# وقي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%82%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وقي

( ى وقاه ) يقيه ( وقيا ) بالفتح ( ووقاية ) بالكسر ( وواقية ) على فاعلة ( صانه ) وستره عن الاذى وحماه وحفظه فهو واق ومنه قوله تعالى ما لهم من الله من واق أي من دافع وشاهد الوقاية قول البوصيرى وقاية الله أغنت عن مضاعفة * من الدروع وعن عال من الاطم وشاهد الواقية قول أبى معقل الهذلى فعاد عليك ان لكن حظا * وواقية كواقية الكلاب وفى حديث الدعاء اللهم واقية كواقية الوليد وفى حديث آخر من عصى الله لم تقه منه واقية الا باحداث توبة ( كوقاه ) بالتشديد والتخفيف أعلى ومنه قوله تعالى فوقاهم الله شر ذلك اليوم وشاهد المشدد قول الشاعر * ان الموقى مثل ما وقيت * ( والوقاء ) كسحاب ( ويكسر الوقاية مثلثة ) وكذلك الواقية كل ( ما وقيت به ) شيأ وقال اللحيانى كل ذلك مصدر وقيته الشئ ( والتوقية الكلاءة والحفظ ) والصيانة والحفظ ( واتقيت الشئ وتقيته أتقيه وأتقيه تقى ) كهدى ( وتقية ) كغنية ( وتقاء ككساء ) وهذه عن اللحيانى أي ( حذرته ) قال الجوهرى اتقى يتقى أصله اوتقى يوتقى على افتعل قلبت الواو ياء لانكسار ما قبلها وأبدلت منها التاء وأدغمت فلما كثر استعماله على لفظ الافتعال توهموا ان التاء من نفس الحرف فجعلوه اتقى يتقى بفتح التاء فيهما ثم لم يجدوا له مثالا في كلامهم يحلقونه به فقالوا تقى يتقى مثل قضى يقضى قال أوس تقاك بكعب واحد وتلذه * يداك إذا ما هز بالكف يعسل وقال خفاف بن ندبة جلاها الصيقلون فأخلصوها * خفافا كلها يتقى باثر وقال آخر من بنى أسد ولا أتقى الغيور إذا رأني * ومثلى لزبا لحمس الربيس ومن رواها بتحريك التاء فانما هو على ما ذكرته من التخفيف انتهى نص الجوهرى قال ابن برى عند قوله مثل قضى يقضى أدخل همزة الوصل على تقى والتاء متحركة لان أصلها السكون والمشهور تقى يتقى من غير همزة وصل لتحرك التاء وقال أيضا الصحيح في بيت الاسدي وبيت خفاف يتقى واتقى بفتح التاء لا غير قال وقد أنكر أبو سعيد تقى يتقى تقيا وقال يلزم في الامر اتق ولا يقال ذلك قال وهذا هو الصحيح ثم قال الجوهرى وتقول في الامر تق وللمرأة تقى قال عبد الله بن همام السلولى زيادتنا نعمان لا تنسينها * تق الله فينا والكتاب الذى تتلو بنى الامر على المخفف فاستغنى عن الالف فيه بحركة الحرف الثاني في المستقبل انتهى وأنشد القالى تقى الله فيه أم عمرو ونولى * مودته لا يطلبنك طالب وقوله تعالى يا أيها النبي اتقى الله أي اثبت على تقوى الله ودم عليها وفى الحديث انما الامام جنة يتقى به ويقاتل من ورائه أي يدفع به العدو ويتقى بقوته وفى حديث آخر كنا إذا احمر البأس اتقينا برسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أي جعلناه وقاية لنا من العدو واستقبلنا العدو به وقمنا خلفه وقاية وفى حديث آخر وهل للسيف من تقية قال نعم تقية على أقذاذ وهدنة على دخن يعنى انهم يتقون بعضهم بعضا ويظهرون الصلح والاتفاق وباطنهم بخلاف ذلك وفى التهذيب اتقى كان في الاصل اوتقى والتاء فيها تاء الافتعال فادغمت
الواو في التاء وشددت فقيل اتقى ثم حذفوا ألف الوصل والواو التى انقلبت تاء فقيل تقى يتقى بمعنى استقبل الشئ وتوقاه وإذا قالوا تقى يتقى فالمعنى انه صار تقيا ويقال في الاول تقى يتقى ويتقى ( والاسم التقوى ) و ( أصله تقيا ) التاء بدل من الواو والواو بدل من الياء وفى الصحاح التقوى والتقى واحد والواو مبدلة من الياء على ما ذكرناه في ريا انتهى ( قلبوه للفرق بين الاسم والصفة كخزيا وصديا ) وقال ابن سيده التقوى أصله وقوى وهى فعلى من وقيت وقال في موضع آخر أصله وقوى من وقيت فلما فتحت قلبت الواو تاء ثم تركت التاء في تصريف الفعل على حالها قال شيخنا وقد اختلف في وزنه فقيل فعول وقيل فعلى والاول هو الوجه لان الكلمة يائية كما في كثير من التفاسير ونظر فيه البعض واستوعبه في العناية ( وقوله عز وجل هو أهل التقوى ) وأهل المغفوة ( أي ) هو ( أهل ان يتقى عقابه ) وأهل أن يعمل بما يؤدى الى مغفرته وقوله تعالى وآتاهم تقواهم أي جزاء تقواهم أو الهمهم تقواهم ( ورجل تقى ) كغنى قال ابن دريد معناه