# وقذ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%82%D8%B0/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وقذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وقذ

الوقد: شدة الضرب، وقذه يقذه وقذا: ضربه حتى استرخى وأشرف على الموت. وشاة وقيذ، وموقوذة: قتلت بالخشب، وكان يفعله قوم فنهى الله عز وجل عنه. وعن ابن السكيت: وقذه بالضرب، والموقوذة والوقيذ: الشاة تضرب حتى تموت ثم تؤكل، قال الفراء في قوله تعالى  والمنخنقة والموقوذة  الموقوذة: المضروبة حتى تموت ولم تذك. وفي البصائر للمصنف: الموقوذة: هي التي تقتل بعصا أو بحجارة لا حد لها فتموت بلا ذكاة. والوقيذ من الرجال: السريع وهذا لم أجده في كتب الغريب، الذي ذكره الأزهري وابن سيده وغيرهما: أن الوقيذ من الرجال: البطيء والثقيل. وسقطت الواو من بعض الأصول، قالوا كأن ثقله وضعفه وقذه. الوقيذ أيضا: الشديد المرض المشرف على الموت كالموقوذ، وقال ابن شميل: الذي يغشى عليه لا يدرى أميت أم لا، ورجل وقيذ: ما به طرق. وقال الليث: حمل فلان وقيذا، أي ثقيلا دنفا مشفيا، وهو مجاز، كما في الأساس، وقال ابن جني: قرأت على أبي علي، عن أبي بكر، عن بعض أصحاب يعقوب، عنه، قال: يقال: تركته وقيذا ووقيظا. قال: قال: الوجه عندي والقياس أن تكون الظاء بدلا من الذال، لقوله عز وجل  والمنخنقة والموقوذة  ولقولهم: وقذه. قال: ولم أسمع وقظة ولا موقوظة، فالذال، إذا أعم تصرفا، قال: فلذلك قضينا أن الذال هي الأصل. وقال الأحمر: ضربه فوقظه. ووقذه: صرعه، قال أبو سعيد: الوقذ: الضرب على فأس القفا فتصير هدتها إلى الدماغ، فيذهب العقل، فيقال: رجل موقوذ. وفي الأساس: ضربت الحية حتى وقذتها، يقال: وقذه الحلم، إذا سكنه ومنه حديث عمر  فيقذه. الورع  أي يسكنه ويبلغ منه مبلغا يمنعه من انتهاك مالا يحل. من المجاز: وقذه النعاس، إذا غلبه، وأنشد للأعشى:
  يلوينني ديني النهار وأقتضيديني إذا وقذ النعاس الرقدا

  وقذه: تركه عليلا، كأوقذه، وهذه عن الزجاج، فهو وقيذ وموقذ، من المجاز: ناقة موقذة، كمعظمة: أثر الصرار في أخلافها من شده، أو هي التي يرغثها، أي يرضعها ولدها ولا يخرج لبنها إلا نزرا لعظم الضرع فيوقذها ذلك ويأخذها له داء وورم في الضرع. يقال: ضرب على موقذ من مواقذه. الموقذ، كمنزل: طرف من البدن يشتد عليه الضرب كالكعب والركبة والمرفق، وطرف المنكب، كما في الأساس واللسان، ج المواقذ، وبكل ذلك فسر قولهم: ضربه على موقذ من مواقذه. والوقائذ: حجارة مفروشة، واحدتها وقيذة. ومما يستدرك عليه: وقذه، إذا كسره ودمغه. وفي الحديث  كان وقيذ الجوانح  أي محزون القلب، كأن الحزن قد كسره وضعفه، والجوانح تحوي القلب، فأضاف الوقوذ إليها، وقد وقذه الغم والمرض، ووقذته العبادة، ووقذتني كلمة سمعتها. وفي قلبي وقذة من ذلك: أثر باق من مشقته. وأجتزي وأقتذي. ووقذت الناقة: حلبت على كره حتى قل لبنها، وكل ذلك من المجاز.

