# وقف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%82%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وقف

الوقف: سوار من عاج نقله الجوهري، وقال الكميت يصف ثورا: ثم استمر كوقف العاج منكفتا يرمي به الحدب اللماعة الحدب هكذا أنشده ابن بري والصاغاني، وقيل: هو السوار ما كان، والجمع وقوف، وقيل: المسك إذا كان من عاج فهو وقف، وإذا كان من ذبل فهو مسك، وهو كهيئة السوار. والوقف: ة، بالحلة المزيدية أي: من أعمالها بالعراق. وأيضا: قرية أخرى بالخالص شرقي بغداد بينهما دون فرسخ. ووقف: ع، ببلاد بني عامر قال لبيد رضي الله عنه:
  لهند بأعلى ذي الأغر رسوم                      إلى أحد كأنـهـن وشـوم
  فوقف فسلى فأكناف ضلفع                      تربع فيه تـارة وتـقـيم وقال الليث: الوقف من الترس: ما يستدير بحافته من قرن أو حديد وشبهه. ووقف بالمكان وقفا، ووقوفا فهو واقف: دام قائما وكذا وقفت الدابة. والوقوف: خلاف الجلوس، قال امرؤ القيس:
  قفا نبك من ذكرى حبيب ومنزل                      بسقط اللوى بين الدخول فحومل ووقفته أنا وكذا وقفتها وقفا فعلت به ما وقف أو جعلتها تقف، يتعدى ولا يتعدى، قال الله تعالى:  وقفوهم إنهم مسئولون  وقال ذو الرمة:
  وقفت على ربع لمية ناقتـي                      فما زلت أبكي عنده وأخاطبه

  كوقفته توقيفا، وأوقفته إيقافا، قال شيخنا: أنكرهما الجماهير وقالوا: غير مسموعين، وقيل: غير فصيحين. قلت: وفي العين: الوقف: مصدر قولك وقفت الدابة، ووقفت الكلمة وقفا، وهذا مجاوز، فإذا كان لازما قلت: وقفت وقوفا، وإذا وقفت الرجل على كلمة قلت: وقفته توقيفا. انتهى. ويقال: أوقف في الدواب والأرضين وغيرها لغة رديئة. وفي الصحاح: حكى أبو عبيد في المصنف عن الأصمعي واليزيدي أنهما ذكرا عن أبي عمرو بن العلاء أنه قال: لو مررت برجل واقف، فقلت له: ما أوقفك هاهنا? لرأيته حسنا، وحكى ابن السكيت عن الكسائي: ما أوقفك هاهنا? وأي شيء أوقفك هاهنا?: أي: أي شيء صيرك إلى الوقوف، قال ابن برى: ومما جاء شاهدا على أوقف الدابة قول الشاعر:
  وقولها والركاب موقفة                      أقم علينا أخي فلم أقم ومن المجاز: وقف القدر بالميقاف وقفا: أدامها وسكنها أي: أدام غليانها، وهو أن ينضحها بماء بارد أو نحوه؛ ليسكن غليانها، والإدامة والتدويم: ترك القدر على الأثافي بعد الفراغ. ووقف النصراني وقيفي، كخليفي: خدم البيعة ومنه الحديث في كتابه لأهل نجران: وأن لا يغير واقف من وقيفاه الواقف: خادم البيعة؛ لأنه وقف نفسه على خدمتها، والوقيفي: الخدمة، وهي مصدر.
 ومن المجاز: وقف فلانا على ذنبه وسوء صنيعه: إذا أطلعه عليه، وأعلمه به. ووقف الدار على المساكين، كما في العباب، وفي الصحاح للمساكين: إذا حبسه هكذا في سائر النسخ والصواب حبسها؛ لأن الدار مؤنثة اتفاقا، وإن صح ذلك بالتأويل بالمكان أو الموضع أو المسكن، ونحو لك، فلا داعي إليه، قاله شيخنا كأوقفه بالألف، والصواب كأوقفها كما في الصحاح، قال الجوهري: وهذه لغة رديئة وفي اللسان: تقول: وقفت الشيء أقفه وقفا، ولا يقال فيه: أوقفت، إلا على لغة رديئة. والموقف كمجلس: محل الوقوف حيث كان، كما في الصحاح. والموقف: محلة بمصر كما في التكملة، وفي العباب بالبصرة، وهو غلط، وقد نسب إليها أبو حريز الموقفي المصري، يروى عن محمد ابن كعب القرظي، وعنه عبد الله بن وهب، منكر الحديث. والموقفان من الفرس: الهزمتان في كشحيه كما في الصحاح أو هما، نقرتا الخاصرة على رأس الكلية قاله أبو عبيد، يقال: فرس شديد الموقفين، كما يقال: شديد الجنبين، وحبط الموقفين، قال النابغة الجعدي رضي الله عنه يصف فرسا:
  فليق النسا حبط الموقفين                      يستن كالصدع الأشعب وقيل: موقف الفرس: ما دخل في وسط الشاكلة. وقيل: هو ما أشرف من صلبه على خاصرته.

