ، وفي روايةٍ الشيطانَ، أَي كسَرَه ودَمغَه؛ وفي حديثها أَيضاً: وكان وَقِيذَ الجوانح أَي محزون القلب كأَن الحزن قد كسره وضعّفه، والجوانح تحبس القلب وتَحْويه فأَضاف الوُقُوذَ إِليها. وقال خالد: الوقذ أَن يُضْرَب فائِقُه أَو خُشَّاو ه من وراء أُذنيه. وقال أَبو سعيد: الوَقْذُ الضرب على فَأْسِ القَفا فتصير هدّتها إِلى الدماغ فيذهب العقل، فيقال: رجل موقوذ. وقد وقَذَه الحلم: سكَّنه. ويقال: ضربه على مَوْقِذٍ من مَواقِذه وهي المِرْفق أَو طرف المَنْكِب أَو الكعب؛ وأَنشد للأَعشى:
يَلْوينَني دَيْني النّهار وَأَقْتَضِي
دَيْني إِذا وَقَذَ النُّعاس الرُّقَّدَا
أَي صاروا كأَنهم سُكارى من النعاس.
ابن شميل: الوَقِيذُ الذي يُغشى عليه لا يُدْرى أَميت أَم لا. ويقال: وقَذَه النعاسُ إِذا غلبه. ورجل وقيذ أَي ما به طِرْقٌ. وناقة مُوَقَّذَة: أَثَّر الصِّرارُ في أَخْلافها من شَدِّه، وقيل: هي التي يَرْغَثُها ولدها أَي يَرْضَعُها ولا يخرج لبنها إِلا نزراً لعظم ضرعها فيُوقِذُها ذلك، ويأْخُذها له داءٌ وورمٌ في الضرع. والوقائِذُ: حجارة مفروشة، واحدتها وَقيذَة.

##### Türkçe

**الوقْذ**: vurmanın şiddeti. **وَقَذه يَقِذُه وَقْذاً**: onu vurdu; tâ ki gevşeyinceye ve ölümün eşiğine gelinceye kadar. Ve **شاة مَوْقُوذَة**: odunla öldürülmüş; ve gerçekten koyunu **وقَذَ** etti, **وقْذاً**; o **موْقُوذة**’dir ve **وقِيذٌ**: onu odunla öldürdü; bu, bir kavmin yaptığı bir fiildi de Allah, عز وجل, onu yasakladı.

İbnü’s-Sikkît: **وقَذَه** onu vurarak (oldu); ve **المَوْقوذة الوَقِيذُ**: koyun, vurulur, tâ ki ölünceye kadar; sonra yenir. el-Ferrâ, şu sözü hakkında dedi: **والمنخنقة والموقوذة**; **الموقوذة**: vurulmuş olan; tâ ki ölünceye kadar; ve boğazlanmadı; ve **وُقِذَ الرجلُ**: adam (bu hâle) getirildi; o hâlde o **موقوذ** ve **وقيذ**’dir. Ve erkeklerden **الوقيذ**: yavaş, ağır; sanki onun ağırlığı ve zayıflığı onu **وقَذَه** etmiş gibidir.

Ve **الوقيذ** ve **الموقود**: şiddetli hastalık sahibi olup ölümün eşiğine gelmiş olan; ve gerçekten hastalık ve keder onu **وقَذَه** etti. İbn Cinnî dedi: Ebû Alî’ye, Ebû Bekir’den, Ya‘kûb’un bazı ashabından, ondan okudum; dedi ki: “Onu **وَقيذاً** ve **وَقِيظاً** bıraktım” denir. Dedi ki: “Bana göre ve kıyas, **الذال**’ın **الظاء**’dan bedel olmasıdır; Allah عز وجل’nin sözü için: **والمنخنقة والموقوذة**; ve onların ‘**وقذه**’ demeleri için.” Dedi ki: “Ne **وقَظَه**’yi ne de **مَوْقوظة**’yi işittim; öyleyse **الذال** daha genel bir tasarruftur.” Dedi ki: “Bunun için, **الذال**’ın asıl olduğuna hükmettik.” Ve el-Ahmer dedi: Onu vurdu da onu **فوقظه** etti. el-Leys: Falan, **وَقِيذاً** yüklendi; yani ağır, bitkin, (ölüme) yaklaşmış. Ömer’in hadisinde, onun şöyle dediği rivayet edilir: “Ben, Arapların ne zaman helâk olacağını elbette bilirim: Câhiliyeyi idrak etmemiş olan, onları idare ederse; onun ahlâkını alır da İslâm ona erişmemiş olur; böylece vera‘ onu **فَيَقِذه** eder.” Sözü: **فَيَقِذُه** yani onu sakinleştirir ve onu ağırlaştırır ve ondan, kendisini helâl olmayanı ve güzel olmayanı çiğnemekten men eden bir dereceye ulaşır.

Ve denir: **وقذه الحلم**; onu sakinleştirdiği zaman. Ve **الوقذ** aslında: ağırlaştıran vurma ve kırmadır. Âişe’nin, رضي الله عنها, hadisinde: **فوقَذَ النِّفاقَ**; bir rivayette: **الشيطانَ**; yani onu kırdı ve beynini dağıttı. Ve onun hadisinde ayrıca: “Ve o, **وَقِيذَ الجوانح** idi”; yani kalbi mahzun; sanki hüzün onu kırmış ve zayıflatmış gibidir; ve **الجوانح** kalbi hapseder ve onu kuşatır; böylece **الوُقُوذَ**’u ona izafe etti. Hâlid dedi: **الوقذ**: onun **فائِقُه**’unun yahut **خُشَّاو ه**’unun, iki kulağının arkasından vurulmasıdır. Ebû Saîd dedi: **الوَقْذُ** ensenin arka kısmının tepesine vurmadır; böylece onun darbesi beyne varır da akıl gider; bu sebeple “**رجل موقوذ**” denir. Ve gerçekten **وقَذَه الحلم**: onu sakinleştirdi. Ve denir: Onu, **مَوْقِذٍ**’lerden bir **مَوْقِذٍ** üzerine vurdu; onlar **المِرْفق** yahut **طرف المَنْكِب** yahut **الكعب**’dır. Ve el-A‘şâ’dan şu beyit okunmuştur:

يَلْوينَني دَيْني النّهار وَأَقْتَضِي
دَيْني إِذا وَقَذَ النُّعاس الرُّقَّدَا

Yani: uykululara uyuklama **وقَذَ** ettiği zaman, sanki onlar uyuklamadan sarhoşlar olmuşlardır.

İbn Şümeyl: **الوَقِيذُ**: üzerine baygınlık gelen; ölü mü değil mi bilinmeyen kimsedir. Ve denir: **وقَذَه النعاسُ**; onu bastırdığı zaman. Ve **رجل وقيذ**: yani onda **طِرْقٌ** yoktur.

Ve **ناقة مُوَقَّذَة**: **الصِّرارُ** (meme bağının) sıkılığından, onun **أَخْلاف**’ında iz bırakmıştır. Ve denildi ki: o, yavrusu onu **يَرْغَثُها** ettiği, yani onu emdiği hâlde, memesinin büyüklüğünden dolayı sütü ancak az çıktığı için; bu, onu **يُوقِذُها** eder; ve meme içinde bir hastalık ve bir şişlik onu yakalar.

