# وقص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%82%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وقص

وقص عنقه، كوعد  ، يقصها وقصا:  كسرها  ودقها،  فوقصت  العنق بنفسها،  لازم متعد  ، ونقله الجوهري عن الكسائي هكذا، إلا أنه قال: ولا يكون وقصت العنق نفسها، أي إنما هو وقصت مبنيا للمفعول. قال الراجز:
  ما زال شيبان شديدا هبصه
  حتى أتاه قرنه فوقـصـه

  قال الجوهري: أراد: فوقصه فلما وقف على الهاء نقل حركتها وهي الضمة إلى الصاد قبلها، فحركها بحركتها.  ووقص  الرجل،  كعني، فهو موقوص  . وقال خالد بن جنبة: وقص البعير، فهو موقوص، إذا أصبح داؤه في ظهره لا حراك به، وكذلك العنق والظهر في الوقص.  ووقصت به راحلته تقصه  قال الجوهري: وهو كقولك: خذ الخطام، وخذ بالخطام. وقال أبو عبيد: الوقص: كسر العنق. ومنه قيل للرجل أوقص، إذا كان مائل العنق قصيرها، ومنه يقال: وقصت الشيء، إذا كسرته. قال ابن مقبل يذكر الناقة:
  فبعثتها تقص المقاصر بعدما                      كربت حياة النار للمتنـور أي تدق وتكسر. وقص  الفرس الآكام: دقها  ، نقله الجوهري. وقال غيره: كسر رءوسها، وهو مجاز. وكذلك الناقة. قال عنترة العبسي:
  خطارة غب السرى موارة                      تقص الإكام بذات خف ميثم ويروى: تطس، وهو بمعناه.  وواقصة: ع، بين الفرعاء وعقبة الشيطان  ، بالبادية، من منازل حاج العراق لبني شهاب من طيء. ويقال لها واقصة الحزون، وهي دون زبالة بمرحلتين. واقصة:  ماء لبني كعب  ، عن يعقوب، ومن قال: واقصات، فإنما جمعها بما حولها على عادة العرب في مثل ذلك. واقصة:  ع بطريق الكوفة دون ذي مرخ  . وقال الحفصي: هي ماء في طرف الكرمة، وهي مدفع ذي مرخ. واقصة:  ع باليمامة  وقيل: ماء بها: كما في المعجم.  وأبو إسحاق سعد بن أبي وقاص مالك بن وهيب  ، وقيل: أهيب بن عبد مناف بن زهرة بن كلاب الزهري:  أحد العشرة  المشهود لهم بالجنة، وأمه حمنة بنت سفيان بن أمية بن عبد شمس. وفي الروض. دعا له النبي صلى الله عليه وسلم بأن يسدد الله سهمه، وأن يجيب دعوته، فكان دعاؤه أسرع إجابة. وفي الحديث أنه صلى الله عليه وسلم قال:  احذروا دعوة سعد  . مات في خلافة معاوية، رضي الله تعالى عنهما. وأخواه: عمير بن أبي وقاص بدري، قتل يومئذ: ويقال: رده النبي، صلى الله عليه وسلم، واستصغره، فبكى فأجازه، وقتل عن ست عشرة سنة. وعتبة. بن أبي وقاص، الذي عهد إلى أخيه سعد أن ابن وليدة زمعة منه، صحابيان.  والوقاصية: ة، بالسواد  من ناحية بادوريا  منسوبة إلى وقاص بن عبدة بن وقاص  الحارثي، بن بلحارث بن كعب.  والوقص: العيب  ، نقله الصاغاني عن ابن عباد. والسين لغة فيه. الوقص:  النقص  ، عن ابن عباد أيضا. الوقص:  الجمع بين الإضمار والخبن  ، وهو إسكان الثاني من متفاعلن فيبقى متفاعلن، وهذا بناء غير منقول، فيصرف عنه إلى بناء مستعمل مقول منقول، وهو قولهم: مستفعلن، ثم تحذف السين فيبقى متفعلن، فينقل في التقطيع إلى مفاعلن، وبيته أنشده الخليل:
  يذب عن حريمه بسيفه                      ورمحه ونبله ويحتمي

