# وكب (و-ك-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%83%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - ك - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والباء و"وايء" معهما
ك ب و، ك و ب، و ك ب، ب و ك، ب ك ي، ك أ ب، ب ك أ مستعملات كبو: كبا يَكْبُو كَبْواً فهو كابٍ، إذا انكبّ على وجهه، يقال ذلك لكل ذي روح. قال:
إذا استجمعت للمرء فيها أموره		كبا كَبْوةً للوجه لا يستقيلـهـا
والكِبا: الكُناسة. والكِباء: ضرب من العود والبخور والدخنة.
والتراب الكابي: الذي لا يستقر على وجه الأرض.
وكبا الزند يَكْبُو كَبْواً، أي: لم يور، وأَكْبَى إكباءً لغة.
كوب: الكُوبُ: كُوزٌ لا عروة له. والجميع: أكوابٌ.
والكُوبةُ: الشطرنجة. والكُوبةُ: قصبات تجمع في قطعة أديم، ثم يخرز بها، ويزمر فيها، وسميت كوبة، لأن بعضها كوب على بعض، أي: ألزق.
وكب: الوَكَبُ: سواد اللون، من عنب أو غيره إذا نضج، وقد وَكَّبَ العنب تَوْكيباً، إذا أخذ فيه تلوين السواد. واسمه في تلك الحال: مُوَكَّب.
والوَكَبُ: الوسخ، وَكِبَ يَوْكَبُ وَكَباً.
والوَكَبانُ: مشية في درجان، يقال: ظبية وَكُوبٌ، وعنز وكوبٌ، وقد وَكَبَتْ تكِبُ وُكُوباً، ومنه اشتق المَوْكِب، قال:
لهـا أم مـوقـفة وَكُـوبٌ		بحيث الرقو، مرتعها البرير
وناقة مُواكِبةٌ. أي: تساير الموكب.
بوك: لقيته أول بَوْكٍ، أي: أول مرة، ويقال: أول بَوْك وصَوْك وعَوْكٍ، كلها واحد. والبائكة والبوائك: من جياد الإبل.
بكي: البُكاء ممدود ومقصور. بَكَى يَبْكِي.
وباكَيْتُه فبكَيْتُه، أي: كنت أَبْكَى منه.
كأب: الكَأْبة: سوء الهيئة، والانكسار من الحزن في الوجه خاصة. كئب الرجل يكْأَب كَأْباً وكَأْبةً وكَآبةً فهو كئيبً كئبٌ. واكْتَأَب اكْتِئاباً.
بكأ: البَكِيئةُ من الشاء أو الإبل: القليلة اللبن. بَكُؤَتِ الشاة تَبْكُؤُّ بكاءةً وبكوءاً.
والبُكْءُ: نبات كالجرجير. الواحدة: بُكْأَة.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الباء** ve “**وايء**” bunlarla birlikte

**ك ب و**، **ك و ب**، **و ك ب**، **ب و ك**، **ب ك ي**، **ك أ ب**، **ب ك أ** kullanımdadır. **كبو**: **كبا يَكْبُو كَبْواً فهو كابٍ**; yüzü üzerine kapanıp düştüğü zaman; bu, ruh sahibi olan her şey için söylenir. Dedi ki:
إذا استجمعت للمرء فيها أموره		كبا كَبْوةً للوجه لا يستقيلـهـا
Ve **الكِبا**: süprüntü. Ve **الكِباء**: ağaç (türü) ve buhur ve duman (türü)nden bir çeşit.
Ve **التراب الكابي**: yerin yüzü üzerinde durmayan (toprak).
Ve **كبا الزند يَكْبُو كَبْواً**; yani: ateş çıkarmadı; ve **أَكْبَى إكباءً** bir lehçedir.