  ومن المجاز: امرأة حسنة الموقفين؛ أي: الوجه والقدم عن يعقوب، نقله الجوهري أو العينين واليدين، وما لا بد لها من إظهاره نقله الجوهري أيضا، زاد الزمخشري: لأن الأبصار تقف عليهما؛ لأنهما مما تظهره من زينتها. وقال أبو عمرو: الموقفان: هما عرقان مكتنفا القحقح، إذا تشنجا لم يقم الإنسان، وإذا قطعا مات كما في العباب. وواقف: بطن من الأنصار من بني سالم بن مالك بن أوس، كما في الصحاح، ووقع في المحكم: بطن من أوس اللات، وكأنه وهم، وقال ابن الكلبي في جمهرة نسب الأوس: إن واقفا: لقب مالك بن امريء القيس بن مالك بن الأوس، وهو أبو بطن من الأنصار، منهم هلال ابن أمية بن عامر الأنصاري الواقفي رضي الله عنه، وهو أحد الثلاثة الذين خلفوا، ثم تيب عليهم والآخران: كعب بن مالك، ومرارة ابن الربيع، وضابط أسمائهم مكة، وكان هلال بدريا فيما صح في البخاري، وكان يكسر أصنام بني واقف، وكان معه راية قومه يوم الفتح. وذو الوقوف بالضم: فرس نهشل بن دارم هكذا في سائر النسخ وفي كتاب الخيل لابن الكلبي لرجل من بني نهشل، وفي التكملة فرس صخر بن نهشل بن دارم، وهو الصواب، قال ابن الكلبي: وله يقول الأسود بن يعفر:
  خالي ابن فارس ذي الوقوف مطلق                      وأبي أبو أسمـاء عـبـد الأسـود
  نقمت بنو صخر علـى وجـنـدل                      نسب لعمر أبيك لـيس بـقـعـدد والوقاف، كشداد: المتأني في الأمور الذي لا يستعجل، وهو فعال من الوقوف، ومنه حديث الحسن: إن المؤمن وقاف متأن، وليس كحاطب الليل ومنه قول الشاعر:
  وقد وقفتني بين شك وشبـهة                      وما كنت وقافا على الشبهات ويقال: الوقاف: المحجم عن القتال كأنه يقف نفسه عنه ويعوقها، كأنه جبان، قال:
  فتى غير وقاف وليس بزمل وقال دريد بن الصمة:
  فإن يك عبد الله خلى مكانـه                      فما كان وقافا ولا طائش اليد والوقاف: شاعر عقيلي. وقال ابن عباد: كل عقب لف على القوس: وقفة، وعلى الكلية العليا وقفتان وقال ابن الأعرابي: وقوف القوس: أوتارها المشدودة في يدها ورجلها. وقال اللحياني: الميقف، والميقاف كمنبر ومحراب: عود يحرك به القدر، ويسكن به غليانها قال: وهو المدوم والمداوم أيضا، قال: والإدامة: ترك القدر على الأثافي بعد الفراغ. قال الجوهري: والوقيفة كسفينة: الوعل تلجئه قال ابن بري: صوابه: الأروية تلجئها الكلاب إلى صخرة لا مخلص لها منه فلا يمكنه أن ينزل حتى يصاد قال: فلا تحسبني شحمة من وقيفة مطردة مما تصيدك سلفع قلت: هكذا أنشده ابن دريد وابن فارس، وأنشده ابن السكيت في كتاب معاني الشعر من تأليفه: وقيفة تسرطها مما تصيدك وسلفع: اسم كلبة، وقيل الوقيفة: الطريدة إذا أعيت من مطاردة الكلاب. وأوقف: سكت نقله الجوهري عن أبي عمرو، ونصه: كلمتهم ثم أوقفت؛ أي سكت، وكل شيء تمسك عنه تقول فيه: أوقفت. وأوقف عنه أي: عن الأمر الذي كان فيه: أمسك وأقلع وأنشد الجوهري للطرماح:
  جامحا في غوايتـي ثـم أوقـف                      ت رضا بالتقى، وذو البر راضي

