# وقص (و-ق-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%82%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - ق - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والصاد و"وايء" معهما
ق ص و، و ق ص، ق ي ص، ص ي ق مستعملات قصو: القًصْوُ: قطع أذن البعير، وناقة قَصْواءُ، وبعير مَقْصُوُّ، والقياس أَقْصَى، ولم يقولوا، وقَصَوْتُ الأذن: قَطَعتُ من طرفها قطعة.
وقَصَا يَقْصُو قُصُوّاً أي تنحى في كل شيء، والقاصية من الناس ومن المواضع: المتنحي، يقال: هي القُصْوَى والقُصْيا، وما جاء من فُعْلَى من بنات الواو يحول إلى الياء نحو: الدنيا من دنوت وأشباهه غير القُصوى، فإن الياء لغة فيه.
وقصا فهو قاص، والقُصْوَى والأَقْصَى كالكبرى والأكبر. وجاءت الفتيا لغة في الفتوى لأهل المدينة خاصة.
والقَصَا، مقصُورٌ: فناء الدار، ومنهم منم يمد، قال:
فحاطونا القَصَا ولقد رأونا		قريباً حيث يستمع السرار
وقص: الوَقْصُ: قصر في العنق، كأنه رد في جوف الصدر، فهو أوْقَصُ والأنثى وَقْصاءُ. وَوقَصْتُ رأسه وَقْصاً: غمزته غمزاً شديداً وربما اندقت منه العنق.
والدابة تَقِصُ عنها الذباب وَقْصاً بذنبها، أي تضربه فتقتله. والدواب تَقِصُ رءوس الأكام أي تكسر رءوسها بقوائمها.
قيص: ويقال: قاصَتِ السن تَقيصُ إذا تحركت، ويقال: انقاصَتْ.
صيق: الصِّيقُ: الغبار الجائل في الهواء، ويقال: صِيقَةٌ، قال رؤبة: ?تترك ترب البيد مجنون الصِّيَقْ وقال:
كما انقض تحت الصِّيقِ عوار
يعني الخفاش.

##### Türkçe

**القاف** ve **الصاد** ve onlarla birlikte “**وايء**”

**ق ص و**، ve **و ق ص**، **ق ي ص**، **ص ي ق** kullanımdadır.

**قصو**: **القًصْوُ**: devenin kulağını kesmek; **ناقة قَصْواءُ**; ve **بعير مَقْصُوُّ**. Kıyas **أَقْصَى**’dır; fakat söylemediler. Ve **وقَصَوْتُ الأذن**: onun ucundan bir parça kestim.

Ve **وقَصَا يَقْصُو قُصُوّاً** yani her şeyde uzaklaştı; insanlardan ve yerlerden **القاصية**: uzaklaşan; denilir ki: o **القُصْوَى** ve **القُصْيا**’dır. **فُعْلَى** vezninden, **الواو**’nun kızlarından gelen şey, **الياء**’ya çevrilir; **الدنيا** gibi, **دنوت**’tan ve benzerleri; **القُصوى** hariç; çünkü onda **الياء** bir dildir.

Ve **وقصا**; o hâlde o **قاص**’tır; ve **القُصْوَى** ile **الأَقْصَى**, **الكبرى** ve **الأكبر** gibidir. Ve **الفتيا** dili, özellikle Medine ehli için **الفتوى** dilinde geldi.

Ve **القَصَا** (maksûr): evin avlusu; ve onlardan onu uzatan vardır. Dedi ki:
فحاطونا **القَصَا** ولقد رأونا		قريباً حيث يستمع السرار

**وقص**: **الوَقْصُ**: boyunda kısalık; sanki göğsün içine geri itilmiş gibidir; o hâlde o **أوْقَصُ**’tur; dişisi **وَقْصاءُ**. Ve **وَوقَصْتُ رأسه وَقْصاً**: onu şiddetli bir sıkıştırmayla sıktım; bazen ondan boyun kırılırdı.

Ve binek hayvanı, kuyruğuyla sineği ondan **وَقْصاً** **تَقِصُ**; yani ona vurur da onu öldürür. Ve binek hayvanları, ayaklarıyla tepeciklerin başlarını **تَقِصُ**; yani başlarını kırar.

**قيص**: ve denilir ki: **قاصَتِ السن تَقيصُ**; hareket ettiğinde; ve denilir ki: **انقاصَتْ**.

**صيق**: **الصِّيقُ**: havada dolaşan toz; ve denilir ki: **صِيقَةٌ**. Rü’be dedi ki: ?تترك ترب البيد مجنون **الصِّيَقْ** Ve dedi ki:
كما انقض تحت **الصِّيقِ** عوار

Yani yarasa.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكسائي: وَقَصْتُ عنقَه أَقِصُها وَقْصاً، أي كسرتها، ولا يكون وَقَصَتِ العُنُقُ نفسُها. ووُقِصَ الرجلُ، فهو مَوقوصٌ. ويقال أيضاً: وَقَصَتْ به راحلتُه، وهو كقولك: خُذِ الخِطامَ وخُذْ بالخِطام. والفرسُ يَقِصُ الإكامَ، أي يدقُّها. والوَقَصُ بالتحريك: قِصَرُ العنقِ. تقول منه: وَقِصَ الرجلُ يَوْقَصُ وَقَصاً فهو أَوْقَصُ، وأَوْقَصَهُ الله. والوَقَصُ أيضاً: كسارُ العيدانِ تُلقى على النار. قال حُمَيد:
لا تَصْطَلي النارَ إلاَّ مُجْمَراً أَرِجاًقد كَسَّرَتْ من يَلَنْجوجِ له وَقَصا
ويقال: وَقِّصْ على نارِكَ. والوَقَصُ أيضاً: واحد الأوْقاصِ في الصَدَقة، وهو ما بين الفريضتين، نحو أن تبلغ الإبلُ خمساً ففيها شاةٌ، ولا شيء في الزيادة حتى تبلغ عشراً. فما بين الخَمْسِ إلى العَشْرِ وَقَصٌ. وبعض العلماء يجعل الوَقَصَ في البقر خاصَّة. ويقال: مرَّ فلانٌ يَتَوَقَّصُ به فرسه، إذا نَزا نَزْواً يُقارِبُ الخَطْوَ.

##### Türkçe

الكسائي: **وَقَصْتُ** boynunu **أَقِصُها** **وَقْصاً**, yani onu kırdım; ve boynun kendisinin **وَقَصَتِ** olması olmaz. Ve adam **وُقِصَ**, o hâlde o **مَوقوصٌ**dur. Ve ayrıca denilir: biniti onunla **وَقَصَتْ**; bu, senin “**خُذِ الخِطامَ**” ve “**خُذْ بالخِطام**” demen gibidir. Ve at **يَقِصُ** tümsekleri, yani onları ezer. Ve harekeli **الوَقَصُ**: boynun kısalığıdır. Ondan dersin: adam **وَقِصَ** **يَوْقَصُ** **وَقَصاً**; o hâlde o **أَوْقَصُ**tur; ve Allah onu **أَوْقَصَهُ** kıldı. Ve **الوَقَصُ** ayrıca: ateşe atılan çubuk kırıklarıdır. **حُمَيد** dedi ki:
لا تَصْطَلي النارَ إلاَّ مُجْمَراً أَرِجاًقد كَسَّرَتْ من يَلَنْجوجِ له وَقَصا
Ve denilir: ateşinin üzerine **وَقِّصْ**. Ve **الوَقَصُ** ayrıca: sadakada **الأوْقاصِ**ın biridir; o, iki farîza arasındaki şeydir; meselâ develer beşe ulaşsa onda bir koyun vardır; artışta bir şey yoktur, ta ki ona ulaşıncaya kadar on. Beş ile on arasındaki şey **وَقَصٌ**tur. Âlimlerin bazısı **الوَقَصَ**ı sığırda özellikle kılar. Ve denilir: falan, atıyla onunla **يَتَوَقَّصُ** olarak geçti; eğer adımı yaklaştıran bir sıçrayışla sıçrarsa.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ص ( وايء )
قصا ، قيص ، وقص ، صيق ، صوق .
قصا : قال الليث وغيره : القَصْو : قَطْع أذُن البعير ، يقال : ناقة قَصْواء وبعيرٌ مَقْصُوٌّ ، هكذا يتكلمون به ، وكان القياس أن يقولوا : بعيرٌ أقصى فلم يقولوا .
قال أبو بكر : القصَا : حذف في أذن الناقة ، مقصور ، يكتب بالألف . وناقة قصواء وبعير مقصيّ ومقصُوّ .
أبو عبيد عن أبي زيد قال : القَصْواء من الشاءِ : المقطوعُ طرفُ أذنِها .
وقال الأحمر : المُقَصَّاة من الإبل : التي شُقّ من أذنها شيء ثم تُرِك مُعَلَّقاً .
وقل الله جلّ وعزّ : ( إِذْ أَنتُم بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُم بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى ) ( الأنفال : 42 ) .
قال الفراء : الدنيا مما يلي المدينة ، والقُصْوى مما يلي مكة .
الحراني عن ابن السكيت قال : ما كان من النُّعوت مِثل العُليا والدُّنيا فإِنه يأتي بضم أوَّله وبالياء ، لأنهم يستثقلون الواو مع ضمّة أوله ، فليس فيه اختلاف ، إلاّ أنّ أهل الحجاز قالوا : القُصْوَى فأظهروا الواو ، وهو نادر ، وأخرجوه على القياس إذْ سَكَن ما قَبْل الواو ، وتميم وغيرُهم يقولون : القُصْيَا .
الليث : كلُّ شيء تَنحَّى عن شيء فقد قَصا يقصو قُصُوّاً فهو قاصٍ . والقاصية مِن الناس ومن المواضع : ما تَنحَّى . والقصْوَى والأقصى ، كالأكبر والكبْرى .
أبو زيد : قصَوْتُ البعيرَ : إذا قطعتَ أذنه ، وناقة قَصْواء وبعيرٌ مقصُوٌّ على غير قياس .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للفَحْل : هو يَحْبو قَصا الإبل : إذا حفِظها من الانتشار . ويقال : تقصَّاهم ، أي : طلبهم واحداً واحداً من أقصاهم .
ويقال : حاطهم القصا مقصوراً ، يعني كان في طُرَّتهم لا يأتيهم . وقال غيره : حاطهم القصا ، أي : حاطَهُم من بعيد وهو يبصرهم ويتحرَّز منهم ، ومنه قول بشر بن أبي خازم :
فحَاطُونا القَصا ولقد رَأَوْنا
قريباً حيث يُستَمَع السرار
ويقال : أقصاه يُقصيه ، أي : باعَدَه ، ويقال : هَلُمّ أقاصيك أيُّنا أبعَدُ من الشرِّ . يقال : قاصيتُه فقصَوْتُه .
والقصايا : خِيار الإبل ، واحدتها قَصِيَّة ، وهي التي تُودَع ولا تُجْهَد في حَلَب ولا رُكوب ، وإذا جُهِدت الإبلُ قيل فيها : قَصايا .
ويقال : نزلْنا منزِلاً لا تُقْصِيه الإبل ، أي : لا تَبلعُ أقصاه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أقْصَى الرجلُ : إذا اقتنَى القَواصِيَ مِن الإبل وهي النِّهاية في الغَزارة والنّجابة . ومعناه : أنَّ صاحب الإبل : إذا جاءَ المصدِّق أقصاها ، ضِنّاً بها . وأقصى : إذا حَفِظ قَصَا العَسكر وقَصاءَه ، وهو ما حول العسكر ، وتقصَّيتُ الأمر واستقصيتُه .
وقص : قال الليث : الوَقَص : قِصَرٌ في العُنق كأنه رُدّ في جَوْف الصَّدْر . ورجل أوْقَص
وامرأة وَقْصاء .
وتقول : وقَصْتُ رأسَه : إذا غمَزْتَه سُفْلاً غمْزاً شديداً ، وربّما اندقَّت منه العُنُق . والدابَّة تَذُبُّ بذَنبِها فَتَقص عنها الذُّباب وَقْصاً : إذا ضَرَبْته به فقتَلْته . والدوابُّ إذا سارت في رؤوس الإكام وقَصَتْها ، أي : كَسرتْ رؤوسَها بقوائمها .
وفي الحديث : أنّ رجلاً كان واقفاً مع النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فوَقصَتْ به ناقتُه وهو مُحْرمٌ في أخَاقِيق جِرذان . فمات .
قال أبو عبيد : والوَقص : كَسْرُ العُنق ، ومنه قيل : للرجل أوقص ، إذا كان مائل العُنُق قصيرَها . ومنه يقال : وقصْتُ الشيء : إذا كسَرْتَه .
وقال ابن مُقْبل :
فبعثتُها تَقِصُّ المقَاصِرَ بعدما
كرَبتْ حَياةُ النارِ للمتنوِّرِ
أي : تدُقّ وتكسِر يَعني ناقته .
وقال ابن السكّيت : الوَقص : دَقُّ العُنق . والوَقْص : قصَر العُنق . والوَقَص أيضاً : دِقاقُ العِيدان تُلقى على النار ، يقال : وقِّصْ على نارِك .
قال حُميد بن ثَور يصف امرأة :
لا تَصطلي النارَ إلاَّ مِجْمَراً أرِجاً
قد كَسّرَتْ مِن يَلَنْجوجٍ لها وَقصَا
وفي حديث عليّ : أنه قضى في الواقصة والقامصَة والقارصَة وهي ثَلاث جوارٍ ركبت إحداهنّ الأخرى فقرصت الثالثة المركوبة فقمصت فسقطت الراكبةُ فقضى للتي وَقصت ، أي : اندقَّ عنقها بثلثي الدِّية على صاحبتيها . والواقصة بمعنى الموقوصة ، كما قالوا آشِرةٌ بمعنى مأشورة ، كما قال :
أناشِرُ لا زالت يمينك آشِره
أي : مأشورة .
وفي حديث مُعاذ بن جَبَل : أنه أُتِي بوَقَص في الصّدَقة وهو باليمن ، فقال : ( لم يأْمرني رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فيه بشيء ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو : الوَقص : هو ما وَجَبَتْ فيه الغَنم مِن فَرائض الإبل في الصَّدَقة ما بين الخَمس إلى العشرين .
قال أبو عبيد : ولا أرَى أبا عمرٍ و حَفِظ هذا ، لأنَّ سُنَّة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّ في خَمسٍ من الإبل شاةً ، وفي عَشْرٍ شاتَين إلى أربع وعشرين في كلِّ خمس شاة ، ولكنَّ الوَقَصَ عندنا ما بين الفَريضتين ، وهو ما زادَ على خمسٍ من الإبل إلى تِسْع ، وما زاد على عَشْر إلى أربع عَشرة ، وكذلك ما فوقَ ذلك . وجمعُ الوَقَص أوقاص .
قال أبو عبيد : وبعض العلماءِ يجعل الأوْقَاصَ في البقر خاصَّة ، والأشناق في الإبل خاصّة ، وهما جميعاً ما بين الفريضتين .
وفي الحديث : ( أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أُتِيَ بفَرَس فرَكِبه ، فجعل يتوقَّص به ) .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا نَزَا الفَرَسُ في عَدْوِه نَزْواً وهو يقارِبُ الخَطْو فذلك التوقُّص ، وقد تَوَقَّصَ .
وقال أبو عبيدة : التوقُّصُ : أن يَقْصُر عن الْخَبب ، ويزيدَ على العَنَق ، وَينْقُل قوائمه نَقْل الخَبَب ، غير أنَّها أقرب قَدْراً إلى الأرض ، وهو يرمي نفسَه ويَخُبْ .
أبو عبيد عن الكسائي : وقَصْتُ عُنقَه أقِصُها وَقْصاً ، ولا يكون وقَصَت العُنُقُ نفسها ، إنما هي وُقِصَتْ .
قال الأزهري : قال ابن السكيت : الوَقَص : قِصَر العُنق .
قال شمر : قال خالد : وُقِص البعير فهو موقوص : إذا أصبح داؤه في ظهره لا حَرَاك به .
قال : وكذلك العُنق والظهر في الوقْص .
قيص : قال الليث : يقال : قاصَتِ السِّنّ تَقِيص : إذا تحرّكتْ . ويقال : انقاصت .
وقال غيره : انقاصت السنُّ : إذا انشقت طُولاً ، وكذلك انقاصَتِ الركيَّة .
وأنشد ابن السكّيت :
يا رِيَّها مِن بارِدٍ قَلاّصٍ
قد جَمَّ حتى هَمَّ بانقياص
وتقيَّصَت الحِيطانُ : إذا مالتْ وتقدّمتْ .
صيق : قال الليث وغيره : الصِّيق : الغُبار الجائل في الهواءِ . ويقال : صِيقَةٌ .
وأنشد ابنُ الأعرابيّ :
لي كلَّ يومٍ صِيقَةٌ
فَوْقِي تأجَّلُ كالظِّلالَهْ
أبو عبيد عن أبي زيد : الصِّيق : الريح المنتنة ، وهي من الدوابِّ .
وقال بعضهم : هي كلمة معرّبة ، أصلها زِيقا بالعِبرانيَّة .
سلمة عن الفرّاء قال : الصِّيق : الصَّوْت . والصِّيقُ : الغُبار .
وقال أبو عمرو : الصائق والصائك : اللازق .
قال جَندَل :
أسوَدَ جَعْدٍ ذي صُنَانٍ صائقِ