**كوب**: **الكُوبُ**: kulpu olmayan bir testi. Ve hepsi: **أكوابٌ**.
Ve **الكُوبةُ**: satranç. Ve **الكُوبةُ**: bir parça deride toplanan kamışlardır; sonra onunla dikilir ve onda üflenir; ve **كوبة** diye adlandırıldı; çünkü onların bir kısmı bir kısmının üzerine **كوب** oldu; yani: yapıştırıldı.

**وكب**: **الوَكَبُ**: rengin karalığı; olgunlaştığı zaman üzümden veya başkasından; ve **وَكَّبَ العنب تَوْكيباً**; onda karalığın renkliliği belirdiği zaman. Ve onun o hâldeki adı: **مُوَكَّب**.
Ve **الوَكَبُ**: pislik; **وَكِبَ يَوْكَبُ وَكَباً**.
Ve **الوَكَبانُ**: bir merdivende yürüyüş; denir ki: **ظبية وَكُوبٌ** ve **عنز وكوبٌ**; ve **وَكَبَتْ تكِبُ وُكُوباً**; ve ondan **المَوْكِب** türetildi. Dedi ki:
لهـا أم مـوقـفة وَكُـوبٌ		بحيث الرقو، مرتعها البرير
Ve **ناقة مُواكِبةٌ**; yani: alaya ayak uydurur.

**بوك**: onu **أول بَوْكٍ**’ta karşıladım; yani: ilk defa; ve denir ki: **أول بَوْك وصَوْك وعَوْكٍ**; hepsi birdir. Ve **البائكة** ve **البوائك**: develerin iyilerindendir.

**بكي**: **البُكاء** uzatmalı ve kısaltmalıdır. **بَكَى يَبْكِي**.
Ve **وباكَيْتُه فبكَيْتُه**; yani: ondan daha çok ağlayan idim.

**كأب**: **الكَأْبة**: görünüşün kötülüğü; ve özellikle yüzde, hüzünden olan kırıklık. **كئب الرجل يكْأَب كَأْباً وكَأْبةً وكَآبةً فهو كئيبً كئبٌ**. Ve **واكْتَأَب اكْتِئاباً**.

**بكأ**: **البَكِيئةُ** koyundan veya deveden: sütü az olan. **بَكُؤَتِ الشاة تَبْكُؤُّ بكاءةً وبكوءاً**.
Ve **البُكْءُ**: tere gibi bir bitki. Bir tanesi: **بُكْأَة**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الموكِبُ: بابَةٌ من السير. والموكِبُ: القوم الرُكوب على الإبل للزينة، وكذلك جماعة الفرسان. وقد أوكبَ البعيرُ، إذا لزم الموكِب. وتقول: واكبت القومَ، إذا ركِبت معهم. وكذلك إذا سابقتَهم. ووَكَبَ الرجلُ على الأمر وأوكب، إذا واظبَ عليه. ويقال الوَكْبُ: الانتصاب. والواكبة: القائمة. والوَكَبانُ: مِشيةٌ في تؤَدةٍ ودَرَجانٍ. يقال: ظبيةٌ وَكوبٌ وناقةٌ مُواكبةٌ، للتي تُعْنِقُ قي سيرها. وأوكبَ الطائرُ، إذا تهيَّأ للطيران.

##### Türkçe

**الموكِبُ**: yürüyüşten bir kapı (tür). Ve **الموكِبُ**: süs için develer üzerinde binen kavim; aynı şekilde süvarilerin topluluğu. Ve deve **أوكبَ**, **الموكِب**’e yapışıp (ona) bağlı kaldığı zaman. Ve dersin ki: **واكبت** kavmi, onlarla birlikte bindiğim zaman. Aynı şekilde onları geçtiğin (yarıştığın) zaman da. Ve adam bir iş üzerine **وَكَبَ** ve **أوكب**; ona devamlılık gösterdiği zaman. Ve denilir ki **الوَكْبُ**: doğrulup dikilme. Ve **الواكبة**: ayakta duran. Ve **الوَكَبانُ**: ağırbaşlılık içinde bir yürüyüş ve (bir) derecân (adım adım yürüyüş). Denilir ki: **ظبيةٌ وَكوبٌ** ve **ناقةٌ مُواكبةٌ**, yürüyüşünde hızlı yürüyen (deve) için. Ve kuş **أوكبَ**, uçmaya hazırlandığı zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ب ( و ا ي ء )
كبا ، كأب ، كوب ، وكب ، بكا ، بكأ ، بوك ، كوكب : ( مستعملة ) .
