# وقص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%82%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: وقص

الوَقَصُ، بالتحريك: قِصَرُ العنق كأَنما رُدَّ في جوف الصدر، وَقِصَ يَوْقَصُ وَقَصاً، وهو أَوْقَصُ، وامرأَة وَقْصاء، وأَوْقَصه اللّه؛ وقد يوصف بذلك العنق فيقال: عُنُق أَوْقَصُ وعُنُق وَقْصاء، حكاها اللحياني. ووَقَصَ عُنُقَه يَقِصُها وَقْصاً: كسَرَها ودَقَّها، قال: ولا يكون وقَصَت العنقُ نفسها إِنما هو وُقِصَت. خالد بن جَنْبَة: وُقِصَ البعير، فهو مَوْقوصٌ إِذا أَصبح داؤه في ظهره لا حَراك به، وكذلك العنق والظهر في الوَقْص، ويقال: وُقِصَ الرجل، فهو مَوْقُوصٌ؛ وقول الراجز: ما زال شَيْبانُ شَدِيداً هَبَصُه،
حتى أَتاه قِرْنُه فوَقَصُهْ
قال: أَراد فوَقَصَه، فلما وقف على الهاء نقل حركتها وهي الضمة إِلى الصاد قبلها فحرّكها بحركتها. ووَقَصَ الدَّيْنُ عُنُقَه: كذلك على المثل. وكل ما كُسِرَ، فقد وُقِصَ. ويقال: وَقَصْت رأْسَه إِذا غمزته غمزاً شديداً، وربما اندقّت منه العنق. وفي حديث عليّ، كرم اللّه وجهه: أَنه قَضى في الوَاقِصة والقامِصَة والقَارِصة بالدية أَثلاثاً،وهنّ ثلاثُ جَولرٍ رَكِبَتْ إِحداهن الأُخرى،فقَرَصت الثالثةُ المركوبَةَ فقَمَصت، فسقطت الراكبةُ، فقضى للتي وُقِصَت أَي اندقّ عنُقها بثلثي الدية على صاحبتيها. والواقصةُ بمعنى المَوْقُوصة كما قالوا آشِرة بمعنى مَأْشورة؛ كما قال: أَناشِر لا زالت يمينُك آشِرَه
أَي مأْشورة. وفي الحديث: أَن رجلاً كان واقفاً مع النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، وهو محرم فَوَقَصَتْ به ناقته في أَخاقِيقِ جِرْدْانٍ فمات؛ قال أَبو عبيد: الوَقْصُ كَسْرُ العنق، ومنه قيل للرجل أَوْقَصُ إِذا كان مائلَ العنق قصيرَها، ومنه يقال: وَقَصْت الشيء إِذا كَسَرْته؛ قال ابن مقبل يذكر الناقة:
فبَعَثْتُها تَقِصُ المَقاصِرَ، بعدما
كَرَبت حياةُ النار للمُتَنَوِّرِ
أَي تدق وتكسر. والمَقاصِرُ: أُصول الشجر، الواحد مَقْصُورٌ. ووَقصَت الدابةُ الأَكَمةَ: كَسَرَتْها؛ قال عنترة:
خَطّارة غِبَّ السُّرى مَوّارةٌ،
تَقِصُ الإِكامَ بذات خُفٍّ مِيثَم
ويروى: تَطِس. والوَقَصُ: دِقاقُ العِيدانِ تُلْقَى على النار. يقال: وَقِّصْ على نارك؛ قال حميد ابن ثور يصف امرأَة:
لا تَصْطَلي النارَ إِلا مُجْمَراً أَرِجاً،
قد كَسَّرَتْ مِن يَلَنْجُوجٍ له وَقَصَا
ووقَّص على ناره: كسَّرَ عليها العِيدَانَ. قال أَبو تراب: سمعت مبتكراً يقول: الوَقَش والوَقَص صغار الحطب الذي تُشَيَّع به النارُ. ووَقَصَت به راحِلتُه وهو كقولك: خُذِ الخِطامَ وخذْ بالخطام؛ وفي الحديث: أَن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، أُتِيَ بفرس فرَكِبَه فجعل يَتَوَقَّصُ به. الأَصمعي: إِذا نزا الفرسُ في عَدْوِه نَزْواً ووَثَبَ وهو يُقارب الخَطْوَ فذلك التَّوقُّصُ، وقد