##### Türkçe

ق ص ( **وايء** )
**قصا** ، **قيص** ، **وقص** ، **صيق** ، **صوق** .
**قصا** : Leys ve başkaları dedi: **القَصْو**: devenin kulağını kesmektir; “**ناقة قَصْواء**” ve “**بعيرٌ مَقْصُوٌّ**” denir; onunla böyle konuşurlar; kıyas, “**بعيرٌ أقصى**” demelerini gerektirirdi, fakat demediler.
Ebû Bekir dedi: **القصَا**: dişi devenin kulağında bir kesiktir; maksûr, elif ile yazılır. Ve “**ناقة قصواء**” ve “**بعير مقصيّ**” ve “**مقصُوّ**”.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: dedi ki: koyundan **القَصْواء**: kulağının ucunun kesilmiş olanıdır.
El-Ahmer dedi: develerden **المُقَصَّاة**: kulağından bir şey yarılıp sonra asılı bırakılan.
Ve Allah, celîl ve azîz, dedi: ( **إِذْ أَنتُم بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُم بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى** ) (Enfâl: 42).
Ferrâ dedi: **الدنيا** Medine tarafına yakın olandır; **القُصْوى** Mekke tarafına yakın olandır.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi ki: **العُليا** ve **الدُّنيا** gibi sıfatlardan olan şey, başının dammesiyle ve yâ ile gelir; çünkü başının dammesiyle birlikte vâvı ağır bulurlar; onda ihtilaf yoktur; ancak Hicaz ehli “**القُصْوَى**” dedi de vâvı açıkladılar; bu nadirdir; vâvdan önceki sakin olunca onu kıyasa göre çıkardılar; Temîm ve başkaları “**القُصْيَا**” der.
Leys: Her şey bir şeyden uzaklaşırsa, **قَصا** eder, **يقصو** **قُصُوّاً**; o hâlde o **قاصٍ**’dir. İnsanlardan ve yerlerden **القاصية**: uzaklaşmış olan. Ve **القصْوَى** ve **الأقصى**; **الأكبر** ve **الكبْرى** gibi.
Ebû Zeyd: **قصَوْتُ البعيرَ**: kulağını kestiğin zaman; ve “**ناقة قَصْواء**” ve “**بعيرٌ مقصُوٌّ**” kıyas dışı olarak.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: aygıra denir ki: “o, develerin **قَصا**’sını **يَحْبو** eder”: onları dağılmaktan koruduğu zaman. Ve denir: “**تقصَّاهم**”, yani: onları en uzaklarından başlayarak birer birer aradı.
Ve denir: “**حاطهم القصا**” maksûr olarak; yani onların **طُرَّة**’lerinde idi, onlara gelmiyordu. Başkası dedi: “**حاطهم القصا**”, yani: onları uzaktan kuşattı; onları görür ve onlardan sakınır; ondan, Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü:
فحَاطُونا القَصا ولقد رَأَوْنا
قريباً حيث يُستَمَع السرار
Ve denir: “**أقصاه يُقصيه**”, yani: onu uzaklaştırdı. Ve denir: “**هَلُمّ أقاصيك**” yani: hangimiz şerden daha uzaktır. Denir: “**قاصيتُه فقصَوْتُه**”.
Ve **القصايا**: develerin seçkinleridir; onun bir tanesi **قَصِيَّة**’dir; o, emanet bırakılan ve sağımda da binmede de yormaya sokulmayan; develer yorulmaya sokulunca onlara “**قَصايا**” denir.
Ve denir: “bir menzile indik ki develer onu **تُقْصِيه** etmez”, yani: onun en uzağına ulaşmaz.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “adam **أقْصَى** etti”: develerden **القَواصِيَ**’yi edindiği zaman; o, bolluk ve soylulukta nihayettir. Manası: deve sahibi, musaddık geldiği zaman, ona kıyarak onları **أقصاها** eder. Ve **أقصى**: ordunun **قَصَا**’sını ve **قَصاءَه**’sini koruduğu zaman; o, ordunun çevresinde olan şeydir. Ve “**تقصَّيتُ الأمر واستقصيتُه**”.
**وقص** : Leys dedi: **الوَقَص**: boyunda kısalıktır; sanki göğsün içine geri itilmiş gibidir. Ve “**رجل أوْقَص**”
ve “**امرأة وَقْصاء**”.
Ve dersin: “**وقَصْتُ رأسَه**”: onu aşağıya doğru şiddetli bir sıkıştırmayla bastırdığın zaman; bazen ondan boyun kırılır. Ve binek hayvanı kuyruğuyla savurur da sineği ondan **وَقْصاً** ile **تَقص** eder: onunla vurup onu öldürdüğü zaman. Ve binek hayvanları tümseklerin tepelerinde yürüdüklerinde onları **وقَصَتْها** ederler, yani: ayaklarıyla tepelerini kırarlar.
Hadiste: bir adam Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ile birlikte ayakta idi de, ihramlı iken, Cirdân’ın **أخَاقِيق**’inde devesi onu **وَقصَتْ** etti; böylece öldü.
Ebû Ubeyd dedi: **الوَقص**: boynun kırılmasıdır; ondan, boynu eğik, kısası olan adama “**أوقص**” denildi. Ve ondan denir: “**وقصْتُ الشيء**”: onu kırdığın zaman.
İbn Mukbil dedi:
فبعثتُها تَقِصُّ المقَاصِرَ بعدما
كرَبتْ حَياةُ النارِ للمتنوِّرِ
yani: döver ve kırar; yani devesini kastediyor.
İbnü’s-Sikkît dedi: **الوَقص**: boynu dövmektir. Ve **الوَقْص**: boyun kısalığıdır. Ve **الوَقَص** da: ateşe atılan ince çubuklardır; denir: “**وقِّصْ على نارِك**”.
Humeyd b. Sevr, bir kadını vasfederek:
لا تَصطلي النارَ إلاَّ مِجْمَراً أرِجاً
قد كَسّرَتْ مِن يَلَنْجوجٍ لها وَقصَا
Ali’nin hadîsinde: o, **الواقصة** ve **القامصَة** ve **القارصَة** hakkında hükmetti; bunlar üç cariyedir: birisi diğerinin üzerine bindi; üçüncüsü, binilmiş olanı çimdikledi; o da sıçradı; böylece binen düştü; o, **وَقصت** olan için hükmetti; yani: boynu kırıldı; iki arkadaşına karşı diyetin üçte ikisiyle. Ve **الواقصة**, **الموقوصة** manasındadır; “**آشِرةٌ**”yi “**مأشورة**” manasında söyledikleri gibi; nitekim dedi:
أناشِرُ لا زالت يمينك آشِره
yani: **مأشورة**.
Muâz b. Cebel’in hadîsinde: Yemen’de iken sadakada bir **وَقَص** ile ona gelindi; o dedi: “(Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) onda bana bir şey emretmedi)”.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **الوَقص**: sadakada, beş ile yirmi arasındaki deve farzlarından, koyunun vacip olduğu şeydir.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr’ın bunu ezberlediğini görmüyorum; çünkü Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) sünneti: beş devede bir koyun, on devede iki koyun; yirmi dörde kadar her beşte bir koyun; fakat **الوَقَص** bizim yanımızda iki farîza arasındaki şeydir; o, beş deveden dokuz’a kadar artan; ve on’dan on dört’e kadar artan; ve bunun üstündeki de böyledir. **الوَقَص**’ın çoğulu **أوقاص**.
Ebû Ubeyd dedi: âlimlerin bazısı **الأوْقَاص**’ı sığırlarda özel kılar; **الأشناق**’ı develerde özel kılar; ikisi de iki farîza arasındaki şeydir.
Hadiste: “(Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) bir at getirildi; ona bindi; onunla **يتوقَّص** etmeye başladı)”.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: at koşusunda sıçrayarak sıçrarsa ve adımı yaklaştırırsa, işte bu **التوقُّص**tur; ve **تَوَقَّصَ** etmiştir.
Ebû Ubeyde dedi: **التوقُّص**: **الْخَبب**’den kısa kalıp **العَنَق**’tan fazla olmasıdır; ve ayaklarını **الخَبَب**’in nakli gibi nakletmesidir; ancak onlar miktar olarak yere daha yakındır; ve o, kendini atar ve **يَخُبْ** eder.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: “**وقَصْتُ عُنقَه**” onu **أقِصُها** **وَقْصاً**; ve boynun kendisi **وقَصَت** olmaz; ancak o **وُقِصَتْ** olur.
Ezherî dedi: İbnü’s-Sikkît dedi: **الوَقَص**: boyun kısalığıdır.
Şemmer dedi: Hâlid dedi: deve **وُقِص** edilmiştir; o hâlde o **موقوص**tur: hastalığı sırtında olup onda hareket kalmadığı zaman.
Dedi: boyun ve sırt da **الوقْص**ta böyledir.
**قيص** : Leys dedi: denir: “diş **قاصَتِ** **تَقِيص**”: hareket ettiği zaman. Ve denir: “**انقاصت**”.
Başkası dedi: “diş **انقاصت**”: boyuna yarıldığı zaman; ve kuyu da böyle **انقاصَت** eder.
İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
يا رِيَّها مِن بارِدٍ قَلاّصٍ
قد جَمَّ حتى هَمَّ بانقياص
Ve duvarlar **تقيَّصَت**: eğilip öne geçtiği zaman.
**صيق** : Leys ve başkaları dedi: **الصِّيق**: havada dolaşan tozdur. Ve denir: **صِيقَةٌ**.
İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
لي كلَّ يومٍ صِيقَةٌ
فَوْقِي تأجَّلُ كالظِّلالَهْ
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الصِّيق**: pis kokulu rüzgârdır; o, binek hayvanlarındandır.
Bazıları dedi: o, mu‘arreb bir kelimedir; aslı İbranice’de **زِيقا**’dır.
Seleme, Ferrâ’dan: dedi: **الصِّيق**: sestir. Ve **الصِّيقُ**: tozdur.
Ebû Amr dedi: **الصائق** ve **الصائك**: yapışık olandır.
Cendel dedi:
أسوَدَ جَعْدٍ ذي صُنَانٍ صائقِ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والقاف وما يثلثهما)
(وقل) الواو والقاف واللام: كلمةٌ تدلُّ على علوٍّ في جَبَل. وتوقَّلَ في الجبلِ: عَلاَ. وكلُّ صاعدٍ في شَيءٍ متوقِّل. وفرسٌ وَقَِْلٌ: حسَن السَّير في الجبال. والوَقْل: شجر المُقْل.
(وقم) الواو والقاف والميم. يدلُّ على غَلبَة* وإذلال. ووَقَمَ اللهُ العدوَّ وقْماً: أذَلَّه. وتوقَّمَ فلانٌ العِلم: قَتَله خُبْراً. وتوقَّمْت الصَّيدَ: خَتَلْتُه. وقال الكسائيّ: الموقوم: الشَّديد الحُزْن. وحَرَّةُ واقِمٍ بالمدينة.
(وقه) الواو والقاف والهاء: كلمةٌ واحدة. استَيْقه القومُ: أطاعُوا، مِن وَقِهْت.
(وقي) الواو والقاف والياء: كلمةٌ واحدة تدلُّ على دَفْعِ شيءٍ عن شيءٍ بغيره. ووقيْتُه أَقِيه وَقْياً. والوِقاية: ما يقي الشَّيء. واتَّقِ اللهَ: تَوَقَّهُ، أي اجعل بينَك وبينه كالوِقاية. قال النَّبي صلى الله عليه وآله وسلم: "اتَّقُوا النّارَ ولو بِشقِّ تَمرة"، وكأنّه أراد: اجعلوها وقايةً بينكم وبينها.
ومما شذَّ عن الباب الوَقْيُ، قالوا: هو الظَّلْع اليَسير.
(وقب) الواو والقاف والباء: كلمةٌ تدلُّ على غَيبةِ شيءٍ في مَغَاب. يقال وَقب الشَّيءُ: دخَلَ في وَقْبة، وهي كالنُّقْرة في الشَّيء. ووقَبَتْ([1]) عيْناه: غارتا. [و] وقَبَ الشَّيءُ: نَزَلَ ووَقَع. قال الله تعالى: ﴿ومِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إذَا وَقَبَ﴾[الفلق 3]، قالوا: هو اللَّيل إذا نَزَل. وأمَّا قولُهم: إنَّ الوَقْب هو الأحمَقُ فهو من الإبدال، والأصل وَغْب، وقد ذَكَرناه.
(وقت) الواو والقاف والتاء: أصلٌ يدلُّ على حَدِّ شيءٍ وكُنْهه في زمان وغيرِه. منه الوقْت: الزَّمان المعلوم. والموقوت: الشَّيء المحدود. [و] المِيقاتُ: المصير للوَقْت. وقَتَ له كذا ووَقَّته، أي حدَّدَه. قال الله عزَّ وجلّ: ﴿إنَّ الصَّلاَةَ كانَتْ عَلَى المُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَوْقُوتاً﴾ [النساء 103].
(وقح) الواو والقاف والحاء: كلمةٌ تدلُّ على صَلابةٍ في الشَّيء. والحافر الصُّلْب وَقَاحٌ، شُبِّه به الرَّجُل القليل الحَيَاء فقيل وَقاحٌ. ووَقِحٌ: بيِّنُ القِحَة والوَقَاحة. والتَّوقيح: أن يوقَّح الحافرُ بشَحمةٍ تُذابُ يُكوَى بها الأشْعَر. واستَوْقَحَ الحافرُ: صَلُب. ورجل موَقَّح: مجرَّب.
(وقد) الواو والقاف والدال: كلمةٌ تدلُّ على اشتعالِ نارٍ. وَقَدَت النّار تَقِدُ واتَّقَدَتْ وتَوَقَّدَتْ، وأوْقَدْتُها أنا. والوَقُود: الحَطَب. والوُقود: فِعلُ النّارِ إذا وَقَدَتْ. والوَقَد: نَفْس النّار. ووَقْدَة الصَّيفِ: أشدُّه حَرَّاً.
(وقذ) الواو والقاف والذال: كلمةٌ تدلُّ على ضَربٍ بخَشَب. منه الوَقْذ: الإيلام بالضَّرب. وشاةٌ موقوذة: ضُرِبت بالخشَب حتَّى ماتت.
ومما ليس من هذا القياس وُقِذَت النّاقةُ: دَرَّتْ على كَرْهٍ فقَلّ لبنُها.
(وقر) الواو والقاف والراء: أصلٌ يدلُّ على ثِقَل في الشَّيء. منه الوَقْرُ: الثِّقَل في الأُذُن. يقال منه: وَقِرَتْ أذنُه تَوْقَر وَقْراً([2]). قال الكسائيّ: وُقِرَتْ أذنُه فهي موقورة. والوِقْر: الحِمْل. ويقال نخلةٌ مُوقرَةٌ ومُوقِرٌ، أي ذات حَملٍ كثير. ومنه الوَقَار: الحِلْم والرَّزَانة. ورجلٌ ذو قِرَةٍ، أي وَقور. يقال منه وَقَرَ وَقاراً. وإذا أمرت قلت اُوقُر، في لغة من قال اُومُرْ. قال الأحمر في قوله: ﴿وقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ﴾ [الأحزاب 33]: ليس من الوقار، إنَّما هو من الجلوس. يقال منه وَقَرْتُ أقِرُ وَقْراً. قال أبو عبيد: هو عندي من الوَقَار. يقال: قِرْ، كما يقال: عِدْ. ورجلٌ مُوَقَّر: مُجرَّب.
ومما شذَّ عن الباب الوَقِيرَة([3]): نُقرةٌ في الصَّخْر. فأمَّا وَقِيرٌ فهو إتباع الفقير. والوَقْرَة في العَظْم([4]). والوَقِير: القطيع من الضَّأْن.
(وقص) الواو والقاف والصاد: كلمةٌ تدلُّ على كَسْر شيء. منه الوَقْص: دَقُّ العُنُق، وُقِصَتْ عنقُه فهي موقوصة. أمَّا قولُ الهُذَلِيّ([5]):
فبَعثْتُها تَقِصُ المَقَاصِرَ بعد ما *** كَرَبَتْ حَياةُ النّارِ للمُتَنَوِّرِ
فمِنْ وَقْصِ الدّابّةِ إذا سار في رؤوس الآكام فيقصُها([6]). ومنه التَّوَقُّص في المشي: شدَّةُ الوطْءِ، كأنّه يَقِصُ ما تحتَه. والوَقَص: دقَاقُ العِيدان. يقال وَقِّصْ لنارك، وهي كِسَرُ العِيدان. ويقال لما بينَ الفريضتين: وَقَصٌ؛ وهو القياس، لأنها ليست بفريضةٍ تامَّة، فكأنها* مكسورة.
(وقط) الواو والقاف والطاء: كلمةٌ تدلُّ على وَقْعِ شيءٍ بشيءٍ. ووَقَط  الدِّيكُ الدّجاجَةَ: سَفِدَها. ويقال: أصابَتْنا سماءٌ فوَقَطَت الأرضَ، كأنها وقَعَتْ بها، وذلك المكان الذي يَسْتَنْقِع فيه الماءُ وَقْطٌ، ووَقيط.
(وقع) الواو والقاف والعين أصلٌ واحد يرجع إليه فروعُه، يدلُّ على سُقوط شيء. يقال: وقَعَ الشيءُ وُقوعاً فهو واقع. والواقِعَة: القِيامة، لأنها تَقَع بالخَلْق فتَغْشاهم. والوقْعة: صَدْمَة الحرب. والوَقائع: مَناقِع الماء المتفرِّقة، كأن الماء وَقَع فيها. ومَواقِعُ الغيثِ: مَسَاقِطَهُ. والنَّسر الواقع، من وقَع الطائر، يراد أنّه قد ضمَّ جناحيه فكأنَّهُ واقعٌ بالأرض. ومَوْقَعَة الطّائِر([7]): موضِعه الذي يقعُ عليه. وكَوَيْتُ البعيرَ وَقَاعِ: دائرةٌ واحدةٌ يُكوَى بها بعضُ جِلْدِه أين كان فكأنَّها قد وَقَعَتْ به. ووقَعَ فلانٌ في فلان وأوْقَع به([8]). وأما وَقَعْت الحديدةَ أقِعُها وَقْعاً، إذا أنتَ حدَّدتَها، فمن القياس، لأنّك توقِّعها على حجرٍ أو غيرِه لتمتدَّ، فكأنه من باب فَعَلَ الشيءُ وفَعَلْتُه. وحديدةٌ وقيعٌ([9]). ووقَع الغَيثُ: سَقَط متفرِّقَاً. ومنه التَّوقِيع، وهو أثَرُ الدَّبَر بظهر البَعِير. ومنه التَّوقيع: ما يُلْحَق بالكتابِ بعد الفَراغ منه. وتوقَّعْتُ الشَّيءَ: انتظرتُه متى يقع. والحافر الوَقِيع: الذي قَطّطَتْه الحجارةُ تقطيطاً؛ وهو مأخوذٌ من الحديد الوقيع. والسَّيف الوقيعُ: ما شُحِذَ بالحجَر؛ وقد مرَّ قياسه. والوَقَع: الحَفَى. والوَقِع: الحَفِي، وهو من ذلك كأنّه حجرٌ قد وقعَ بميقعَةٍ فَحفِيَ. والوَقِع([10]): الطِّخاف([11]) من السّحاب، كأنَّه يَقَعُ بغَيثِه. وأما الذي حكاه أبو عمرو، أنَّ الوَقْع: المكانَ المرتفِع من الجَبَل، فكأنَّه سمِّي به لأنّ الذي يعلُوه يخافُ أن يقع منه.
(وقف) الواو والقاف والفاء: أصلٌ واحد يدلُّ على تمكُّثٍ في شيءٍ ثمَّ يقاس عليه. منه وَقَفْتُ أقِفُ وُقوفاً. وَوَقَفْتُ وَقْفِي، ولا يقال في شيءٍ أوقَفْتُ إلاَّ أنهم يقولون للذي يكونُ في شيءٍ ثم يَنْزِع عنه: قد أوْقَفَ. قال الطِّرِمَّاح:
جامحاً في غَوَايتي ثمَّ أوقفـ *** ـتُ رضاً بالتُّقَى وذو البِرِّ راضِ([12])وحكى الشَّيباني: "كلمتُهم ثم أوْقَفْتُ عنهم([13])" أي سَكَتُّ. قال: وكلُّ شيءٍ أمسَكْتَ عنه فإنّك تقول: أوقفت. ومَوْقِفُ الإنسانِ وغيرِه: حيثُ يَقِفُ.
والوِقَافُ: المواقَفَة. قال ابن دريد: وَقِيفَةُ الوَعِل: أن تُلْجِئَهُ الكلابُ أو الرُّمَاةُ إلى صخرةٍ فلا يمكنُه أن يَنْزِلَ، حتى يُصَاد. قال:
فلا تَحْسَبَنِّي شَحْمَةً مِنْ وَقِيفَةٍ *** مطرَّدَةٍ ممَّا تصيدُكَ سلفعُ([14])وسَلْفَعُ: كلْبَةٌ.
ومنه الوَقْف: سِوَارٌ من عاج. ويمكن أن يسمَّى وَقْفاً لأنّه قد وَقَفَ بذلك المكان. ويقال على التشبيه: حمارٌ مُوَقَّفٌ، إذا كان بأرساغِهِ بياض، كأنَّه وَقَفَ. ومَوْقِفَا الفرسِ([15]) الهَزْمتان في كَشْحَيْه. والله أعلم بالصواب.
---------------------__
([1]) في الأصل: "وقب".
([2]) قال الجوهري: قياس مصدره التحريك، إلا أنه جاء بالتسكين.
([3]) وكذلك الوقرة، والوقير.
([4]) هي الهزمة فيه.
([5]) وكذا في المجمل. وقد سبق في مادة (بعث) أن الشاعر هو "ابن أحمر". وأنشده في (قصر) بدون نسبة. أما في اللسان (قصر، وقص) فقد نسب إلى ابن مقبل.
([6]) في المجمل: "فوقصها". والضمير في "سار" للدابة، والدابة يؤنث ويذكر.
([7]) موقعة الطائر بفتح القاف، وتكسر أيضاً.
([8]) في الأصل: "ووقع به"، صوابه في المجمل.
([9]) بغير هاء. وقال عنترة:
وآخر منهم أجررت رمحي *** وفي البجلي معبلة وقيع
([10]) بالفتح وككتف، كما في القاموس. وضبط في اللسان ككتف، وضبط في المجمل بالتحريك.
([11]) الطخاف، بكسر الطاء وفتحها: السحاب الرقيق ترى السماء من خلاله.
([12]) وكذا ورد إنشاده في اللسان (وقف). وفي الديوان 80: "فتطربت للهوى ثم أقصرت".
([13]) في الجمهرة (2: 156).
([14]) أنشده في المجمل والجمهرة واللسان، كما أنشده في اللسان (سلفع).
([15]) في الأصل: "وموقف الفرس"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** و**القاف** وما يثلثهما)
(**وقل**) **الواو** ve**القاف** ve**اللام**: dağda bir yükseklik üzerine delâlet eden bir kelime. Dağda **توقَّلَ**: yükseldi. Ve bir şeyde yükselen her **صاعد** **متوقِّل**’dir. Ve **فرسٌ وَقَِْلٌ**: dağlarda yürüyüşü güzel. Ve **الوَقْل**: **شجر المُقْل**.