كبا : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( ما أَحَدٌ عَرَضْتُ عليه الإسْلاَمَ إلا كانت له عنده كَبْوَةٌ غَيْرَ أبي بَكْرٍ فإنّه لم يَتَلَعْثَم ) .
قال أبو عبيد : الكَبْوَةُ : مثل الوَقْفَةِ تكُونُ عند الشيء يكرهُه الإنسانُ يُدْعَى إليه أو يُرَادُ منه ، ومنه قيل : كَبَا الزَّنْدُ فهو يَكْبُو إذا لم يُخْرِجْ شيئاً .
والكَبْوَةُ في غَيْرِ هذا : السُّقوطُ للوجْهِ .
وقال أبو ذؤيب يصفُ ثوراً رُمِيَ فسقط :
فكَبَا كما يَكْبُوا فَنِيقٌ تارِزٌ
بالخَبْتِ إلا أنّه هو أبْرعُ
( أبو نصر عن الأصمعي ) : كَبَا يَكْبُو كَبْوَةً إذا عَثَر .
وكَبَا الفرسُ يَكْبُو إذا ربَا وانتفخ من فَرَقٍ أو عَدْوٍ . وقال العجاج :
جَرَى ابنُ لَيْلَى جِريةَ السَّبُوحِ
جِرْيةَ لا كابٍ ولا أنُوحِ
ويقال : فلانٌ كابِي الرّمادِ أي عظيمُه مُنتفِخُه أي أنّه صاحبُ إطْعَامٍ كثير .
ويقال : أكْبَى الرجلُ إذا لم تَخرجْ نَارُ زَنْدِه .
ويقال للكُناسة تُلْقَى بفِنَاءِ البيت : كباً مقصورٌ ، والأكْبَاءُ للجميع ، وأمّا الكِبَاءُ ممدود فهو البَخُورُ .
يقال : كَبَّى ثوبه تكْبِيةً إذا بخَّرَه .
وقال الليث : الفرسُ الكابِي : الذي إذا أَعْيا قام فلمْ يَتَحرَّكْ من الإعياء ، والتراب الكابي : الذي لا يَستقرُّ على وجه الأرضِ .
وقال غيرُه : نارٌ كابِيَةٌ إذا غَطّاها الرّمادُ والجمرُ تحتها .
وعُلْبةٌ كَابِيةٌ : فيها لَبنٌ عليها رَغْوَة .
ورَجلٌ كابِي اللَّوْنِ : عَلَتْهُ غَبْرَةٌ .
وكَبَا الغُبارُ إذا لم يَطِرْ ولم يتحرَّكْ .
وقال أبو الهيثم : يقالُ في مثل : ( الهابِي شرٌّ من الكابي ) .
قال : والكابي : الفَحْمُ الذي قد خمَدت نارُه فكَبا ، أي خلا من النار ، كما يقال : كَبَا الزَّنْدُ إذا لم تَخرجْ منه نارٌ ، وكَبا الفرسُ إذا حُنِذ بالجِلالَ فلم يَعْرَقْ .
والهابي : الرّمادُ الذي تَرَفَّتَ وهَبا ، وهو قبْلَ أن يَكون هباءً كَابٍ .