   ويحرك  ، سمي به، لأنه بمنزلة الذي اندقت عنقه. الوقص،  بالتحريك: قصر العنق  ، كأنما رد في جوف الصدر، وقد  وقص، كفرح  يوقص وقصا،  فهو أوقص  ، وامرأة وقصاء.  وأوقصه الله  تعالى:  صيره أوقص  ، وقد يوصف بذلك العنق، فيقال: عنق أوقص، وعنق وقصاء، حكاها اللحياني. الوقص:  كسار العيدان  التي  تلقى في  ، وفي الصحاح: على  النار  ، يقال: وقص على نارك، قاله الجوهري، وأنشد لحميد:
  لا تصطلي النار إلا مجمرا أرجا                      قد كسرت من يلنجوج له وقصا وقال أبو تراب: سمعت مبتكرا يقول: الوقش والوقص: صغار الحطب الذي تشيع به النار. الوقص:  واحد الأوقاص في الصدقة، وهو ما بين الفريضتين  ، نحو أن تبلغ الإبل خمسا، ففيها شاة. ولا شيء في الزيادة حتى تبلغ عشرا، فما بين الخمس إلى العشر وقص، وكذلك الشنق. وبعض العلماء يجعل الوقص في البقر خاصة، والشنق في الإبل خاصة، وهما جميعا ما بين الفريضتين، قال الجوهري، وهو مجاز. وفي حديث معاذ بن جبل، رضي الله تعالى عنه:  أنه أتي بوقص في الصدقة وهو باليمن، فقال: لم يأمرني رسول الله صلى الله عليه وسلم فيه بشيء  . قال أبو عمرو الشيباني: الوقص بالتحريك: هو ما وجبت فيه الغنم من فرائض الصدقة في الإبل، ما بين الخمس إلى العشرين. قال أبو عبيد: ولا أرى أبا عمرو حفظ هذا لأن سنة النبي صلى الله عليه وسلم أن في خمس من الإبل شاة، وفي عشر شاتين إلى أربع وعشرين، في كل خمس شاة. قال: ولكن الوقص عندنا ما بين الفريضتين، وهو ما زاد على خمس من الإبل إلى تسع، وما زاد على عشر إلى أربع عشرة، وكذلك ما فوق ذلك. قال ابن بري: يقوي قول أبي عمرو ويشهد بصحته قول معاذ في الحديث:  أنه أتي بوقص في الصدقة  . يعني بغنم أخذت في صدقة الإبل، فهذا الخبر يشهد بأنه ليس الوقص ما بين الفريضتين، لأن ما بين الفريضتين لا شيء فيه، وإذا كان لا زكاة فيه فكيف يسمى غنما.  والوقائص: رءوس عظام القصرة  ، نقله الصاغاني عن ابن عباد. يقال: خذ  أوقص الطريقين  ، أي  أقربهما  ، عن ابن عباد. وفي الأساس: أخصرهما، وهو مجاز.  وبنو الأوقص: بطن  من العرب، قاله ابن دريد وأنشد.