(**وقم**) **الواو** ve**القاف** ve**الميم**. Galebe* ve zelil kılmaya delâlet eder. **وَقَمَ اللهُ العدوَّ وقْماً**: onu zelil kıldı. Ve falan **توقَّمَ** ilmi: onu haberce öldürdü. Ve **توقَّمْت الصَّيدَ**: onu aldattım. Ve **الكسائيّ** dedi: **الموقوم**: şiddetli hüzünlü. Ve Medine’de **حَرَّةُ واقِمٍ**.

(**وقه**) **الواو** ve**القاف** ve**الهاء**: tek bir kelime. Kavim **استَيْقه**: itaat ettiler; **وَقِهْت**’ten.

(**وقي**) **الواو** ve**القاف** ve**الياء**: bir şeyin, başka bir şeyden, onunla (araya konan bir şeyle) def’ine delâlet eden tek bir kelime. **وقيْتُه أَقِيه وَقْياً**. Ve **الوِقاية**: şeyi koruyan (sakındıran) şey. **اتَّقِ اللهَ**: **تَوَقَّهُ**; yani seninle onun arasına **كالوِقاية** gibi (bir şey) koy. Nebî صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**اتَّقُوا النّارَ ولو بِشقِّ تَمرة**”، sanki muradı: onu sizinle onun arasına bir **وقاية** kılın, idi.
Ve babdan şâz olanlardan **الوَقْيُ**: dediler ki, o az bir **الظَّلْع**’dır.

(**وقب**) **الواو** ve**القاف** ve**الباء**: bir şeyin bir **مَغَاب** içinde kaybolmasına delâlet eden bir kelime. Denir: **وَقب** şey: bir **وَقْبة**’ye girdi; o, şeydeki **كالنُّقْرة** gibidir. Ve **وقَبَتْ**([1]) iki gözü: çöktüler. [Ve] **وقَبَ** şey: indi ve düştü. Allah تعالى dedi: ﴿**ومِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إذَا وَقَبَ**﴾[الفلق 3]، dediler ki: o, indiği vakit gecedir. Ama onların “**الوَقْب** ahmaktır” sözleri ise ibdâldendir; asıl **وَغْب**’dır; onu zikrettik.

(**وقت**) **الواو** ve**القاف** ve**التاء**: bir asl (kök) ki, bir şeyin zaman ve başkasında sınırına ve künhüne delâlet eder. Ondan **الوقْت**: bilinen zaman. Ve **الموقوت**: sınırlandırılmış şey. [Ve] **المِيقاتُ**: vakte varış (vakta gidilecek yer). **قَتَ** ona şöyle ve şöyle ve **وَقَّته**; yani onu belirledi. Allah عزّ وجلّ dedi: ﴿**إنَّ الصَّلاَةَ كانَتْ عَلَى المُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَوْقُوتاً**﴾ [النساء 103].

(**وقح**) **الواو** ve**القاف** ve**الحاء**: şeyde bir katılığa delâlet eden bir kelime. Ve sert tırnak **وَقَاحٌ**’dır; hayâsı az olan erkeğe benzetildi de **وَقاحٌ** denildi. Ve **وَقِحٌ**: **القِحَة** ve **الوَقَاحة**’si açık olan. Ve **التَّوقيح**: tırnağın, eritilen bir içyağıyla sertleştirilmesi; onunla kıllı (yer) dağlanır. Ve tırnak **استَوْقَحَ**: sertleşti. Ve **رجل موَقَّح**: tecrübeli.

(**وقد**) **الواو** ve**القاف** ve**الدال**: ateşin tutuşmasına delâlet eden bir kelime. Ateş **وَقَدَت** **تَقِدُ** ve **اتَّقَدَتْ** ve **تَوَقَّدَتْ**; ve ben onu **أوْقَدْتُها**. Ve **الوَقُود**: odun. Ve **الوُقود**: ateşin, yandığı vakit fiili. Ve **الوَقَد**: ateşin kendisi. Ve **وَقْدَة الصَّيفِ**: onun en şiddetli sıcaklığı.

