# وقظ (و-ق-ظ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%82%D8%B8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - ق - ظ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük

## Sözlükler (5)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والظاء و"وايء" معهما
وق ظ، ق ي ظ، ي ق ظ مستعملات وقظ:
الوَقْظُ: حوض يجتمع فيه ماء كثير، ليس له أعضاد، وجمعه وِقظانٌ.
وكان يوم الوقيظ حرباً بين تميم وبكر في الإسلام.
قيظ: القَيْظُ: صميم الصيف، والمَقيظُ: المصيف، وتقول: قِظنا بموضع كذا والمَقيظة: نبات أخضر يبقى إلى القَيْظ يكون علقة للإبل إذا يبس ما سواه.
يقظ: اسَتْيَقَظ فلان وأيْقَظْتُه، فهو يَقْظانُ، وامرأة يَقْظَى، وقوم أيْقاظٌ، ونساء يقاظَى.
واليَقَظَةُ: نقيض النوم.
ويَقَظةُ: اسم أبي حي من قريش.
ويقال للمثير التراب: يَقَّظَ وايْقَظَ.

##### Türkçe

**القاف** ve **الظاء** ve onlarla birlikte **"وايء"**:
وق ظ، ق ي ظ، ي ق ظ kullanımdadır.

وقظ:
**الوَقْظُ**: içinde çok su toplanan bir havuzdur; onun dayanakları yoktur; çoğulu **وِقظانٌ**’dır.
Ve **الوقيظ** günü, İslâm’da Temîm ile Bekr arasında bir savaş idi.

قيظ:
**القَيْظُ**: yazın en şiddetli zamanı; **المَقيظُ**: yazlık (yazın kalınan yer). Ve dersin ki: “Biz falan yerde **قِظنا**”; ve **المَقيظة**: **القَيْظ**’a kadar kalan yeşil bir bitkidir; ondan başkası kuruduğu zaman develer için bir asılıp kalan (yapışan) şey olur.

يقظ:
Falanca **اسَتْيَقَظ** etti ve ben onu **أيْقَظْتُ**; o, **يَقْظانُ**’dır; ve bir kadın **يَقْظَى**; ve bir topluluk **أيْقاظٌ**; ve kadınlar **يقاظَى**.
Ve **اليَقَظَةُ**: uykunun zıddıdır.
Ve **يَقَظةُ**: Kureyş’ten bir hayyın babasının adıdır.
Ve tozu kaldırana: **يَقَّظَ** ve **وايْقَظَ** denilir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ظ ( وايء )
قيظ ، يقظ ، وقظ .
وقظ : أما وقظ فإن الليث أَودَعَه هذا الباب . وزعم أنَّه حَوْضٌ ليس له أعضادٌ إلاّ أنه يجتمع فيه ماءٌ كثير .
قلت : هذا خطأ محضٌ وتصحيف ، والصواب الوَقْط ، وقد مرَّ تفسيره في باب القاف والطاء .
قيظ : قال الليث : القَيْظ : صميم الصَّيف ، وهو حاقُّ الصيف .
يقال : قظنا بمكان كذا وكذا . والمَقيظ والمصيف واحد .
قلتُ : العَرب تجعل السَّنَةَ أربعةَ أزمان لكلِّ زمان منها ثلاثة أشهر ، وهي فصول السنة : منها فصل الصيف وهو فصلُ ربيع الكلأ ، أوَّلُه آذار ونيسان وأيَّار ، ثم بعده فصل القيظ ثلاثةُ أشهر : حَزِيران وتمُّوز وآب ، ثم بعده فصل الخريف ، وهو أيلول وتَشْرين وتَشْرين ، ثم بعدها فصل الشتاء وهو الكانونان وشُباط .
وفي حديث عمر أنه قال حين أمره النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بتزويد وفْدِ مُزَنية تمْراً مِن عندِه : ( ما هي إلاَّ أصوعٌ ما يُقَيِّظْنَ بنيَّ ) لا يكفيهم لقَيْظهم .
والقيظ : حَمَارَّة الصيف .
يقال : قيَّظني هذا الطعامُ وهذا الثوبُ ،
أي : كفاني لقيظي .
الكسائيّ يُنشد هذا الرجز :
مَن يَكُ ذا بَتَ فهذا بَتِّي
مُقيِّظٌ مصيِّفٌ مُشَتِّي
يقول : يكفيني للقيظ والصَّيف والشتاء .
ومَقيظ القوم : الموضع الذي يُقام فيه وقتُ القيظ .
مَصيفُهم : الموضع الذي يُقام فيه وقت الصيف .
والمقيظةُ : نباتٌ يبقى أَخضر إلى القيظ ، يكون عُلقَةً للإبل إذا يكبسَ ما سِواه .
يقظ : قال الليث : اليقظة : نقيض النوم ، والفِعل استيقَظَ ، وأيقظتُه أنا ، والنَّعْت يَقْظانُ والتأنيث يَقْظى ونسوةٌ يَقَاظى ، ورجالٌ أيقاظٌ .
ويَقظة : اسم أبي حيّ من قريشِ .
ابن السكيت في باب فَعُل وفعِل : رجل يقُظ ويقِظ ، أي : كان كثير التيقُّظ . ومثله عَجُل وعجِل وطَمُع وطَمِع وفَطُن وفَطِن ونحو ذلك قال أبو عبيد .
وقال الليث : يقال للذي يثير التراب : قد يقظه وأيقَظَه .
قلت : لا أحفظُ يقظ وأيقظ بهذا المعنى ، وأحسبه تصحيفاً ، صوابه بَقَّط التُّرابَ يُبَقِّطُ تبقيطاً : إذا فرّقَه .
وقد مرّ تفسيره في بابه .
ويقال : يقِظ فلانٌ ييقَظُ يقظاً ويقظةً ، فهو يقظان ، ورجُل يقُظ ويقِظٌ ، إذا كان متيقظاً ، وقد تيقظ للأمر : إذا تنبَّه له . وقد يقظتْه التجارب .
وقال اللِّحياني : ما كان فلانٌ يقُظاً ، ولقد يقُظ يقاظةً ويقظاً بيِّناً .