انه موق نفسه من العذاب والمعاصي بالعمل الصالح من وقيت نفسي أقيها قال النحويون والاصل وقى فابدلوا من الواو الاولى تاء كما قالوا متزر والاصل موتزر وأبدلوا من الواو الثانية ياء وأدغموها في الياء التى بعدها وكسروا القاف لتصح الياء قال أبو بكر والاختيار عندي في تقى انه من الفعل فعيل فادغموا التاء الاولى في الثانية والدليل على هذا قولهم ( من اتقياء ) كما قالوا ولى من الاولياء ومن قال هو فعول قال لما أشبه فعيلا جمع كجمعه ( وتقواء ) وهذه نادرة ونظيرها سخواء وسرواء وسيبويه يمنع ذلك كله وقوله تعالى انى أعوذ بالرحمن منك ان كنت تقيا تأويله ان أعوذ بالله ان كنت تقيا فستتعظ بتعوذى بالله منك ( والا وقية بالضم ) مع تشديد الياء وزنه أفعولة والالف زائدة وان جعلتها فعلية فهى من غير هذا الباب واختلف فيها فقيل هي ( سبعة مثاقيل ) زنتها
أربعون درهما وهكذا فسر في الحديث وكذلك كان فيما مضى كما في الصحاح ويعنى بالحديث لم يصدق امرأه من نسائه أكثر من اثنتى عشرة اوقية ونش قال مجاهد هي أربعون درهما والنش عشرون وفى حديث آخر مرفوع ليس فيما دون خمس أواق من الورق صدقة قال الازهرى خمس اواق مائتا درهم وهذا يحقق ما قال مجاهد وقد ورد بغير هذه الرواية لا صدقة في أقل من خمس أواق وهى في غير الحديث نصف سدس الرطل وهى جزء من اثنى عشر جزأ ويختلف باختلاف اصطلاح البلاد وقال الجوهرى فاما اليوم فيما يتعارفها الناس ويقدر عليه الاطباء فالاوقية عندهم وزن عشرة دراهم وخمسة أسباع درهم وهو استار وثلثا استار ( كالوقية بالضم ) وكسر القاف ( وفتح المثناة التحتية مشددة ) ربما جاء في الحديث وليست بالعالية وقيل لغة عامية وقيل قليلة ( ج أواقى ) بالتشديد ( و ) ان شئت خففت فقلت ( اواق ) مثل أثفية وأثافى واثاف ( و ) جمع الوقية ( وقاياو ) من المجاز ( سرج واق بين الوقاء ككساء ) وعليه اقتصر الجوهرى والزمخشري زاد اللحيانى ( ووقى ) كغنى ( بين الوقى كصلى ) أي ( غير معقر ) وفى التهذيب لم يكن معقرا وما أوقاه وكذلك الرحل ( و ) من المجاز ( وقى ) الفرس ( من الحفا ) يقى وقيا ( كوجى ) عن الاصمعي فهو واق إذا كان يهاب المشى من وجع يجده في حافره وقيل إذا حفى من غلظ الارض ورقة الحافر فوقى حافره الموضع الغليظ قال امرؤ القيس وصم صلاب ما يقين من الوجى * كأن مكان الردف منه على رال وقال ابن أحمر تمشى باوظفة شداد أسرها * شم السنابك لا تقى بالجدجد أي لا تشتكى حزونة الارض لصلابة حوافرها وفى بعض النسخ ووقى من الحفا كوجى بالتنوين فيهما وفى كتاب أبى على يقال بالفرس وقى من ظلع إذا كان يظلع ( والواقى الصرد ) قاله أبو عبيدة في باب الطيرة ووزنه بالقاضي كما في التهذيب وأنشد لمرقش ولقد غدوت وكنت لا * أغدو على واق وحاتم وإذا الاشائم كالايا * من والايا من كالاشائم وقال أبو الهيثم قيل للصرد واق لانه لا ينبسط في مشيه فشبه بالواقى من الدواب إذا حفى وفى المصباح هو الغراب وبه فسر بعضهم قول المرقش وفى الصحاح ويقال هو الواق بكسر القاف بلا ياء لانه سمى بذلك لحكاية صوته ويروى قول الشاعر وهو الرقاص الكلبى وليست بهياب إذا شد رحله * يقول عدانى اليوم واق وحاتم وقال ابن سيده وعندي ان واق حكاية صوته فان كان كذلك فاشتقاقه غير معروف * قلت وقد قدمنا ذلك في حرف القاف فراجعه ( وابن وقاء كسماء وكساء رجل ) من العرب كذا في المحكم * قلت وكأنه يعنى به بجير بن وقاء بن الحرث الصريمى الشاعر أو غيره والله أعلم ( و ) يقال ( ق على ظلعك أي الزمه واربع عليه ) مثل ارق على ظلعك كما في الصحاح ( أو ) معناه ( أصلح أولا أمرك فتقول قد