Ve **الوقائِذُ**: döşenmiş taşlardır; onun teki **وَقيذَة**’dir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ق ذ * * وَقَذَهُ * ضربه حتى استرخى وأشرف على الموت وبابه وعد وشَاةٌ * مَوْقُوذَةٌ * قُتِلت بالخشب

##### Türkçe

* و ق ذ * * **وَقَذَهُ** * onu vurdu; ta ki gevşeyip (bitkin düşüp) ölüme ve onun kapısına yaklaşıncaya kadar; ve **وَعْدٌ** ve **شَاةٌ** * **مَوْقُوذَةٌ** * odunla öldürüldü.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوقد: شدة الضرب، وقذه يقذه وقذا: ضربه حتى استرخى وأشرف على الموت. وشاة وقيذ، وموقوذة: قتلت بالخشب، وكان يفعله قوم فنهى الله عز وجل عنه. وعن ابن السكيت: وقذه بالضرب، والموقوذة والوقيذ: الشاة تضرب حتى تموت ثم تؤكل، قال الفراء في قوله تعالى  والمنخنقة والموقوذة  الموقوذة: المضروبة حتى تموت ولم تذك. وفي البصائر للمصنف: الموقوذة: هي التي تقتل بعصا أو بحجارة لا حد لها فتموت بلا ذكاة. والوقيذ من الرجال: السريع وهذا لم أجده في كتب الغريب، الذي ذكره الأزهري وابن سيده وغيرهما: أن الوقيذ من الرجال: البطيء والثقيل. وسقطت الواو من بعض الأصول، قالوا كأن ثقله وضعفه وقذه. الوقيذ أيضا: الشديد المرض المشرف على الموت كالموقوذ، وقال ابن شميل: الذي يغشى عليه لا يدرى أميت أم لا، ورجل وقيذ: ما به طرق. وقال الليث: حمل فلان وقيذا، أي ثقيلا دنفا مشفيا، وهو مجاز، كما في الأساس، وقال ابن جني: قرأت على أبي علي، عن أبي بكر، عن بعض أصحاب يعقوب، عنه، قال: يقال: تركته وقيذا ووقيظا. قال: قال: الوجه عندي والقياس أن تكون الظاء بدلا من الذال، لقوله عز وجل  والمنخنقة والموقوذة  ولقولهم: وقذه. قال: ولم أسمع وقظة ولا موقوظة، فالذال، إذا أعم تصرفا، قال: فلذلك قضينا أن الذال هي الأصل. وقال الأحمر: ضربه فوقظه. ووقذه: صرعه، قال أبو سعيد: الوقذ: الضرب على فأس القفا فتصير هدتها إلى الدماغ، فيذهب العقل، فيقال: رجل موقوذ. وفي الأساس: ضربت الحية حتى وقذتها، يقال: وقذه الحلم، إذا سكنه ومنه حديث عمر  فيقذه. الورع  أي يسكنه ويبلغ منه مبلغا يمنعه من انتهاك مالا يحل. من المجاز: وقذه النعاس، إذا غلبه، وأنشد للأعشى:
  يلوينني ديني النهار وأقتضيديني إذا وقذ النعاس الرقدا

  وقذه: تركه عليلا، كأوقذه، وهذه عن الزجاج، فهو وقيذ وموقذ، من المجاز: ناقة موقذة، كمعظمة: أثر الصرار في أخلافها من شده، أو هي التي يرغثها، أي يرضعها ولدها ولا يخرج لبنها إلا نزرا لعظم الضرع فيوقذها ذلك ويأخذها له داء وورم في الضرع. يقال: ضرب على موقذ من مواقذه. الموقذ، كمنزل: طرف من البدن يشتد عليه الضرب كالكعب والركبة والمرفق، وطرف المنكب، كما في الأساس واللسان، ج المواقذ، وبكل ذلك فسر قولهم: ضربه على موقذ من مواقذه. والوقائذ: حجارة مفروشة، واحدتها وقيذة. ومما يستدرك عليه: وقذه، إذا كسره ودمغه. وفي الحديث  كان وقيذ الجوانح  أي محزون القلب، كأن الحزن قد كسره وضعفه، والجوانح تحوي القلب، فأضاف الوقوذ إليها، وقد وقذه الغم والمرض، ووقذته العبادة، ووقذتني كلمة سمعتها. وفي قلبي وقذة من ذلك: أثر باق من مشقته. وأجتزي وأقتذي. ووقذت الناقة: حلبت على كره حتى قل لبنها، وكل ذلك من المجاز.

##### Türkçe

**الوقد**: vurmanın şiddeti; **وقذه يقذه وقذا**: onu vurdu; gevşeyinceye ve ölüme yaklaşıncaya kadar onu dövdü. Ve **شاة وقيذ** ve **موقوذة**: odunla öldürülmüş; bir kavim bunu yapardı da Allah عز وجل onu yasakladı. İbn es-Sikkît’ten: **وقذه** onu vurarak (öldürdü); **الموقوذة** ve **الوقيذ**: koyun, ölünceye kadar dövülür, sonra yenir. el-Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **والمنخنقة والموقوذة**: **الموقوذة**: kesilmeden, ölünceye kadar dövülmüş olan. Ve musannifin **البصائر**’inde: **الموقوذة**: keskinliği olmayan bir sopa ile yahut taşlarla öldürülen, böylece boğazlama olmaksızın ölen odur. Ve erkeklerden **الوقيذ**: hızlı; bunu garîb kitaplarında bulmadım; el-Ezherî, İbn Sîde ve başkalarının zikrettiği: erkeklerden **الوقيذ**: yavaş ve ağır. Bazı nüshalardan **الواو** düştü; dediler ki: sanki onun ağırlığı ve zayıflığı onu **وقذه** etti. **الوقيذ** ayrıca: **الموقوذ** gibi, ölüme yaklaşmış şiddetli hasta; İbn Şümeyl dedi: üzerine baygınlık çöken, ölü mü değil mi bilinmeyen; ve **رجل وقيذ**: onda **طرق** vardır. el-Leys dedi: falan kimseyi **وقيذا** taşıdı; yani ağır, bitkin, ölmek üzere; bu mecazdır, **الأساس**’ta olduğu gibi. İbn Cinnî dedi: Ebû Ali’ye, Ebû Bekir’den, Yakub’un bazı ashabından, ondan okudum; dedi: denir ki: onu **وقيذا** ve **وقيظا** bıraktım. Dedi: dedi: bana göre ve kıyas olarak, **الظاء**’ın **الذال**’dan bedel olmasıdır; Yüce Allah’ın sözü için: **والمنخنقة والموقوذة** ve onların “**وقذه**” demeleri için. Dedi: ne **وقظة** ne de **موقوظة** işittim; öyleyse **الذال** daha genel tasarruflu olunca; dedi: bu yüzden **الذال**’ın asıl olduğuna hükmettik. el-Ahmer dedi: onu vurdu da **فوقظه**. Ve **وقذه**: onu yere serdi. Ebû Saîd dedi: **الوقذ**: ensenin arka tarafına balta gibi (bir şeyle) vurmaktır; onun darbesi beyne varır, akıl gider; bu sebeple “**رجل موقوذ**” denir. **الأساس**’ta: yılanı dövdüm, nihayet onu **وقذتها** ettim; denir ki: **وقذه الحلم**; onu sakinleştirdiği zaman. Ondan Ömer’in hadisi: **فيقذه. الورع** yani onu sakinleştirir ve ondan, helal olmayan bir mala el uzatmasını engelleyecek bir dereceye ulaştırır. Mecazdan: **وقذه النعاس**; ona galip geldiği zaman. el-A‘şâ’dan şu beyit okunmuştur:
  يلوينني ديني النهار وأقتضيديني إذا وقذ النعاس الرقدا