ورَوَى إسماعيلُ بن خالد عن يزيدَ بنِ أَبي
زياد عن عبد الله بن الحارث بن نَوْفل عن العباس بن عبد المطلب أنّه قال : قلتُ يا رسولَ الله : إن قُريشاً جلسوا فتذاكروا أحسابَهم فجعلوا مَثَلَكَ مَثَلَ نخلةٍ في كَبْوةٍ من الأرض ، فقال رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( إنَّ الله خَلَقَ الخلقَ فجعلنِي في خيرهم ، ثم حين فرَّقهم جعلني في خيرِ الفريقين ، ثم جعلهم بيوتاً فجعلني في خير بيوتهم ، فأَنَا خَيْرُكُم نَفْساً ، وخَيْرُكُم بيتاً ) .
قال شمر : قولُه : في كَبْوة ، لم نَسْمَع فيها من علمائنا شيئاً ، ولكنا سمِعنا الكِبَا ، والكُبَةَ ، وهو الكُناسةُ والتّراب الذي يُكْنَسُ .
وقال خالدٌ : الكُبِين : السَّرْجينُ ، الواحدة : كُبَةٌ .
( قلت ) : الكُبَةُ : الكُنَاسة ، من الأسماء الناقصة ، أصْلُها : كُبوْةٌ ، بضم الكاف ، مثل القلَة ، أصلُها : قُلْوَةٌ ، والثُّبَةُ أَصلُها : ثُبْوَةٌ ، وكأنَّ المحدِّثَ لم يَضْبِطْه فجعله كَبْوَةً .
ومنه يقال : كَبَا الفرسُ إذا ربا وانتفخَ .
ويقال : اكْتَبى إذا تَبَخَّرَ بالعُودِ .
وقال أَبو دُوَادٍ :
تَكْتَبِينَ الْيَنْجُوجَ في كُبَةِ المَشْ
تَى وبُلْهٌ أَحْلامُهنَّ وِسامُ
قولُه : بُلْهٌ أحلامُهنَّ وسام ، أراد أنَّهنَّ غافلاتٌ عن الخَنَا والخِبِّ . وقال الكميت :
وبالعَذَوَاتِ مَنْبِتُنا نُضَارٌ
ونَبْعٌ لا فَصَافِصُ في كُبِينَا
أرادَ أنّا عربٌ نشأنا في نُزْهِ البلاد ، ولسنا بحاضرةٍ نشأوا في القُرَى .
كأب : وقال الليث : كَئِبَ يَكأَبُ كآبةً ، وكأْبةً وكأْباً ، فهو كَئِبٌ وكَئيبٌ ، واكْتَأَبَ اكتئاباً .
ويقال : ما الذي أكأبَك ؟ .
والكَأْباءُ : الحُزن الشديدُ على فَعْلاَءَ .
كوب : قال الله جلّ وعزّ : ( تُحْبَرُونَ يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِّن ذَهَبٍ ) ( الزخرف : 71 ) .
قال الفراء : الكُوبُ الكوز المستديرُ الرّأْسِ الذي لا أُذنَ له . وقال عديُّ بن زيد :
مُتَّكِئاً تُصْفَقُ أبوابُه
يَسْعَى عليه العبْدُ بالكوبِ
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : كَابَ يَكُوبُ إذا شَرِب بالكُوبِ .
قال : والكَوَبُ : دِقّةُ العنق وعِظَمُ الرّأْسِ .
وكب ( كوكب ) : وقال الليث : الوَكَبُ : سوادُ اللّوْنِ من عِنَبٍ أو غير ذلك إذا نَضِج .
وقد وكّبَ العِنبُ تَوْكِيباً إذا أخَذ فيه تكوينُ السّواد ، واسمُه في تلك الحال : مُوَكِّبٌ .
( قلت ) : الذي نَعرفُه في أَلْوان الأعْناب والأرْطَاب إذا ظَهر فيه أَدنى سوَادٍ أو
صُفْرةٍ : التَّوْكِيتُ ، وبُسْرٌ موكِّتُ ، وهذا معروفٌ عند أصحاب النخيل في القُرَى العربيَّة .