  إن تشبه الأوقص أو لهيما
  تشبه رجالا ينكرون الضيما

  يقال:  صاروا أوقاصا، أي شلالا متبددين  ، عن ابن عباد. يقال: أتانا  أوقاص من بني فلان، أي زعانف  ، عن ابن عباد، كل ذلك جمع وقص، كأسباب وسبب.  وتواقص  الرجل:  تشبه بالأوقص  ، وهو الذي قصرت عنقه خلقة. ومنه حديث جابر: وكانت علي بردة فخالفت بين طرفيها، ثم تواقصت عليها كي لا تسقط  أي انحنيت وتقاصرت لأمسكها بعنقي. وقد نهي عن ذلك.  وتوقص: سار بين العنق والخبب  ، قاله أبو عبيدة  ونصه: التوقص: أن يقصر عن الخبب ويزيد على العنق وينقل نقل الخبب، غير أنها أقرب قدرا إلى الأرض، وهو يرمي نفسه ويخب، وهو مجاز.  أو هو شدة الوطء في المشي  مع القرمطة،  كأنه يقص ما تحته  ، أي يكسره، وهو مجاز. وقال الجوهري: ويقال: مر فلان يتوقص به فرسه، إذا نزا نزوا يقارب الخطو. قلت: وهو قول الأصمعي، ونصه: إذا نزا الفرس في عدوه نزوا ووثب وهو يقارب الخطو فذلك التوقص، وقد توقص. وبكل ذلك فسر الحديث  أن النبي صلى الله عليه وسلم أتي بفرس فركبه فجعل يتوقص به  . ومما يستدرك عليه: وقص الدين عنقه: كسرها، وهو مجاز. ويقال: وقصت رأسه، إذا غمزته غمزا شديدا، وربما اندقت منه العنق. وفي الحديث  أنه قضى في الواقصة والقامصة والقارصة بالدية أثلاثا  وقد تقدم في  ق ر ص  و  ق م ص  والواقصة بمعنى الموقوصة، كما قالوا آشرة بمعنى مأشورة. وكقوله تعالى:  عيشة راضية  . ووقص على ناره توقيصا: كسر عليها العيدان، وهو مجاز.  والدابة تذب بذنبها فتقص عنها الذباب وقصا: إذا ضربته به فقتلته، وهو مجاز. ووقيص، كزبير: علم. ووقاص بن محرز المدلجي، ووقاص بن قمامة، صحابيان. وأبو الوقاص روى عن الحسن البصري، والإسناد إليه منكر، وكذا المتن. وأبو وقاص عن زيد بن أرقم، روى حديثه علي بن عبد الأعلى عن أبي النعمان، عنه. والواقوصة: واد في أرض حوران بالشأم، نزله المسلمون أيام أبي بكر على اليرموك لغزو الروم، وفيه يقول القعقاع بن عمرو:
  فضضنا جمعهم لما استحالوا                      على الواقوصة البتر الرقاف والوقاص، كشداد، واحد الوقاقيص، وهي شباك يصطاد بها الطير. نقله السهيلي في الروض وبه سمي الرجل، أو هو فعال من وقص، إذا انكسر. والأوقص: هو أبو خالد محمد بن عبد الرحمن بن هشام، المكي، قاضيها، وكان قصيرا، وممن روى عنه معن بن علي، وغيره، توفي سنة 169.

### Türkçe

**وقص** onun boynunu, **وعد** gibi, **يقصها وقصا**: onu kırdı ve ezdi; böylece boyun kendi kendine **فوقصت** oldu; lâzım–müteaddîdir. Cevherî bunu Kisâî’den böyle nakletti; ancak o dedi ki: “**ولا يكون وقصت العنق نفسها**”; yani ancak **وقصت** mef‘ûl için bina edilmiş olarak olur. Râciz dedi ki:
  Şeybân onun **هبصه**’sini şiddetli kılmaya devam etti
  ta ki boynuzu ona geldi de onu **فوقـصـه** etti