Ve **وقذه**: onu hasta bıraktı; **أوقذه** gibi. Bu, ez-Zeccâc’dandır; o hâlde o **وقيذ** ve **موقذ**dur. Mecazdan: **ناقة موقذة**; **معظمة** gibi: **الصرار**’ın izi, şiddetinden onun memelerinde; yahut o, **يرغثها** edilen (devedir); yani yavrusu onu emer de sütü ancak az çıkar; memenin büyüklüğünden dolayı bu ona **فيوقذها** eder; bu, ona bir hastalık ve memede bir şişlik alır. Denir ki: onun **موقذ**lerinden bir **موقذ** üzerine vurdu. **الموقذ** ( **منزل** vezninde): bedenden, vurmanın kendisine şiddetlendiği bir uç; topuk, diz ve dirsek gibi; ve omuz başının ucu; **الأساس** ve **اللسان**’da olduğu gibi. Çoğulu **المواقذ**. Bununla onların “onun **مواقذه**’nden bir **موقذ** üzerine vurdu” sözünü tefsir ettiler. **الوقائذ**: döşenmiş taşlar; tekili **وقيذة**. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **وقذه**; onu kırdığı ve beynini dağıttığı zaman. Hadiste: **كان وقيذ الجوانح** yani kalbi mahzun; sanki hüzün onu kırmış ve zayıflatmış; **الجوانح** kalbi içerir; bu yüzden **الوقوذ**u ona izafe etti. Ve onu keder ve hastalık **وقذه** etti; ibadet onu **وقذته** etti; işittiğim bir söz beni **وقذتني** etti. Ve kalbimde bundan bir **وقذة** vardır: onun meşakkatinden kalmış bir iz. Ve **أجتزي** ve **أقتذي**. Ve **وقذت الناقة**: istemeyerek sağdım da sütü azaldı; bunların hepsi mecazdandır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَقَذَهُ
1 وَقَذَهُ ذ , aor. يَقِذُ, (S, L, &c.,) inf. n. وَقْذٌ, (S, L, K, &c.,) He beat him, or struck him, violently: (L, K:) he beat him until he became relaxed, or languid, and at the point of death: (S, L, Msb:) or he beat him so that he became at the point of death: (A:) he broke his skull, wounding the brain: (L:) he beat or struck, him upon the small protuberance above the back of the neck, so that the sound of the blow or blows reached the brain, and deprived him of reason: (Aboo-Sa'eed, L:) he beat him (a man) until he died. (L.) ― -b2- وَقَذَهُ بِالضَّرْبِ [He killed him with beating]. (ISk, L.) ― -b3- وَقَذَ الشَّاةَ He beat the ewe, or she-goat, to death with pieces of wood [&c.: see وَقِيذٌ]. (L.) ― -b4- وَقَذَهُ He prostrated him. (K.) ― -b5- ضَرَبْتُ الحَيَّةَ حَتَّى وَقَذْتُهَا I beat the serpent until I killed it. (A.) ― -b6- وَقَذَهُ (assumed tropical:) It (clemency, forbearance, or gravity,) rendered him still, quiet, or tranquil: (L, K:) it (the fear of God) rendered him still, quiet, or tranquil, and had such an effect upon him as to prevent his committing an unlawful action. (L.) ― -b7- وَقَذَهُ (tropical:) It (drowsiness, S, L, Msb) overcame him: (S, L, K:) or made him to fall down. (Msb.) ― -b8- وَقَذَهُ (assumed tropical:) He, or it, left him ill, or sick; as also ↓ أَوْقَذَهُ. (K.) ― -b9- وَقَذَهُ المَرَضُ, and الغَمُّ, (assumed tropical:) [Disease, and grief, overcame him, or rendered him infirm, or caused him to be at the point of death]. (L.) ― -b10- وَقَذَتْهُ العِبَادَةُ (tropical:) [Religious service rendered him infirm, or caused him to be at the point of death]. (A) ― -b11- وَقَذَتْنِى كَلِمَةٌ سَمِعْتُهَا (tropical:) [A word, or sentence, that I heard, distressed me.] (A.) ― -b12- وُقِذَتْ (tropical:) She (a camel) was milked against her wish, so that her milk became little. (A.) ― -b13- فِى قَِلْبِى وَقْذَهٌ مِنْ ذٰلِكَ (tropical:) In my heart is some distress remaining in consequence of that. (A.)

4 أَوْقَذَ see 1.

وَقِيذٌ
وَقِيذٌ ذ Beaten [violently: or] until he has become relaxed, or languid, and at the point of death: [&c.: see 1:] as also ↓ مَوْقُوذٌ. (Msb.) ― -b2- وَقِيذٌ (ISk, L, K) and ↓ مَوْقُوذَةٌ (Fr, ISk, S, L, Msb, K) A ewe, or she-goat, beaten to death; (Fr, ISk, L;) after which it is eaten: (ISk, L:) killed with pieces of wood (S, L, Msb, K) &c.; (Msb;) not legally slaughtered: (Fr, L, Msb:) beaten to death with a staff, or stick; (A, El-Basلïr;) or with blunt stones: (El-Basلïr:) the Arabs in the time of paganism killed beasts thus. (A.) ― -b3- وَقِيذٌ Prostrated. (K.) [In the TA, السريع is erroneously put for الصَّرِيعُ.] ― -b4- وَقِيذٌ (assumed tropical:) A man in whom is no fat or strength; مَا بِهِ طِرْقٌ. (S, L.) ― -b5- وَقِيذٌ (assumed tropical:) A slow, heavy man: (L, K *:) as though his heaviness and weakness overcame him, or prostrated him, وَقَذَهُ. (L.) ― -b6- وَقِيذٌ (tropical:) Violently sick, and at the point of death; as also ↓ مَوْقُوذٌ: (L, K:) heavy, (Lth, L,) suffering from sickness that cleaves fast to him, and at the point of death: (Lth, A, L;) suffering from a swoon, and in such a state that it is not known whether he be dead or not. (ISh, L.) ― -b7- وَقِيذٌ (tropical:) Ill, sick; as also ↓ مُوقَذ. (TA.) ― -b8- وَقَائِذً Stones spread about: (L, K:) sing. وَقِيذَةٌ. (L.) ― -b9- وَقِيذُ الجَواَنِحِ (assumed tropical:) Grieved in the heart; as though it were broken and weakened by grief. The جوانح [are the ribs that] enclose the heart. (L.)

مُوقَذٌ
مُوقَذٌ ذ : see وَقِيذٌ.

مَوقِذٌ
مَوقِذٌ ذ An extremity of the person, (K,) or place upon which a blow is severe, (A,) as, (K,) or namely, (A,) the elbow, (A, L, K,) and shoulder-joint, (K,) or extremity of the shoulderjoint, (A, L,) and knee, and ankle-bone: pl. مَوَاقِذُ. (A, L, K.)

مَوْقُوذٌ
مَوْقُوذٌ ذ and مَوْقَوذَةٌ: see وَقِيذٌ.

مُوَقَّذَةٌ
مُوَقَّذَةٌ ذ A she-camel suffering in her dugs from the effect of the rag with which they have been bound to prevent their being sucked, (S, L, K,) by reason of its tightness: (L:) or that has been sucked by her young one without its drawing her milk otherwise than scantily, by reason of the largeness of her udder, in consequence of which she suffers disease, (S, L, K,) and has a tumour (S, L) in her udder. (L.)

##### Türkçe

**وَقَذَهُ**
1 **وَقَذَهُ** ذ , muzâri‘i **يَقِذُ**, (S, L, &c.,) mastarı **وَقْذٌ**, (S, L, K, &c.,) Ona şiddetle vurdu, yahut onu şiddetle dövdü: (L, K:) onu gevşeyinceye, yahut bitkinleşinceye ve ölümün eşiğine gelinceye kadar dövdü: (S, L, Msb:) yahut onu ölümün eşiğine gelecek şekilde dövdü: (A:) kafatasını kırdı, beyni yaralayarak: (L:) onu ensenin arkasının üstündeki küçük çıkıntı üzerine dövdü yahut vurdu; öyle ki darbenin yahut darbelerin sesi beyne ulaştı ve onu akıldan mahrum etti: (Aboo-Sa'eed, L:) onu (bir adamı) ölünceye kadar dövdü. (L.) ― -b2- **وَقَذَهُ بِالضَّرْبِ** [Onu dövmekle öldürdü]. (ISk, L.) ― -b3- **وَقَذَ الشَّاةَ** Dişi koyunu yahut dişi keçiyi tahta parçaları [&c.: bk. **وَقِيذٌ**] ile döverek öldürdü. (L.) ― -b4- **وَقَذَهُ** Onu yere serdi. (K.) ― -b5- **ضَرَبْتُ الحَيَّةَ حَتَّى وَقَذْتُهَا** Yılanı, onu öldürünceye kadar dövdüm. (A.) ― -b6- **وَقَذَهُ** (farazî mecaz:) O (yumuşak huyluluk, tahammül, yahut vakar,) onu sakin, sessiz yahut dingin kıldı: (L, K:) o (Allah korkusu) onu sakin, sessiz yahut dingin kıldı ve onda, haram bir fiili işlemesini engelleyecek bir tesir meydana getirdi. (L.) ― -b7- **وَقَذَهُ** (mecaz:) O (uyuklama, S, L, Msb) ona galip geldi: (S, L, K:) yahut onu düşürdü. (Msb.) ― -b8- **وَقَذَهُ** (farazî mecaz:) O, yahut o şey, onu hasta yahut rahatsız bıraktı; bunun gibi ↓ **أَوْقَذَهُ**. (K.) ― -b9- **وَقَذَهُ المَرَضُ**, ve **الغَمُّ**, (farazî mecaz:) [Hastalık ve keder ona galip geldi, yahut onu güçsüz kıldı, yahut onu ölümün eşiğine getirdi]. (L.) ― -b10- **وَقَذَتْهُ العِبَادَةُ** (mecaz:) [İbadet onu güçsüz kıldı, yahut onu ölümün eşiğine getirdi]. (A) ― -b11- **وَقَذَتْنِى كَلِمَةٌ سَمِعْتُهَا** (mecaz:) [İşittiğim bir söz yahut cümle beni kederlendirdi.] (A.) ― -b12- **وُقِذَتْ** (mecaz:) O (bir deve) istemediği hâlde sağıldı; öyle ki sütü az oldu. (A.) ― -b13- **فِى قَِلْبِى وَقْذَهٌ مِنْ ذٰلِكَ** (mecaz:) Kalbimde, bunun neticesi olarak kalmış bir sıkıntı vardır. (A.)