### Türkçe

**الوقد**: vurmanın şiddeti; **وقذه يقذه وقذا**: onu vurdu; gevşeyinceye ve ölüme yaklaşıncaya kadar onu dövdü. Ve **شاة وقيذ** ve **موقوذة**: odunla öldürülmüş; bir kavim bunu yapardı da Allah عز وجل onu yasakladı. İbn es-Sikkît’ten: **وقذه** onu vurarak (öldürdü); **الموقوذة** ve **الوقيذ**: koyun, ölünceye kadar dövülür, sonra yenir. el-Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **والمنخنقة والموقوذة**: **الموقوذة**: kesilmeden, ölünceye kadar dövülmüş olan. Ve musannifin **البصائر**’inde: **الموقوذة**: keskinliği olmayan bir sopa ile yahut taşlarla öldürülen, böylece boğazlama olmaksızın ölen odur. Ve erkeklerden **الوقيذ**: hızlı; bunu garîb kitaplarında bulmadım; el-Ezherî, İbn Sîde ve başkalarının zikrettiği: erkeklerden **الوقيذ**: yavaş ve ağır. Bazı nüshalardan **الواو** düştü; dediler ki: sanki onun ağırlığı ve zayıflığı onu **وقذه** etti. **الوقيذ** ayrıca: **الموقوذ** gibi, ölüme yaklaşmış şiddetli hasta; İbn Şümeyl dedi: üzerine baygınlık çöken, ölü mü değil mi bilinmeyen; ve **رجل وقيذ**: onda **طرق** vardır. el-Leys dedi: falan kimseyi **وقيذا** taşıdı; yani ağır, bitkin, ölmek üzere; bu mecazdır, **الأساس**’ta olduğu gibi. İbn Cinnî dedi: Ebû Ali’ye, Ebû Bekir’den, Yakub’un bazı ashabından, ondan okudum; dedi: denir ki: onu **وقيذا** ve **وقيظا** bıraktım. Dedi: dedi: bana göre ve kıyas olarak, **الظاء**’ın **الذال**’dan bedel olmasıdır; Yüce Allah’ın sözü için: **والمنخنقة والموقوذة** ve onların “**وقذه**” demeleri için. Dedi: ne **وقظة** ne de **موقوظة** işittim; öyleyse **الذال** daha genel tasarruflu olunca; dedi: bu yüzden **الذال**’ın asıl olduğuna hükmettik. el-Ahmer dedi: onu vurdu da **فوقظه**. Ve **وقذه**: onu yere serdi. Ebû Saîd dedi: **الوقذ**: ensenin arka tarafına balta gibi (bir şeyle) vurmaktır; onun darbesi beyne varır, akıl gider; bu sebeple “**رجل موقوذ**” denir. **الأساس**’ta: yılanı dövdüm, nihayet onu **وقذتها** ettim; denir ki: **وقذه الحلم**; onu sakinleştirdiği zaman. Ondan Ömer’in hadisi: **فيقذه. الورع** yani onu sakinleştirir ve ondan, helal olmayan bir mala el uzatmasını engelleyecek bir dereceye ulaştırır. Mecazdan: **وقذه النعاس**; ona galip geldiği zaman. el-A‘şâ’dan şu beyit okunmuştur:
  يلوينني ديني النهار وأقتضيديني إذا وقذ النعاس الرقدا

Ve **وقذه**: onu hasta bıraktı; **أوقذه** gibi. Bu, ez-Zeccâc’dandır; o hâlde o **وقيذ** ve **موقذ**dur. Mecazdan: **ناقة موقذة**; **معظمة** gibi: **الصرار**’ın izi, şiddetinden onun memelerinde; yahut o, **يرغثها** edilen (devedir); yani yavrusu onu emer de sütü ancak az çıkar; memenin büyüklüğünden dolayı bu ona **فيوقذها** eder; bu, ona bir hastalık ve memede bir şişlik alır. Denir ki: onun **موقذ**lerinden bir **موقذ** üzerine vurdu. **الموقذ** ( **منزل** vezninde): bedenden, vurmanın kendisine şiddetlendiği bir uç; topuk, diz ve dirsek gibi; ve omuz başının ucu; **الأساس** ve **اللسان**’da olduğu gibi. Çoğulu **المواقذ**. Bununla onların “onun **مواقذه**’nden bir **موقذ** üzerine vurdu” sözünü tefsir ettiler. **الوقائذ**: döşenmiş taşlar; tekili **وقيذة**. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **وقذه**; onu kırdığı ve beynini dağıttığı zaman. Hadiste: **كان وقيذ الجوانح** yani kalbi mahzun; sanki hüzün onu kırmış ve zayıflatmış; **الجوانح** kalbi içerir; bu yüzden **الوقوذ**u ona izafe etti. Ve onu keder ve hastalık **وقذه** etti; ibadet onu **وقذته** etti; işittiğim bir söz beni **وقذتني** etti. Ve kalbimde bundan bir **وقذة** vardır: onun meşakkatinden kalmış bir iz. Ve **أجتزي** ve **أقتذي**. Ve **وقذت الناقة**: istemeyerek sağdım da sütü azaldı; bunların hepsi mecazdandır.