وقيت وقيا ) بالفتح ( ووقيا ) كصلى كذا في المحكم ( ويقال للشجاع موقى ) كمعظم أي موقى جدا كذا في الصحاح وجعله الزمخشري مثلا وقال الشاعر * ان الموقى مثل ما وقيت * ( وككساء وقاء بن اياس ) الوالبى ( المحدث ) عن سعيد بن جبير ومجاهد وعنه ابنه اياس والقطان وقال لم يكن بالقوى وقال أبو حاتم صالح ( والتقى كسمى ع ) كذا في النسخ ومثله في التكملة ( وأبو التقى كهدى محمد ابن الحسن ) المصرى ( وعبد الرحمن بن عيسى بن تقى منونا ) المدنى ثم المصرى الخراط الشافعي المفتى ( رويا عن سبط السلفي ) كذا في النسخ والذى في التبصير للحافظ ان الذى روى عن سبط السلفي هو عبد الرحمن هذا وأما محمد بن الحسن فانه روى عن بحر بن نصر الخولانى وهو متقدم عنه فتأمل ( وتقية الارمنازية شاعرة بديعة النظم ) في حدود الثمانين وخمسمائة ولم يذكر المصنف ارمناز في موضعه وقد نبهنا على في حرف الزاى ( و ) تقية ( بنت أحمد ) بن محمد بن الحصين روت بالاجازة عن ابن بيان الرزاز ( و ) تقية ( بنت أموسان ) عن الحسين بن عبد الملك الخلال أدركها ابن نقطة ( محدثتان ) * ومما يستدرك عليه توقى واتقى بمعنى واحد كما في الصحاح وفى حديث معاذ وتوق كرائم أموالهم أي تجنبها ولا تأخذها في الصدقة لانها تكرم على أصحابها وتعز فخذ الوسط وفى حديث آخر تبقه وتوقه أي استبق نفسك ولا تعرضها للتلف وتحرز من الآفات واتقها وجمع الواقية الاواقى والاصل وواقى لانه فواعل الا انهم كرهوا اجتماع الواوين فقلبوا الاولى ألفا وأنشد الجوهرى لعدى أخى المهلهل ضربت صدرها الى وقالت * يا عديا لقد وقتك الاواقى والوقية كغنية ما توقى به من المال والجمع الوقيات ومنه قول المتنخل الهذلى لاتقه الموت وقيائه * خط له ذلك في المهبل وقوله تعالى الا ان تتقوا منهم تقاة يجوز أن يكون مصدر أو أن يكون جمعا والمصدر أجود لان في القراءة الاخرى منهم تقية التعليل للفارسي كذا في المحكم وفى التهذيب قرأ حميد تقية وهو وجه الا ان الاولى أشهر في العربية * قلت قول ابن سيده وان يكون جمعا قال الجوهرى التقاة التقية يقال اتقى تقية وتقاة مثل اتخم تخمة وحكمي ابن برى عن القزاز تقى جمع تقاة مثل طلى وطلاة * قلت ورواه ثعلب عن ابن الاعرابي وقال هما حرفان نادران وقالوا ما أتقاه لله أي أخشاه وهو أتقى من فلان أي أكثر تقوى منه ويقال للسرج الواقى ما أتقاه أيضا وقول الشاعر
ومن يتق فان الله معه * ورزق الله مؤتاب وغادى قال الجوهرى أدخل جزما على جزم وحكى سيبويه أنت تتقى الله بالكسر على لغة من قال تعلم بالكسر وأتقاه استقبل الشئ وتوقاه وبه فسر أبو حيان قوله تعالى ان اتقيتن ورجل وقى تقى بمعنى واحد والوقاية بالكسر ويفتح التى للنساء كما في الصحاح وأيضا ما يوقى به الكتاب وابن الوقاياتى محدث هو أبو القاسم عثمان بن على بن عبيد الله البغدادي عن ابن البطر وعنه الحافظ أبو القاسم الدمشقي مات سنة 525 ورجل وقاء ككتان شديد الاتقاء وموقى كمعظم جد عبد الرحمن بن مكى سبط السلفي وفرس واقية من خيل أواق إذا كان بها ظلع نقله القالى والواقى مصدر كالواقية عن ابن برى وأنشد لا فنون التغلبي لعمرك ما يدرى الفتى كيف يتقى * إذا هو لم يجعل له الله واقيا ومن المجاز اتقاه بجحفته ومنه قول الشاعر رام ان يرمى فريسته * فاتقته من دم بدم والتقوى موضع عن القالى وأنشد لكثير ومرت على التقوى بهن كأنها * سفائن بحر طاب فيه مسيرها ووقى العظم وقيا وعى وانجبر والوقى الظلع والغمز والتقيا شئ يتقى به الضيف أدنى ما يكون ووقاء بن الا سعر بالكسر اسم لسان الحمرة الشاعر قال الحافظ كذا قرأت بخط مغلطاى الحافظ وجلدك التقوى منسوب الى تقى الدين عمر صاحب حماة روى عن السلفي وعبد الله بن ريحان التقوى عن ابن رواج وابن المقير وأبو تقى كغنى عبد الحميد بن ابراهيم وهشام بن عبد الملك اليزنى الحمصيان محدثان والاخير ذكره المصنف في ى ز ن وصحف في كنيته كما تقدمت الاشارة إليه وحفيد الاخير الحسن بن تقى بن أبى تقى حدث عن جده وعنه الطبراني وعلى بن عمر بن تقى روى جامع الترمذي عنه وعنه أبو على الطبسى وأبو طالب محمد بن محمد العلوى يعرف بابن التقى سمع منه ابن الدبيشى * قلت والتقى المذكور الذى عرف به هو على بن محمد بن على بن موسى الكاظم وتقى بن سلامة الموصلي روى عن عبد الله بن القاسم بن سهل الصواف وأبو التقى كهدى صالح ثلاثة من شيوخ المنذرى وعبد المنعم بن صالح ابن أبى التقى وعبد الدائم بن تقى بن ابراهيم كلاهما من شيوخ المنذرى أيضا والمتقي أحد الخلفاء العباسية وأيضا لقب الشيخ على ابن حسام الدين المكى الحنفي مبوب الجامع الصغير اجتمع به القطب الشعرانى وأثنى عليه والتقاوى اسم لما يدخر من الحبوب للزرع
كأنه جمع تقويه وهو اسم كالتمتين لغة مصرية وواقية جبل ببلاد الديلم عن ياقوت