  وليس في فصيح الكلام أوقف إلا لهذا المعنى ونص الجوهري: وليس في الكلام أوقفت إلا حرف واحد. قلت: ولا يرد عليه ما ذكره أولا من أوقفه بمعنى أقامه؛ فإنه مخرج على قول من قال: وقف وأوقف سواء، وهو يذكر الفصيح وغير الفصيح، جمعا للشوارد، كما هو عادته. ووقفها توقيفا فهي موقفة: جعل في يديها الوقف أي: السوار، نقله الجوهري. ووقفت المرأة يديها بالحناء توقيفا: نقطتهما نقطا. والموقف كمعظم من الخيل: الأبرش أعلى الأذنين، كأنهما منقوشتان ببياض، ولون سائره ما كان كما في العباب واللسان. وقال اللحياني: الموقف من الحمر: ما كويت ذراعاه كيا مستديرا وأنشد:
  كوينا خشرما في الرأس عشرا                      ووقفـنـا هـديبة إذ أتـانـا ومن الأروى والثيران: ما في يديه حمرة تخالف سائره وفي نسخ: تخالف لون سائره. وفي اللسان: التوقيف: البياض مع السواد، ودابة موقفة توقيفا، وهو شيتها، ودابة موقفة: في قوائمها خطوط سود، قال الشماخ:
  وما أروى وإن كرمت علينا                      بأدنى من موقفه حـرون أراد بالموقفة أروية في يديها حمرة تخالف لون سائر جسدها، ويقال أيضا: ثور موقف، قال العجاج:
  كأن تحتي ناشطا مجأفا
  مذرعا بوشيه موقفا واستعمل أبو ذؤيب التوقيف في العقاب، فقال:
  موقفة القوادم والذنابـي                      كأن سراتها اللبن الحليب وقال الليث: التوقيف في قوائم الدابة وبقر الوحش: خطوط سود. والموقف منا: هو المجرب المحنك الذي أصابته البلايا، قاله اللحياني، ونقله ابن عباد أيضا. والموقف: من القداح: ما يفاض به في الميسر عن ابن عباد وقال ابن شميل: التوقيف أن يوقف الرجل على طائف هكذا في النسخ، والصواب طائفي قوسه بمضائغ من عقب قد جعلهن في غراء من دماء الظباء فيجئن سودا، ثم يغلي على الغراء بصدإ أطراف النبل، فيجيء أسود لازقا، لا ينقطع أبدا. والتوقيف: أن يجعل للفرس هكذا في النسخ، وصوابه: للترس وقفا وقد ذكر معناه، كما في العباب. والتوقيف: أن يصلح السرج ويجعله واقيا لا يعقر نقله الصاغاني وقال أبو زيد: التوقيف في الحديث: تبيينه وقد وقفته وبينته، كلاهما بمعنى، وهو مجاز. والتوقيف في الشرع كالنص نقله الجوهري. قال: والتوقيف في الحج: وقوف الناس في المواقف وفي الصحاح بالمواقف. والتوقيف في الجيش: أن يقف واحد بعد واحد وبه فسر قول جميل بن معمر العذري:
  ترى الناس ما سرنا يسيرون حولناوإن نحن أومانا إلى الناس وقفوا

  يقال: إن الفرزدق أخذ منه هذا البيت، وقال: أنا أحق به منك، متى كان الملك في عذرة? إنما هذا لمضر. والتوقيف: سمة في القداح تجعل عليه، قاله ابن عباد. والتوقيف: قطع موضع الوقف، أي: السوار من الدابة، هكذا في سائر النسخ، والصواب بياض موضع السوار، كما هو نص أبي عبيد في المصنف، قال: إذا أصاب الأوظفة بياض في موضع الوقف، ولم يعدها إلى أسفل ولا فوق فذلك التوقيف، ويقال: فرس موقف، ونقله الصاغاني أيضا، هكذا، فتأمل ذلك. والتوقف في الشيء، كالتلوم فيه، نقله الجوهري. وقال ابن دريد: التوقف عليه هو التثبت يقال: توقفت على هذا الأمر: إذا تلبثت، وهو مجاز، ومنه توقف على جواب كلامه. قال: والوقاف، بالكسر، والمواقفة: أن تقف معه، ويقف معك في حرب أو خصومة، وتواقفا في القتال، وواقفته على كذا: وقفت معه في حرب أو خصومة. قال واستوقفته: سألته الوقوف يقال: إن امرأ القيس أول من استوقف الركب على رسم الدار بقوله: قفانبك. . . .
 ومما يستدرك عليه: الوقف، والوقوف بضمهما: جمع واقف، ومنه قول الشاعر:
  أحدث موقف من أم سلـم                      تصديها وأصحابي وقوف
  وقوف فوق عيس قد أملت                      براهن الإناخة والوجيف أراد: وقوف لإبلهم، وهم فوقها. والموقف: مصدر بمعنى الوقوف. والواقف: خادم البيعة. والموقوف من الحديث: خلاف المرفوع، وهو مجاز. ووقف وقفة، وله وقفات. وتوقف بمكان كذا. ووقف القارئ على الكلمة وقوفا، ووقفه توقيفا: علمه مواضع الوقوف. ووقف على المعنى: أحاط به، وهو مجاز. وكذا قولهم: أنا متوقف في هذا لا أمضي رأيا. ووقف عليه: عاينه، وأيضا: أدخله فعرف ما فيه، تقول: وقفت على ما عند فلان: تريد قد فهمته وتبينته، وبكليهما فسر قوله تعالى:  ولو ترى إذ وقفوا على النار  . والواقفة: القدم، يمانية، صفة غالبة. والموقوف، من عروض مشطور السريع والمنسرح: الجزء الذي هو مفعولان، كقوله:
  ينضحن في حافاتها بالأبوال فقوله: بالأبوال مفعولان، أصله مفعولات أسكنت التاء، فصار مفعولات، فنقل في التقطيع إلى مفعولان. وفي المحكم: يقال في المرأة: إنها لجميلة موقف الراكب، يعني عينيها وذراعيها، وهو ما يراه الراكب منها، وهو مجاز. ويقال: هو أحسن من الدهم الموقفة، وهي خيل في أرساغها بياض، نقله الزمخشري. وهو مجاز. وكل موضع حبسته الكلاب على أصحابه فهو وقيفة. والوقف: الخلخال من فضة أو ذبل، وأكثر ما يكون من الذبل. وحكى ابن برى عن أبي عمرو: أوقفت الجارية: جعلت لها وقفا من عاج. وقال أبو حنيفة: التوقيف: عقب يلوى على القوس رطبا لينا، حتى يصير كالحلقة، مشتق من الوقف الذي هو السوار من العاج، قال ابن سيده: هذه حكاية أبي حنيفة، جعل التوقيف اسما كالتمتين والتنبيت، وفيه نظر، وقال غيره: التوقيف: لي العقب على القوس من غير عيب. وضرع موقف: به آثار الصرار، أنشد ابن الأعرابي:
  إبل أبي الحبحاب إبل تعرف
  يزينها مجفـف مـوقـف