Cevherî dedi ki: Muradı: **فوقصه**; fakat **الهاء** üzerinde vakf edince onun harekesini—ki o **الضمة**’dir—ondan önceki **الصاد**’a nakletti; böylece onu onun harekesiyle harekeledi. Ve **وقص** adam, **عني** gibi; o hâlde o **موقوص**tur. Hâlid b. Cunbe dedi ki: **وقص** deve, o hâlde o **موقوص**tur; sırtında hastalığı sabahladığında, onda hareket yoksa; ve boyun ve sırt da **الوقص**’ta böyledir. Ve onun biniti onu **وقصت به راحلته تقصه**. Cevherî dedi ki: Bu, senin “**خذ الخطام**” ve “**خذ بالخطام**” demen gibidir. Ebû Ubeyd dedi ki: **الوقص**: boynu kırmaktır. Ondan dolayı adama **أوقص** denildi; boynu eğik, kısası ise. Ondan: “**وقصت الشيء**” denir; onu kırdun ise. İbn Mukbil, dişi deveyi anarak dedi ki:
  Onu gönderdi; **تقص المقاصر** ederken, sonra
  **كربت حياة النار للمتنـور**
yani ezer ve kırar. **وقص** at **الآكام**’ı: onları ezdi; Cevherî onu nakletti. Başkası dedi ki: onun başlarını kırdı; bu mecazdır. Dişi deve de böyledir. Antere el-Absî dedi ki:
  **خطارة غب السرى موارة**
  **تقص الإكام بذات خف ميثم**
Ve “**تطس**” diye rivayet olunur; o da onun manasındadır. **واقصة**: bir yer; **الفرعاء** ile **عقبة الشيطان** arasında, bâdiyede; Irak hacısının menzillerindendir; Tâyi’ten Benî Şihâb’ındır. Ve ona **واقصة الحزون** denilir; o, **زبالة**’den iki merhale aşağıdadır. **واقصة**: Benî Ka‘b için bir su; Ya‘kûb’dan. Ve kim “**واقصات**” derse, ancak onu çevresindekilerle birlikte, Arapların bunun benzerindeki âdeti üzere cem‘ etmiştir. **واقصة**: Kûfe yolu üzerinde, **ذي مرخ**’tan aşağıda bir yer. Hafsî dedi ki: O, **الكرمة**’nin ucunda bir sudur; o, **ذي مرخ**’un iniş yeridir. **واقصة**: Yemâme’de bir yer; ve denildi ki: onda bir su; mu‘cemde olduğu gibi. Ve Ebû İshâk Sa‘d b. Ebî **وقاص** Mâlik b. Vahîb; ve denildi ki: Uhayb b. Abd Menâf b. Zühre b. Kilâb ez-Zührî: cennetle müjdelenmiş **أحد العشرة**’dendir. Annesi: Hamne bt. Sufyân b. Umeyye b. Abd Şems’tir. Ve **الروض**’da: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, ona dua etti: Allah onun okunu isabetli kılsın ve duasını kabul etsin; böylece onun duası daha çabuk kabul edilen oldu. Ve hadiste: o, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “**احذروا دعوة سعد**.” Muâviye’nin hilâfeti zamanında öldü; Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun. Ve iki kardeşi: Umeyr b. Ebî **وقاص** Bedrî’dir; o gün öldürüldü. Ve denilir ki: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, onu geri çevirdi ve onu küçük gördü; o da ağladı, böylece ona izin verdi; ve on altı yaşında öldürüldü. Ve Utbe b. Ebî **وقاص**; ki kardeşi Sa‘d’a, Zem‘a’nın câriyesinin oğlunun ondan olduğu vasiyet edildi; ikisi de sahâbîdir. Ve **الوقاصية**: bir yer; **السواد**’da, **بادوريا** tarafındandır; **وقاص** b. Abde b. **وقاص** el-Hârisî’ye nisbetlidir; Belhâris b. Ka‘b’dandır. Ve **الوقص**: ayıp; Sâgânî onu İbn Abbâd’dan nakletti. Ve **السين** onda bir lugattır. **الوقص**: eksiklik; yine İbn Abbâd’dan. **الوقص**: **الجمع بين الإضمار والخبن**; o, **متفاعلن**’in ikincisini sâkin kılmaktır; böylece **متفاعلن** kalır. Bu, nakledilmemiş bir binâdır; ondan, kullanılmış, söylenmiş, nakledilmiş bir binâya çevrilir; o da onların “**مستفعلن**” demesidir; sonra **السين** hazfedilir, böylece **متفعلن** kalır; sonra takti‘de **مفاعلن**’e nakledilir. Onun beyti, Halîl’in inşâd ettiği:
  Kılıcıyla hareminden savar
  ve mızrağıyla ve oku ile; ve korunur