(**وقذ**) **الواو** ve**القاف** ve**الذال**: odunla vurmaya delâlet eden bir kelime. Ondan **الوَقْذ**: vuruşla acıtma. Ve **شاةٌ موقوذة**: odunla vuruldu, ta ki öldü.
Ve bu kıyastan olmayanlardan: **وُقِذَت النّاقةُ**: istemeyerek süt verdi de sütü azaldı.

(**وقر**) **الواو** ve**القاف** ve**الراء**: şeyde bir ağırlığa delâlet eden bir asl. Ondan **الوَقْرُ**: kulakta ağırlık. Ondan denir: kulağı **وَقِرَتْ** **تَوْقَر** **وَقْراً**([2]). **الكسائيّ** dedi: kulağı **وُقِرَتْ**; o hâlde o **موقورة**’dur. Ve **الوِقْر**: yük. Ve denir: **نخلةٌ مُوقرَةٌ** ve **مُوقِرٌ**; yani çok yük sahibi. Ondan **الوَقَار**: hilm ve vakar. Ve **رجلٌ ذو قِرَةٍ**; yani vakarlı. Ondan denir: **وَقَرَ وَقاراً**. Ve emrettiğin zaman **اُوقُر** dersin; **اُومُرْ** diyenin lügatinde. **الأحمر** ﴿**وقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ**﴾ [الأحزاب 33] hakkında dedi: vakardan değildir; ancak oturmaktandır. Ondan denir: **وَقَرْتُ أقِرُ وَقْراً**. **أبو عبيد** dedi: o, benim yanımda **الوَقَار**’dandır. Denir: **قِرْ**; nasıl ki **عِدْ** denir. Ve **رجلٌ مُوَقَّر**: tecrübeli.
Ve babdan şâz olanlardan **الوَقِيرَة**([3]): kayada bir oyuk. Ama **وَقِيرٌ** ise **الفقير**’in tâbî kılınmasıdır. Ve kemikte **الوَقْرَة**([4]). Ve **الوَقِير**: koyundan sürü.

(**وقص**) **الواو** ve**القاف** ve**الصاد**: bir şeyin kırılmasına delâlet eden bir kelime. Ondan **الوَقْص**: boynu ezmek; boynu **وُقِصَتْ**; o hâlde o **موقوصة**’dir. Ama **الهُذَلِيّ**’nin([5]) sözü:
فبَعثْتُها تَقِصُ المَقَاصِرَ بعد ما *** كَرَبَتْ حَياةُ النّارِ للمُتَنَوِّرِ
bu ise, binek hayvanının, tepeciklerin başlarında yürüdüğü vakit **وَقْصِ الدّابّةِ**’dendir; böylece onları **فيقصُها**([6]). Ondan yürüyüşte **التَّوَقُّص**: basışın şiddeti; sanki altındakini **يَقِصُ**. Ve **الوَقَص**: ince dallar. Denir: ateşin için **وَقِّصْ**; o, dalların kırıntılarıdır. Ve iki farîza arasındakine **وَقَصٌ** denir; o kıyastır; çünkü o tam bir farîza değildir; sanki* kırılmıştır.

(**وقط**) **الواو** ve**القاف** ve**الطاء**: bir şeyin bir şeyle vukuuna delâlet eden bir kelime. Ve horoz tavuğu **وَقَط**: onunla çiftleşti. Ve denir: bize bir gök (yağmur) isabet etti de yeri **فوَقَطَت**; sanki onunla düştü; ve suyun biriktiği o yer **وَقْطٌ**’tur, ve **وَقيط**.

(**وقع**) **الواو** ve**القاف** ve**العين**: tek bir asl; dalları ona döner; bir şeyin düşmesine delâlet eder. Denir: şey **وقَعَ** **وُقوعاً**; o hâlde o **واقع**’dır. Ve **الواقِعَة**: kıyamet; çünkü mahlûkat üzerine vuku bulur da onları kaplar. Ve **الوقْعة**: savaş çarpması. Ve **الوَقائع**: dağınık su birikintileri; sanki su onların içine **وَقَع**. Ve **مَواقِعُ الغيثِ**: onun düştüğü yerler. Ve **النَّسر الواقع**: kuşun **وقَع**’ından; murad: kanatlarını toplamıştır; sanki yere düşen gibidir. Ve **مَوْقَعَة الطّائِر**([7]): onun üzerine düştüğü yeri. Ve deveyi **وَقَاعِ** ile dağladım: onun derisinin bir kısmı nerede olursa olsun onunla dağlanan tek bir daire; sanki onunla **وَقَعَتْ**. Ve falan, falana **وقَعَ** ve onunla **أوْقَع**([8]). Ama demiri **وَقَعْت** **أقِعُها** **وَقْعاً**, onu sivrilttiğin vakit, kıyastandır; çünkü uzasın diye onu bir taşın veya başkasının üzerine **توقِّعها**; sanki “şey yaptı ve ben onu yaptım” babındandır. Ve **حديدةٌ وقيعٌ**([9]). Ve yağmur **وقَع**: dağınık olarak düştü. Ondan **التَّوقِيع**: devenin sırtındaki **الدَّبَر**’in izi. Ondan **التَّوقيع**: kitaba, ondan boşaldıktan sonra eklenen şey. Ve şeyi **توقَّعْتُ**: ne vakit düşer diye onu bekledim. Ve **الحافر الوَقِيع**: taşların onu parça parça ettiği (tırnak); o, **الحديد الوقيع**’den alınmıştır. Ve **السَّيف الوقيعُ**: taşla bilenmiş olan; onun kıyası geçti. Ve **الوَقَع**: çıplak ayaklılık. Ve **الوَقِع**: çıplak ayaklı; o da bundandır; sanki bir taş bir **ميقعَة** ile düşmüş de çıplak ayaklı olmuştur. Ve **الوَقِع**([10]): buluttan **الطِّخاف**([11]); sanki yağmuruyla düşer. Ama **أبو عمرو**’nun rivayet ettiği, **الوَقْع**’ın: dağın yüksek yeri olduğu (sözü) ise, sanki onunla adlandırıldı; çünkü onun üzerine çıkan, ondan düşmekten korkar.

(**وقف**) **الواو** ve**القاف** ve**الفاء**: tek bir asl; bir şeyde durup beklemeye delâlet eder; sonra onun üzerine kıyas edilir. Ondan: **وَقَفْتُ** **أقِفُ** **وُقوفاً**. Ve **وَقَفْتُ وَقْفِي**; ve bir şeyde **أوقَفْتُ** denmez; ancak bir şeyde olup sonra ondan vazgeçen için: “**قد أوْقَفَ**” derler. **الطِّرِمَّاح** dedi:
جامحاً في غَوَايتي ثمَّ أوقفـ *** ـتُ رضاً بالتُّقَى وذو البِرِّ راضِ([12])
Ve **الشَّيباني** rivayet etti: “**كلمتُهم ثم أوْقَفْتُ عنهم**([13])” yani sustum. Dedi: ve her neyi ondan alıkoyarsan, sen “**أوقفت**” dersin. Ve insanın ve başkasının **مَوْقِفُ**: durduğu yer.
Ve **الوِقَافُ**: karşı durma. **ابن دريد** dedi: **وَقِيفَةُ الوَعِل**: köpeklerin veya okçuların onu bir kayaya sıkıştırmasıdır; inemez; ta ki avlanır. Dedi:
فلا تَحْسَبَنِّي شَحْمَةً مِنْ وَقِيفَةٍ *** مطرَّدَةٍ ممَّا تصيدُكَ سلفعُ([14])
Ve **سَلْفَعُ**: bir dişi köpektir.
Ve ondan **الوَقْف**: fildişinden bir bilezik. Ve o yerle durmuş olduğu için **وَقْفاً** diye adlandırılabilir. Ve benzetme üzere denir: **حمارٌ مُوَقَّفٌ**, eğer onun bileklerinde beyazlık varsa; sanki durmuş. Ve atın **مَوْقِفَا**’sı([15]): onun iki böğründeki iki çukurluk. Ve Allah doğruyu daha iyi bilir.
---------------------__
([1]) Asılda: “**وقب**”.
([2]) **الجوهري** dedi: masdarının kıyası harekelemedir; ancak sükûn ile gelmiştir.
([3]) Keza **الوقرة**, ve **الوقير**.
([4]) O, ondaki çukurluktur.
([5]) Ve böylece **المجمل**’de. Ve (بعث) maddesinde şairin “**ابن أحمر**” olduğu geçti. Ve (قصر)’da nisbesiz okudu. Ama **اللسان**’da (قصر، وقص) onu **ابن مقبل**’e nisbet etti.
([6]) **المجمل**’de: “**فوقصها**”. Ve “**سار**”daki zamir binek hayvanınadır; binek hayvan dişil ve eril yapılır.
([7]) **موقعة الطائر** kâfın fethiyle; kırılır da.
([8]) Asılda: “**ووقع به**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([9]) **هاء**sız. Ve **عنترة** dedi:
وآخر منهم أجررت رمحي *** وفي البجلي معبلة وقيع
([10]) Fetihle ve **كتف** gibi; **القاموس**’ta olduğu üzere. **اللسان**’da **كتف** gibi ضبط edildi; **المجمل**’de harekeleme ile ضبط edildi.
([11]) **الطخاف**, **الطاء**’ın kesri ve fethiyle: içinden göğün görüldüğü ince bulut.
([12]) Ve böylece **اللسان** (وقف)’ta onun inşadı geldi. Ve divanda 80: “**فتطربت للهوى ثم أقصرت**”.
([13]) **الجمهرة** (2: 156)’da.
([14]) Onu **المجمل** ve **الجمهرة** ve **اللسان**’da inşad etti; nitekim **اللسان** (سلفع)’da da inşad etti.
([15]) Asılda: “**وموقف الفرس**”; doğrusu **المجمل**’dedir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ق ص
وقصت عنقه‏:‏ دقت وهو موقوص العنق وبه وقص وهو قصر العنق‏.‏
وهو وهي أوقص ووقصاء‏.‏
ومن المجاز‏:‏ وقصت الدّواب الإكام‏.‏
كسرت رءوسها‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ فبعثتها تقص المقاصر بعد ما كربت حياة النار للمتنّور والدابة تذب بذنبها فتقص عنها الذباب‏.‏
وتوقّصت الرّكاب توقصاً وهو نزوها مع القرمطة كأنها تكسر الخطو ومنه‏:‏ خذ أوقص الطّريقين‏:‏ أخصرهما‏.‏
ووقّص على نارك من دقّ الحطب‏:‏ ألق عليها الوقص وهو الدقاق التي تشبّع بها‏.‏
ولا شيء في الأوقاص وهي الأشناق‏.‏