  وتوقيف الدابة: شيتها. ورجل موقف على الحق؛ أي: ذلول به. واتقف: مطاوع وقف، يقال: وقفته فاتقف، كما تقول: وعدته فاتعد، والأصل فيه اوتقف، وقد جاء في حديث غزوة حنين: أقبلت معه، فوقفت حتى اتقف الناس كلهم. ويقال: فلان لا تواقف خيلاه كذبا ونميمة؛ أي: لا يطاق، وهو مجاز. وواقف: موضع في أعالي المدينة.

### Türkçe

**الوقف**: fildişinden bir bilezik; bunu el-Cevherî nakletti. El-Kumeyt bir boğayı vasfederken dedi ki:
Sonra fildişi bilezik gibi, bükülmüş olarak sürüp gitti; onunla parlak tümsekleri, tümsekleri atıyordu.
İbn Berrî ve es-Sâğânî bunu böyle rivayet etti. Ve denildi ki: o, her ne olursa olsun bileziktir; çoğulu **وقوف**’tur. Ve denildi ki: misk, eğer fildişinden olursa o **وقف**’tur; eğer **ذبل**’den olursa o misktir; ve o, bilezik heyeti gibidir. Ve **الوقف**: **ة**; el-Hille el-Mezîdiyye’de, yani: Irak’ta onun amellerinden (idare bölgelerinden). Ve ayrıca: Bağdat’ın doğusunda el-Hâlis’te başka bir köy; ikisinin arası bir fersahtan azdır. Ve **وقف**: **ع**; Benî Âmir diyarında. Lebîd (Allah ondan razı olsun) dedi ki:
Hind’e, Zü’l-Eğarr’ın en yukarısında izler vardır;
Birine kadar; sanki onlar dövmelerdir.
Sonra Vakf, sonra Selâ, sonra Eknâf-ı Dılfe‘;
Orada bazen konaklar, bazen ikamet eder.

El-Leys dedi ki: kalkandan **الوقف**: kenarında boynuzdan yahut demirden ve benzerinden, çevreyi dolaşan şeydir. Ve **وقف** mekânda **وقفا** ve **وقوفا**; o halde o **واقف**’tir: ayakta durarak devam etti; binek hayvanı da böyle **وقفت**. Ve **الوقوف**: oturmanın zıddıdır. İmru’ul-Kays dedi ki:
Durun, ağlayalım; bir sevgilinin ve bir menzilin hatırasından;
Liwâ’nın düşüğünde, ed-Duhûl ile Havmel arasında.

Ve ben onu **وقفته**; ve yine onu **وقفتها** **وقفا**: ona, **وقف**’ın yaptığı şeyi yaptım yahut onu durur kıldım; geçişli olur ve geçişsiz olur. Allah Teâlâ dedi ki: **وقفوهم إنهم مسئولون**. Zû’r-Rumme dedi ki:
Devenimle Lemye’nin yurdunun kalıntısı üzerinde durdum;
Artık orada ağlamaya ve onunla konuşmaya devam ettim.

**كوقفته توقيفا** ve **أوقفته إيقافا**: şeyhimiz dedi ki: cumhur bunları inkâr etti ve “işitilmiş değiller” dediler; ve denildi ki: “fasih değiller.” Dedim ki: **العين**’de: **الوقف**: “binek hayvanını **وقفت**” sözünün masdarıdır; ve “kelimeyi **وقفت** **وقفا**”; bu, mütecâvizdir. Şayet lâzım olursa “**وقفت** **وقوفا**” dersin. Ve adamı bir kelime üzerine durdurduğunda “**وقفته توقيفا**” dersin. Bitti. Ve denilir: bineklerde, arazilerde ve başkalarında **أوقف**; kötü bir dildir.