Ve harekelenir; onunla isimlendirildi; çünkü o, boynu ezilmiş olanın menzilesindedir. **الوقص**—tahrîk ile: boynun kısalığıdır; sanki göğsün içine geri döndürülmüş gibidir. Ve **وقص** oldu, **فرح** gibi; **يوقص وقصا**; o hâlde o **أوقص**tur; ve kadın **وقصاء**. Ve Allah Teâlâ onu **أوقصه** etti: onu **أوقص** kıldı. Ve boyun bununla vasfedilebilir; böylece “**عنق أوقص**” ve “**عنق وقصاء**” denir; Lihyânî onu hikâye etti. **الوقص**: çalı çırpı kırıntılarıdır; ki atılır; ve **الصحاح**’ta: ateşin üzerine. “**وقص على نارك**” denir; Cevherî söyledi. Ve Humeyd’den inşâd etti:
  Ateşe ancak güzel kokulu bir tütsü yakıcı olarak ısınma;
  **يلنجوج**’dan onun için **وقصا** kırmış olan

Ebû Turâb dedi ki: Bir erken kalkanı şöyle derken işittim: **الوقش** ve **الوقص**: ateşin onunla tutuşturulduğu küçük odun parçalarıdır. **الوقص**: sadakada **الأوقاص**’ın biridir; o, iki farîza arasındaki şeydir; meselâ develer beşe ulaşır; onda bir koyun vardır. Ve artışta bir şey yoktur, ta ki ona ulaşıncaya kadar on; böylece beş ile on arasındaki şey **وقص**tur; ve **الشنق** da böyledir. Bazı âlimler **الوقص**’u sığırda özel kılar, **الشنق**’u devede özel kılar; ikisi de iki farîza arasındaki şeydir; Cevherî dedi; ve bu mecazdır. Ve Muâz b. Cebel’in hadîsinde—Allah Teâlâ ondan razı olsun—: “Ona Yemen’de iken sadakada bir **وقص** getirildi; o dedi: ‘Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, onda bana bir şey emretmedi.’” Ebû Amr eş-Şeybânî dedi ki: **الوقص**—tahrîk ile: sadaka farîzalarından develerde koyunun vacip olduğu şeydir; beş ile yirmi arası. Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Amr’ın bunu ezberlediğini görmüyorum; çünkü Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, sünneti: develerin beşinde bir koyun, onunda iki koyun; yirmi dörde kadar, her beşte bir koyun. Dedi ki: Lâkin **الوقص** bizim yanımızda iki farîza arasındaki şeydir; o da develerin beşinden fazlası ile dokuza kadar olan; ve ondan fazlası ile on dörde kadar olan; ve bunun üstündeki de böyledir. İbn Berrî dedi ki: Ebû Amr’ın sözünü kuvvetlendirir ve onun sıhhatine şahitlik eder, hadiste Muâz’ın sözü: “Ona sadakada bir **وقص** getirildi.” Yani develerin sadakasında alınmış koyun ile; böylece bu haber şahitlik eder ki **الوقص** iki farîza arası değildir; çünkü iki farîza arasında bir şey yoktur. Ve onda zekât yoksa, nasıl koyun diye isimlendirilir? Ve **الوقائص**: **القصرة**’nin büyük kemiklerinin başlarıdır; Sâgânî onu İbn Abbâd’dan nakletti. Denir ki: “**خذ أوقص الطريقين**”; yani “**أقربهما**”; İbn Abbâd’dan. Ve **الأساس**’ta: “**أخصرهما**”; ve bu mecazdır. Ve **بنو الأوقص**: Araplardan bir batındır; İbn Düreyd söyledi ve inşâd etti:
  Eğer **الأوقص**’a yahut **لهيما**’ya benzerse
  zulmü inkâr eden erkeklere benzer

Denilir: **صاروا أوقاصا**, yani dağılmış, parçalanmış şelâller; İbn Abbâd’dan. Denilir: **أتانا أوقاص من بني فلان**, yani (falanca oğullarından) bize **زعانف** geldi; İbn Abbâd’dan. Bütün bunlar **وقص**’un cem‘idir; **أسباب** ve **سبب** gibi.