وأمّا الوَكَبُ بالباء فإن أبا العباس روى عن ابن الأعرابي أنه قال : الوَكَبُ : الوَسَخُ .
يقال : وَكِبَ الشيءُ يَوْكَبُ وكَباً ، ووَسِبَ وَسَباً ، وحَشِنَ حشناً إذا ركبه الوسَخُ والدَّرَنُ .
وقال الليث : الوَكَبانُ : مِشْيةٌ في دَرَجَانٍ .
تقول : ظَبْيَةٌ وكُوبٌ ، وعَنْزٌ وكُوبٌ ، وقد وَكَبَتْ تَكِبُ وُكوباً .
ومنه : اشتُقَّ اسمُ المُوْكِب .
وقال الشاعر :
لها أُمٌّ مُوَقّفَةٌ وكُوبٌ
بحيثُ الرَّقْوُ مَرْتَعُها البَرِيرُ
وقال ابن السكيت : أَوْكَبَ البعيرُ إذا لَزِم الموكِبَ .
وقال الرِّياشيُّ : أَوْكَبَ الطائرُ إذا نهض للطَيران .
و أنشد :
أَوْكَبَ ثم طارا
وناقةٌ مُواكِبَةٌ : تُسايرُ الموكبَ ، والتّوْكيبُ : المقاربة في الصِّرَار .
وقال اللّحياني ، يقال : فلان مُواكِبٌ عَلَى أمره ، ووَاكِبٌ ، ومُواصِبٌ ووَاصب ، بمعنى المثابِر المواظِب ونحو ذلك .
قال الأصمعيّ : وذكر الليث : الكَوْكَبَ في باب الرُّباعيّ ، ذهب إلى أنّ الواو أصليَّةٌ ، وهو عند حُذّاق النحويِّين كوكب من باب وكب ، صُدِّرَ بكافٍ زائدة .
وقال أبو زيد : الكَوْكَبُ : البياضُ في سوادِ العين ، ذَهب البصرُ له أو لم يذهب .
وقال الليث : الكَوْكَبُ معروف من كواكب السّماءِ ، ويُشبَّه به النَّوْرُ فيسمّى كوكَباً . وقال الأعشى :
يُضَاحِكُ الشَّمسَ منها كوكبٌ شَرِقٌ
مُؤَزَّرٌ بِعَميمِ النَّبْتِ مُكْتَهِلُ
ويقال لقَطرات الجليد التي تقعُ عَلَى البَقْل بالليل : كوكبٌ أيضاً ، والكوكبُ : شِدَّةُ الحرِّ ومُعْظمُه . وقال ذو الرُّمَّةِ :
ويوم يَظَلُّ الفرْخُ في بيتِ غَيْرِه
له كوكبٌ فَوقَ الحِدَابِ الظواهرِ
ويقال للأمْعَزِ إذا توقَّدَ حَصاَه ضَحاءً : مُوْكِبٌ . قال الأعشى :
تَقْطَعُ الأمْعَزَ المُكوكِبَ وَخْداً
بِنَواجٍ سريعةِ الإيغالِ
وكَوكبُ كلِّ شيءٍ : معظمُه ، مثلُ كوكب العُشْبِ ، وكوكبِ الماء ، وكَوكبِ الجَيش : وقال الشاعر يصفُ كَتِيبَةً :
ومَلْمُومَةٍ لا يَخْرِقُ الطّرْفُ عَرْضَها
لها كَوكَبٌ فَخْمٌ شديدٌ وُضوحُها
ويومٌ ذُو كَواكبَ إذا وُصف بالشدّة كأنه أَظْلَمَ بما فيه من الشدائدِ حتى رُؤِي كواكِبُ السماء . ومنه قولُ طرفة :
وتُرِيه النَّجْمَ يَجري بالظُّهُرْ
وقال : تُرِيه الكواكِب كفراً وبِيضاً .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : غلامٌ كَوكبٌ إذا تَرَعْرع وحَسُنَ وجْهُه .