Ve **الصحاح**’ta: Ebû Ubeyd, **المصنف**’te el-Asma‘î ve el-Yezîdî’den hikâye etti: onların Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ’dan zikrettiklerine göre o şöyle dedi: “Eğer bir **واقف** adama uğrasaydın da ona ‘Seni burada ne **أوقفك**?’ deseydin, onu güzel görürdün.” İbn es-Sikkît, el-Kisâî’den hikâye etti: “Seni burada ne **أوقفك**? Ve seni burada ne şey **أوقفك**?” yani: seni durmaya ne şey sevk etti. İbn Berrî dedi ki: **أوقف**’un binek hayvanı hakkında şahit olarak gelenlerdendir şairin sözü:
Ve onun sözü; binekler durdurulmuş iken:
“Bize kal, kardeşim!” dedi; ben de kalmadım.

Ve mecazdandır: **وقف** tencereyi **بالميقاف** **وقفا**: onu devam ettirdi ve onu sakinleştirdi; yani: kaynamasını devam ettirdi; bu, kaynaması sükûn bulsun diye ona soğuk su yahut benzeri bir şey serpmesidir. Ve **الإدامة** ve **التدويم**: iş bittikten sonra tencereyi ocak taşları üzerinde bırakmaktır. Ve **وقف** Hristiyan, **وقيفي** (Halîfî gibi): kiliseye hizmet etti. Ondandır, Necran ehline yazdığı kitabındaki hadis: “Ve bir **واقف**, kendi **وقيفاه**’ından değiştirmesin.” **الواقف**: kilisenin hizmetkârıdır; çünkü kendini onun hizmetine vakfetmiştir. Ve **الوقيفي**: hizmettir; ve o, masdardır.

Ve mecazdandır: birini günahı ve kötü işi üzerine **وقف** etmek: onu ona muttali kıldığı ve onu ona bildirdiği zaman. Ve evi miskinler üzerine **وقف** etti; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **الصحاح**’ta “miskinler için”: “onu hapsetti” (şeklinde); bütün nüshalarda böyle. Doğrusu “onu hapsetti”dir; çünkü ev ittifakla müennestir. Eğer bu, mekân yahut mevki‘ yahut mesken ile te’vil edilerek sahih olsa bile ve senin için benzeri olsa bile, ona ihtiyaç yoktur; bunu şeyhimiz söyledi. **كأوقفه** elif ile gibi; doğrusu **كأوقفها**’dır, **الصحاح**’ta olduğu gibi. El-Cevherî dedi ki: bu kötü bir dildir. Ve **اللسان**’da: “Şeyi **وقفت**; onu **أقفه** **وقفا** dersin; onda **أوقفت** denilmez; ancak kötü bir dil üzere.”

Ve **الموقف** (meclis gibi): nerede olursa olsun durma mahalli; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **الموقف**: Mısır’da bir mahalle; **التكملة**’de olduğu gibi. Ve **العباب**’da Basra’da (denmiştir); bu yanlıştır. Ona nispetle Ebû Harîz **الموقفي** el-Mısrî nispet edilmiştir; Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî’den rivayet eder; ondan da Abdullah b. Vehb (rivayet eder); hadisi münkerdir.

Ve atın **الموقفان**’ı: iki böğründeki iki çöküntü; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Yahut ikisi: böğürde böbreğin başı üzerinde iki çukur; bunu Ebû Ubeyd söyledi. Denilir: “At, **شديد الموقفين**” (iki **الموقف**’u kuvvetli); “**شديد الجنبين**” dendiği gibi. Ve “**حبط الموقفين**”. En-Nâbiga el-Ca‘dî (Allah ondan razı olsun) bir atı vasfederken dedi ki:
İki **الموقف**’u şişkin, incikçe hafif;
Çatlak, dallanmış kaya gibi kişner.
Ve denildi ki: atın **موقف**’u: **الشاكلة**’nin ortasına giren şeydir. Ve denildi ki: onun belinden böğrüne doğru yükselen şeydir.

Ve mecazdandır: “kadın, **حسنة الموقفين**”: yani yüz ve ayak; Ya‘kûb’dan; el-Cevherî nakletti. Yahut iki göz ve iki el ve onun göstermesi zaruri olan şeyler; bunu da el-Cevherî nakletti. ez-Zemahşerî artırdı: çünkü bakışlar onların üzerinde durur; çünkü onlar, ziynetinden gösterdiği şeylerdendir. Ebû ‘Amr dedi ki: **الموقفان**: **القحقح**’ı iki yandan kuşatan iki damardır; kasıldıklarında insan ayağa kalkamaz; kesildiklerinde ölür; **العباب**’da olduğu gibi.