4 **أَوْقَذَ** bk. 1.

**وَقِيذٌ**
**وَقِيذٌ** ذ Şiddetle dövülmüş [yahut] gevşeyinceye, yahut bitkinleşinceye ve ölümün eşiğine gelinceye kadar (dövülmüş): [&c.: bk. 1:] bunun gibi ↓ **مَوْقُوذٌ**. (Msb.) ― -b2- **وَقِيذٌ** (ISk, L, K) ve ↓ **مَوْقُوذَةٌ** (Fr, ISk, S, L, Msb, K) Dövülerek öldürülmüş dişi koyun yahut dişi keçi; (Fr, ISk, L;) bundan sonra yenir: (ISk, L:) tahta parçalarıyla (S, L, Msb, K) &c.; (Msb;) şer‘î kesim yapılmamış: (Fr, L, Msb:) bir değnek yahut sopa ile dövülerek öldürülmüş; (A, El-Basلïr;) yahut küt taşlarla: (El-Basلïr:) Araplar câhiliye zamanında hayvanları böyle öldürürlerdi. (A.) ― -b3- **وَقِيذٌ** Yere serilmiş. (K.) [TA’da **السريع** yanlışlıkla **الصَّرِيعُ** yerine konulmuştur.] ― -b4- **وَقِيذٌ** (farazî mecaz:) Kendinde yağ yahut kuvvet bulunmayan adam; **مَا بِهِ طِرْقٌ**. (S, L.) ― -b5- **وَقِيذٌ** (farazî mecaz:) Yavaş, ağır bir adam: (L, K *:) sanki onun ağırlığı ve zayıflığı ona galip gelmiş, yahut onu yere sermiş, **وَقَذَهُ**. (L.) ― -b6- **وَقِيذٌ** (mecaz:) Şiddetle hasta ve ölümün eşiğinde; bunun gibi ↓ **مَوْقُوذٌ**: (L, K:) ağır, (Lth, L,) kendisine yapışıp kalan bir hastalıktan muzdarip ve ölümün eşiğinde: (Lth, A, L;) baygınlıktan muzdarip ve öyle bir hâlde ki ölü olup olmadığı bilinmez. (ISh, L.) ― -b7- **وَقِيذٌ** (mecaz:) Hasta, rahatsız; bunun gibi ↓ **مُوقَذ**. (TA.) ― -b8- **وَقَائِذً** Etrafa yayılmış taşlar: (L, K:) müfredi **وَقِيذَةٌ**. (L.) ― -b9- **وَقِيذُ الجَواَنِحِ** (farazî mecaz:) Kalpte kederli; sanki kederle kırılmış ve zayıflamış gibidir. **الجوانح** [kalbi] kuşatan kaburgalardır. (L.)

**مُوقَذٌ**
**مُوقَذٌ** ذ : bk. **وَقِيذٌ**.

**مَوقِذٌ**
**مَوقِذٌ** ذ İnsanın bir uzvu, (K,) yahut üzerine vurmanın şiddetli olduğu yer, (A,) meselâ, (K,) yahut yani, (A,) dirsek, (A, L, K,) ve omuz eklemi, (K,) yahut omuz ekleminin ucu, (A, L,) ve diz, ve ayak bileği kemiği: çoğulu **مَوَاقِذُ**. (A, L, K.)

**مَوْقُوذٌ**
**مَوْقُوذٌ** ذ ve **مَوْقَوذَةٌ**: bk. **وَقِيذٌ**.

**مُوَقَّذَةٌ**
**مُوَقَّذَةٌ** ذ Memelerinde, emilmesini önlemek için bağlanmış bezin tesirinden (S, L, K) muzdarip dişi deve; sıkılığından dolayı: (L:) yahut yavrusu tarafından, memesinin büyüklüğü sebebiyle sütünü ancak az çekerek emilmiş olan; bunun neticesinde hastalığa uğrayan, (S, L, K,) ve memesinin içinde bir şişlik (S, L) bulunan. (L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَقَذَ
وَقَذَ
a.  [ يَقِذُ ] ( n. ac. وَقْذ 1 ), Struck down; overpowered ( sleep ).

b.  Beat to death.

c.  Rendered ill; enfeebled.

d.  Quieted.

وَقَّذَ
وَقَّذَ II ,  أَوْقَذَ IV ,
a.  see I (c) .

مَوْقِذ
مَوْقِذ 18 , ( pl. مَوَاْقِذُ 44 ),
a.  Prominent part of the body; shoulder; elbow &c.

وَقِيْذ
وَقِيْذ 25 ,
a.  Thrown down; prostrate; moribund.

b.  Beaten to death ( sheep ).

c.  Heavy, slow.

d.  Prompt.

وَقِيْذَة
وَقِيْذَة 25t , ( pl. وَقَاْئِذُ 46 ),
a.  fem. of وَقِيْذ 25 .

وَقَاْئِذُ
وَقَاْئِذُ 46 ,
a.  Stones; pavement, paving.

وَقڤذَ
N. P. وَقڤذَ I ,
a.  Moribund.

مَوْقُوْذَة
مَوْقُوْذَة
a.  see 25 (b) .

##### Türkçe

**وَقَذَ**
**وَقَذَ**
a. [ **يَقِذُ** ] (n. ac. **وَقْذ** 1), Vurdu; yere serdi; (uykuyu) bastırdı.

b. Döverek öldürdü.

c. Hasta etti; güçten düşürdü.

d. Sakinleştirdi.

**وَقَّذَ**
**وَقَّذَ** II, **أَوْقَذَ** IV,
a. I (c)’ye bak.

**مَوْقِذ**
**مَوْقِذ** 18, (pl. **مَوَاْقِذُ** 44),
a. Bedenin çıkıntılı kısmı; omuz; dirsek vb.

**وَقِيْذ**
**وَقِيْذ** 25,
a. Yere atılmış; yüzüstü; can çekişen.

b. Dövülerek öldürülmüş (koyun).

c. Ağır, yavaş.

d. Çabuk.