### Türkçe

( ى **وقاه** ) onu korur ( **وقيا** ) fetha ile ( **ووقاية** ) kesra ile ( **وواقية** ) **فاعلة** vezni üzere: ( onu korudu ) ve onu eziyetten örttü ve onu himaye etti ve onu muhafaza etti; o hâlde o **واق**’dır. Ondandır ki Yüce Allah’ın sözü: “Onlar için Allah’tan bir **واق** yoktur” yani bir savıcıdan. **الوقاية**’nin şahidi Bûsîrî’nin sözü:
Allah’ın koruması, kat kat (zırhlardan) müstağni kıldı * zırhlardan ve yüksek kalelerden.
**الواقية**’nin şahidi Ebû Ma‘kıl el-Hüzelî’nin sözü:
Böylece sana döndü; eğer bir nasip olsaydı * ve bir **واقية**, köpeklerin **واقية**si gibi.
Ve dua hadîsinde: “Allah’ım, bir **واقية**, çocuğun **واقية**si gibi.”
Ve başka bir hadîste: “Kim Allah’a isyan ederse, ondan onu bir **واقية** korumaz; ancak bir tevbe ihdas etmekle.”

( **كوقاه** ) şeddeli ve şeddesiz (kullanım) daha yücedir. Ondandır ki Yüce Allah’ın sözü: “Allah onları o günün şerrinden korudu.” Şeddelinin şahidi şairin sözü:
* Şüphesiz **الموقى** tıpkı korunduğun gibidir *

( **والوقاء** ) **سحاب** gibi (veznen). ( **ويكسر الوقاية مثلثة** ) ve yine **الواقية**: her ( kendisiyle korunduğun şey ) bir şeydir. Lihyânî dedi: bunların hepsi, “onu şeyden korudum”un masdarıdır.

( **والتوقية الكلاءة والحفظ** ) ve koruma; ve ( muhafaza ) ve koruma.

( **واتقيت الشئ وتقيته أتقيه وأتقيه تقى** ) **هدى** gibi; ( **وتقية** ) **غنية** gibi; ( **وتقاء ككساء** ); ve bunlar Lihyânî’dendir; yani ( ondan sakındım ). Cevherî dedi: **اتقى يتقى**’nın aslı **اوتقى يوتقى**’dır; **افتعل** üzere; kendinden öncekinin kesralı oluşu sebebiyle vav yâ’ya çevrildi; ondan da tâ’ ibdâl edildi ve idğam edildi. Sonra **الافتعال** lafzı üzere kullanımı çoğalınca, tâ’nın harfin aslından olduğu vehmedildi; böylece onu **اتقى يتقى** yaptılar; ikisinde de tâ’yı fetha ile. Sonra, onun için sözlerinde kendisine ilhak edecekleri bir misal bulamadılar; bunun üzerine “**تقى يتقى** tıpkı **قضى يقضى** gibi” dediler. Evs dedi:
Tek bir topukla seni korur ve onu lezzetli kılar * ellerin; avuçla salladığında bal akar.
Ve Haffâf b. Nudbe dedi:
Onu cilacılar cilaladı da onu arıttılar * hafif; hepsi izden sakınılır.
Ve Esed oğullarından bir başkası dedi:
Ve beni gördüğünde kıskançtan sakınmam * ve benim gibim, sert bir aslan için et parçasıdır.
Onu tâ’yı harekelemekle rivayet eden kimseye gelince, bu ancak benim zikrettiğim tahfîf üzeredir. Cevherî’nin metni bitti.