Ve **واقف**: Ensâr’dan, Benî Sâlim b. Mâlik b. Evs’ten bir batındır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **المحكم**’de: Evs el-Lât’tan bir batın (diye) vaki olmuştur; sanki vehimdir. İbn el-Kelbî, **جمهرة نسب الأوس**’ta dedi ki: **واقف**: Mâlik b. İmri’i’l-Kays b. Mâlik b. el-Evs’in lakabıdır; o, Ensâr’dan bir batnın babasıdır. Onlardandır: Hilâl b. Ümeyye b. ‘Âmir el-Ensârî el-**واقفي** (Allah ondan razı olsun); o, geri bırakılan üç kişiden biridir; sonra tevbeleri kabul edildi. Diğer ikisi: Ka‘b b. Mâlik ve Murâra b. er-Rabî‘. İsimlerinin ضبط’ı “Mekke”dir. Hilâl, Buhârî’de sahih olana göre Bedrî idi. Benî **واقف**’in putlarını kırardı. Fetih günü kavminin sancağı onunla idi.

Ve **ذو الوقوف** (zamm ile): Nehşel b. Dârim’in atı; bütün nüshalarda böyle. İbn el-Kelbî’nin **كتاب الخيل**’inde: Benî Nehşel’den bir adamın (atı). **التكملة**’de: Sahr b. Nehşel b. Dârim’in atı; ve bu doğrudur. İbn el-Kelbî dedi ki: el-Esved b. Ya‘fer ona dair şöyle der:
Dayım, **ذي الوقوف**’un süvarisinin oğlu; salıverilmiş;
Babam ise Ebû Esmâ’, ‘Abd el-Esved’in babasıdır.
Benî Sahr, Vecendel’e karşı öfkelendi;
Babanın babası ‘Amr’a bir nesep; **بقعدد** değildir.

Ve **الوقاف** (Şeddâd gibi): işlerde ağır davranan, acele etmeyen; **الوقوف**’tan **فعال** veznindedir. Ondandır Hasan’ın hadisi: “Mümin **وقاف**tır, ağır davranandır; gece odun toplayan gibi değildir.” Ondandır şairin sözü:
Beni şüphe ile şüphe arasında durdurdu;
Ben şüpheler üzerinde **وقاف** değildim.
Ve denilir: **الوقاف**: savaştan çekinen; sanki kendini ondan durdurur ve onu engeller; sanki korkaktır. Dedi ki:
Bir yiğit; **وقاف** olmayan ve **زمل** de olmayan.
Düreyd b. es-Sımme dedi ki:
Eğer Abdullah yerini boş bıraktıysa,
O ne **وقاف** idi ne de eli şaşkın.

Ve **الوقاف**: ‘Ukaylî bir şairdir. İbn ‘Abbâd dedi ki: yay üzerinde sarılan her topuk: **وقفة**’dir. Ve üst böbrek üzerinde iki **وقفتان**. İbn el-A‘râbî dedi ki: yayın **وقوف**’u: elinde ve ayağında gerilmiş kirişleridir. el-Lihyânî dedi ki: **الميقف** ve **الميقاف** (minber ve mihrab gibi): tencerenin onunla hareket ettirildiği ve onunla kaynamasının sakinleştirildiği bir çubuktur. Dedi ki: o, **المدوم** ve **المداوم** da (denir). Dedi ki: **الإدامة**: iş bittikten sonra tencereyi ocak taşları üzerinde bırakmaktır.

El-Cevherî dedi ki: **الوقيفة** (sefîne gibi): köpeklerin onu sığındırdığı dağ keçisidir. İbn Berrî dedi ki: doğrusu: **الأروية**’yi köpekler, ondan kurtuluşu olmayan bir kayaya sığındırır; artık inemez, avlanıncaya kadar. Dedi ki:
Beni, kovalanmış bir **وقيفة**’den bir içyağı sanma;
Seni avladığı şeylerden, Sılfe‘ seni kovar.
Dedim ki: İbn Düreyd ve İbn Fâris bunu böyle rivayet etti. İbn es-Sikkît, kendi telifi olan **كتاب معاني الشعر**’da şöyle rivayet etti:
Bir **وقيفة**; seni avladığı şeylerden onu yutar; ve **سلفع**: bir köpeğin adıdır. Ve denildi ki: **الوقيفة**: köpeklerin kovalamacasıyla yorulduğunda avdır.

Ve **أوقف**: sustu; el-Cevherî bunu Ebû ‘Amr’dan nakletti. Lafzı: “Onlarla konuştum, sonra **أوقفت**”; yani sustum. Ve kendisinden el çektiğin her şeyde “**أوقفت**” dersin. Ve ondan, yani içinde bulunduğu işten **أوقف**: tuttu ve vazgeçti. El-Cevherî, et-Tırimmâh’tan rivayet etti:
Azgın olarak sapıklığımda; sonra **أوقف** ettim;
Takvaya razı oluşla; ve iyilik sahibi razıdır.