وقال المؤرِّجُ : الكوكبُ : الماءُ ، والكَوكبُ : السّيفُ ، والكوكَبُ : سيِّدُ القوم .
( قلت ) : وسمعْتُ غيرَ واحدٍ من العرب يقول : الزُّهرَةُ من بينِ الكواكب : الكوكَبَةُ يُؤَنِّثونَها ، وسائر الكواكب تُذكَّرُ ، فيقال : هذا كوكبٌ قد طلَع .
قال الله جلّ وعزّ : ( فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ الَّيْلُ رَأَى كَوْكَباً ) ( الأنعام : 76 ) .
ومِثْلُ الكوكب : القَوْقَلُ ، والشَّوْشَبُ ، وأمَّا شَوْزَبٌ فهو ( فَوْعَلٌ ) من شَزَبَ .
بكا : البُكَا يُقْصَرُ ويمَدُّ ، قال ذلك الفرّاء وغيرُه وأنشد :
بكَتْ عَيْنِي وحُقَّ لها بُكَاها
وما يُغْنِي البُكَاءُ ولا العَويلُ
وقد بَكَى الرجلُ يَبْكِي ، فهو باكٍ . وباكَيْتُ فلاناً فبكَيْتُه إذا كنتَ أكْثَر بُكَاءً منه .
( ثعلب عن الأصمعي وأبي زيد ) قالا : بَكَيْتُ الميِّتَ وبكَّيْتُه كلاهما إذا بَكَيْتَ عليه ، وأَبكَيْتُه إذا صنَعْتَ به ما يَحمِلُه عَلَى البكاء .
بكأ : الأصمعي : بَكُؤَتِ الناقةُ والشّاةُ تَبْكُؤُ بَكَاءً إذا قَلَّ لبنُها ، وناقةٌ بَكِيئَةٌ وهي القليلةُ اللّبَنِ . وأنشد أبو عبيد :
ولَيَأْزِلَنَّ وتَبْكُؤَنَّ لِقَاحُه
ويُعَلِّلَنَّ صَبِيَّهُ بسَمَارِ
هكذا سمِعنا في كتاب ( غريب الحديث ) بَكُؤَتْ تبكُؤُ ، وأقرأنا الإياديُّ في كتاب ( المصنَّف ) لشمرٍ عن أبي عبيد عن أبي عمرٍ و : بَكَأَتِ الناقةُ تَبْكَأُ إذا قلَّ لبنُها .
وقال أحمد بن يحيى في تفسير حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( نحنُ مَعَاشِرَ الأنْبِياءِ فِينَا بكْءٌ ) قال : معناه فِينا قِلّةُ كلامٍ إلاَّ فيما نحتاجُ إليه ، مثل بَكْءِ الناقةِ إذا قَلَّ لبنُها ) .
وقال أبو زيدٍ : بكَأَتِ النّاقةُ تَبْكَأُ ، وبكُؤَتْ تَبْكُؤُ بَكَاءٍ وبَكْأً ، كلُّ ذلك مهموزٌ ، وجمعُ البَكِيئَةِ من النُّوقِ : بَكَايَا .
بوك : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : البَوْكُ : سِفَاد الحِمَارِ ، والبَوْكُ : تَثْوِيرُ الماءِ .
يقال : باكَ العَيْنُ يَبُوكُهَا ، وفي الحديث ( أَنَّ بَعْضَ المُنَافِقِينَ باكَ عَيْناً كانَ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قَدْ وَضَعَ فيها سَهْماً ) .
والبَوْكُ : البَيْعُ ، وحكي عن أَعْرابيَ أنّه قال : ( مَعِي دِرْهَمٌ بَهْرَجٌ لا يُبَاكُ به شيءٌ )
أي لا يُبَاعُ .