İbn Berrî, “**مثل قضى يقضى**” sözünde dedi: **تقى**’ya hemzetü’l-vasl soktu; tâ harekelidir; çünkü aslı sükûndur. Meşhur olan ise, tâ’nın harekeli oluşundan dolayı hemzetü’l-vaslsız **تقى يتقى**’dır. Yine dedi: Esedî’nin beytinde ve Haffâf’ın beytinde doğru olan, yalnızca tâ’yı fetha ile **يتقى** ve **اتقى**’dır. Dedi: Ebû Saîd, **تقى يتقى**’yı inkâr etti. Dedi: emir kipinde **اتق** lâzım gelir; ve bu söylenmez. Dedi: bu doğrudur. Sonra Cevherî dedi: emir kipinde **تق** dersin; kadın için **تقى**. Abdullah b. Hemmâm es-Selûlî dedi:
Nu‘mân bize ziyademizdir; onu unutmayın * Allah’tan sakının bizde ve okuduğunuz kitapta.
Emri muhaffef üzerine bina etti; böylece onda eliften, muzârîde ikinci harfin harekesiyle müstağni oldu. Bitti.

Kâlî rivayet etti:
Allah’tan sakın onda, ey Ümmü Amr; ve biz üstlenelim * onun sevgisini; seni bir isteyen istemesin.

Yüce Allah’ın sözü: “Ey Peygamber, Allah’tan sakın” yani Allah’ın takvâsı üzere sebat et ve onun üzerinde devam et.

Hadîste: “İmam ancak bir kalkandır; onunla sakınılır ve onun arkasından savaşılır” yani onunla düşman savılır ve onun kuvvetiyle sakınılır.

Başka bir hadîste: “Savaş kızıştığında, Resûlullah sallallahu teâlâ aleyhi ve sellem ile sakınırdık” yani onu düşmandan bize bir **وقاية** kıldık; düşmanı onunla karşıladık ve onun arkasında bir **وقاية** olarak durduk.

Başka bir hadîste: “Kılıç için bir **تقية** var mıdır?” dedi. “Evet; **أقذاذ** üzere bir **تقية** ve **دخن** üzere bir sulh.” Yani birbirlerinden sakınırlar; sulhu ve ittifakı izhar ederler; içleri bunun hilafınadır.

Tehzîb’de: **اتقى** aslında **اوتقى** idi; ondaki tâ, **الافتعال** tâ’sıdır; vav tâ’ya idğam edildi ve şeddelendi; böylece **اتقى** denildi. Sonra hemzetü’l-vaslın elifini ve tâ’ya dönmüş olan vavı hazfettiler; böylece “**تقى يتقى**” denildi; mânâsı: şeyi karşıladı ve ondan sakındı. “**تقى يتقى**” dediklerinde ise mânâ: o, takî oldu. Birincide “**تقى يتقى**” denir; ve “**يتقى**”.

( **والاسم التقوى** ) ve ( aslı **تقيا**’dır ); tâ vavdan bedeldir; vav da yâ’dan bedeldir. Sıhâh’ta: **التقوى** ve **التقى** birdir; vav, bizim **ريا**’da zikrettiğimiz üzere yâ’dan ibdâldir. Bitti.

( ismi ve sıfatı ayırmak için onu çevirdiler; **خزيا** ve **صديا** gibi ).

İbn Sîde dedi: **التقوى**’nın aslı **وقوى**’dur; o, **وقيت**’ten **فعلى**’dır. Başka bir yerde dedi: aslı **وقوى**’dur, **وقيت**’ten; fetha verildiğinde vav tâ’ya çevrildi; sonra fiilin tasrîfinde tâ’yı hâli üzere bıraktı. Şeyhimiz dedi: vezninde ihtilaf edildi; **فعول** denildi, **فعلى** denildi; birincisi vechdir; çünkü kelime yâ’îdir; birçok tefsirde olduğu gibi. Bazısı bunda nazar etti ve onu **العناية**’da istîâb etti.

( Yüce Allah’ın sözü: “O, **التقوى** ehlidir” ) ve mağfiret ehlidir; ( yani ) o, ( azabından sakınılmasının ehli )dir; ve mağfiretine götüren şeyle amel edilmesinin ehli.

Yüce Allah’ın sözü: “Onlara **تقواهم**’ı verdi” yani takvâlarının cezasını; yahut onlara takvâlarını ilham etti.

( **ورجل تقى** ) **غنى** gibi. İbn Düreyd dedi: mânâsı, salih amel ile kendisini azaptan ve masiyetlerden korunmuş kimsedir; “kendimi korudum, onu korurum”dan. Nahivciler dedi: asıl **وقى** idi; birinci vavdan tâ ibdâl ettiler; “**متزر**” dedikleri gibi; aslı **موتزر**’dir. İkinci vavdan yâ ibdâl ettiler ve onu kendisinden sonraki yâ’ya idğam ettiler; yâ sahih olsun diye kāfı kesraladılar. Ebû Bekir dedi: benim yanımda **تقى** hakkında tercih, onun fiilden **فعيل** olmasıdır; böylece birinci tâ’yı ikinciye idğam ettiler. Bunun delili onların ( **من اتقياء** ) sözüdür; “**ولى**”yi “**الاولياء**”dan dedikleri gibi. “O **فعول**’dür” diyen dedi ki: **فعيل**’e benzediği için, onun cem‘i gibi cem‘ olundu.