##### Türkçe

ق ظ ( وايء )
**قيظ** , **يقظ** , **وقظ** .

**وقظ** : **وقظ**’a gelince, **الليث** onu bu bâba yerleştirdi. Ve onun, dayanakları olmayan bir havuz olduğunu, ancak onda çok su toplandığını iddia etti.
Dedim: Bu, sırf bir hatadır ve bir tashîftir; doğrusu **الوَقْط**’tır; onun tefsiri **القاف** ve **الطاء** bâbında geçmişti.

**قيظ** : **الليث** dedi: **القَيْظ**: yazın özü; ve o, yazın en şiddetli vaktidir.
Denilir: “Şu ve şu yerde **قظنا**.” **المَقيظ** ile **المصيف** birdir.
Dedim: Araplar seneyi dört zamana kılarlar; her zaman için ondan üç ay (kılarlar); ve onlar senenin fasıllarıdır: ondan yaz faslı vardır ve o, otun baharı faslıdır; evveli **آذار** ve **نيسان** ve **أيَّار**’dır; sonra onun ardından **القيظ** faslı üç aydır: **حَزِيران** ve **تمُّوز** ve **آب**; sonra onun ardından güz faslı vardır ve o, **أيلول** ve **تَشْرين** ve **تَشْرين**’dir; sonra onun ardından kış faslı vardır ve o, **الكانونان** ve **شُباط**’tır.
Ve Ömer’in hadîsinde: Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) ona, **مُزَنية** heyetini kendi yanından hurma ile azıklandırmasını emrettiği vakit şöyle dediği (rivayet edilmiştir): “( **ما هي إلاَّ أصوعٌ ما يُقَيِّظْنَ بنيَّ** )” yani: onların **قَيْظ**’ları için onlara yetmez.
Ve **القيظ**: yazın kızgınlığıdır.
Denilir: “Bu yemek ve bu elbise beni **قيَّظني**,”
yani: **قيظ**’ım için bana yetti.
**الكسائيّ** bu recezi inşâd eder:
مَن يَكُ ذا بَتَ فهذا بَتِّي
مُقيِّظٌ مصيِّفٌ مُشَتِّي
Der ki: **القيظ** ve yaz ve kış için bana yeter.
Ve **مَقيظ**’u’l-kavm: **القيظ** vaktinde içinde ikamet edilen yerdir.
**مَصيفُهم**: yaz vaktinde içinde ikamet edilen yerdir.
Ve **المقيظةُ**: **القيظ**’a kadar yeşil kalan bir bitkidir; deve için, ondan başkası basılıp ezildiği zaman, bir asılıp tutunma (şeyi) olur.