##### Türkçe

و ق ص
**وقصت عنقه**: ince oldu; ve o, boynu **موقوص العنق** olandır; ve onda **وقص** vardır; ve o, boynun kısalığıdır.
Ve o (erkek) ve o (dişi) **أوقص** ve **وقصاء**dır.
Mecazdan: **وقصت الدّواب الإكام**.
Başlarını kırdı.
İbn Mukbil dedi:
فبعثتها تقص المقاصر بعد ما
كربت حياة النار للمتنّور
Ve binek, kuyruğuyla savurur; böylece ondan sinekleri **تقص** eder.
Ve **توقّصت الرّكاب توقصاً**; ve o, **القرمطة** ile birlikte onun sıçrayışıdır; sanki adımı kırıyor gibidir. Ve ondan: **خذ أوقص الطّريقين**: ikisinin daha kısası.
Ve **وقّص على نارك من دقّ الحطب**: üzerine **الوقص** at; ve o, onunla tutuşturulan ince kırıntıdır.
Ve **الأوقاص**ta—ve o **الأشناق**tır—hiçbir şey yoktur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَقَصُ، بالتحريك: قِصَرُ العنق كأَنما رُدَّ في جوف الصدر، وَقِصَ يَوْقَصُ وَقَصاً، وهو أَوْقَصُ، وامرأَة وَقْصاء، وأَوْقَصه اللّه؛ وقد يوصف بذلك العنق فيقال: عُنُق أَوْقَصُ وعُنُق وَقْصاء، حكاها اللحياني. ووَقَصَ عُنُقَه يَقِصُها وَقْصاً: كسَرَها ودَقَّها، قال: ولا يكون وقَصَت العنقُ نفسها إِنما هو وُقِصَت. خالد بن جَنْبَة: وُقِصَ البعير، فهو مَوْقوصٌ إِذا أَصبح داؤه في ظهره لا حَراك به، وكذلك العنق والظهر في الوَقْص، ويقال: وُقِصَ الرجل، فهو مَوْقُوصٌ؛ وقول الراجز: ما زال شَيْبانُ شَدِيداً هَبَصُه،
حتى أَتاه قِرْنُه فوَقَصُهْ
قال: أَراد فوَقَصَه، فلما وقف على الهاء نقل حركتها وهي الضمة إِلى الصاد قبلها فحرّكها بحركتها. ووَقَصَ الدَّيْنُ عُنُقَه: كذلك على المثل. وكل ما كُسِرَ، فقد وُقِصَ. ويقال: وَقَصْت رأْسَه إِذا غمزته غمزاً شديداً، وربما اندقّت منه العنق. وفي حديث عليّ، كرم اللّه وجهه: أَنه قَضى في الوَاقِصة والقامِصَة والقَارِصة بالدية أَثلاثاً،وهنّ ثلاثُ جَولرٍ رَكِبَتْ إِحداهن الأُخرى،فقَرَصت الثالثةُ المركوبَةَ فقَمَصت، فسقطت الراكبةُ، فقضى للتي وُقِصَت أَي اندقّ عنُقها بثلثي الدية على صاحبتيها. والواقصةُ بمعنى المَوْقُوصة كما قالوا آشِرة بمعنى مَأْشورة؛ كما قال: أَناشِر لا زالت يمينُك آشِرَه
أَي مأْشورة. وفي الحديث: أَن رجلاً كان واقفاً مع النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، وهو محرم فَوَقَصَتْ به ناقته في أَخاقِيقِ جِرْدْانٍ فمات؛ قال أَبو عبيد: الوَقْصُ كَسْرُ العنق، ومنه قيل للرجل أَوْقَصُ إِذا كان مائلَ العنق قصيرَها، ومنه يقال: وَقَصْت الشيء إِذا كَسَرْته؛ قال ابن مقبل يذكر الناقة:
فبَعَثْتُها تَقِصُ المَقاصِرَ، بعدما
كَرَبت حياةُ النار للمُتَنَوِّرِ
أَي تدق وتكسر. والمَقاصِرُ: أُصول الشجر، الواحد مَقْصُورٌ. ووَقصَت الدابةُ الأَكَمةَ: كَسَرَتْها؛ قال عنترة:
خَطّارة غِبَّ السُّرى مَوّارةٌ،
تَقِصُ الإِكامَ بذات خُفٍّ مِيثَم
ويروى: تَطِس. والوَقَصُ: دِقاقُ العِيدانِ تُلْقَى على النار. يقال: وَقِّصْ على نارك؛ قال حميد ابن ثور يصف امرأَة:
لا تَصْطَلي النارَ إِلا مُجْمَراً أَرِجاً،
قد كَسَّرَتْ مِن يَلَنْجُوجٍ له وَقَصَا
ووقَّص على ناره: كسَّرَ عليها العِيدَانَ. قال أَبو تراب: سمعت مبتكراً يقول: الوَقَش والوَقَص صغار الحطب الذي تُشَيَّع به النارُ. ووَقَصَت به راحِلتُه وهو كقولك: خُذِ الخِطامَ وخذْ بالخطام؛ وفي الحديث: أَن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، أُتِيَ بفرس فرَكِبَه فجعل يَتَوَقَّصُ به. الأَصمعي: إِذا نزا الفرسُ في عَدْوِه نَزْواً ووَثَبَ وهو يُقارب الخَطْوَ فذلك التَّوقُّصُ، وقد توَقّص. وقال أَبو عبيدة: التوَقُّصُ أَن يُقْصِرَ عن الخَبَب ويزيدَ على العَنَق وينقل قوائمه نقل الخَبَب غير أَنها أَقرب قَدْراً إِلى الأَرض وهو يرمي نفسه ويَخُبّ. وفي حديث أُم حَرام: رَكِبَتْ دابةً فوَقَصَتْ بها فسَقَطَتْ عنها فماتت. ويقال: مَرَّ فلانٌ تتوَقَّصُ به فرسُه. والدابة تذُبّ بذَنَبِها فتَقِصُ عنها الذبابَ وَقْصاً إِذا ضربته به فقتلته. والدواب إِذا سارت في رؤوس الإِكام وقَصَتْها أَي كَسَرَتْ رؤُوسَها بقوائمها، والفرَسُ تَقِصُ الإِكامَ أَي تدُقّها.
والوَقْصُ: إِسكان الثاني من متفاعلن فيبقى متْفاعلن، وهذا بناء غير منقول فيصرف عنه إِلى بناء مستعمل مقول منقول، وهو قولهم مستفعلن، ثم تحذف السين فيبقى مُتَفْعِلن فينقل في التقطيع إِلى مفاعلن؛ وبيته أَنشده الخليل:
يَذُبُّ عَنْ حَرِيمِه بِسَيْفِه،
ورُمْحِهِ ونَبْلِه ويَحْتَمِي
سمي بذلك لأَنه بمنزلة الذي انْدَقّتْ عنُقه. ووَقَصَ رأْسه: غمزه من سُفْل. وتَوَقَّصَ الفرسُ: عدا عَدْواً كأَنه ينزُو فيه.
والوَقَصُ: ما بين الفَرِيضتين من الإِبل والغنم، واحدُ الأَوْقاصِ في الصدقة، والجمع أَوْقاص، وبعضهم يَجْعلُ الأَوْقاصَ في البقر خاصة، والأَشْناقَ في الإِبل خاصة، وهما جميعاً ما بين الفريضتين. وفي حديث معاذ بن جبل: أَنه أُتِي بوَقَصٍ في الصدقة وهو باليمن فقال: لم يأْمُرْني رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، فيه بشيء؛ قال أَبو عبيد: قال أَبو عمرو الشيباني الوَقَصُ، بالتحريك، هو ما وجبت فيه الغنم من فرائض الصدقة في الإِبل ما بين الخَمْسِ إِلى العشرين؛ قال أَبو عبيد: ولا أَرى أَبا عمرو حَفِظَ هذا لأَن سُنّةَ النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَن في خَمْس من الإِبل شاةً وفي عشر شاتين إِلى أَربع وعشرين في كل خمسٍ شاة، قال: ولكن الوَقَصُ عندنا ما بين الفريضتين وهو ما زاد على خَمْسٍ من الإِبل إِلى تسع، وما زاد على عشر إِلى أَربعَ عشرة، وكذلك ما فوق ذلك؛ قال ابن بري: يُقَوِّي قولَ أَبي عمرو ويشهد بصحته قولُ معاذ في الحديث إِنه أُتِي بوقَصٍ في الصدقة يعني بغنم أُخِذَت في صدقة الإِبل، فهذا الخبر يشهد بأَنه ليس الوَقَصُ ما بين الفريضتين لأَن ما بين الفريضتين لا شيء فيه، وإِذا كان لا زكاة فيه فكيف يسمى غنماً؟ الجوهري: الوَقَص نحو أَن تبلغ الإِبلُ خَمْساً ففيها شاة، ولا شيء في الزيادة حتى تبلغ عشراً، فما بين الخَمْسِ إِلى العشر وَقَصٌ، وكذلك الشَّنَقُ، وبعض العلماء يجعل الوَقَصَ في البقر خاصة والشَّنَقَ في الإِبل خاصة، قال: وهما جميعاً ما بين الفريضتين. وفي حديث جابر: وكانت عليَّ بُرْدَةٌ فخالفتُ بين طَرَفيها ثم تَواقَصْت عليها كي لا تَسْقُطَ أَي انْحنَيْت وتَقاصَرتْ لأَمْسكها بعُنُقِي. والأَوْقَصُ: الذي قَصُرَت عنقُه خلقة.
وواقِصةُ: موضع، وقيل: ماءٌ، وقيل: منزل بطريق مكة. ووُقَيْصٌ: اسم.

##### Türkçe

**الوَقَصُ**, harekeli olarak: sanki göğsün iç boşluğuna geri çevrilmiş gibi boynun kısalığıdır.

**وَقِصَ** **يَوْقَصُ** **وَقَصاً**, ve o **أَوْقَصُ**’tur; kadın: **وَقْصاء**; ve Allah onu **أَوْقَصه** kıldı.

Bununla boyun da nitelenir; şöyle denir: boyun **أَوْقَصُ** ve boyun **وَقْصاء**; bunu **اللحياني** nakletti.

**وَقَصَ** boynunu, onu **يَقِصُها** **وَقْصاً**: onu kırdı ve ezdi; dedi ki: “Boynun kendisi **وقَصَت** olmaz; ancak **وُقِصَت** olur.”

**خالد بن جَنْبَة**: Deve **وُقِصَ** olur; o **مَوْقوصٌ**’tur; hastalığı sırtında olup onda hareket kalmadığı zaman; boyun ve sırt da **الوَقْص**’ta böyledir. Ve denir: adam **وُقِصَ** oldu; o **مَوْقُوصٌ**’tur. Ve râcizin sözü:
ما زال شَيْبانُ شَدِيداً هَبَصُه،
حتى أَتاه قِرْنُه فوَقَصُهْ

Dedi ki: **فوَقَصَه** demek istedi; **الهاء** üzerinde durunca onun harekesini—ki o **الضمة**’dir—ondan önceki **الصاد**’a nakletti; onu onun harekesiyle harekeledi.

**وَقَصَ** borç boynunu: darbımesel olarak da böyledir.

Kırılan her şey, **وُقِصَ** olmuştur.

Ve denir: başını **وَقَصْت** ettim; onu şiddetli bir sıkıştırmayla sıktığın zaman; bazen ondan boyun da ezilip kırılır.

Ali’nin hadîsinde—Allah yüzünü keremli kılsın—şöyle ki: **الوَاقِصة** ve **القامِصَة** ve **القَارِصة** hakkında diyeti üçte birler olarak hükmetti; bunlar üç **جَولرٍ**’dür: birisi diğerinin üzerine binmiştir; üçüncüsü binek olanı **فَقَرَصت** etti, o da **فَقَمَصت** etti; binici düştü; boynu ezilip kırılan—yani boynu parçalanan—kadın için, iki arkadaşına karşı diyetin üçte ikisiyle hükmetti.

**والواقصةُ** **المَوْقُوصة** mânâsınadır; “**آشِرة**”yi “**مَأْشورة**” mânâsında söyledikleri gibi; nitekim dedi ki:
أَناشِر لا زالت يمينُك آشِرَه
yani: **مأْشورة**.

Hadîste: Bir adam Peygamber ile—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—ayakta duruyordu; o ihramlı idi; devesi onu **فَوَقَصَتْ** etti, **أَخاقِيقِ جِرْدْانٍ**’da; öldü.

**أَبو عبيد** dedi ki: **الوَقْصُ** boynun kırılmasıdır; bundan dolayı boynu eğik, kısa olan adama **أَوْقَصُ** denir; ve bundan: bir şeyi kırdığın zaman “onu **وَقَصْت** ettim” denir.

**ابن مقبل** deveyi anarak dedi:
فبَعَثْتُها تَقِصُ المَقاصِرَ، بعدما
كَرَبت حياةُ النار للمُتَنَوِّرِ
yani: ezer ve kırar.

**والمَقاصِرُ**: ağaçların kökleridir; tekili **مَقْصُورٌ**.

Binek hayvanı tümseği **وَقصَت** etti: onu kırdı; **عنترة** dedi:
خَطّارة غِبَّ السُّرى مَوّارةٌ،
تَقِصُ الإِكامَ بذات خُفٍّ مِيثَم
Ve “**تَطِس**” diye de rivayet edilir.

**الوَقَصُ**: ateşin üzerine atılan ince çubuklardır. Denir: “Ateşinin üzerine **وَقِّصْ** et.” **حميد ابن ثور** bir kadını vasfederek dedi:
لا تَصْطَلي النارَ إِلا مُجْمَراً أَرِجاً،
قد كَسَّرَتْ مِن يَلَنْجُوجٍ له وَقَصَا

Ve “ateşinin üzerine **وقَّص** etti”: onun üzerine çubukları kırdı.

**أَبو تراب** dedi: Bir erken kalkanı işittim, şöyle diyordu: **الوَقَش** ve **الوَقَص** ateşin onunla tutuşturulup alevlendirildiği küçük odunlardır.

“Binek hayvanı onu **وَقَصَت** etti” sözü, senin “yuları al” ve “yulardan tut” demen gibidir.

Hadîste: Peygamber’e—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—bir at getirildi; ona bindi; onunla **يَتَوَقَّصُ** etmeye başladı.

**الأَصمعي**: At koşusunda sıçrayarak sıçradığı, zıpladığı ve adımı birbirine yaklaştırdığı zaman, işte bu **التَّوقُّصُ**’tur; ve **توَقّص** etmiştir.

**أَبو عبيدة** dedi: **التوَقُّصُ**, **الخَبَب**’den kısa kalması, **العَنَق**’tan fazla olması ve ayaklarını **الخَبَب**’in nakli gibi nakletmesidir; ancak o, ölçüce yere daha yakındır; kendini atar ve **يَخُبّ** eder.

Ümm Haram hadîsinde: Bir bineğe bindi; o onu **فوَقَصَتْ** etti; ondan düştü; öldü.

Ve denir: Falan geçti; atı onu **تتوَقَّصُ** ediyor.

Binek hayvanı kuyruğuyla savurur; ondan sinekleri **وَقْصاً** ile **تَقِصُ** eder; yani onunla vurup onu öldürdüğü zaman.

Binekler tümseklerin tepelerinde yürüdüklerinde onları **وقَصَتْ** ederler; yani başlarını ayaklarıyla kırarlar. At **تَقِصُ الإِكامَ** eder; yani onları ezer.

**الوَقْصُ**: **متفاعلن**’in ikinci harfini sâkin kılmaktır; böylece **متْفاعلن** kalır. Bu, nakledilmemiş bir binadır; ondan, kullanılmış, söylenmiş, nakledilmiş bir binaya çevrilir; o da onların “**مستفعلن**” sözüdür. Sonra **السين** hazfedilir; **مُتَفْعِلن** kalır; takti‘de **مفاعلن**’e nakledilir. Onun beytini **الخليل** inşad etti:
يَذُبُّ عَنْ حَرِيمِه بِسَيْفِه،
ورُمْحِهِ ونَبْلِه ويَحْتَمِي

Böyle adlandırıldı; çünkü boynu ezilip kırılan kimse mesabesindedir.

Başını **وَقَصَ** etti: onu aşağıdan sıktı.

At **تَوَقَّصَ** etti: içinde sanki sıçrıyormuş gibi bir koşuyla koştu.

**الوَقَصُ**: develer ve koyunlarda iki farîza arasındaki miktardır; sadakada **الأَوْقاص**’ın bir tanesidir; çoğulu **أَوْقاص**. Bazıları **الأَوْقاص**’ı sığırda özel kılar, **الأَشْناقَ**’ı devede özel kılar; ikisi de iki farîza arasındakidir.

Muaz b. Cebel hadîsinde: Yemen’de iken sadakada bir **وَقَصٍ** getirildi; dedi ki: Resûlullah—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—bunda bana bir şey emretmedi.

**أَبو عبيد** dedi: **أَبو عمرو الشيباني** dedi ki: **الوَقَصُ**, harekeli olarak, sadaka farîzalarından develerde koyunun vacip olduğu şeydir; beşten yirmiye kadar olan aralık. **أَبو عبيد** dedi: Ben **أَبا عمرو**’nun bunu ezberlediğini görmüyorum; çünkü Peygamber’in—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—sünneti şudur: beş devede bir koyun; on devede iki koyun; yirmi dörde kadar her beşte bir koyun. Dedi ki: Lakin bizde **الوَقَصُ**, iki farîza arasındadır; o da beş deveden fazlası olup dokuza kadar olan; ve ondan fazlası olup on dörde kadar olan; ve bunun üstü de böyledir.

**ابن بري** dedi: **أَبي عمرو**’nun sözünü kuvvetlendirir ve sıhhatine şahitlik eder: hadîste Muaz’ın sözü; ona sadakada bir **وقَصٍ** getirildi; yani develerin sadakasında alınmış koyunlar. Bu haber, **الوَقَصُ**’un iki farîza arası olmadığını gösterir; çünkü iki farîza arasında bir şey yoktur; zekât yoksa nasıl koyun diye adlandırılır?

**الجوهري**: **الوَقَص** şuna benzer: develer beşe ulaşır; onda bir koyun vardır; artışta bir şey yoktur, on’a ulaşıncaya kadar. Beş ile on arası **وَقَصٌ**’tur; **الشَّنَقُ** da böyledir. Bazı âlimler **الوَقَصَ**’ı sığırda özel kılar, **الشَّنَقَ**’ı devede özel kılar; dedi ki: ikisi de iki farîza arasındakidir.

Câbir hadîsinde: Üzerimde bir **بُرْدَةٌ** vardı; iki ucunu birbirine aykırı yaptım; sonra düşmesin diye onun üzerinde **تَواقَصْت** ettim; yani onu boynumla tutmak için eğildim ve kısaldım.