Ve fasih sözde bu mânâ için olandan başka **أوقف** yoktur. Cevherî’nin nassı: “Sözde **أوقفت** ancak bir harftir.” Ben dedim: Evvelâ zikrettiği **أوقفه**’yi **أقامه** mânâsında olan şey ona reddolunmaz; çünkü o, “**وقف** ve **أوقف** birdir” diyenin sözü üzerine çıkarılmıştır; o ise fasihi ve fasih olmayanı, şâzları toplamak için zikreder; âdeti olduğu üzere.

Ve **وقفها توقيفا فهي موقفة**: ellerine **الوقف** yani bilezik koydu; Cevherî nakletti. Ve **وقفت المرأة يديها بالحناء توقيفا**: ikisini nokta nokta etti.

Ve **الموقف** ( **معظم** gibi) atlardan: kulakların üstünde alaca olan; sanki ikisi beyazlıkla nakşedilmiş; geri kalanının rengi ise, **العباب** ve **اللسان**’da olduğu gibi, ne idiyse odur. Lihyânî dedi: eşeklerden **الموقف**: iki önkolu yuvarlak bir dağlama ile dağlanmış olan; ve şu beyti okudu:

  كوينا خشرما في الرأس عشرا                      ووقفـنـا هـديبة إذ أتـانـا

Ve **الأروى** ve boğalardan: iki elinde (ön ayaklarında) geri kalanına muhalif bir kızıllık olan. Nüshalarda: geri kalanının rengine muhalif. **اللسان**’da: **التوقيف**: siyahlıkla beraber beyazlıktır; ve **دابة موقفة توقيفا**; bu onun alâmetidir. Ve **دابة موقفة**: ayaklarında siyah çizgiler vardır. Şemmâh dedi:

  وما أروى وإن كرمت علينا                      بأدنى من موقفه حـرون

**الموقفة** ile, iki elinde geri kalan bedeninin rengine muhalif kızıllık bulunan bir yaban keçisini murad etti. Ve ayrıca: **ثور موقف** denir. Accâc dedi:

  كأن تحتي ناشطا مجأفا
  مذرعا بوشيه موقفا

Ebû Züeyb **التوقيف**’i kartalda kullandı; dedi ki:

  موقفة القوادم والذنابـي                      كأن سراتها اللبن الحليب

Leys dedi: **التوقيف** binek hayvanının ayaklarında ve yaban sığırında: siyah çizgilerdir.

Ve bizden **الموقف**: belâlara uğramış, tecrübeli, pişkin kimsedir; Lihyânî söyledi; İbn Abbâd da nakletti.

Ve **الموقف**: ok çubuklarından: İbn Abbâd’dan, kumarda onunla paylaştırılan şeydir.

İbn Şümeyl dedi: **التوقيف** erkeğin bir **طائف** üzerine durdurulmasıdır; nüshalarda böyle. Doğrusu: yayının iki **طائفي**’sini, arka kısımdan alınmış **مضائغ** ile—onları ceylan kanlarından bir yapıştırıcıya koymuştur da siyah gelirler—sonra yapıştırıcının üzerine ok uçlarının pasını kaynatır; siyah, yapışkan gelir; asla kopmaz.

Ve **التوقيف**: ata yapılmasıdır; nüshalarda böyle. Doğrusu: kalkana (**للترس**) bir **وقف** yapmaktır; mânâsı zikredilmiştir; **العباب**’da olduğu gibi.

Ve **التوقيف**: eyeri düzeltmek ve onu, yara açmayacak bir koruyucu yapmak; Sâgânî nakletti.

Ebû Zeyd dedi: hadiste **التوقيف**: onu açıklamaktır; ve **وقفته** ve **بينته**; ikisi de bir mânâdadır; bu mecazdır.

Ve şeriatta **التوقيف** nass gibidir; Cevherî nakletti. Dedi: hacda **التوقيف**: insanların **المواقف**’te durmasıdır; **الصحاح**’ta **بالمواقف** ile.

Ve orduda **التوقيف**: birinin birinin ardından durmasıdır; bununla, Cemîl b. Ma‘mer el-‘Uzerî’nin sözü tefsir edildi:

  ترى الناس ما سرنا يسيرون حولناوإن نحن أومانا إلى الناس وقفوا

Denir ki: Ferazdak bu beyti ondan aldı ve dedi: “Ben buna senden daha lâyığım; mülk ne vakit ‘Uzre’de oldu? Bu ancak Mudar’ındır.”

Ve **التوقيف**: ok çubuklarında bir alâmettir; üzerine yapılır; İbn Abbâd söyledi.

Ve **التوقيف**: binek hayvanından **الوقف** yerini, yani bileziği kesmektir; diğer nüshalarda böyle. Doğrusu: bilezik yerinin beyazlığıdır; Ebû Ubeyd’in **المصنف**’teki nassı böyledir. Dedi: **الأوظفة**’ye bilezik yerinde bir beyazlık isabet eder de onu ne aşağıya ne yukarıya taşırsa, işte bu **التوقيف**’tir; ve **فرس موقف** denir. Sâgânî de nakletti; böyle; bunu düşün.