**وَقِيْذَة**
**وَقِيْذَة** 25t, (pl. **وَقَاْئِذُ** 46),
a. **وَقِيْذ** 25’in müennesi.

**وَقَاْئِذُ**
**وَقَاْئِذُ** 46,
a. Taşlar; kaldırım, döşeme.

**وَقڤذَ**
N. P. **وَقڤذَ** I,
a. Can çekişen.

**مَوْقُوْذَة**
**مَوْقُوْذَة**
a. 25 (b)’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وقذ
وَقَذَ - يَقِذُ - مَوْقُوْذ - مَوْقُوْذَة
وَقَذَ - يَقِذُ + كائن + كائناً: يضربه بشدة ويكسره حتى ينهكه ويجعله مشرفاً على الموت
مَوْقُوْذ: اسم مفعول من " وَقَذَ - يَقِذُ ": المنهوك بالضرب الشديد والمشرف على الموت
مَوْقُوْذَة: مؤنث " مَوْقوذ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التسبب بالموت بأنواعه المختلفة " وهي:
خَنَقَ - يَخْنُقُ، حَسَّ - يَحُسُّ، غَالَ - يَغُوْلُ، وَقَذَ - يَقِذُ، بَخَعَ - يَبْخَعُ، صَعَقَ - يَصْعَقُ
موقوذة
 	﴿حرمت عليكم الميتة والدم ولحم الخنزير وما أهل لغير الله به والمنخنقة والموقوذة والمتردية والنطيحة وما أكل السبع إلا ما ذكيتم وما ذبح على النصب وأن تستقسموا بالأزلام ذلكم فسق اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم واخشوني اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا فمن اضطر في مخمصة غير متجانف لإثم فإن الله غفور رحيم(3)﴾ المائدة
مختار الصحاح
● [وقذ] و ق ذ: وَقَذَهُ ضربه حتى استرخى وأشرف على الموت وبابه وعد وشَاةٌ مَوْقُوذَةٌ قُتِلت بالخشب
معجم الفرائد القرآنية:
و ق ذ
" الْمَوْقُوذَةُ " في قوله تعالى :" حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ " (3) المائدة .
وَقذَه : ضربه بحجر أو عصاً ونحوهما حتى مات، والموقوذة في الآية هي الشاة أو غيرها مما يؤكل لحمه، إذا ضربت فأدّى ذلك إلى موتها قبل أن تذكّى.
الراغب
وقذ
- قال الله تعالى: }والموقوذة{ [المائدة/3] أي: المقتولة بالضرب (انظر مجاز القرآن 2/151).
ملخص اللسان
1.     الوقْذ: شدة الضرب. وَقَذه يَقِذُه وَقْذاً: ضربه حتى استَرْخى  وأَشرف على الموت. وشاة مَوْقُوذَة: قتلت بالخشب، وقد وقَذَ الشاة وقْذاً،  وهي موْقُوذة ووقِيذٌ: قتلها بالخشب؛ والوقذ في الأَصل: الضرب المُثْخن  والكسر.
2.     ووُقِذَ الرجلُ، فهو موقوذ ووقيذ. والوقيذ من  الرجال: البطيء الثقيل كأَنّ ثقله وضعفه وقَذَه.
3.     والوقيذ والموقود: الشديد المرض الذي قد أَشرف على الموت؛ وقد وقَذَه  المرضُ والغم. حمِلَ فلانٌ وَقِيذاً أَي ثقيلاً دَنِفاً مُشْفِياً
4.     فيَقِذُه أَي يُسكِّنُه ويُثْخِنُه ويبلغ منه مبلغاً يمنعه من انتهاك  ما لا يحل ولا يَجْمُل.  ويقال: وقذه الحلم إِذا سكّنَه،
5.     وكان وَقِيذَ الجوانح أَي  محزون القلب كأَن الحزن قد كسره وضعّفه،
6.     الوَقِيذُ الذي يُغشى عليه لا يُدْرى أَميت أَم لا.
7.     ويقال: وقَذَه النعاسُ إِذا غلبه. ورجل وقيذ أَي ما به طِرْقٌ.
لسان العرب
● - وقذ: الوقْذ: شدة الضرب. وَقَذه يَقِذُه وَقْذاً: ضربه حتى استَرْخى  وأَشرف على الموت. وشاة مَوْقُوذَة: قتلت بالخشب، وقد وقَذَ الشاة وقْذاً،  وهي موْقُوذة ووقِيذٌ: قتلها بالخشب؛ وكان فعله قوم فنهى الله عز وجل عنه.  ابن السكيت: وقَذَه بالضرب، والمَوْقوذة الوَقِيذُ: الشاة تُضرب حتى  تموت ثم تؤكل. قال الفراء في قوله: والمنخنقة والموقوذة؛ الموقوذة: المضروبة  حتى تموت ولم تُذَكّ؛ ووُقِذَ الرجلُ، فهو موقوذ ووقيذ. والوقيذ من  الرجال: البطيء الثقيل كأَنّ ثقله وضعفه وقَذَه.  والوقيذ والموقود: الشديد المرض الذي قد أَشرف على الموت؛ وقد وقَذَه  المرضُ والغم. قال ابن جني: قرأْت على أَبي عليّ عن أَبي بكر عن بعض أَصحاب  يعقوب عنه قال: يقال تركته وَقيذاً ووَقِيظاً، قال: قال الوجه عندي  والقياس أَن يكون الذال بدلاً من الظاء لقوله عز وجل: والمنخنقة والموقوذة،  ولقولهم وقذه، قال: ولم أَسمع وقَظَه ولا مَوْقوظة، فالذال إِذاً أَعم  تصرفاً. قال: ولذلك قضينا على أَن الذال هي الأَصل. وقال الأَحمر: ضربه  فوقظه. الليث: حمِلَ فلانٌ وَقِيذاً أَي ثقيلاً دَنِفاً مُشْفِياً. وفي حديث  عمر أَنه قال: إِني لأَعلمُ متى تَهْلِكُ العربُ، إِذا ساسها من لم  يُدْرك الجاهلية فيأْخُذ بأَخلاقها ولم يُدركه الإِسلامُ فَيَقِذه الورع؛  قوله: فيَقِذُه أَي يُسكِّنُه ويُثْخِنُه ويبلغ منه مبلغاً يمنعه من انتهاك  ما لا يحل ولا يَجْمُل.  ويقال: وقذه الحلم إِذا سكّنَه، والوقذ في الأَصل: الضرب المُثْخن  والكسر. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: فوقَذَ النِّفاقَ، وفي روايةٍ  الشيطانَ، أَي كسَرَه ودَمغَه؛ وفي حديثها أَيضاً: وكان وَقِيذَ الجوانح أَي  محزون القلب كأَن الحزن قد كسره وضعّفه، والجوانح تحبس القلب وتَحْويه  فأَضاف الوُقُوذَ إِليها. وقال خالد: الوقذ أَن يُضْرَب فائِقُه أَو خُشَّاو ه  من وراء أُذنيه. وقال أَبو سعيد: الوَقْذُ الضرب على فَأْسِ القَفا  فتصير هدّتها إِلى الدماغ فيذهب العقل، فيقال: رجل موقوذ. وقد وقَذَه الحلم:  سكَّنه. ويقال: ضربه على مَوْقِذٍ من مَواقِذه وهي المِرْفق أَو طرف  المَنْكِب أَو الكعب؛ وأَنشد للأَعشى:  يَلْوينَني دَيْني النّهار وَأَقْتَضِي  دَيْني إِذا وَقَذَ النُّعاس الرُّقَّدَا  أَي صاروا كأَنهم سُكارى من النعاس.  ابن شميل: الوَقِيذُ الذي يُغشى عليه لا يُدْرى أَميت أَم لا.  ويقال: وقَذَه النعاسُ إِذا غلبه. ورجل وقيذ أَي ما به طِرْقٌ.  وناقة مُوَقَّذَة: أَثَّر الصِّرارُ في أَخْلافها من شَدِّه، وقيل: هي  التي يَرْغَثُها ولدها أَي يَرْضَعُها ولا يخرج لبنها إِلا نزراً لعظم  ضرعها فيُوقِذُها ذلك، ويأْخُذها له داءٌ وورمٌ في الضرع.  والوقائِذُ: حجارة مفروشة، واحدتها وَقيذَة.
مقاييس اللغة:
(وقذ) الواو والقاف والذال: كلمةٌ تدلُّ على ضَربٍ بخَشَب. منه الوَقْذ: الإيلام بالضَّرب. وشاةٌ موقوذة: ضُرِبت بالخشَب حتَّى ماتت.
ومما ليس من هذا القياس وُقِذَت النّاقةُ: دَرَّتْ على كَرْهٍ فقَلّ لبنُها.
القاموس المحيط:
الوَقْذُ شِدَّةُ الضَّرْبِ. وشاةٌ وقيذٌ ومَوْقوذَةٌ قُتِلَتْ بالخَشَبِ. والوقيذ السريع، والبطيء، والثقيلُ، والشديدُ المَرَضِ، المُشْرِفُ، كالمَوْقوذِ. ووقَذَه صَرَعَه، وسَكَّنَه، وغَلَبَه، وتَرَكَه عَليلاً،
كأَوْقَذَه. وناقةٌ مُوَقَّذَةٌ، كمُعَظَّمَةٍ: أثَّرَ الصِّرارُ في أخْلافِها، أو التي يَرْضَعُها ولَدُها، ولا يَخْرُجُ لَبَنُها إلا نَزْراً لعِظَمِ الضَّرْعِ، فَيُوقِذُها ذلك، ويأخُذُها له داءٌ. والمَوْقِذُ، كمَنْزِلٍ: طَرَفٌ من البَدَنِ، كالكَعْبِ والرُّكْبَةِ والمِرْفَقِ والمَنْكِبِ، ج: المَواقِذُ. والوَقائِذُ: حِجارةٌ مفروشةٌ.
تاج العروس:
و ق ذ
الوَقْدُ : شِدَّةُ الضَّرْبِ وَقَذَه يَقِذُهُ وَقْذًا : ضَرَبَه حتّى استَرْخَى وأَشرَفَ على المَوْتِ . وشَاةٌ وَقِيذٌ ومَوْقُوذَةٌ : قَتِلَتْ بِالخَشَبِ وكان يَفْعَله قومٌ فنَهَى اللهُ عزَّ وجلَّ عنه . وعن ابنِ السكِّيت : وَقَذَه بالضرْبِ والمَوْقُوذَةُ والوَقِيذُ : الشاةُ تُضْرَب حتى تَموت ثم تُؤْكَل قال الفَرَّاءُ في قوله تعالى " وَالمُنْخَنِقَةُ والمَوْقُوذَةُ " المَوْقُوذة : المَضروبةُ حتى تَموت ولم تُذَكَّ . وفي البصائر للمصنّف : المَوْقُوذة : هي التي تُقْتَل بِعَصاً أَو بِحجارةٍ لا حَدَّ لها فَتموت بلا ذَكاةٍ . والوَقيذُ من الرِّجال : السَّرِيعُ وهذا لم أَجِدْه في كُتب الغريب الذي ذكرَه الأَزهريُّ وابنُ سِيدَه وغيرهما : أَن الوَقِيذ من الرِجالِ : البَطِيءُ والثَّقِيلُ . وسقطت الواو من بعضِ الأُصول قالوا كأَنّ ثِقلَه وضَعْفَه وَقَذَه . الوَقِيذ أَيضاً : الشَّدِيدُ المَرَضِ المُشْرِفُ على المَوْتِ كالمَوْقُوذِ وقال ابن شُمَيْلٍ : الذي يُغْشَى عليه لا يُدْرَى أَميتٌ أَم لا ورَجُلٌ وَقِيذٌ : ما بِه طِرْقٌ . وقال الليث : حُمِلَ فُلانٌ وَقِيذًا أَي ثَقِيلاً دَنِفاً مُشْفِياً وهو مَجاز كما في الأساس وقال ابنُ جِنِّي : قرأْت على أَبي عَلِيٍّ عن أَبي بكرٍ عن بعض أَصحاب يَعقُوبَ عنه قال : يقال : تَرَكْتُه وَقِيذاً ووَقِيظاً . قال : قال : الوَجْهُ عندي والقياسُ أَن تكون الظاءُ بَدَلاً مِن الذال لقوله عَزَّ وجلَّ " والمُنْخَنِقَةُ والمَوْقُوذَة " ولقولهم : وَقَذَهُ . قال : ولم أَسمع وَقَظَة ولا مَوْقوظَة فالذال إِذًا أَعمُّ تَصَرُّفاً قال : فلذلك قَضَيْنَا أَن الذَّالَ هي الأَصْل . وقال الأَحْمَرُ : ضَرَبَه فَوَقَظَه . ووَقَذَه : صَرَعَه قال أَبو سعيدٍ : الوَقْذُ : الضَّرْبُ على فَأْسِ القَفَا فتصير هَدَّتُها إِلى الدِّمَاغِ فيَذهبُ العَقْلُ فيقال : رَجُلٌ مَوقوذ . وفي الأَساس : ضَرَبْتُ الحَيَّةَ حتى وَقَذْتُهَا يقال : وَقَذَه الحِلْمُ إِذا سَكَّنَهُ ومنه حديث عُمَرَ " فَيَقِذُه . الوَرَعُ " أَي يُسَكِّنُه ويَبْلُغ منه مَبْلَغاً يَمْنَعه مِن انْتِهَاكِ مالا يَحِلُّ . من المَجاز : وَقَذَه النُّعَاسُ إِذا غَلَبَه وأَنشد للأَعْشى :
" يَلْوِينَنِي دَيْنِي النَّهَارَ وَأَقْتَضِيدَيْنِي إِذا وَقَذَ النُّعَاسُ الرُّقَّدَا
وَقَذَه : تَرَكَهُ عَليلاً كأَوقَذَه وهذه عن الزّجَاج فهو وَقِيذٌ ومُوقَذ من المَجاز : نَاقَةٌ مُوَقَّذَةٌ كمُعَظَّمة : أَثَّرَ الصِّرارُ في أَخْلاَفِهَا من شَدِّه أَو هي التي يَرْغَثُها أَي يَرْضَعُها وَلَدُها ولا يَخْرُج لَبَنُها إِلاَّ نَزْراً لِعِظَمِ الضَّرْعِ فَيُوقِذُها ذلك ويَأْخُذُها له دَاءٌ ووَرَمٌ في الضَّرْع . يقال : ضُرِب عَلَى مَوْقِذٍ مِن مَوَاقَذِه . المَوْقِذُ كمَنْزِلٍ : طَرَفٌ مِن البَدَنِ يَشْتَدُّ عليه الضَّرْبُ كالكَعْبِ والرُّكْبَةِ والمِرْفَقِ وطَرَفُ المَنْكِبِ كما في الأَساس واللسانِ ج المَوَاقِذُ وبكُلِّ ذلك فُسِّرَ قولُهم : ضَربَه على مَوْقَذٍ من مَوَاقِذِه . والوَقَائِذُ : حِجَارَةٌ مَفروشةٌ واحدتها وَقِيذَةٌ . ومما يستدرك عليه : وَقَذَهُ إِذا كَسَرَه ودَمَغَه . وفي الحديث " كَانَ وَقِيذَ الجَوانِح " أَي مَحزونَ القَلْبِ كأَنَّ الحُزْن قد كَسَره وضَعَّفَه والجوانِحُ تَحْوِي القَلْبَ فأَضافَ الوُقُوذَ إِليها وقد وَقَذَه الغَمُّ والمَرَضُ ووَقَذَتْه العَبَادةُ ووقَذَتْنِي كَلِمَةٌ سَمِعْتَهَا . وفي قَلْبِي وَقْذَةً مِن ذلك : أَثَرٌ بَاقٍ مِنْ مَشَقَّتِه . وأَجْتَزِي وأَقْتَذِي . ووُقِذَت الناقَةُ : حُلِبَتْ على كَرْهٍ حَتَّى قَلَّ لَبنُهَا وكلَّ ذلك من المجاز