**الأَوْقَصُ**: yaratılışça boynu kısa olan kimsedir.

**واقِصةُ**: bir yerdir; “bir su” denilmiştir; ve “Mekke yolunda bir menzil” denilmiştir.

**وُقَيْصٌ**: bir isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ق ص * * الوَقَصُ * بفتحتين واحد * الأَوْقَاصُ * في الصدقة وهو ما بين الفريضتين وكذا الشَّنَقُ وبعض العُلُماءِ يجعل الوَقَص في البقر خاصة والشَّنَقَ في الإبل خاصة

##### Türkçe

* و ق ص * * **الوَقَصُ** *iki fetha ile*; **الأَوْقَاصُ**’ın tekilidir; sadakada **الأَوْقَاصُ** ise iki farîza arasındaki şeydir; **الشَّنَقُ** da böyledir. Bazı âlimler **الوَقَص**’ı özellikle sığırlarda, **الشَّنَقَ**’ı da özellikle develerde kılar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

وقص عنقه، كوعد  ، يقصها وقصا:  كسرها  ودقها،  فوقصت  العنق بنفسها،  لازم متعد  ، ونقله الجوهري عن الكسائي هكذا، إلا أنه قال: ولا يكون وقصت العنق نفسها، أي إنما هو وقصت مبنيا للمفعول. قال الراجز:
  ما زال شيبان شديدا هبصه
  حتى أتاه قرنه فوقـصـه

  قال الجوهري: أراد: فوقصه فلما وقف على الهاء نقل حركتها وهي الضمة إلى الصاد قبلها، فحركها بحركتها.  ووقص  الرجل،  كعني، فهو موقوص  . وقال خالد بن جنبة: وقص البعير، فهو موقوص، إذا أصبح داؤه في ظهره لا حراك به، وكذلك العنق والظهر في الوقص.  ووقصت به راحلته تقصه  قال الجوهري: وهو كقولك: خذ الخطام، وخذ بالخطام. وقال أبو عبيد: الوقص: كسر العنق. ومنه قيل للرجل أوقص، إذا كان مائل العنق قصيرها، ومنه يقال: وقصت الشيء، إذا كسرته. قال ابن مقبل يذكر الناقة:
  فبعثتها تقص المقاصر بعدما                      كربت حياة النار للمتنـور أي تدق وتكسر. وقص  الفرس الآكام: دقها  ، نقله الجوهري. وقال غيره: كسر رءوسها، وهو مجاز. وكذلك الناقة. قال عنترة العبسي:
  خطارة غب السرى موارة                      تقص الإكام بذات خف ميثم ويروى: تطس، وهو بمعناه.  وواقصة: ع، بين الفرعاء وعقبة الشيطان  ، بالبادية، من منازل حاج العراق لبني شهاب من طيء. ويقال لها واقصة الحزون، وهي دون زبالة بمرحلتين. واقصة:  ماء لبني كعب  ، عن يعقوب، ومن قال: واقصات، فإنما جمعها بما حولها على عادة العرب في مثل ذلك. واقصة:  ع بطريق الكوفة دون ذي مرخ  . وقال الحفصي: هي ماء في طرف الكرمة، وهي مدفع ذي مرخ. واقصة:  ع باليمامة  وقيل: ماء بها: كما في المعجم.  وأبو إسحاق سعد بن أبي وقاص مالك بن وهيب  ، وقيل: أهيب بن عبد مناف بن زهرة بن كلاب الزهري:  أحد العشرة  المشهود لهم بالجنة، وأمه حمنة بنت سفيان بن أمية بن عبد شمس. وفي الروض. دعا له النبي صلى الله عليه وسلم بأن يسدد الله سهمه، وأن يجيب دعوته، فكان دعاؤه أسرع إجابة. وفي الحديث أنه صلى الله عليه وسلم قال:  احذروا دعوة سعد  . مات في خلافة معاوية، رضي الله تعالى عنهما. وأخواه: عمير بن أبي وقاص بدري، قتل يومئذ: ويقال: رده النبي، صلى الله عليه وسلم، واستصغره، فبكى فأجازه، وقتل عن ست عشرة سنة. وعتبة. بن أبي وقاص، الذي عهد إلى أخيه سعد أن ابن وليدة زمعة منه، صحابيان.  والوقاصية: ة، بالسواد  من ناحية بادوريا  منسوبة إلى وقاص بن عبدة بن وقاص  الحارثي، بن بلحارث بن كعب.  والوقص: العيب  ، نقله الصاغاني عن ابن عباد. والسين لغة فيه. الوقص:  النقص  ، عن ابن عباد أيضا. الوقص:  الجمع بين الإضمار والخبن  ، وهو إسكان الثاني من متفاعلن فيبقى متفاعلن، وهذا بناء غير منقول، فيصرف عنه إلى بناء مستعمل مقول منقول، وهو قولهم: مستفعلن، ثم تحذف السين فيبقى متفعلن، فينقل في التقطيع إلى مفاعلن، وبيته أنشده الخليل:
  يذب عن حريمه بسيفه                      ورمحه ونبله ويحتمي

   ويحرك  ، سمي به، لأنه بمنزلة الذي اندقت عنقه. الوقص،  بالتحريك: قصر العنق  ، كأنما رد في جوف الصدر، وقد  وقص، كفرح  يوقص وقصا،  فهو أوقص  ، وامرأة وقصاء.  وأوقصه الله  تعالى:  صيره أوقص  ، وقد يوصف بذلك العنق، فيقال: عنق أوقص، وعنق وقصاء، حكاها اللحياني. الوقص:  كسار العيدان  التي  تلقى في  ، وفي الصحاح: على  النار  ، يقال: وقص على نارك، قاله الجوهري، وأنشد لحميد:
  لا تصطلي النار إلا مجمرا أرجا                      قد كسرت من يلنجوج له وقصا وقال أبو تراب: سمعت مبتكرا يقول: الوقش والوقص: صغار الحطب الذي تشيع به النار. الوقص:  واحد الأوقاص في الصدقة، وهو ما بين الفريضتين  ، نحو أن تبلغ الإبل خمسا، ففيها شاة. ولا شيء في الزيادة حتى تبلغ عشرا، فما بين الخمس إلى العشر وقص، وكذلك الشنق. وبعض العلماء يجعل الوقص في البقر خاصة، والشنق في الإبل خاصة، وهما جميعا ما بين الفريضتين، قال الجوهري، وهو مجاز. وفي حديث معاذ بن جبل، رضي الله تعالى عنه:  أنه أتي بوقص في الصدقة وهو باليمن، فقال: لم يأمرني رسول الله صلى الله عليه وسلم فيه بشيء  . قال أبو عمرو الشيباني: الوقص بالتحريك: هو ما وجبت فيه الغنم من فرائض الصدقة في الإبل، ما بين الخمس إلى العشرين. قال أبو عبيد: ولا أرى أبا عمرو حفظ هذا لأن سنة النبي صلى الله عليه وسلم أن في خمس من الإبل شاة، وفي عشر شاتين إلى أربع وعشرين، في كل خمس شاة. قال: ولكن الوقص عندنا ما بين الفريضتين، وهو ما زاد على خمس من الإبل إلى تسع، وما زاد على عشر إلى أربع عشرة، وكذلك ما فوق ذلك. قال ابن بري: يقوي قول أبي عمرو ويشهد بصحته قول معاذ في الحديث:  أنه أتي بوقص في الصدقة  . يعني بغنم أخذت في صدقة الإبل، فهذا الخبر يشهد بأنه ليس الوقص ما بين الفريضتين، لأن ما بين الفريضتين لا شيء فيه، وإذا كان لا زكاة فيه فكيف يسمى غنما.  والوقائص: رءوس عظام القصرة  ، نقله الصاغاني عن ابن عباد. يقال: خذ  أوقص الطريقين  ، أي  أقربهما  ، عن ابن عباد. وفي الأساس: أخصرهما، وهو مجاز.  وبنو الأوقص: بطن  من العرب، قاله ابن دريد وأنشد.

  إن تشبه الأوقص أو لهيما
  تشبه رجالا ينكرون الضيما

  يقال:  صاروا أوقاصا، أي شلالا متبددين  ، عن ابن عباد. يقال: أتانا  أوقاص من بني فلان، أي زعانف  ، عن ابن عباد، كل ذلك جمع وقص، كأسباب وسبب.  وتواقص  الرجل:  تشبه بالأوقص  ، وهو الذي قصرت عنقه خلقة. ومنه حديث جابر: وكانت علي بردة فخالفت بين طرفيها، ثم تواقصت عليها كي لا تسقط  أي انحنيت وتقاصرت لأمسكها بعنقي. وقد نهي عن ذلك.  وتوقص: سار بين العنق والخبب  ، قاله أبو عبيدة  ونصه: التوقص: أن يقصر عن الخبب ويزيد على العنق وينقل نقل الخبب، غير أنها أقرب قدرا إلى الأرض، وهو يرمي نفسه ويخب، وهو مجاز.  أو هو شدة الوطء في المشي  مع القرمطة،  كأنه يقص ما تحته  ، أي يكسره، وهو مجاز. وقال الجوهري: ويقال: مر فلان يتوقص به فرسه، إذا نزا نزوا يقارب الخطو. قلت: وهو قول الأصمعي، ونصه: إذا نزا الفرس في عدوه نزوا ووثب وهو يقارب الخطو فذلك التوقص، وقد توقص. وبكل ذلك فسر الحديث  أن النبي صلى الله عليه وسلم أتي بفرس فركبه فجعل يتوقص به  . ومما يستدرك عليه: وقص الدين عنقه: كسرها، وهو مجاز. ويقال: وقصت رأسه، إذا غمزته غمزا شديدا، وربما اندقت منه العنق. وفي الحديث  أنه قضى في الواقصة والقامصة والقارصة بالدية أثلاثا  وقد تقدم في  ق ر ص  و  ق م ص  والواقصة بمعنى الموقوصة، كما قالوا آشرة بمعنى مأشورة. وكقوله تعالى:  عيشة راضية  . ووقص على ناره توقيصا: كسر عليها العيدان، وهو مجاز.  والدابة تذب بذنبها فتقص عنها الذباب وقصا: إذا ضربته به فقتلته، وهو مجاز. ووقيص، كزبير: علم. ووقاص بن محرز المدلجي، ووقاص بن قمامة، صحابيان. وأبو الوقاص روى عن الحسن البصري، والإسناد إليه منكر، وكذا المتن. وأبو وقاص عن زيد بن أرقم، روى حديثه علي بن عبد الأعلى عن أبي النعمان، عنه. والواقوصة: واد في أرض حوران بالشأم، نزله المسلمون أيام أبي بكر على اليرموك لغزو الروم، وفيه يقول القعقاع بن عمرو:
  فضضنا جمعهم لما استحالوا                      على الواقوصة البتر الرقاف والوقاص، كشداد، واحد الوقاقيص، وهي شباك يصطاد بها الطير. نقله السهيلي في الروض وبه سمي الرجل، أو هو فعال من وقص، إذا انكسر. والأوقص: هو أبو خالد محمد بن عبد الرحمن بن هشام، المكي، قاضيها، وكان قصيرا، وممن روى عنه معن بن علي، وغيره، توفي سنة 169.

##### Türkçe

**وقص** onun boynunu, **وعد** gibi, **يقصها وقصا**: onu kırdı ve ezdi; böylece boyun kendi kendine **فوقصت** oldu; lâzım–müteaddîdir. Cevherî bunu Kisâî’den böyle nakletti; ancak o dedi ki: “**ولا يكون وقصت العنق نفسها**”; yani ancak **وقصت** mef‘ûl için bina edilmiş olarak olur. Râciz dedi ki:
  Şeybân onun **هبصه**’sini şiddetli kılmaya devam etti
  ta ki boynuzu ona geldi de onu **فوقـصـه** etti

Cevherî dedi ki: Muradı: **فوقصه**; fakat **الهاء** üzerinde vakf edince onun harekesini—ki o **الضمة**’dir—ondan önceki **الصاد**’a nakletti; böylece onu onun harekesiyle harekeledi. Ve **وقص** adam, **عني** gibi; o hâlde o **موقوص**tur. Hâlid b. Cunbe dedi ki: **وقص** deve, o hâlde o **موقوص**tur; sırtında hastalığı sabahladığında, onda hareket yoksa; ve boyun ve sırt da **الوقص**’ta böyledir. Ve onun biniti onu **وقصت به راحلته تقصه**. Cevherî dedi ki: Bu, senin “**خذ الخطام**” ve “**خذ بالخطام**” demen gibidir. Ebû Ubeyd dedi ki: **الوقص**: boynu kırmaktır. Ondan dolayı adama **أوقص** denildi; boynu eğik, kısası ise. Ondan: “**وقصت الشيء**” denir; onu kırdun ise. İbn Mukbil, dişi deveyi anarak dedi ki:
  Onu gönderdi; **تقص المقاصر** ederken, sonra
  **كربت حياة النار للمتنـور**
yani ezer ve kırar. **وقص** at **الآكام**’ı: onları ezdi; Cevherî onu nakletti. Başkası dedi ki: onun başlarını kırdı; bu mecazdır. Dişi deve de böyledir. Antere el-Absî dedi ki:
  **خطارة غب السرى موارة**
  **تقص الإكام بذات خف ميثم**
Ve “**تطس**” diye rivayet olunur; o da onun manasındadır. **واقصة**: bir yer; **الفرعاء** ile **عقبة الشيطان** arasında, bâdiyede; Irak hacısının menzillerindendir; Tâyi’ten Benî Şihâb’ındır. Ve ona **واقصة الحزون** denilir; o, **زبالة**’den iki merhale aşağıdadır. **واقصة**: Benî Ka‘b için bir su; Ya‘kûb’dan. Ve kim “**واقصات**” derse, ancak onu çevresindekilerle birlikte, Arapların bunun benzerindeki âdeti üzere cem‘ etmiştir. **واقصة**: Kûfe yolu üzerinde, **ذي مرخ**’tan aşağıda bir yer. Hafsî dedi ki: O, **الكرمة**’nin ucunda bir sudur; o, **ذي مرخ**’un iniş yeridir. **واقصة**: Yemâme’de bir yer; ve denildi ki: onda bir su; mu‘cemde olduğu gibi. Ve Ebû İshâk Sa‘d b. Ebî **وقاص** Mâlik b. Vahîb; ve denildi ki: Uhayb b. Abd Menâf b. Zühre b. Kilâb ez-Zührî: cennetle müjdelenmiş **أحد العشرة**’dendir. Annesi: Hamne bt. Sufyân b. Umeyye b. Abd Şems’tir. Ve **الروض**’da: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, ona dua etti: Allah onun okunu isabetli kılsın ve duasını kabul etsin; böylece onun duası daha çabuk kabul edilen oldu. Ve hadiste: o, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “**احذروا دعوة سعد**.” Muâviye’nin hilâfeti zamanında öldü; Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun. Ve iki kardeşi: Umeyr b. Ebî **وقاص** Bedrî’dir; o gün öldürüldü. Ve denilir ki: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, onu geri çevirdi ve onu küçük gördü; o da ağladı, böylece ona izin verdi; ve on altı yaşında öldürüldü. Ve Utbe b. Ebî **وقاص**; ki kardeşi Sa‘d’a, Zem‘a’nın câriyesinin oğlunun ondan olduğu vasiyet edildi; ikisi de sahâbîdir. Ve **الوقاصية**: bir yer; **السواد**’da, **بادوريا** tarafındandır; **وقاص** b. Abde b. **وقاص** el-Hârisî’ye nisbetlidir; Belhâris b. Ka‘b’dandır. Ve **الوقص**: ayıp; Sâgânî onu İbn Abbâd’dan nakletti. Ve **السين** onda bir lugattır. **الوقص**: eksiklik; yine İbn Abbâd’dan. **الوقص**: **الجمع بين الإضمار والخبن**; o, **متفاعلن**’in ikincisini sâkin kılmaktır; böylece **متفاعلن** kalır. Bu, nakledilmemiş bir binâdır; ondan, kullanılmış, söylenmiş, nakledilmiş bir binâya çevrilir; o da onların “**مستفعلن**” demesidir; sonra **السين** hazfedilir, böylece **متفعلن** kalır; sonra takti‘de **مفاعلن**’e nakledilir. Onun beyti, Halîl’in inşâd ettiği:
  Kılıcıyla hareminden savar
  ve mızrağıyla ve oku ile; ve korunur