( **وتقواء** ) ve bu nadirdir; benzeri **سخواء** ve **سرواء**’dır; Sîbeveyh bunların hepsini men eder.

Yüce Allah’ın sözü: “Ben Rahmân’a senden sığınırım; eğer **تقيا** isen” te’vîli: “Allah’a sığınırım; eğer **تقيا** isen, Allah’a sığınmamla öğüt alırsın.”

( **والا وقية بالضم** ) yâ’yı şeddeli olarak; vezni **أفعولة**’dır; elif zâiddir. Eğer onu **فعلية** yaparsan, o bu babdan değildir. Onda ihtilaf edildi: denildi ki o ( yedi miskal )dir; onun tartısı kırk dirhemdir; ve böylece hadîste tefsir edildi; ve geçmişte de böyle idi; Sıhâh’ta olduğu gibi. Hadîsle kastedilen: hanımlarından hiçbirine on iki **اوقية** ve **نش**’ten fazla mehir vermedi. Mücâhid dedi: o kırk dirhemdir; **النش** yirmidir.

Başka bir merfû hadîste: “Gümüşten beş **أواق**’tan aşağısında sadaka yoktur.” Ezherî dedi: beş **اواق** iki yüz dirhemdir; bu, Mücâhid’in dediğini tahkik eder. Başka bir rivayetle de vârid olmuştur: “Beş **أواق**’tan azında sadaka yoktur.” Ve o, hadîs dışında, rıtlın altıda birinin yarısıdır; o, on iki parçanın bir parçasıdır; beldelerin ıstılahlarının ihtilafıyla ihtilaf eder.

Cevherî dedi: bugün ise, insanların örf edindiği ve tabiplerin takdir ettiği şeyde, **الاوقية** onların yanında on dirhem ve bir dirhemin beşte yedisi ağırlığıdır; o bir **استار** ve **استار**ın üçte ikisidir.

( **كالوقية بالضم** ) ve kāfın kesrası ile; ( **وفتح المثناة التحتية مشددة** ) (yani yâ’nın fethası ve şeddesiyle) bazen hadîste gelir; ve fasih değildir. Denildi ki avam lügatidir; denildi ki azdır.

( **ج أواقى** ) şedde ile. ( ve ) istersen hafifletirsin de ( **اواق** ) dersin; **أثفية** ve **أثافى** ve **اثاف** gibi.

( ve ) **الوقية**’nin cem‘i ( **وقاياو** ) mecazdandır.

( mecazdan: **سرج واق**; **بين الوقاء ككساء** ) ve Cevherî ile Zemahşerî bununla iktisar etti. Lihyânî ziyade etti: ( **ووقى** ) **غنى** gibi; ( **بين الوقى كصلى** ) yani ( çukurlaştırılmamış ). Tehzîb’de: çukurlaştırılmış değildi; ve “ne kadar da **أوقاه**!”; ve eyer de böyledir.

( ve ) mecazdan: ( **وقى** ) at ( **من الحفا** )’dan; **يقي وقيا** ( **كوجى** ) Asmaî’den; o hâlde o **واق**’dır; eğer toynağında bulduğu bir acıdan yürümekten çekiniyorsa. Denildi ki: eğer yerin sertliğinden ve toynağın inceliğinden dolayı çıplak kaldıysa; böylece toynağı sert yere karşı korudu. İmru’ul-Kays dedi:
Sert kayalar; acıdan korumazlar * sanki sağrının yeri ondan bir **رال** üzerindedir.
İbn Ahmer dedi:
Sıkı bağlanmış sert bileklerle yürür * sert toynaklı; **الجدجد** ile sakınmaz;
yani toynaklarının sertliğinden dolayı yerin pürüzlülüğünden şikâyet etmez. Bazı nüshalarda: “**ووقى من الحفا كوجى**” her ikisinde tenvin ile. Ebû Ali’nin kitabında: “Ata, **وقى من ظلع** denir; eğer topallıyorsa.”

( **والواقى الصرد** ) Ebû Ubeyde’nin uğur babında söylediğidir. Vezni, Tehzîb’de olduğu üzere, Kādı ile (aynıdır). Murakkış için okuttu:
Andolsun sabahladım; ve ben sabahlamazdım * bir **واق** ve **حاتم** üzerine.
Ve uğursuzlar, sanki işaretlerdir * işaretlerden; uğursuzlar gibi.
Ebû Heysem dedi: **الصرد**’a **واق** denildi; çünkü yürüyüşünde yayılmaz; böylece, çıplak kalmış bineklerden **الواقى**’ye benzetildi. Misbâh’ta: o kargadır; ve bununla, bazısının Murakkış’ın sözünü tefsir ettiği şeydir.

