# وكأ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%83%D8%A3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وكأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: وكأ

تَوَكَّأَ على الشيءِ واتَّكَأَ: تَحَمَّلَ واعتمَدَ، فهو مُتَّكِئٌ. والتُكأَةُ: العَصا يُتَّكَأُ عليها في المشي. وفي الصحاح: ما يُتَكَأُ عليه. يقال: هو يَتَوَكَّأُ على عصاه، ويَتَّكِئُ.
أَبو زيد: أَتْكَأْتُ الرجُلَ إِتْكاءً إِذا وَسَّدْتَه حتى يَتَّكِئَ. وفي الحديث: هذا الأَبيضُ الـمُتَّكِئُ الـمُرْتَفِقُ؛ يريد الجالِسَ الـمُتَمَكِّنَ في جلوسه. وفي الحديث: التُّكَأَةُ مِن النَّعْمةِ. التُكَأَةُ، بوزن الهُمَزة: ما يُتَّكَأُ عليه. ورجل تُكَأَةٌ: كثير الاتِّكاءِ، والتاءُ بدل من الواو وبابها هذا الباب، والموضعُ مُتَّكَأٌ. وأَتْكَأَ الرَّجُلَ: جَعل له مُتَّكَأً، وقُرئَ: وأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً. وقال الزجاج: هو ما يُتَّكَأُ عليه لطَعام أَو شراب أَو حديثٍ. وقال المفسرون في قوله تعالى: وأَعْتَدَتْ لهنَّ مُتَّكَأً، أَي طعاماً، وقيل للطَّعامِ مُتَّكَأٌ لأَنَّ القومَ إِذا قَعَدوا على الطعام اتَّكَؤُوا، وقد نُهِيَتْ هذه الأُمَّةُ عن ذلك. قال النبي، صلى اللّه عليه وسلم: آكُلُ كما يأَكُلُ العَبْدُ. وفي الحديث: لا آكُلُ مُتَّكِئاً.الـمُتَّكِئُ في العَرَبِيَّةِ كُلُّ مَن اسْتَوَى قاعِداً على وِطاءٍ مُتَمَكِّناً، والعامّةُ لا تعرف الـمُتَّكِئَ إِلاّ مَنْ مالَ في قُعُودِه مُعْتَمِداً على أَحَدِ شِقَّيْه؛ والتاءُ فيه بدل من الواو، وأَصله من الوِكاءِ، وهو \<ص:201>
ما يُشَدُّ به الكِيسُ وغيره، كأَنه أَوْكَأَ مَقْعَدَتَه وشَدَّها بالقُعود عَلى الوِطاءِ الذي تحْتَه. قال ابن الأَثير: ومعنى الحديث: أَنـِّي إِذا أَكَلْتُ لم أَقْعُدْ مُتَمَكِّناً فِعْلَ مَن يُرِيدُ الاسْتِكْثارَ منه، ولكِنْ آكُلُ بُلْغةً، فيكون قُعُودي له مُسْتَوْفِزاً. قال: ومَن حَمَل الاتِّكاءَ على المَيْلِ إِلى أَحَد الشّقَّيْنِ تأَوَّلَه على مَذْهَب الطِّبِّ، فإِنه لا يَنْحَدِرُ في مَجاري الطعامِ سَهْلاً، ولا يُسِيغُه هَنِيئاً، ورُبَّما تأَذَّى به. وقال الأَخفش: مُتَّكَأً هو في معنى مَجْلِسٍ. ويقال: تَكِئَ الرجلُ يَتْكَأُ تَكَأً؛ والتُّكَأَةُ، بوزن فُعَلةٍ، أَصله وُكَأَةٌ، وإِنما مُتَّكَأٌ، أَصله مُوتَكَأٌ، مثل مُتَّفَقٍ، أَصله مُوتَفَقٌ. وقال أَبو عبيد: تُكَأَةٌ، بوزن فُعَلةٍ، وأَصلُهُ وُكَأَة، فَقُلِبت الواو تاءً في تُكَأَةٍ، كما قالوا تُراثٌ، وأَصله وُراثٌ. واتَّكَأْتُ اتِّكَاءً، أَصله اوتَكَيْتُ، فأُدغمت الواو في التاءِ وشُدّدت، وأَصل الحرف وكَّأَ يُوَكِّئُ تَوْكِئةً. وضربه فأَتْكَأَه، على أَفْعَله، أَي أَلقاه على هيئة الـمُتَّكِئِ. وقيل: أَتْكَأَه أَلقاه على جانبه الأَيسر. والتاءُ في جميع ذلك مبدلة من واو. أَوْكَأْتُ فلاناً إِيكاءً إِذا نصبت له مُتَّكَأً، وأَتْكَأْته إِذا حَمَلْتَه على الاتِّكاءِ. ورجل تُكَأَةٌ، مثل هُمَزة: كثير الاتِّكاءِ. الليث: تَوَكَّأَتِ الناقةُ، وهو تَصَلُّقُها عند مَخاضِها. والتَّوَكُّؤُ: التَّحامُل على العَصا في الـمَشْي. وفي حديث الاسْتِسْقاءِ قال جابِرٌ، رضي اللّه عنه: رأُيتُ النبيَّ، صلى اللّه عليه وسلم، يُواكِئُ أَي يَتَحامَلُ على يَدَيْهِ إِذا رَفَعَهما ومدّهما في الدُّعاءِ. ومنه التَّوَكُّؤُ على العَصا، وهو التَّحامُلُ عليها. قال ابن الأَثير: هكذا قال الخطابي في مَعالِم السُّنَن، والذي جاءَ في السُّنَن، على اخْتِلاف رواياتِها ونسخها، بالباء الموحدة. قال: والصحيح ما ذكره الخطابي.