Ve **تواقص** الرجل: **الأوقص**’a benzemeye çalıştı; o da boynu yaratılıştan kısa olandır. Ondan Câbir hadisi: Üzerimde bir **بردة** vardı; iki ucunu birbirine aykırı yaptım, sonra onun üzerinde **تواقصت** ettim ki düşmesin; yani eğildim ve kısaldım ki onu boynumla tutayım. Bundan nehyedilmiştir.

Ve **توقص**: **العنق** ile **الخبب** arasında yürüdü; bunu Ebû Ubeyde söyledi; onun lafzı: **التوقص**: **الخبب**’den kısaltması, **العنق**’tan artırması ve **الخبب** nakliyle nakletmesidir; ancak o, ölçüce yere daha yakındır; o kendini atar ve **يخب** eder; bu mecazdır.

Veya o, yürüyüşte **الوطء**’ün şiddetidir; **القرمطة** ile birlikte; sanki altındakini **يقص** eder; yani onu kırar; bu mecazdır.

Cevherî dedi: Ve denilir: **مر فلان يتوقص به فرسه**, eğer (atı) sıçradı, adımı yaklaştıran bir sıçrayışla sıçrarsa. Dedim: Bu, Asmaî’nin sözüdür; onun lafzı: At, koşusunda sıçrayarak sıçradığında ve atladığında, ve adımı yaklaştırıyorsa, işte bu **التوقص**tur; ve **توقص** etmiştir.

Ve bütün bunlarla, hadisi tefsir ettiler: Peygamber صلى الله عليه وسلم’e bir at getirildi; ona bindi; onunla **يتوقص** etmeye başladı.

Ve ona ilâve edilip telâfi edilenlerdendir: **وقص الدين عنقه**: onu kırdı; bu mecazdır. Ve denilir: **وقصت رأسه**, eğer onu şiddetli bir sıkıştırmayla sıktıysan; bazen ondan boyun parçalanırdı.

Ve hadiste: **الواقصة** ve **القامصة** ve **القارصة** hakkında diyete üçte birler olarak hükmetti; **ق ر ص** ve **ق م ص**’ta geçmişti. Ve **الواقصة**, **الموقوصة** mânâsınadır; “**آشرة**”yi “**مأشورة**” mânâsında söyledikleri gibi. Ve Yüce Allah’ın sözü gibi: **عيشة راضية**.

Ve **وقص على ناره توقيصا**: onun üzerinde çubukları kırdı; bu mecazdır.

Ve binek hayvanı kuyruğuyla sallar da ondan sinekleri **وقصا** ile **تقص** eder: eğer onu onunla vurup öldürürse; bu mecazdır.

Ve **وقيص**, **زبير** vezninde: bir özel addır. Ve **وقاص بن محرز المدلجي** ve **وقاص بن قمامة**: iki sahâbîdir.

Ve **أبو الوقاص**, Hasan el-Basrî’den rivayet etti; ona giden isnad münkerdir; metin de böyledir. Ve **أبو وقاص**, Zeyd b. Erkam’dan; hadisini Ali b. Abdüla‘lâ, Ebû’n-Nu‘mân’dan, ondan rivayet etti.

Ve **الواقوصة**: Şam’da Havrân toprağında bir vadidir; Müslümanlar Ebû Bekir günlerinde Yermûk’ta Rumlarla savaşmak için oraya indiler; Kâ‘kâ‘ b. Amr onun hakkında şöyle der:

  فضضنا جمعهم لما استحالوا                      على الواقوصة البتر الرقاف

Ve **الوقاص**, **شداد** vezninde: **الوقاقيص**’in bir tekilidir; o da kuş avlanan ağlardır. Süheylî bunu **الروض**’da nakletti; adam onunla adlandırıldı; yahut o, **وقص**’tan bir **فعال**dır; kırıldığı zaman.

Ve **الأوقص**: o, Ebû Hâlid Muhammed b. Abdirrahman b. Hişâm’dır; Mekkelidir, onun kadısıdır; kısa boyluydu; ondan rivayet edenlerdendir: Ma‘n b. Ali ve başkası; 169 yılında vefat etti.