**يقظ** : **الليث** dedi: **اليقظة**: uykunun zıddıdır; fiil **استيقَظَ**’dır; ben onu **أيقظتُه**; sıfat **يَقْظانُ**’dır; müennesi **يَقْظى**; kadınlar **يَقَاظى**; erkekler **أيقاظٌ**.
Ve **يَقظة**: Kureyş’ten bir hayyın babasının adıdır.
İbnü’s-Sikkît, **فَعُل** ve **فعِل** bâbında: “Adam **يقُظ** ve **يقِظ** (olur),” yani: çok uyanık olurdu. Bunun benzeri **عَجُل** ve **عجِل** ve **طَمُع** ve **طَمِع** ve **فَطُن** ve **فَطِن** ve bunun gibi şeylerdir; **أبو عبيد** dedi.
Ve **الليث** dedi: Toprağı kaldırıp savurana denilir: “Onu **يقظه** ve **أيقَظَه**.”
Dedim: Bu mânâ ile **يقظ** ve **أيقظ**’ı ezberimde tutmuyorum; ve onu bir tashîf sayıyorum; doğrusu: “Toprağı **بَقَّط** eder, **يُبَقِّطُ** **تبقيطاً**,” yani: onu ayırıp dağıttığı zaman.
Onun tefsiri kendi bâbında geçmişti.
Ve denilir: Falan **يقِظ** eder, **ييقَظُ** **يقظاً** ve **يقظةً**; o hâlde o **يقظان**’dır; ve (denilir:) adam **يقُظ** ve **يقِظٌ**, uyanık olduğu zaman. Ve işe karşı **تيقظ** etti: ona dikkat kesilip uyandığı zaman. Ve tecrübeler onu **يقظتْه**.
Ve **اللِّحياني** dedi: Falan **يقُظاً** olmadı; ve muhakkak o, açık bir **يقاظةً** ve **يقظاً** ile **يقُظ** etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَقِيظُ: المثبت الذي لا يَقْدِرُ على النُّهوض كالوَقِيذِ؛ عن كراع. الأَزهري: أَمّا الوقيظ فإِن الليث ذكره في هذا الباب، قال: وزعموا أَنه حَوْض ليس له أَعضاد إِلا أَنه يجتمع فيه ماء كثير؛ قال أَبو منصور: وهذا خطأٌ محض وتصحيف، والصواب الوَقْط، بالطاء، وقد تقدَّم. وفي الحديث: كان إِذا نزل عليه الوحي وُقِطَ في رأْسه أَي أَنه أَدركه الثقل فوضَع رأْسه. يقال: ضربه فوَقَطَه أَي أَثْقلَه، ويروى بالظاء بمعناه كأَن الظاء فيه عاقَبت الذال من وقَذْت الرجلَ أَقِذُه إِذا أَثْخَنْتَه بالضرب. وفي حديث أَبي سفيان وأُمية بن أَبي الصلْت: قالت له هِند عن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم: يزعُم أَنه رسول اللّه قال: فوَقَظَتْني، قال ابن الأَثير: قال أَبو موسى هكذا جاء في الرواية، قال: وأَظن الصواب فوَقَذَتْني، بالذال، أَي كسَرَتْني وهَدَّتني.

##### Türkçe

**الوَقِيظُ**: **الوَقِيذِ** gibi, kalkmaya güç yetiremeyen sabitlenmiş (kimse); Kırâ‘dan. el-Ezherî: **الوقيظ**’e gelince, şüphesiz el-Leys onu bu bapta zikretti; dedi ki: “Onlar, onun, dayanakları olmayan bir havuz olduğunu, ancak onda çok su toplandığını iddia ettiler.” Ebû Mansûr dedi ki: “Bu, sırf bir hatadır ve tashîftir; doğrusu **الوَقْط**’tır, **الطاء** ile; ve daha önce geçti.” Ve hadiste: “Vahiy ona indiği zaman, başında **وُقِطَ** (olurdu)” yani ağırlık ona erişti de başını koydu. Denir ki: “Ona vurdu da onu **فوَقَطَه**” yani onu ağırlaştırdı; ve aynı mânâ ile **الظاء** ile rivayet olunur; sanki **الظاء** onda, “**وقَذْتُ الرجلَ أَقِذُه**” (adamı dövmekle ağır yaraladığım zaman) ifadesinden, **الذال**’ın âkıbetini (yerini) almıştır. Ebû Süfyân ve Ümeyye b. Ebî’s-Salt hadîsinde: Hind ona Peygamber hakkında—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—dedi ki: “O, Allah’ın elçisi olduğunu iddia ediyor.” Dedi ki: “**فوَقَظَتْني**.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Ebû Mûsâ dedi ki: “Rivayette işte böyle gelmiştir.” Dedi ki: “Ve ben doğrusunun **فوَقَذَتْني** olduğunu zannediyorum, **الذال** ile; yani beni kırdı ve beni yıktı.”