##### Türkçe

وقذ
**وَقَذَ** - **يَقِذُ** - **مَوْقُوْذ** - **مَوْقُوْذَة**
**وَقَذَ - يَقِذُ** + bir varlık + bir varlığı: ona şiddetle vurur ve onu kırar; ta ki onu bitkin düşürüp onu ölüme yakın hâle getirinceye kadar.
**مَوْقُوْذ**: “**وَقَذَ - يَقِذُ**”den ism-i mef‘ûl: şiddetli darb ile bitkin düşürülmüş ve ölüme yakın olan.
**مَوْقُوْذَة**: “**مَوْقوذ**”un müennesi.
Ve lafız, “çeşitli türleriyle ölüme sebep olma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**خَنَقَ - يَخْنُقُ**، **حَسَّ - يَحُسُّ**، **غَالَ - يَغُوْلُ**، **وَقَذَ - يَقِذُ**، **بَخَعَ - يَبْخَعُ**، **صَعَقَ - يَصْعَقُ**

mوقوذة
 	﴿Size ölü hayvan, kan, domuz eti, Allah’tan başkası adına (kesilirken) adı anılan, boğulmuş, **والموقوذة** (darb ile öldürülmüş), yuvarlanıp düşmüş, boynuzlanmış ve yırtıcı hayvanın yediği (hayvan) —ancak (yetişip) boğazladıklarınız müstesna—, dikili taşlar üzerine boğazlanan ve fal oklarıyla kısmet aramanız haram kılındı; işte bu fısktır. Bugün kâfirler dininizden ümit kesmişlerdir; artık onlardan korkmayın, benden korkun. Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim, üzerinize nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslâm’dan razı oldum. Kim açlık sıkıntısında, günaha meyletmeksizin, (bunlardan yemeye) mecbur kalırsa, şüphesiz Allah bağışlayıcıdır, merhamet edicidir(3)﴾ **المائدة**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**وقذ**] **و ق ذ**: **وَقَذَهُ**: ona vurdu; ta ki gevşeyip ölüme yakın hâle gelinceye kadar. Babı **وعد**’dır. Ve **شَاةٌ مَوْقُوذَةٌ**: odunla öldürülmüş (koyun).