توَقّص. وقال أَبو عبيدة: التوَقُّصُ أَن يُقْصِرَ عن الخَبَب ويزيدَ على العَنَق وينقل قوائمه نقل الخَبَب غير أَنها أَقرب قَدْراً إِلى الأَرض وهو يرمي نفسه ويَخُبّ. وفي حديث أُم حَرام: رَكِبَتْ دابةً فوَقَصَتْ بها فسَقَطَتْ عنها فماتت. ويقال: مَرَّ فلانٌ تتوَقَّصُ به فرسُه. والدابة تذُبّ بذَنَبِها فتَقِصُ عنها الذبابَ وَقْصاً إِذا ضربته به فقتلته. والدواب إِذا سارت في رؤوس الإِكام وقَصَتْها أَي كَسَرَتْ رؤُوسَها بقوائمها، والفرَسُ تَقِصُ الإِكامَ أَي تدُقّها.
والوَقْصُ: إِسكان الثاني من متفاعلن فيبقى متْفاعلن، وهذا بناء غير منقول فيصرف عنه إِلى بناء مستعمل مقول منقول، وهو قولهم مستفعلن، ثم تحذف السين فيبقى مُتَفْعِلن فينقل في التقطيع إِلى مفاعلن؛ وبيته أَنشده الخليل:
يَذُبُّ عَنْ حَرِيمِه بِسَيْفِه،
ورُمْحِهِ ونَبْلِه ويَحْتَمِي
سمي بذلك لأَنه بمنزلة الذي انْدَقّتْ عنُقه. ووَقَصَ رأْسه: غمزه من سُفْل. وتَوَقَّصَ الفرسُ: عدا عَدْواً كأَنه ينزُو فيه.
والوَقَصُ: ما بين الفَرِيضتين من الإِبل والغنم، واحدُ الأَوْقاصِ في الصدقة، والجمع أَوْقاص، وبعضهم يَجْعلُ الأَوْقاصَ في البقر خاصة، والأَشْناقَ في الإِبل خاصة، وهما جميعاً ما بين الفريضتين. وفي حديث معاذ بن جبل: أَنه أُتِي بوَقَصٍ في الصدقة وهو باليمن فقال: لم يأْمُرْني رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، فيه بشيء؛ قال أَبو عبيد: قال أَبو عمرو الشيباني الوَقَصُ، بالتحريك، هو ما وجبت فيه الغنم من فرائض الصدقة في الإِبل ما بين الخَمْسِ إِلى العشرين؛ قال أَبو عبيد: ولا أَرى أَبا عمرو حَفِظَ هذا لأَن سُنّةَ النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَن في خَمْس من الإِبل شاةً وفي عشر شاتين إِلى أَربع وعشرين في كل خمسٍ شاة، قال: ولكن الوَقَصُ عندنا ما بين الفريضتين وهو ما زاد على خَمْسٍ من الإِبل إِلى تسع، وما زاد على عشر إِلى أَربعَ عشرة، وكذلك ما فوق ذلك؛ قال ابن بري: يُقَوِّي قولَ أَبي عمرو ويشهد بصحته قولُ معاذ في الحديث إِنه أُتِي بوقَصٍ في الصدقة يعني بغنم أُخِذَت في صدقة الإِبل، فهذا الخبر يشهد بأَنه ليس الوَقَصُ ما بين الفريضتين لأَن ما بين الفريضتين لا شيء فيه، وإِذا كان لا زكاة فيه فكيف يسمى غنماً؟ الجوهري: الوَقَص نحو أَن تبلغ الإِبلُ خَمْساً ففيها شاة، ولا شيء في الزيادة حتى تبلغ عشراً، فما بين الخَمْسِ إِلى العشر وَقَصٌ، وكذلك الشَّنَقُ، وبعض العلماء يجعل الوَقَصَ في البقر خاصة والشَّنَقَ في الإِبل خاصة، قال: وهما جميعاً ما بين الفريضتين. وفي حديث جابر: وكانت عليَّ بُرْدَةٌ فخالفتُ بين طَرَفيها ثم تَواقَصْت عليها كي لا تَسْقُطَ أَي انْحنَيْت وتَقاصَرتْ لأَمْسكها بعُنُقِي. والأَوْقَصُ: الذي قَصُرَت عنقُه خلقة.
وواقِصةُ: موضع، وقيل: ماءٌ، وقيل: منزل بطريق مكة. ووُقَيْصٌ: اسم.