قال : وباكَ إذا اشْتَرَى ، وباك إذا باعَ وباكَ إذا جامع .
ويقال : لَقِيتُه أَوَّلَ صَوْكٍ وبَوْكٍ أي أَوَّلَ مَرَّةٍ ، قاله الأصمعيّ وأبو زيد .
وقال : هو كقولك : لَقِيتُه أَوّل ذاتِ يَدَيْنِ .
وفي الحديث ( أنَّ المُسْلِمينَ بَاتُوا يَبُوكُونَ حِسْيَ تَبُوكَ بِقدْحٍ ) ، فلذلك سميت : تَبُوكَ ، أي يُحَرِكُونَه ويُدْخِلُونَ فيه القِدْحَ ، وهو السّهْمُ لِيَخْرُجَ منه الماءُ ، ومنه يقال : باكَ الحِمَارُ الأتانَ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : البائِكُ والفَاثِجُ : الناقة العظيمة السَّنَامِ ، والجميع البَوَائِكُ .
وقال النَّضْرُ بن شميل : بَوَائكُ الإبلِ : كِرَامُها وخِيَارُها .

##### Türkçe

ك ب ( **و ا ي ء** )
**كبا** ، **كأب** ، **كوب** ، **وكب** ، **بكا** ، **بكأ** ، **بوك** ، **كوكب** : ( kullanımdadır ) .
**كبا** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki şöyle dedi: ( İslâm’ı kendisine arz ettiğim hiç kimse yoktur ki onun yanında bir **كَبْوَةٌ** olmasın; Ebû Bekir müstesna; çünkü o bocalamadı ) .
Ebû Ubeyd dedi: **الكَبْوَةُ**: **الوَقْفَةِ** gibidir; insanın kendisine çağrıldığı yahut kendisinden istenildiği, hoşlanmadığı şey yanında meydana gelir; bundan dolayı denildi: **كَبَا الزَّنْدُ**; o, bir şey çıkarmadığı zaman **يَكْبُو** olur.
Ve **الكَبْوَةُ** bunun dışında: yüze (yüzüstü) düşüştür.
Ebû Züeyb, atılıp düşen bir boğayı vasfederek dedi:
فكَبَا كما يَكْبُوا فَنِيقٌ تارِزٌ
بالخَبْتِ إلا أنّه هو أبْرعُ
( Ebû Nasr, Asmaî’den ): **كَبَا يَكْبُو كَبْوَةً**: sendelediği zaman.
Ve at **كَبَا يَكْبُو**: korkudan yahut koşudan kabarıp şiştiği zaman. Accâc dedi:
جَرَى ابنُ لَيْلَى جِريةَ السَّبُوحِ
جِرْيةَ لا كابٍ ولا أنُوحِ
Ve denilir: falan **كابِي الرّمادِ**; yani onun büyüğü, şişkini; yani o, çok yedirme sahibidir.
Ve denilir: adam **أكْبَى** etti; çakmağının ateşi çıkmadığı zaman.
Ve evin avlusuna atılan süpürüğe (çöplüğe): **كباً** (maksûr) denilir; **الأكْبَاءُ** hepsi içindir. Ama **الكِبَاءُ** (memdûd) ise buhur (tütsü)dür.
Denilir: elbisesini **كَبَّى** etti, **تكْبِيةً**; onu tütsülediği zaman.
Leys dedi: **الفرسُ الكابِي**: yorulduğu zaman kalkıp yorgunluktan hareket etmeyen; ve **التراب الكابي**: yer yüzü üzerinde durmayan (tutmayan)dır.
Başkası dedi: **نارٌ كابِيَةٌ**: kül onu örttüğü ve kor onun altında olduğu zaman.
Ve **عُلْبةٌ كَابِيةٌ**: içinde süt bulunan, üzerinde köpük olan.
Ve **رَجلٌ كابِي اللَّوْنِ**: üzerine toz konmuş.
Ve toz **كَبَا** etti: uçmadığı ve hareket etmediği zaman.