Ve harekelenir; onunla isimlendirildi; çünkü o, boynu ezilmiş olanın menzilesindedir. **الوقص**—tahrîk ile: boynun kısalığıdır; sanki göğsün içine geri döndürülmüş gibidir. Ve **وقص** oldu, **فرح** gibi; **يوقص وقصا**; o hâlde o **أوقص**tur; ve kadın **وقصاء**. Ve Allah Teâlâ onu **أوقصه** etti: onu **أوقص** kıldı. Ve boyun bununla vasfedilebilir; böylece “**عنق أوقص**” ve “**عنق وقصاء**” denir; Lihyânî onu hikâye etti. **الوقص**: çalı çırpı kırıntılarıdır; ki atılır; ve **الصحاح**’ta: ateşin üzerine. “**وقص على نارك**” denir; Cevherî söyledi. Ve Humeyd’den inşâd etti:
  Ateşe ancak güzel kokulu bir tütsü yakıcı olarak ısınma;
  **يلنجوج**’dan onun için **وقصا** kırmış olan

Ebû Turâb dedi ki: Bir erken kalkanı şöyle derken işittim: **الوقش** ve **الوقص**: ateşin onunla tutuşturulduğu küçük odun parçalarıdır. **الوقص**: sadakada **الأوقاص**’ın biridir; o, iki farîza arasındaki şeydir; meselâ develer beşe ulaşır; onda bir koyun vardır. Ve artışta bir şey yoktur, ta ki ona ulaşıncaya kadar on; böylece beş ile on arasındaki şey **وقص**tur; ve **الشنق** da böyledir. Bazı âlimler **الوقص**’u sığırda özel kılar, **الشنق**’u devede özel kılar; ikisi de iki farîza arasındaki şeydir; Cevherî dedi; ve bu mecazdır. Ve Muâz b. Cebel’in hadîsinde—Allah Teâlâ ondan razı olsun—: “Ona Yemen’de iken sadakada bir **وقص** getirildi; o dedi: ‘Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, onda bana bir şey emretmedi.’” Ebû Amr eş-Şeybânî dedi ki: **الوقص**—tahrîk ile: sadaka farîzalarından develerde koyunun vacip olduğu şeydir; beş ile yirmi arası. Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Amr’ın bunu ezberlediğini görmüyorum; çünkü Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, sünneti: develerin beşinde bir koyun, onunda iki koyun; yirmi dörde kadar, her beşte bir koyun. Dedi ki: Lâkin **الوقص** bizim yanımızda iki farîza arasındaki şeydir; o da develerin beşinden fazlası ile dokuza kadar olan; ve ondan fazlası ile on dörde kadar olan; ve bunun üstündeki de böyledir. İbn Berrî dedi ki: Ebû Amr’ın sözünü kuvvetlendirir ve onun sıhhatine şahitlik eder, hadiste Muâz’ın sözü: “Ona sadakada bir **وقص** getirildi.” Yani develerin sadakasında alınmış koyun ile; böylece bu haber şahitlik eder ki **الوقص** iki farîza arası değildir; çünkü iki farîza arasında bir şey yoktur. Ve onda zekât yoksa, nasıl koyun diye isimlendirilir? Ve **الوقائص**: **القصرة**’nin büyük kemiklerinin başlarıdır; Sâgânî onu İbn Abbâd’dan nakletti. Denir ki: “**خذ أوقص الطريقين**”; yani “**أقربهما**”; İbn Abbâd’dan. Ve **الأساس**’ta: “**أخصرهما**”; ve bu mecazdır. Ve **بنو الأوقص**: Araplardan bir batındır; İbn Düreyd söyledi ve inşâd etti:
  Eğer **الأوقص**’a yahut **لهيما**’ya benzerse
  zulmü inkâr eden erkeklere benzer

Denilir: **صاروا أوقاصا**, yani dağılmış, parçalanmış şelâller; İbn Abbâd’dan. Denilir: **أتانا أوقاص من بني فلان**, yani (falanca oğullarından) bize **زعانف** geldi; İbn Abbâd’dan. Bütün bunlar **وقص**’un cem‘idir; **أسباب** ve **سبب** gibi.

Ve **تواقص** الرجل: **الأوقص**’a benzemeye çalıştı; o da boynu yaratılıştan kısa olandır. Ondan Câbir hadisi: Üzerimde bir **بردة** vardı; iki ucunu birbirine aykırı yaptım, sonra onun üzerinde **تواقصت** ettim ki düşmesin; yani eğildim ve kısaldım ki onu boynumla tutayım. Bundan nehyedilmiştir.

Ve **توقص**: **العنق** ile **الخبب** arasında yürüdü; bunu Ebû Ubeyde söyledi; onun lafzı: **التوقص**: **الخبب**’den kısaltması, **العنق**’tan artırması ve **الخبب** nakliyle nakletmesidir; ancak o, ölçüce yere daha yakındır; o kendini atar ve **يخب** eder; bu mecazdır.

Veya o, yürüyüşte **الوطء**’ün şiddetidir; **القرمطة** ile birlikte; sanki altındakini **يقص** eder; yani onu kırar; bu mecazdır.

Cevherî dedi: Ve denilir: **مر فلان يتوقص به فرسه**, eğer (atı) sıçradı, adımı yaklaştıran bir sıçrayışla sıçrarsa. Dedim: Bu, Asmaî’nin sözüdür; onun lafzı: At, koşusunda sıçrayarak sıçradığında ve atladığında, ve adımı yaklaştırıyorsa, işte bu **التوقص**tur; ve **توقص** etmiştir.

Ve bütün bunlarla, hadisi tefsir ettiler: Peygamber صلى الله عليه وسلم’e bir at getirildi; ona bindi; onunla **يتوقص** etmeye başladı.

Ve ona ilâve edilip telâfi edilenlerdendir: **وقص الدين عنقه**: onu kırdı; bu mecazdır. Ve denilir: **وقصت رأسه**, eğer onu şiddetli bir sıkıştırmayla sıktıysan; bazen ondan boyun parçalanırdı.

Ve hadiste: **الواقصة** ve **القامصة** ve **القارصة** hakkında diyete üçte birler olarak hükmetti; **ق ر ص** ve **ق م ص**’ta geçmişti. Ve **الواقصة**, **الموقوصة** mânâsınadır; “**آشرة**”yi “**مأشورة**” mânâsında söyledikleri gibi. Ve Yüce Allah’ın sözü gibi: **عيشة راضية**.

Ve **وقص على ناره توقيصا**: onun üzerinde çubukları kırdı; bu mecazdır.

Ve binek hayvanı kuyruğuyla sallar da ondan sinekleri **وقصا** ile **تقص** eder: eğer onu onunla vurup öldürürse; bu mecazdır.

Ve **وقيص**, **زبير** vezninde: bir özel addır. Ve **وقاص بن محرز المدلجي** ve **وقاص بن قمامة**: iki sahâbîdir.

Ve **أبو الوقاص**, Hasan el-Basrî’den rivayet etti; ona giden isnad münkerdir; metin de böyledir. Ve **أبو وقاص**, Zeyd b. Erkam’dan; hadisini Ali b. Abdüla‘lâ, Ebû’n-Nu‘mân’dan, ondan rivayet etti.

Ve **الواقوصة**: Şam’da Havrân toprağında bir vadidir; Müslümanlar Ebû Bekir günlerinde Yermûk’ta Rumlarla savaşmak için oraya indiler; Kâ‘kâ‘ b. Amr onun hakkında şöyle der:

  فضضنا جمعهم لما استحالوا                      على الواقوصة البتر الرقاف

Ve **الوقاص**, **شداد** vezninde: **الوقاقيص**’in bir tekilidir; o da kuş avlanan ağlardır. Süheylî bunu **الروض**’da nakletti; adam onunla adlandırıldı; yahut o, **وقص**’tan bir **فعال**dır; kırıldığı zaman.

Ve **الأوقص**: o, Ebû Hâlid Muhammed b. Abdirrahman b. Hişâm’dır; Mekkelidir, onun kadısıdır; kısa boyluydu; ondan rivayet edenlerdendir: Ma‘n b. Ali ve başkası; 169 yılında vefat etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَقَصَ عُنُقَهَ
1 وَقَصَ عُنُقَهَ ذ , (Ks, S, K,) and الشَّىْءَ, (A'Obeyd, TA,) aor. يَقِصُ, (Ks, S, K,) inf. n. وَقْصٌ, (Ks, S, Mgh,) He broke his neck, (Ks, S, Mgh, K,) and the thing. (A'Obeyd, TA.) You say also, وَقَصَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ [His riding-camel, or she-camel, broke its neck]: (S, K:) like as you say, خُذِ الخِطَامَ and خُذْ بِالخِطَام: (S:) and وَقَصَتِ النَّاقَةُ بِرَاكِبِهَا The she-camel threw her rider and broke his neck. (Msb.) And وُقِصَ He had his neck broken; (S, K;) said of a man; (S:) [and also] said of a camel, signifying, he became diseased in his back, and without motion: and in like manner said of the neck, and of the back. (Khلlid Ibn-Jembeh.) And وَقَصْتُ رَأْسَهُ I pressed, or squeezed, his head; sometimes meaning, so as to break the neck. (TA.) ― -b2- [Hence,] وَقَصَ الدَّيْنُ عُنُقَهُ (tropical:) Debt [oppressed him as though it] broke his neck. (TA.) ― -b3- [Hence also,] الفَرَسُ يَقِصُ الاِكَامَ (tropical:) The horse bruises the hills, or rising grounds: (S, K:) or breaks the summits thereof: (A:) and in like manner one says of a she-camel. (TA.) ― -b4- You say also, الدَّابَّةُ تَذُبُّ بِذَنَبِهَا فَتَقِصُ عَنْهَا الذُّبَابَ (tropical:) The beast of carriage beats off from her with her tail, and kills, the flies. (TA.) -A2- وَقَصَتِ العُنُقُ The neck broke: thus the verb is intrans. as well as trans.: (K:) or, accord. to Ks, one does not say this: (S:) i. e., one only says of the neck وُقِصَت, using the pass. form. (TA.) -A3- وَقِصَ, (S, K,) aor. يَوْقَصُ, (S,) inf. n. وَقَصٌ, (S, A, Mgh, K,) He (a man, S) was short in the neck. (S, A, Mgh, K.)

وقّص عَلَى نَارِهِ
2 وقّص عَلَى نَارِهِ ذ , (S, A,) inf. n. تَوْقِيصٌ, (TA,) He threw fragments, or broken pieces, of sticks upon his fire: (S, * A:) or he broke in pieces sticks upon his fire. (TA.)

اوقصهُ
4 اوقصهُ ذ He (God) made him to be short in the neck. (S, K.)

توقّص
5 توقّص ذ (tropical:) He went a pace between that called العَنَق and that called الخَبَب; (K;) falling short of the latter, but exceeding the former, and removing his legs as in the pace called الخبب, excepting that they were nearer to the ground, and throwing himself [forward]: (AO:) or he trod vehemently in going, (K, TA,) with short steps, (TA,) as though breaking what was beneath him: (K, TA:) or he (a horse) bounded (As, S, A) in his running, (As,) making short steps, (As, S, A,) as though breaking his steps. (A.) You say, مَرَّ فُلَانٌ يَتَوَقَّصُ بِهِ فَرَسُهُ Such a one passed along, his horse bounding, and making short steps, with him. (S.)

تواقص
6 تواقص ذ He made himself like, or imitated, him who is short in the neck: (K:) said of a man. (TA.) Hence, تَوَاقَصَ عَلَى بُرْدَتِهِ كَىْ لَا تَسْقط He bent and shortened himself to hold on his بُرْدَة with his neck, that it might not fall. (TA, from a trad.)

وَقْصٌ
وَقْصٌ ذ : see what next follows.

وَقَصٌ
وَقَصٌ ذ (tropical:) Fragments, or broken pieces, of sticks, which are thrown upon, (S,) or into, (K,) a fire: (S, K:) or small pieces of fire-wood with which a fire is made to burn more vehemently; (A, TA;) as also وَقَشٌ: so, says Aboo-Turلb, I heard Mubtekir say. (TA.) -A2- Also, sing. of أَوْقَاصٌ, as used in relation to the [tax called صَدَقَة; signifying (tropical:) What is between one فِرِيضَة and the next فَرِيضَة: (S, K:) as, for instance, when camels amount in number to five, one sheep or goat is to be given for them; and nothing is to be given for such as exceed that number until they amount to ten: thus, what is between the five and the ten is termed وَقَصٌ: (S:) sometimes pronounced ↓ وَقْصٌ: (Msb:) and in like manner, شَنَقٌ: (S:) or (accord. to some of the learned, S) وقص relates to bulls and cows particularly, (S, Mgh, Msb,) or to these and to sheep and goats, (Msb,) and شنق [q. v.] to camels: (S, Mgh, Msb:) both signifying what is between one فريضة and the next: (S, Mgh, Msb: *) or, accord. to Aboo-'Amr, (Mgh, L,) i. e. Esh-Sheybلnee, (L,) وَقَصٌ signifies camels for which it is incumbent to give sheep or goats in payment of the صَدَقَة, (Mgh, L,) when the camels are between five and twenty in number; (L;) but some disapprove of this: (Mgh, L:) accord. to IB, it signifies sheep or goats taken in payment of the صَدَقَة for camels. (L.) -A3- You also say, صَارُوا أَوْقَاصًا (assumed tropical:) They became scattered, or dispersed: and أَتَانَا أَوْقَاصٌ مِنْ بَنِى فُلَانٍ (assumed tropical:) There came to us separate portions of the tribe of the sons of such a one: (Ibn-'Abbلd, K: *) اوقاص in these cases being a pl., [namely of وَقَصٌ,] like أَسْبَابٌ, pl. of سَبَبٌ. (TA.)