### Türkçe

**الوَقَصُ**, harekeli olarak: sanki göğsün iç boşluğuna geri çevrilmiş gibi boynun kısalığıdır.

**وَقِصَ** **يَوْقَصُ** **وَقَصاً**, ve o **أَوْقَصُ**’tur; kadın: **وَقْصاء**; ve Allah onu **أَوْقَصه** kıldı.

Bununla boyun da nitelenir; şöyle denir: boyun **أَوْقَصُ** ve boyun **وَقْصاء**; bunu **اللحياني** nakletti.

**وَقَصَ** boynunu, onu **يَقِصُها** **وَقْصاً**: onu kırdı ve ezdi; dedi ki: “Boynun kendisi **وقَصَت** olmaz; ancak **وُقِصَت** olur.”

**خالد بن جَنْبَة**: Deve **وُقِصَ** olur; o **مَوْقوصٌ**’tur; hastalığı sırtında olup onda hareket kalmadığı zaman; boyun ve sırt da **الوَقْص**’ta böyledir. Ve denir: adam **وُقِصَ** oldu; o **مَوْقُوصٌ**’tur. Ve râcizin sözü:
ما زال شَيْبانُ شَدِيداً هَبَصُه،
حتى أَتاه قِرْنُه فوَقَصُهْ

Dedi ki: **فوَقَصَه** demek istedi; **الهاء** üzerinde durunca onun harekesini—ki o **الضمة**’dir—ondan önceki **الصاد**’a nakletti; onu onun harekesiyle harekeledi.

**وَقَصَ** borç boynunu: darbımesel olarak da böyledir.

Kırılan her şey, **وُقِصَ** olmuştur.

Ve denir: başını **وَقَصْت** ettim; onu şiddetli bir sıkıştırmayla sıktığın zaman; bazen ondan boyun da ezilip kırılır.

Ali’nin hadîsinde—Allah yüzünü keremli kılsın—şöyle ki: **الوَاقِصة** ve **القامِصَة** ve **القَارِصة** hakkında diyeti üçte birler olarak hükmetti; bunlar üç **جَولرٍ**’dür: birisi diğerinin üzerine binmiştir; üçüncüsü binek olanı **فَقَرَصت** etti, o da **فَقَمَصت** etti; binici düştü; boynu ezilip kırılan—yani boynu parçalanan—kadın için, iki arkadaşına karşı diyetin üçte ikisiyle hükmetti.

**والواقصةُ** **المَوْقُوصة** mânâsınadır; “**آشِرة**”yi “**مَأْشورة**” mânâsında söyledikleri gibi; nitekim dedi ki:
أَناشِر لا زالت يمينُك آشِرَه
yani: **مأْشورة**.

Hadîste: Bir adam Peygamber ile—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—ayakta duruyordu; o ihramlı idi; devesi onu **فَوَقَصَتْ** etti, **أَخاقِيقِ جِرْدْانٍ**’da; öldü.

**أَبو عبيد** dedi ki: **الوَقْصُ** boynun kırılmasıdır; bundan dolayı boynu eğik, kısa olan adama **أَوْقَصُ** denir; ve bundan: bir şeyi kırdığın zaman “onu **وَقَصْت** ettim” denir.

**ابن مقبل** deveyi anarak dedi:
فبَعَثْتُها تَقِصُ المَقاصِرَ، بعدما
كَرَبت حياةُ النار للمُتَنَوِّرِ
yani: ezer ve kırar.

**والمَقاصِرُ**: ağaçların kökleridir; tekili **مَقْصُورٌ**.

Binek hayvanı tümseği **وَقصَت** etti: onu kırdı; **عنترة** dedi:
خَطّارة غِبَّ السُّرى مَوّارةٌ،
تَقِصُ الإِكامَ بذات خُفٍّ مِيثَم
Ve “**تَطِس**” diye de rivayet edilir.

**الوَقَصُ**: ateşin üzerine atılan ince çubuklardır. Denir: “Ateşinin üzerine **وَقِّصْ** et.” **حميد ابن ثور** bir kadını vasfederek dedi:
لا تَصْطَلي النارَ إِلا مُجْمَراً أَرِجاً،
قد كَسَّرَتْ مِن يَلَنْجُوجٍ له وَقَصَا

Ve “ateşinin üzerine **وقَّص** etti”: onun üzerine çubukları kırdı.

**أَبو تراب** dedi: Bir erken kalkanı işittim, şöyle diyordu: **الوَقَش** ve **الوَقَص** ateşin onunla tutuşturulup alevlendirildiği küçük odunlardır.

“Binek hayvanı onu **وَقَصَت** etti” sözü, senin “yuları al” ve “yulardan tut” demen gibidir.

Hadîste: Peygamber’e—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—bir at getirildi; ona bindi; onunla **يَتَوَقَّصُ** etmeye başladı.

**الأَصمعي**: At koşusunda sıçrayarak sıçradığı, zıpladığı ve adımı birbirine yaklaştırdığı zaman, işte bu **التَّوقُّصُ**’tur; ve **توَقّص** etmiştir.