Ve bir şeyde **التوقف**, onda **التلوم** gibidir; Cevherî nakletti.

İbn Düreyd dedi: ona dair **التوقف** sebat etmektir; denir ki: **توقفت على هذا الأمر**: eğer ağırdan aldıysan; bu mecazdır. Ondandır: onun sözünün cevabı üzerinde durdu.

Dedi: **الوقاف** (kesre ile) ve **المواقفة**: onunla durmandır; o da savaşta veya husumette seninle durur. Ve **تواقفا** savaşta. Ve **واقفته على كذا**: savaşta veya husumette onunla durdum.

Dedi: **استوقفته**: ondan durmasını istedim. Denir ki: İmru’ul-Kays, evin izinde kervanı durduran ilk kimsedir; şu sözüyle: **قفانبك** ...

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenler: **الوقف** ve **الوقوف** (ikisini de zamme ile): **واقف**’in cem‘idir. Ondan şairin sözü:

  أحدث موقف من أم سلـم                      تصديها وأصحابي وقوف
  وقوف فوق عيس قد أملت                      براهن الإناخة والوجيف

Muradı: develeri için **وقوف**; onlar da üstlerindedir.

Ve **الموقف**: **الوقوف** mânâsında masdardır.

Ve **الواقف**: kilise hizmetkârıdır.

Ve hadisten **الموقوف**: **المرفوع**’un hilâfıdır; bu mecazdır.

Ve **وقف وقفة**; ve onun **وقفات**’ı vardır. Ve **توقف** falan yerde.

Ve okuyucu kelime üzerinde **وقوفا** durdu; ve onu **توقيفا** durdurdu: ona durma yerlerini öğretti.

Ve mânâ üzerine **وقف**: onu kuşattı; bu mecazdır. Ve onların sözü de böyledir: “Ben bunda **متوقف**’um; bir görüş yürütmem.”

Ve ona **وقف**: onu gözledi; ayrıca: onu içeri soktu da içindekini bildirdi. Dersin ki: **وقفت على ما عند فلان**: “Onu anladım ve açıkladım” demek istersin. Ve ikisiyle de şu âyet tefsir edildi: **ولو ترى إذ وقفوا على النار**.

Ve **الواقفة**: ayaktır; Yemenîdir; galip bir sıfattır.

Ve **الموقوف**: aruzdan **مشطور السريع والمنسرح**’tan: **مفعولان** olan cüzdür; şu sözü gibi:

  ينضحن في حافاتها بالأبوال

Burada **بالأبوال** **مفعولان**’dır; aslı **مفعولات** idi; **التاء** sükûnlandırıldı, **مفعولات** oldu; sonra takti‘de **مفعولان**’a nakledildi.

Ve **المحكم**’de: kadında denir ki: “O, binekli kimsenin **موقف**’u bakımından güzeldir”; yani gözleri ve kolları; bu, binekli kimsenin ondan gördüğü şeydir; bu mecazdır.

Ve denir ki: o, **الدهم الموقفة**’den daha güzeldir; o, bileklerinde beyazlık bulunan atlardır; Zemahşerî nakletti. Bu mecazdır.

Ve köpeklerin, sahipleri üzerine hapsettiğin her yer **وقيفة**’dir.

Ve **الوقف**: gümüşten veya fildişinden halhaldır; çoğu fildişinden olur.

İbn Berrî, Ebû ‘Amr’dan hikâye etti: **أوقفت الجارية**: ona fildişinden bir **وقف** yaptım.

Ebû Hanîfe dedi: **التوقيف**: yay üzerine yaş, yumuşak halde bükülen bir arka kısımdır; halka gibi oluncaya kadar; fildişinden bilezik olan **الوقف**’tan türemiştir. İbn Sîde dedi: bu, Ebû Hanîfe’nin rivayetidir; **التوقيف**’i **التمتين** ve **التنبيت** gibi bir isim kıldı; bunda nazar vardır. Başkası dedi: **التوقيف**: ayıb olmaksızın arka kısmı yay üzerine bükmektir.

Ve **ضرع موقف**: onda **الصرار** izleri vardır. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:

  إبل أبي الحبحاب إبل تعرف
  يزينها مجفـف مـوقـف

Ve binek hayvanının **توقيف**’i: onun alâmetidir.

Ve “hak üzerinde **موقف** bir adam”; yani onda yumuşak huylu, boyun eğen.

Ve **اتقف**: **وقف**’un mutâva‘ıdır; denir ki: **وقفته فاتقف**; tıpkı “**وعدته فاتعد**” dediğin gibi. Aslı **اوتقف**’tır. Huneyn gazvesi hadîsinde gelmiştir: “Onunla beraber geldim; sonra durdum; ta ki insanların hepsi **اتقف** edinceye kadar.”

Ve denir ki: falan kimsenin atları yalan ve koğuculukla **تواقف** edilmez; yani dayanılmaz; bu mecazdır.

Ve **واقف**: Medine’nin yukarı taraflarında bir yerdir.