Sıhâh’ta: “O, yâ’sız, kāfın kesrası ile **الواق** denir; çünkü bununla sesinin taklidi için isimlendirilmiştir.” Şairin sözü rivayet edilir; o, er-Rakkâs el-Kelbî’dir:
Ve o, eyerini sıktığında korkak değildir * der ki: bugün bana **واق** ve **حاتم** bulaştı.
İbn Sîde dedi: benim yanımda **واق**, sesinin taklididir; eğer böyle ise, onun اشتقاق’ı bilinmez.
* Dedim: bunu **حرف القاف**’ta daha önce sunduk; ona müracaat et.

( **وابن وقاء كسماء وكساء رجل** ) Araplardan bir adam; Muhkem’de böyle.
* Dedim: sanki bununla, şair **بجير بن وقاء بن الحرث الصريمى**’yi yahut başkasını kastediyor; Allah daha iyi bilir.

( ve ) denir ki: ( **ق على ظلعك** ) yani ( ona yapış ve onun üzerinde ağırdan al ); Sıhâh’ta olduğu gibi “**ارْق على ظلعك**” misli. ( yahut ) mânâsı: ( önce işini düzelt; sonra “**قد وقيت وقيا**” dersin ) fetha ile; ( **ووقيا** ) **صلى** gibi; Muhkem’de böyle.

( ve ) yiğide **موقى** denir; **معظم** gibi; yani çokça korunmuş; Sıhâh’ta böyle. Zemahşerî onu mesel yaptı. Şair dedi:
* Şüphesiz **الموقى** tıpkı korunduğun gibidir *

( **وككساء وقاء بن اياس** ) el-Vâlibî; ( **المحدث** ); Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid’den; ondan oğlu İyâs ve el-Kattân. Dedi: kuvvetli değildi. Ebû Hâtim dedi: sâlihtir.

( **والتقى كسمى ع** ) nüshalarda böyle; Tekmile’de de bunun gibidir.

( **وأبو التقى كهدى محمد ابن الحسن** ) Mısırlı.

( **وعبد الرحمن بن عيسى بن تقى منونا** ) Medîneli, sonra Mısırlı; el-Harrât; Şâfiî; müftî.

( **رويا عن سبط السلفي** ) nüshalarda böyle; Hâfızın Tebsîr’inde olan ise: **سبط السلفي**’den rivayet eden, bu Abdurrahman’dır; Muhammed b. el-Hasen ise, ondan daha önce olan Bahr b. Nasr el-Havlânî’den rivayet etmiştir; düşün.

( **وتقية الارمنازية شاعرة بديعة النظم** ) beş yüz seksenler hududunda; musannif **ارمناز**’ı yerinde zikretmedi; biz **حرف الزاى**’da ona dikkat çektik.

( ve ) **تقية** ( **بنت أحمد** ) b. Muhammed b. el-Husayn; İbn Beyân er-Rezzâz’dan icazetle rivayet etti.

( ve ) **تقية** ( **بنت أموسان** ) el-Hüseyn b. Abdilmelik el-Hallâl’dan; İbn Nukta onu idrak etti.

( **محدثتان** )

* Ve onun üzerine istidrâk edilenlerden: **توقى** ve **اتقى** mânâca birdir; Sıhâh’ta olduğu gibi. Muâz hadîsinde: “Onların mallarının kıymetlilerinden **توق**” yani ondan sakın ve onu sadakada alma; çünkü o, sahiplerine göre kıymetlidir ve azizdir; orta olanı al. Başka bir hadîste: “**تبقه وتوقه**” yani kendini baki bırak ve onu helake arz etme; âfetlerden sakın ve ondan sakın.

**الواقية**’nin cem‘i **الاواقى**’dir; aslı **وواقى**’dir; çünkü o **فواعل**’dir; ancak iki vavın birleşmesini kerih gördüler; birincisini elife çevirdiler. Cevherî, Adî (el-Mühelhil’in kardeşi) için okuttu:
Göğsüne vurdum; sonra dedi ki * ey Adî, seni **الاواقى** korudu.

**الوقية** ( **غنية** gibi ): maldan, kendisiyle sakınılan şeydir; cem‘i **الوقيات**’tır. Ondandır ki el-Mütenahhil el-Hüzelî’nin sözü:
Ölümü onun **وقيائه** ile sakınma * ona bu, **المهبل**’de yazıldı.

Yüce Allah’ın sözü: “Ancak onlardan bir **تقاة** ile sakınmanız müstesna”; masdar olması caizdir yahut cem‘ olması caizdir; masdar daha iyidir; çünkü diğer kıraatte “onlardan bir **تقية**” vardır. Fârisî’nin ta‘lîli; Muhkem’de böyle. Tehzîb’de: Humeyd **تقية** okudu; bu bir vechdir; ancak birincisi Arapçada daha meşhurdur.

* Dedim: İbn Sîde’nin “cem‘ olabilir” sözü hakkında Cevherî dedi: **التقاة** **التقية**’dir; denir ki: **اتقى تقية وتقاة**; tıpkı **اتخم تخمة** gibi. İbn Berrî, Kazzâz’dan nakletti: **تقى** **تقاة**’nın cem‘idir; **طلى** ve **طلاة** gibi.
* Dedim: Sa‘leb onu İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; ve dedi: ikisi nadir iki harftir.