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

وقظه، كوعده، أهمله الجوهري. وقال ابن السكيت: أي وقذه، عاقبت الظاء فيه ذالا.
 ووقظ على الأمر: دام وثبت، كوكظ.
 ويقال: وقظ به في رأسه، بالضم، كقولك: ضرب فلان في رأسه، وصدع في رأسه، تسند الفعل إليه، ثم تذكر مكان مباشرة الفعل وملاقاته، مدخلا عليه الحرف الذي هو للوعاء، ومنه الحديث أن النبي صلى الله عليه وسلم كان إذا نزل به الوحي وقظ في رأسه، واربد وجهه، ووجد بردا في أسنانه كوقط بالطاء المهملة، أ الصواب بالطاء، ولم يذكره هناك، وقد استدركناه عليه، ثم إنه أحاله على مجهول، ولم يذكر المعنى، ومعناه: أي أدركه الثقل فوضع رأسه.
 وقال الليث: الوقظ: حوض صغير له إخاذ، وفي نسخة من كتابه: حوض ليست له أعضاد، إلا أنه يجتمع فيه ماء كثير، وقد تبعه ابن عباد أيضا في المحيط. قال الأزهري والصاغاني: وهو خطأ محض، وتصحيف. قلت: وقد ذكراه أيضا هناك.
 والوقيظ، كأمير: المثبت الذي لا يقدر على النهوض مثل الوقيذ، عن كراع.
 ومما يستدرك عليه: يقال: ضربه فوقظه، أي أثقله، وقيل: كسره وهده. ووقظه: أثخنه بالضرب.

##### Türkçe

**وقظه**’yi, **كوعده** gibi (çekti); el-Cevherî onu ihmal etti. İbnü’s-Sikkît dedi ki: yani **وقذه**; onda **الظاء**’ı **ذالا**’ya (dönüştürerek) ardıl kıldı.

**وقظ** على الأمر: devam etti ve sebat etti; **كوكظ** gibi.

Ve denilir: **وقظ** به في رأسه, (vavın) dammesiyle; senin “falanca onun başına vurdu” demen gibi, ve “başında yardı” (demek) gibi; fiili ona isnat edersin, sonra fiilin doğrudan icrasının ve ona temasının yerini zikredersin; üzerine, kap için olan harfi dâhil ederek. Ondan (olarak) hadis: Peygamber صلى الله عليه وسلم’e vahiy indiği zaman, **وقظ** في رأسه olurdu; yüzü kararırdı; dişlerinde bir soğukluk bulurdu; **كوقط** (gibi), ihmal edilmiş **الطاء** ile. Doğrusu **الطاء** iledir; onu orada zikretmedi; biz de onu ona karşı telafi ettik. Sonra onu meçhule havale etti ve manayı zikretmedi. Manası: yani ağırlık ona erişti de başını koydu.

Leys dedi ki: **الوقظ**: küçük bir havuz; onun için **إخاذ** vardır. Kitabının bir nüshasında: kenarları olmayan bir havuz; ancak onda çok su toplanır. İbn Abbâd da **المحيط**’ta ona tâbi oldu. Ezherî ve Sâğânî dedi ki: bu sırf hatadır ve tashîftir. Dedim: onu orada da zikrettiler.

**الوقيظ**, **كأمير**: ayağa kalkmaya güç yetiremeyen, sabitlenmiş (kimse); **الوقيذ** gibi; Kurâ‘dan.

Ve onun üzerine telafi edilenlerdendir: denilir: ona vurdu da **فوقظه**; yani onu ağırlaştırdı. Ve denildi: onu kırdı ve yıktı. Ve **وقظه**: onu vuruşla ağır yaraladı.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: وقظ ]يقظ[

وَقَظَ ]يَقِظُ[
وَقَظَ ]يَقِظُ[ ( n. ac. وَقْظ 1 ),
a.  Knocked down; beat.

b.  [ 'Ala ], Persevered with.

وَقِيْظ
وَقِيْظ 25 ,
a.  Prostrate.

##### Türkçe

وَقَظَ ]يَقِظُ[
وَقَظَ ]يَقِظُ[ (n. ac. **وَقْظ** 1),
a. Yere devirdi; dövdü.

b. [ **'Ala** ], ile sebat etti.

وَقِيْظ
وَقِيْظ 25,
a. Yüzüstü (yatmış).