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi:
**و ق ذ**
“**الْمَوْقُوذَةُ**” Yüce Allah’ın şu sözünde: “﴿Size ölü hayvan, kan, domuz eti, Allah’tan başkası adına (kesilirken) adı anılan, boğulmuş, **وَالْمَوْقُوذَةُ** ve yuvarlanıp düşmüş﴾” (3) **المائدة**.
**وَقذَه**: onu taşla yahut değnekle ve benzerleriyle vurdu; ta ki ölünceye kadar. Ve âyetteki **الموقوذة**, eti yenilen şeylerden koyun yahut başkasıdır; vurulursa ve bu, tezkiye edilmeden önce onun ölümüne götürürse.

er-Râgıb
وقذ
- Yüce Allah dedi: ﴿**والموقوذة**﴾ [**المائدة/3**] yani: darb ile öldürülmüş (bk. **مجاز القرآن** 2/151).

Lisân’ın özeti
1.     **الوقْذ**: darbenin şiddeti. **وَقَذه يَقِذُه وَقْذاً**: ona vurdu; ta ki gevşeyip ölüme yakın hâle gelinceye kadar. Ve **شاة مَوْقُوذَة**: odunla öldürülmüş. Ve koyunu **وقَذَ** etti, **وقْذاً**; o, **موْقُوذة**dır; ve **وقِيذٌ**: onu odunla öldürmüş (olan). Ve **الوقذ** aslında: ağırlaştıran darbe ve kırmadır.
2.     Ve adam **وُقِذَ** edildi; o, **موقوذ** ve **وقيذ**dir. Ve erkeklerden **الوقيذ**: yavaş, ağır; sanki onun ağırlığı ve zayıflığı onu **وقَذَ** etmiştir.
3.     Ve **الوقيذ** ve **الموقود**: ölüme yakın hâle gelmiş şiddetli hastadır; hastalık ve keder onu **وقَذَ** etmiştir. Falan kimse **وَقِيذاً** taşındı; yani ağır, bitkin, ölüme yaklaşmış.
4.     **فيَقِذُه**: yani onu sakinleştirir, onu ağırlaştırır ve ondan, helâl olmayan ve güzel olmayanı çiğnemesine engel olacak bir dereceye ulaşır. Ve denir: **وقذه الحلم**; onu sakinleştirdiği zaman.
5.     Ve **وَقِيذَ الجوانح** idi; yani kalbi mahzun; sanki hüzün onu kırmış ve zayıflatmış.
6.     **الوَقِيذُ**: üzerine baygınlık gelen; ölü mü değil mi bilinmeyen.
7.     Ve denir: **وقَذَه النعاسُ**; onu uyuklama bastığı zaman. Ve **رجل وقيذ**: yani onda **طِرْقٌ** yoktur.

Lisânü’l-‘Arab
● - **وقذ**: **الوقْذ**: darbenin şiddeti. **وَقَذه يَقِذُه وَقْذاً**: ona vurdu; ta ki gevşeyip ölüme yakın hâle gelinceye kadar. Ve **شاة مَوْقُوذَة**: odunla öldürülmüş. Ve koyunu **وقَذَ** etti, **وقْذاً**; o, **موْقُوذة**dır; ve **وقِيذٌ**: onu odunla öldürmüş (olan). Ve bu, bir kavmin fiili idi; Allah عز وجل ondan nehyetti. İbnü’s-Sikkît: **وقَذَه** darb ile (vurdu). Ve **المَوْقوذة** ile **الوَقِيذُ**: koyun; vurulur, ta ki ölür; sonra yenir. Ferrâ, şu sözünde: “**والمنخنقة والموقوذة**”; **الموقوذة**: vurulmuş; ta ki ölür; ve tezkiye edilmemiş. Ve adam **وُقِذَ** edildi; o, **موقوذ** ve **وقيذ**dir. Ve erkeklerden **الوقيذ**: yavaş, ağır; sanki onun ağırlığı ve zayıflığı onu **وقَذَه** etmiştir. Ve **الوقيذ** ile **الموقود**: ölüme yakın hâle gelmiş şiddetli hastadır; hastalık ve keder onu **وقَذَه** etmiştir. İbn Cinnî dedi: Ebû ‘Alî’ye, Ebû Bekr’den, Ya‘kūb’un bazı ashabından, ondan okudum; dedi ki: denir: onu **وَقيذاً** ve **وَقِيظاً** bıraktım. Dedi: bence ve kıyas şudur ki, **الذال**ın **الظاء**dan bedel olmasıdır; Allah عز وجل’nin şu sözü için: “**والمُنْخَنِقَةُ والمَوْقُوذَة**” ve onların “**وقذه**” demeleri için. Dedi: **وقَظَه** ve **مَوْقوظة** işitmedim; öyleyse **الذال** daha genel tasarrufludur. Dedi: bu sebeple **الذال**ın asıl olduğuna hükmettik. Ve el-Ahmer dedi: ona vurdu da onu **فوقظه** etti. Leys: falan kimse **وَقِيذاً** taşındı; yani ağır, bitkin, ölüme yaklaşmış. Ve Ömer’in hadîsinde: “Ben, Arapların ne zaman helâk olacağını bilirim: câhiliyeyi idrak etmemiş biri onları idare ederse, onun ahlâkını alır; İslâm da ona erişmemiştir; böylece vera‘ onu **فَيَقِذه** eder”; sözü: **فيَقِذُه** yani onu sakinleştirir, onu ağırlaştırır ve ondan, helâl olmayan ve güzel olmayanı çiğnemesine engel olacak bir dereceye ulaşır. Ve denir: **وقذه الحلم**; onu sakinleştirdiği zaman. Ve **الوقذ** aslında: ağırlaştıran darbe ve kırmadır. Âişe’nin, رضي الله عنها, hadîsinde: “**فوقَذَ النِّفاقَ**”, bir rivayette: “şeytanı”; yani onu kırdı ve beynini dağıttı. Ve onun başka bir hadîsinde: “Ve **وَقِيذَ الجوانح** idi”; yani kalbi mahzun; sanki hüzün onu kırmış ve zayıflatmış; ve **الجوانح** kalbi hapseder ve onu kuşatır; böylece **الوُقُوذَ**u ona izafe etti. Hâlid dedi: **الوقذ**: onun **فائِقُه**una yahut **خُشَّاو**una, iki kulağının arkasından vurulmasıdır. Ebû Sa‘îd dedi: **الوَقْذُ**: ensenin ortasına vurmadır; böylece onun şiddeti beyne gider de akıl gider; bu sebeple “**رجل موقوذ**” denir. Ve **وقَذَه الحلم**: onu sakinleştirdi. Ve denir: onu, **مَوْقِذٍ**lerinden bir **مَوْقِذٍ** üzerine vurdu; bunlar **المِرْفق** yahut **المَنْكِب**in ucu yahut **الكعب**tır. A‘şâ’dan şu beyit okunmuştur:
  **يَلْوينَني دَيْني النّهار وَأَقْتَضِي
  دَيْني إِذا وَقَذَ النُّعاس الرُّقَّدَا**
yani: uyuklama, uyuyanlara galip geldiği zaman; sanki onlar uyuklamadan sarhoş olmuş gibidirler. İbn Şümeyl: **الوَقِيذُ**: üzerine baygınlık gelen; ölü mü değil mi bilinmeyen. Ve denir: **وقَذَه النعاسُ**; onu uyuklama bastığı zaman. Ve **رجل وقيذ**: yani onda **طِرْقٌ** yoktur. Ve **ناقة مُوَقَّذَة**: **الصِّرار**ın, sıkılığından dolayı onun memelerinde iz bırakmasıdır; ve denildi ki: o, yavrusu onu **يَرْغَثُها** eden (yani emen) de, memesinin büyüklüğünden dolayı sütü ancak az çıkan devedir; böylece bu onu **يُوقِذُها** eder; ve memede bir hastalık ve şişlik onu tutar. Ve **الوقائِذُ**: döşenmiş taşlardır; tekili **وَقيذَة**dir.