Ve dediler: “Allah için onu ne kadar da **أتقاه**!” yani ondan daha çok korkan. Ve “o, falancadan daha **أتقى**’dır” yani ondan daha çok takvâ sahibidir. Ve eyerin **الواقى**’sine de “onu ne kadar da **أتقاه**!” denir.

Şairin sözü:
Kim sakınırsa, şüphesiz Allah onunladır * Allah’ın rızkı sabahleyin ve akşamleyin gelendir.
Cevherî dedi: bir cezmi, bir cezm üzerine soktu. Sîbeveyh, “Sen Allah’tan sakınırsın”ı kesra ile hikâye etti; “öğrenirsin”i kesra ile diyenin lügatı üzere.

Ve **أتقاه**: şeyi karşıladı ve ondan sakındı; Ebû Hayyân bununla, Yüce Allah’ın sözü “**ان اتقيتن**”i tefsir etti.

Ve **رجل وقى تقى** mânâca birdir.

Ve **الوقاية** kesra iledir; ve kadınlar için olan tâ fetha ile de gelir; Sıhâh’ta olduğu gibi.

Ve ayrıca: kitapla kendisiyle korunulan şey.

Ve **ابن الوقاياتى** bir muhaddistir: o, Ebû’l-Kāsım Osman b. Ali b. Ubeydullah el-Bağdâdî’dir; İbnü’l-Batr’dan; ondan da Hâfız Ebû’l-Kāsım ed-Dımaşkî. 525 yılında öldü.

Ve **رجل وقاء** **كتان** gibi: şiddetli sakınan.

Ve **موقى** **معظم** gibi: Abdurrahman b. Mekkî’nin dedesi; **سبط السلفي**.

Ve **فرس واقية**: **خيل أواق**’dan; eğer onda topallık varsa; Kâlî nakletti.

Ve **الواقى** masdardır; İbn Berrî’den, **الواقية** gibi. Ve Enşede: Lâ Fünûn et-Taglibî için:
Ömrüne yemin olsun, delikanlı nasıl sakınacağını bilmez * eğer Allah ona bir **واقيا** kılmazsa.

Ve mecazdan: onu kalkanıyla sakındı; ondandır ki şairin sözü:
Avını vurmak istedi * derken onu kandan kana sakındı.

Ve **التقوى** Kâlî’den bir mevzidir. Ve Enşede: Kesîr için:
Ve **التقوى** üzerine onlarla geçti; sanki onlar * deniz gemileridir; onda seyri hoş oldu.

Ve kemiği **وقى** etti: iyileşti ve kaynadı.

Ve **الوقى**: topallık ve bastırma.

Ve **التقيا**: misafirin kendisiyle sakındığı bir şeydir; en aşağısı ne ise o.

Ve **وقاء بن الا سعر** kesra ile: kızıllığın dili (adı); şair. Hâfız dedi: Hâfız Muğlataî’nin hattıyla böyle okudum.

Ve **جلدك التقوى**: Hamâ sahibi Ömer Takıyyüddîn’e mensuptur; Sülafî’den rivayet etti.

Ve **عبد الله بن ريحان التقوى**: İbn Revvâc ve İbnü’l-Mukayyer’den.

Ve **أبو تقى** **غنى** gibi: Abdülhamîd b. İbrâhîm ve Hişâm b. Abdilmelik el-Yeznî el-Hımsî; ikisi muhaddistir. Sonuncuyu musannif **ى ز ن**’de zikretti; künyesinde tashîf etti; daha önce işaret geçtiği gibi.

Ve sonuncunun torunu: el-Hasen b. Takı b. Ebî Takı; dedesinden hadis etti; ondan Taberânî.

Ve Ali b. Ömer b. Takı: Câmi‘u’t-Tirmizî’yi ondan rivayet etti; ondan da Ebû Ali et-Tabasî ve Ebû Tâlib Muhammed b. Muhammed el-Alevî; **ابن التقى** diye bilinir; İbnü’d-Dübeyşî ondan semâ etti.
* Dedim: onunla bilinen **التقى** zikredilen, Ali b. Muhammed b. Ali b. Mûsâ el-Kâzım’dır.

Ve Takı b. Selâme el-Mevsılî: Abdullah b. el-Kāsım b. Sehl es-Savvâf’tan rivayet etti.

Ve **أبو التقى** **هدى** gibi: Münzirî’nin şeyhlerinden üç Sâlih.

Ve Abdülmun‘im b. Sâlih b. Ebî’t-Takī ve Abdüddâim b. Takı b. İbrâhîm: ikisi de Münzirî’nin şeyhlerindendir.

Ve **المتقي** Abbâsî halifelerinden biridir.

Ve ayrıca: Şeyh Ali b. Hisâmüddîn el-Mekkî el-Hanefî’nin lakabıdır; **الجامع الصغير**’i bablandıran. Kutub eş-Şa‘rânî onunla görüştü ve onu övdü.

Ve **التقاوى**: ekim için hububattan biriktirilen şeye isimdir; sanki **تقويه**’nin cem‘idir; o, **التمتين** gibi bir isimdir; Mısır lügatidir.

Ve **واقية**: Deylem diyarında bir dağdır; Yâkūt’tan.