**أَبو عبيدة** dedi: **التوَقُّصُ**, **الخَبَب**’den kısa kalması, **العَنَق**’tan fazla olması ve ayaklarını **الخَبَب**’in nakli gibi nakletmesidir; ancak o, ölçüce yere daha yakındır; kendini atar ve **يَخُبّ** eder.

Ümm Haram hadîsinde: Bir bineğe bindi; o onu **فوَقَصَتْ** etti; ondan düştü; öldü.

Ve denir: Falan geçti; atı onu **تتوَقَّصُ** ediyor.

Binek hayvanı kuyruğuyla savurur; ondan sinekleri **وَقْصاً** ile **تَقِصُ** eder; yani onunla vurup onu öldürdüğü zaman.

Binekler tümseklerin tepelerinde yürüdüklerinde onları **وقَصَتْ** ederler; yani başlarını ayaklarıyla kırarlar. At **تَقِصُ الإِكامَ** eder; yani onları ezer.

**الوَقْصُ**: **متفاعلن**’in ikinci harfini sâkin kılmaktır; böylece **متْفاعلن** kalır. Bu, nakledilmemiş bir binadır; ondan, kullanılmış, söylenmiş, nakledilmiş bir binaya çevrilir; o da onların “**مستفعلن**” sözüdür. Sonra **السين** hazfedilir; **مُتَفْعِلن** kalır; takti‘de **مفاعلن**’e nakledilir. Onun beytini **الخليل** inşad etti:
يَذُبُّ عَنْ حَرِيمِه بِسَيْفِه،
ورُمْحِهِ ونَبْلِه ويَحْتَمِي

Böyle adlandırıldı; çünkü boynu ezilip kırılan kimse mesabesindedir.

Başını **وَقَصَ** etti: onu aşağıdan sıktı.

At **تَوَقَّصَ** etti: içinde sanki sıçrıyormuş gibi bir koşuyla koştu.

**الوَقَصُ**: develer ve koyunlarda iki farîza arasındaki miktardır; sadakada **الأَوْقاص**’ın bir tanesidir; çoğulu **أَوْقاص**. Bazıları **الأَوْقاص**’ı sığırda özel kılar, **الأَشْناقَ**’ı devede özel kılar; ikisi de iki farîza arasındakidir.

Muaz b. Cebel hadîsinde: Yemen’de iken sadakada bir **وَقَصٍ** getirildi; dedi ki: Resûlullah—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—bunda bana bir şey emretmedi.

**أَبو عبيد** dedi: **أَبو عمرو الشيباني** dedi ki: **الوَقَصُ**, harekeli olarak, sadaka farîzalarından develerde koyunun vacip olduğu şeydir; beşten yirmiye kadar olan aralık. **أَبو عبيد** dedi: Ben **أَبا عمرو**’nun bunu ezberlediğini görmüyorum; çünkü Peygamber’in—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—sünneti şudur: beş devede bir koyun; on devede iki koyun; yirmi dörde kadar her beşte bir koyun. Dedi ki: Lakin bizde **الوَقَصُ**, iki farîza arasındadır; o da beş deveden fazlası olup dokuza kadar olan; ve ondan fazlası olup on dörde kadar olan; ve bunun üstü de böyledir.

**ابن بري** dedi: **أَبي عمرو**’nun sözünü kuvvetlendirir ve sıhhatine şahitlik eder: hadîste Muaz’ın sözü; ona sadakada bir **وقَصٍ** getirildi; yani develerin sadakasında alınmış koyunlar. Bu haber, **الوَقَصُ**’un iki farîza arası olmadığını gösterir; çünkü iki farîza arasında bir şey yoktur; zekât yoksa nasıl koyun diye adlandırılır?

**الجوهري**: **الوَقَص** şuna benzer: develer beşe ulaşır; onda bir koyun vardır; artışta bir şey yoktur, on’a ulaşıncaya kadar. Beş ile on arası **وَقَصٌ**’tur; **الشَّنَقُ** da böyledir. Bazı âlimler **الوَقَصَ**’ı sığırda özel kılar, **الشَّنَقَ**’ı devede özel kılar; dedi ki: ikisi de iki farîza arasındakidir.

Câbir hadîsinde: Üzerimde bir **بُرْدَةٌ** vardı; iki ucunu birbirine aykırı yaptım; sonra düşmesin diye onun üzerinde **تَواقَصْت** ettim; yani onu boynumla tutmak için eğildim ve kısaldım.

**الأَوْقَصُ**: yaratılışça boynu kısa olan kimsedir.

**واقِصةُ**: bir yerdir; “bir su” denilmiştir; ve “Mekke yolunda bir menzil” denilmiştir.

**وُقَيْصٌ**: bir isimdir.