### Türkçe

**تَوَكَّأَ** bir şey üzerine ve **اتَّكَأَ**: yüklendi ve dayandı; o hâlde o **مُتَّكِئٌ**’dir.

Ve **التُكأَةُ**: yürüyüşte üzerine dayanılan değnek. Ve **الصحاح**’ta: üzerine dayanılan şey. Denir ki: o, değneğine **يَتَوَكَّأُ** eder ve **يَتَّكِئُ** eder.

**أَبو زيد**: Ben adamı **أَتْكَأْتُ** ettim, **إِتْكاءً** (ile), **إِذا** onu yastıkladığım zaman, ta ki dayansın diye.

Ve hadiste: “Bu beyaz, **الـمُتَّكِئُ** **الـمُرْتَفِقُ**”; oturuşunda yerleşik olan oturanı kasteder. Ve hadiste: **التُّكَأَةُ** nimettendir.

**التُكَأَةُ**، **الهُمَزة** vezninde: üzerine dayanılan şey. Ve **تُكَأَةٌ** adam: çok **الاتِّكاءِ** eden; ve **التاءُ** **الواو**’dan bedeldir ve onun babı bu babdır; ve yer **مُتَّكَأٌ**’dır. Ve **أَتْكَأَ** adamı: ona bir **مُتَّكَأً** yaptı; ve şöyle okunmuştur: “Ve onlar için bir **مُتَّكَأً** hazırladı.” Ve **الزجاج** dedi: o, yemek yahut içecek yahut konuşma için üzerine dayanılan şeydir. Ve müfessirler, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Ve onlar için bir **مُتَّكَأً** hazırladı” dediler: yani bir yemek; ve denildi ki: yemeğe **مُتَّكَأٌ** (denildi), çünkü kavim, yemeğin üzerine oturdukları zaman **اتَّكَؤُوا** ederler; ve bu ümmet bundan nehyedilmiştir. Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi: “Ben, kölenin yediği gibi yerim.” Ve hadiste: “Ben **مُتَّكِئاً** olarak yemem.” **الـمُتَّكِئُ** Arapçada, bir döşek üzerinde yerleşik olarak oturup düzgünleşen herkesdir; avam ise **الـمُتَّكِئَ**’i ancak oturuşunda bir yanına dayanarak eğilen kimse olarak bilir; ve ondaki **التاءُ** **الواو**’dan bedeldir; ve aslı **الوِكاءِ**’dandır; o da