Maqāyîsü’l-Luğa:
(**وقذ**) **الواو** ve **القاف** ve **الذال**: odunla vurmayı gösteren bir kelimedir. Ondan **الوَقْذ**: darb ile acıtma. Ve **شاةٌ موقوذة**: odunla vuruldu; ta ki öldü.
Ve bundan olmayan şeylerden: deve **وُقِذَت**: istemeyerek süt verdi; böylece sütü azaldı.

el-Kāmûsü’l-Muhît:
**الوَقْذُ**: darbenin şiddeti. Ve **شاةٌ وقيذٌ** ve **مَوْقوذَةٌ**: odunla öldürülmüş. Ve **الوقيذ**: hızlı, ve yavaş, ve ağır, ve şiddetli hastalıklı, ölüme yakın; **كالمَوْقوذِ** gibi. Ve **وقَذَه**: onu yere serdi, onu sakinleştirdi, ona galip geldi, onu hasta bıraktı; **كأَوْقَذَه** gibi. Ve **ناقةٌ مُوَقَّذَةٌ** ( **مُعَظَّمَةٍ** gibi): **الصِّرار** onun memelerinde iz bırakmıştır; yahut yavrusu onu emer de, memenin büyüklüğünden dolayı sütü ancak az çıkar; böylece bu onu **يُوقِذُها** eder; ve memede bir hastalık onu tutar. Ve **المَوْقِذُ** ( **مَنْزِلٍ** gibi): bedenden bir uçtur; **الكَعْب** ve **الرُّكْبَة** ve **المِرْفَق** ve **المَنْكِب** gibi; çoğulu: **المَواقِذُ**. Ve **الوَقائِذُ**: döşenmiş taşlardır.

Tâcü’l-‘Arûs:
**و ق ذ**
**الوَقْدُ**: darbenin şiddeti. **وَقَذَه يَقِذُهُ وَقْذًا**: ona vurdu; ta ki gevşeyip ölüme yakın hâle gelinceye kadar. Ve **شَاةٌ وَقِيذٌ** ve **مَوْقُوذَةٌ**: odunla öldürülmüş; bir kavim bunu yapardı; Allah عز وجل ondan nehyetti. İbnü’s-Sikkît’ten: **وقَذَه** darb ile (vurdu); ve **المَوْقُوذَةُ** ile **الوَقِيذُ**: koyun; vurulur, ta ki ölür; sonra yenir. Ferrâ, Yüce Allah’ın şu sözünde: “**وَالمُنْخَنِقَةُ والمَوْقُوذَةُ**”; **المَوْقُوذة**: vurulmuş; ta ki ölür; ve tezkiye edilmemiş. Ve musannifin **البصائر**’inde: **المَوْقُوذة**: keskinliği olmayan bir değnekle yahut taşlarla öldürülen; böylece tezkiyesiz ölendir. Ve erkeklerden **الوَقيذ**: hızlıdır; bunu, Ezherî’nin, İbn Sîde’nin ve başkalarının zikrettiği garîb kitaplarında bulmadım: erkeklerden **الوَقِيذ**: yavaş ve ağırdır. Bazı nüshalardan **الواو** düştü; dediler: sanki onun ağırlığı ve zayıflığı onu **وَقَذَه** etmiştir. **الوَقِيذ** ayrıca: **المَوْقُوذ** gibi, ölüme yakın şiddetli hastadır. İbn Şümeyl dedi: üzerine baygınlık gelen; ölü mü değil mi bilinmeyen. Ve **رَجُلٌ وَقِيذٌ**: onda **طِرْقٌ** yoktur. Leys dedi: falan kimse **وَقِيذًا** taşındı; yani ağır, bitkin, ölüme yaklaşmış; bu, **الأساس**’ta olduğu üzere mecazdır. İbn Cinnî dedi: Ebû ‘Alî’ye, Ebû Bekr’den, Ya‘kūb’un bazı ashabından, ondan okudum; dedi ki: denir: onu **وَقِيذاً** ve **وَقِيظاً** bıraktım. Dedi: bence ve kıyas şudur ki, **الظاء**ın **الذال**dan bedel olmasıdır; Allah عز وجل’nin şu sözü için: “**والمُنْخَنِقَةُ والمَوْقُوذَة**” ve onların “**وَقَذَهُ**” demeleri için. Dedi: **وَقَظَة** ve **مَوْقوظَة** işitmedim; öyleyse **الذال** daha genel tasarrufludur. Dedi: bu sebeple **الذَّال**ın asıl olduğuna hükmettik. Ve el-Ahmer dedi: ona vurdu da onu **فَوَقَظَه** etti. Ve **وَقَذَه**: onu yere serdi. Ebû Sa‘îd dedi: **الوَقْذُ**: ensenin ortasına vurmadır; böylece onun şiddeti beyne gider de akıl gider; bu sebeple “**رَجُلٌ مَوقوذ**” denir. Ve **الأَساس**’ta: “yılanı vurdum; ta ki onu **وَقَذْتُهَا** edinceye kadar.” Denir: **وَقَذَه الحِلْمُ**; onu sakinleştirdiği zaman. Ve Ömer hadîsinden: “**فَيَقِذُه . الوَرَعُ**”; yani onu sakinleştirir ve ondan, helâl olmayanı çiğnemesine engel olacak bir dereceye ulaşır. Mecazdan: **وَقَذَه النُّعَاسُ**; onu uyuklama bastığı zaman. A‘şâ’dan şu beyit okunmuştur:
" **يَلْوِينَنِي دَيْنِي النَّهَارَ وَأَقْتَضِيدَيْنِي إِذا وَقَذَ النُّعَاسُ الرُّقَّدَا**
Ve **وَقَذَه**: onu hasta bıraktı; **كأَوقَذَه** gibi. Bu, Zeccâc’dandır; böylece o, **وَقِيذٌ** ve **مُوقَذ**dur. Mecazdan: **نَاقَةٌ مُوَقَّذَةٌ** ( **مُعَظَّمة** gibi): **الصِّرار** onun memelerinde, sıkılığından dolayı iz bırakmıştır; yahut o, yavrusu onu **يَرْغَثُها** eden (yani emen) de, memenin büyüklüğünden dolayı sütü ancak az çıkan devedir; böylece bu onu **يُوقِذُها** eder; ve memede bir hastalık ve şişlik onu tutar. Denir: onun **مَوَاقَذِه**inden bir **مَوْقِذٍ** üzerine vuruldu. **المَوْقِذُ** ( **مَنْزِلٍ** gibi): bedenden, darbenin şiddetlendiği bir uçtur; **الكَعْب** ve **الرُّكْبَة** ve **المِرْفَق** ve **المَنْكِب**in ucu gibi; **الأَساس** ve **اللسان**’da olduğu üzere; çoğulu **المَوَاقِذُ**dur. Ve bununla, onların “onu, onun **مَوَاقِذِه**inden bir **مَوْقَذٍ** üzerine vurdu” sözleri tefsir edilmiştir. Ve **الوَقَائِذُ**: döşenmiş taşlardır; tekili **وَقِيذَةٌ**dir. Ve buna ilâve olarak: **وَقَذَهُ**; onu kırdığı ve beynini dağıttığı zaman. Ve hadîste: “**كَانَ وَقِيذَ الجَوانِح**”; yani kalbi mahzun; sanki hüzün onu kırmış ve zayıflatmış; ve **الجوانِحُ** kalbi kuşatır; böylece **الوُقُوذَ**u ona izafe etti. Ve keder ve hastalık onu **وَقَذَه** etti. Ve ibadet onu **وَقَذَتْه** etti. Ve işittiğim bir söz beni **وَقَذَتْنِي** etti. Ve kalbimde bundan bir **وَقْذَةً** vardır: onun meşakkatinden kalıcı bir iz. Ve **أَجْتَزِي** ve **أَقْتَذِي**. Ve deve **وُقِذَت**: istemeyerek sağıldı; ta ki sütü azaldı; bunların hepsi mecazdandır.