وَقِيصَةٌ
وَقِيصَةٌ ذ : see مَوْقُوصٌ.

وَاقِصَةٌ
وَاقِصَةٌ ذ : see مَوْقُوصٌ.

أَوْقَصُ
أَوْقَصُ ذ A man (S, Mgh) short in the neck; (S, A, Mgh, K;) naturally so: (TA:) or having the neck inclining and short: (A'Obeyd, TA:) fem. وَقْصَآءُ. (A, TA.) -A2- خُدْ أَوْقَصَ الطَّرِيقَيْنِ (tropical:) Take thou the nearer of the two ways: (Ibn- 'Abbلd, K: *) or shorter thereof. (A, TA.)

مَوْقُوصٌ
مَوْقُوصٌ ذ A man (S) having his neck broken: (S, K:) and so مَوْقُوصُ العُنُقِ: (A:) the fem. is with ة: and ↓ وَاقِصَةٌ occurs in the sense of مَوْقُوصَةٌ in a trad. of 'Alee, in which he is said to have given judgment in the case of the قَارِصَة and the قَامِصَة and the ↓ وَاقِصَة, that the price of blood, or fine for homicide, should be paid in thirds; these being three girls, who were playing together, and mounted, one upon another; and the lowest pinched the middle one, who thereupon leaped off, so that the uppermost fell, and her neck broke; wherefore he imposed a third of the fine for the killing of the uppermost upon the lowest, and the like upon the middle one, annulling the third of the uppermost because she aided against herself: (Mgh, TA, in art. قرص, and Msb,) here, [accord. to those who hold that وَقَصَ is trans. only,] ↓ واقصة is like رَاضِيَةٌ, in the phrase عِيشَةٌ رَاضِيَةٌ; (TA, in art. قرص and in the present art.;) and is used in the place of موقوصة for the sake of agreement in form with the two other epithets: (Mgh, in art. قرص, and Msb:) ↓ وَقِيصَةٌ, also, signifies having her neck broken; and its pl. is وَقَائِصُ. (Meyd, as in Freytag's Lex., excepting that the pl. is there written وَقَايِصُ.) You say also عُنُقٌ مَوْقُوصَةٌ A broken neck. (Msb.) And مَوْقُوصٌ is also applied to a camel, signifying, Become diseased in his back, and without motion. (Khلlid Ibn-Jembeh.)

##### Türkçe

**وَقَصَ عُنُقَهَ**
1 **وَقَصَ عُنُقَهَ** ذ, ve **الشَّىْءَ**, muzârîsi **يَقِصُ**, mastarı **وَقْصٌ**: Onun boynunu kırdı; ve şeyi (de kırdı). Şöyle de dersin: **وَقَصَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ** [Onun binek devesi onun boynunu kırdı]: tıpkı **خُذِ الخِطَامَ** ve **خُذْ بِالخِطَام** dediğin gibi; ve **وَقَصَتِ النَّاقَةُ بِرَاكِبِهَا**: Dişi deve binicisini attı ve onun boynunu kırdı. Ve **وُقِصَ**: Boynu kırıldı; (insan hakkında söylenir;) [ve ayrıca] deve hakkında da söylenir; sırtında hastalanıp hareketsiz kaldı, mânâsında: ve aynı şekilde boyun hakkında ve sırt hakkında da söylenir. Ve **وَقَصْتُ رَأْسَهُ**: Onun başını bastırdım yahut sıktım; bazen boynu kıracak şekilde (mânâsına gelir). ― -b2- [Bundan dolayı,] **وَقَصَ الدَّيْنُ عُنُقَهُ** (mecaz): Borç, sanki boynunu kırmış gibi, onu ezdi. ― -b3- [Bundan dolayı da,] **الفَرَسُ يَقِصُ الاِكَامَ** (mecaz): At tepeleri yahut yükseltileri ezer: yahut onların zirvelerini kırar: ve aynı şekilde dişi deve hakkında da söylenir. ― -b4- Şöyle de dersin: **الدَّابَّةُ تَذُبُّ بِذَنَبِهَا فَتَقِصُ عَنْهَا الذُّبَابَ** (mecaz): Yük hayvanı kuyruğuyla kendinden savar da sinekleri öldürür. (TA.)

-A2- **وَقَصَتِ العُنُقُ**: Boyun kırıldı: böylece fiil, geçişli olduğu gibi geçişsizdir de: yahut Ks’ye göre bu söylenmez: yani boyun hakkında ancak **وُقِصَت** denir; meçhul sigası kullanılarak.

-A3- **وَقِصَ**, muzârîsi **يَوْقَصُ**, mastarı **وَقَصٌ**: O (bir adam) boyunda kısa idi.

**وقّص عَلَى نَارِهِ**
2 **وقّص عَلَى نَارِهِ** ذ, mastarı **تَوْقِيصٌ**: Ateşinin üzerine çubuk kırıntıları yahut kırılmış parçalar attı: yahut ateşinin üzerinde çubukları parça parça kırdı.

**اوقصهُ**
4 **اوقصهُ** ذ: O (Allah) onu boyunda kısa kıldı.

**توقّص**
5 **توقّص** ذ (mecaz): **العَنَق** denilen ile **الخَبَب** denilen arasındaki bir yürüyüşle yürüdü; ikincisinden geri kalıp birincisini aşarak; ve bacaklarını **الخبب** denilen yürüyüşteki gibi kaldırarak; ancak onların yere daha yakın olmasıyla; ve kendini (öne doğru) atarak: yahut yürüyüşte şiddetle bastı; kısa adımlarla; sanki altındakini kırıyormuş gibi: yahut o (bir at) koşusunda sıçradı; kısa adımlar atarak; sanki adımlarını kırıyormuş gibi. Şöyle dersin: **مَرَّ فُلَانٌ يَتَوَقَّصُ بِهِ فَرَسُهُ**: Falan geçti; onunla birlikte atı sıçrayarak ve kısa adımlar atarak.

**تواقص**
6 **تواقص** ذ: Boyunda kısa olan kimseye benzemeye çalıştı yahut onu taklit etti: (bir adam hakkında söylenir). Bundan dolayı: **تَوَاقَصَ عَلَى بُرْدَتِهِ كَىْ لَا تَسْقط**: Düşmesin diye boynuyla **بُرْدَة**sine tutunmak için eğildi ve kendini kısalttı.

**وَقْصٌ**
**وَقْصٌ** ذ: aşağıda gelen şeye bak.

**وَقَصٌ**
**وَقَصٌ** ذ (mecaz): Bir ateşin üzerine atılan yahut içine atılan çubuk kırıntıları yahut kırılmış parçalar: yahut bir ateşin daha şiddetli yanması için kullanılan küçük odun parçaları; bunun gibi **وَقَشٌ** da: Aboo-Turâb der ki: Mubtekir’i şöyle derken işittim.

-A2- Ayrıca, **أَوْقَاصٌ**’ın tekilidir; [vergi olan **صَدَقَة** ile ilgili olarak kullanıldığında; (mecaz) bir **فِرِيضَة** ile sonraki **فَرِيضَة** arasındaki şey demektir:] meselâ develer sayıca beşe ulaştığında onlar için bir koyun yahut keçi verilir; ve o sayıyı aşanlar için, on’a ulaşıncaya kadar, hiçbir şey verilmez: böylece beş ile on arasındaki şeye **وَقَصٌ** denir: bazen ↓ **وَقْصٌ** diye telaffuz edilir: ve aynı şekilde **شَنَقٌ**: yahut (bazı âlimlere göre) **وقص** özellikle boğalar ve ineklerle ilgilidir; yahut bunlarla ve koyunlar ve keçilerle; ve **شنق** develerle: her ikisi de bir **فريضة** ile sonraki arasındaki şeyi ifade eder: yahut Aboo-‘Amr’a göre, yani Esh-Sheybânee, **وَقَصٌ** şu mânâdadır: sayıları beş ile yirmi arasında olduğunda, **صَدَقَة** karşılığında koyun yahut keçi vermenin vacip olduğu develer; fakat bazıları bunu uygun görmez: IB’ye göre ise, **صَدَقَة** karşılığında develer için alınan koyun yahut keçiler demektir.

-A3- Şöyle de dersin: **صَارُوا أَوْقَاصًا** (farazî mecaz): Dağınık yahut dağılmış oldular; ve **أَتَانَا أَوْقَاصٌ مِنْ بَنِى فُلَانٍ** (farazî mecaz): Falanın oğullarının kabilesinden bize ayrı ayrı kısımlar geldi: bu yerlerde **اوقاص** bir çoğuldur; [yani **وَقَصٌ**’ın çoğulu;] tıpkı **أَسْبَابٌ**’ın **سَبَبٌ**’in çoğulu olması gibi.

**وَقِيصَةٌ**
**وَقِيصَةٌ** ذ: **مَوْقُوصٌ**’a bak.

**وَاقِصَةٌ**
**وَاقِصَةٌ** ذ: **مَوْقُوصٌ**’a bak.

**أَوْقَصُ**
**أَوْقَصُ** ذ: Boyunda kısa olan adam; tabiatı gereği böyle: yahut boynu eğik ve kısa olan: müennesi **وَقْصَآءُ**.

-A2- **خُدْ أَوْقَصَ الطَّرِيقَيْنِ** (mecaz): İki yolun daha yakın olanını al: yahut daha kısa olanını.

**مَوْقُوصٌ**
**مَوْقُوصٌ** ذ: Boynu kırılmış adam: ve aynı şekilde **مَوْقُوصُ العُنُقِ**: müennesi ة iledir: ve ↓ **وَاقِصَةٌ**, ‘Alee rivayetindeki bir hadiste **مَوْقُوصَةٌ** mânâsında vârid olmuştur; onda onun **قَارِصَة** ve **قَامِصَة** ve ↓ **وَاقِصَة** hakkında hüküm verdiği; kan bedelinin yahut öldürme cezasının üçte birler hâlinde ödenmesi gerektiği söylenir; bunlar birlikte oynayan üç kızdır; ve birbirlerinin üzerine binmişlerdir; en alttaki ortadakini çimdiklemiş; o da bunun üzerine sıçrayıp inmiş; böylece en üstteki düşmüş ve boynu kırılmıştır; bunun üzerine o, en üsttekinin öldürülmesinin cezasının üçte birini en alttakine, bir benzerini de ortadakine yüklemiş; en üsttekinin üçte birini ise, kendisine karşı yardım ettiği için, düşürmüştür: burada, [**وَقَصَ**’ın yalnız geçişli olduğunu kabul edenlere göre] ↓ **واقصة**, **عِيشَةٌ رَاضِيَةٌ** ibaresindeki **رَاضِيَةٌ** gibidir; ve iki diğer sıfatla şekil bakımından uygunluk için **موقوصة** yerine kullanılmıştır: ↓ **وَقِيصَةٌ** da boynu kırılmış (dişi) mânâsına gelir; bunun çoğulu **وَقَائِصُ**’tur. Şöyle de dersin: **عُنُقٌ مَوْقُوصَةٌ**: Kırık bir boyun. Ve **مَوْقُوصٌ** deveye de uygulanır; sırtında hastalanmış ve hareketsiz kalmış mânâsında.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَقَصَ
وَقَصَ
a.  [ يَقِصُ ] ( n. ac. وَقْص 1 ), Broke ( the neck of ).

b.  Tore over ( the hills : horse ).

c.  Was broken ( neck ).

d.  [ pass. ], Had the neck broken.

e.  [ Bi ], Threw off ( rider ).

وَقِصَ
وَقِصَ A ( n. ac. وَقَص 4 ),
a.  Was short-necked.

وَقَّصَ
وَقَّصَ II ,
a.  see I (a) .

b.  [ 'Ala ], Threw   wood on ( fire ).

c.  [ coll. ], Ate carrion.

أَوْقَصَ
أَوْقَصَ IV ,
a.  Made shortnecked.

تَوَقَّصَ
تَوَقَّصَ V ,
a.  Trotted.

وَقْص
وَقْص 1 ,
a.  Fault, defect.

b.  Suppression of the second letter of a foot ( in prosody ).

وَقَص
وَقَص 4 , ( pl. أَوْقَاْص 38 ),
a.  Chips.

b.  see 1 (b) .

أَوْقَصُ
أَوْقَصُ 14 , ( pl. وُقْص 3 ),
a.  Short-necked.

b.  Shorter, more direct ( road ).

وَقِيْصَة
وَقِيْصَة 25t , ( pl. وَقَاْئِصُ 46 ),
a.  Vertebra of the neck.

b.  Broken-necked.

c.  [ coll. ], Carrion.

أَوْقَاْص
أَوْقَاْص 38 ,
a.  Rabble.

صَارُوا أَوْقَاصًا
صَارُوا أَوْقَاصًا
a.  They have dispersed.

##### Türkçe

**وَقَصَ**
**وَقَصَ**
a. [ **يَقِصُ** ] ( n. ac. **وَقْص** 1 ), (—ın) boynunu kırdı.

b. (At:) tepelerin üzerinden aştı (at).

c. (Boyun) kırıldı.

d. [ edilgen ], Boynu kırılmış oldu.

e. [ **بِ** ], (Biniciyi) attı.

**وَقِصَ**
**وَقِصَ** A ( n. ac. **وَقَص** 4 ),
a. Kısa boyunlu oldu.

**وَقَّصَ**
**وَقَّصَ** II ,
a. I (a)’ya bak.

b. [ **عَلَى** ], (Ateşin) üzerine odun attı.

c. [ topluluk ], leş yedi.

**أَوْقَصَ**
**أَوْقَصَ** IV ,
a. Kısa boyunlu yaptı.

**تَوَقَّصَ**
**تَوَقَّصَ** V ,
a. Tırıs gitti.

**وَقْص**
**وَقْص** 1 ,
a. Kusur, ayıp.

b. (Aruzda) bir tef‘îlenin ikinci harfinin düşürülmesi.

**وَقَص**
**وَقَص** 4 , ( pl. **أَوْقَاْص** 38 ),
a. Yonga(lar).

b. 1 (b)’ye bak.

**أَوْقَصُ**
**أَوْقَصُ** 14 , ( pl. **وُقْص** 3 ),
a. Kısa boyunlu.

b. Daha kısa, daha dolaysız (yol).

**وَقِيْصَة**
**وَقِيْصَة** 25t , ( pl. **وَقَاْئِصُ** 46 ),
a. Boyun omuru.

b. Boynu kırık.

c. [ topluluk ], leş.

**أَوْقَاْص**
**أَوْقَاْص** 38 ,
a. Ayaktakımı.

**صَارُوا أَوْقَاصًا**
**صَارُوا أَوْقَاصًا**
a. Dağıldılar.