\<ص:201>

kese ve başkası onunla bağlanan şeydir; sanki oturma yerini **أَوْكَأَ** etti ve altındaki döşek üzerine oturmakla onu sıktı. **ابن الأَثير** dedi: hadisin manası: ben, yediğim zaman, ondan çokça almak isteyenin fiili gibi yerleşik olarak oturmam; fakat bir geçimlik olarak yerim; böylece ona oturuşum tetikte olur. Dedi: ve kim **الاتِّكاءَ**’yı iki yandan birine meyletmek üzerine حمل ederse, onu tıp mezhebi üzere te’vil etmiştir; çünkü o, yemeğin yollarında kolayca aşağı inmez ve onu hoşça sindirmez; ve belki onunla eziyet görür. Ve **الأَخفش** dedi: **مُتَّكَأً** bir **مَجْلِسٍ** manasındadır. Ve denir: adam **تَكِئَ** eder, **يَتْكَأُ** eder, **تَكَأً** (ile); ve **التُّكَأَةُ**، **فُعَلةٍ** vezninde, aslı **وُكَأَةٌ**’dır; ve ancak **مُتَّكَأٌ** (dır), aslı **مُوتَكَأٌ**’dır; tıpkı **مُتَّفَقٍ** gibi, aslı **مُوتَفَقٌ**’dır. Ve **أَبو عبيد** dedi: **تُكَأَةٌ**، **فُعَلةٍ** vezninde; ve aslı **وُكَأَة**’dır; böylece **تُكَأَةٍ**’de **الواو** **تاءً**’ya çevrildi; nitekim **تُراثٌ** dediler, aslı **وُراثٌ**’dır.

Ben **اتَّكَأْتُ** ettim, **اتِّكَاءً** (ile); aslı **اوتَكَيْتُ** idi; böylece **الواو** **التاءِ** içinde idğam edildi ve şeddelendi. Ve harfin aslı **وكَّأَ** **يُوَكِّئُ** **تَوْكِئةً** (dir). Ve ona vurdu da onu **فأَتْكَأَه** etti, **أَفْعَله** üzere; yani onu **الـمُتَّكِئِ** heyeti üzerine düşürdü. Ve denildi: onu **أَتْكَأَه** etti: onu sol yanı üzerine düşürdü. Ve **التاءُ** bütün bunlarda **واو**’dan بدل edilmiştir.

Ben falanı **أَوْكَأْتُ** ettim, **إِيكاءً** (ile), ona bir **مُتَّكَأً** diktiğim zaman; ve onu **أَتْكَأْته** ederim, onu **الاتِّكاءِ** üzerine حمل ettiğim zaman. Ve **تُكَأَةٌ** adam, **هُمَزة** gibi: çok **الاتِّكاءِ** eden.

**الليث**: dişi deve **تَوَكَّأَتِ**; o, doğumu esnasında onun tırmanmasıdır.

Ve **التَّوَكُّؤُ**: yürüyüşte değnek üzerine yüklenmektir. Ve **الاسْتِسْقاءِ** hadîsinde **جابِرٌ** dedi, Allah ondan razı olsun: Peygamberi, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, gördüm; **يُواكِئُ** ederdi, yani ellerini kaldırıp duada uzattığı zaman iki eli üzerine yüklenirdi. Ve ondan: değnek üzerine **التَّوَكُّؤُ**; o, onun üzerine yüklenmektir. **ابن الأَثير** dedi: **الخطابي** böyle dedi, **مَعالِم السُّنَن**’de; ve **السُّنَن**’de gelen, rivayetlerinin ve nüshalarının ihtilafı üzere, **بالباء الموحدة** iledir. Dedi: ve sahih olan, **الخطابي**’nin zikrettiğidir.