Ebû’l-Heysem dedi: bir meselde şöyle denilir: ( **الهابِي شرٌّ من الكابي** ) .
Dedi: ve **الكابي**: ateşi sönmüş olup **كَبا** eden kömürdür; yani ateşten boşaldı; tıpkı **كَبَا الزَّنْدُ** denildiği gibi, ondan ateş çıkmadığı zaman; ve at **كَبا** etti: örtülerle ısıtılıp da terlemediği zaman.
Ve **الهابي**: kabarıp uçuşan küldür; o, “hebâ” olmadan önce **كَابٍ**dır.
İsmâîl b. Hâlid, Yezîd b. Ebî Ziyâd’dan, Abdullah b. Hâris b. Nevfel’den, Abbâs b. Abdülmuttalib’den rivayet etti ki dedi: “Dedim: Ey Allah’ın Resûlü, Kureyş oturdular da soylarını andılar; senin misalini yerden bir **كَبْوةٍ** içindeki bir hurma ağacının misali yaptılar.” Bunun üzerine Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( Şüphesiz Allah mahlûkâtı yarattı da beni onların en hayırlısında kıldı; sonra onları ayırdığı vakit beni iki fırkanın en hayırlısında kıldı; sonra onları evler yaptı da beni evlerinin en hayırlısında kıldı; ben sizin nefisçe en hayırlınızım ve evce en hayırlınızım ) .
Şemmer dedi: “Onun sözü: **في كَبْوة**; bunda âlimlerimizden bir şey işitmedik; fakat **الكِبَا** ve **الكُبَةَ** işittik; o da süprüntü ve süpürülen topraktır.”
Hâlid dedi: **الكُبِين**: gübredir; bir tanesi: **كُبَةٌ**.
( Dedim ): **الكُبَةُ**: süprüntüdür; eksik isimlerdendir; aslı: **كُبوْةٌ**; kâfın zammıyla; **القلَة** gibi; aslı: **قُلْوَةٌ**; ve **الثُّبَةُ** aslı: **ثُبْوَةٌ**; sanki muhaddis onu ضبط etmedi de onu **كَبْوَةً** yaptı.
Ve bundan denilir: at **كَبَا** etti; kabarıp şiştiği zaman.
Ve denilir: **اكْتَبى**; öd ağacıyla tütsülendiği zaman.
Ebû Duvâd dedi:
تَكْتَبِينَ الْيَنْجُوجَ في كُبَةِ المَشْ
تَى وبُلْهٌ أَحْلامُهنَّ وِسامُ
Onun sözü: **بُلْهٌ أحلامُهنَّ وسام**; onların fuhuş ve hileden gafil olduklarını murad etti. Kümeyt dedi:
وبالعَذَوَاتِ مَنْبِتُنا نُضَارٌ
ونَبْعٌ لا فَصَافِصُ في كُبِينَا
Bizim, memleketlerin nezih yerlerinde yetişmiş Araplar olduğumuzu; köylerde yetişmiş bir şehirli olmadığımızı murad etti.
**كأب** : Leys dedi: **كَئِبَ يَكأَبُ كآبةً** ve **كأْبةً** ve **كأْباً**; o, **كَئِبٌ** ve **كَئيبٌ**dur; ve **اكْتَأَبَ اكتئاباً**.
Ve denilir: seni **أكأبَك** eden nedir?
Ve **الكَأْباءُ**: **فَعْلاَءَ** vezninde şiddetli hüzündür.
**كوب** : Allah جلّ وعزّ dedi: ( **تُحْبَرُونَ يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِّن ذَهَبٍ** ) ( Zühruf: 71 ) .
Ferrâ dedi: **الكُوبُ**: kulpsuz, başı yuvarlak testi/bardaktır. Adiyy b. Zeyd dedi:
مُتَّكِئاً تُصْفَقُ أبوابُه
يَسْعَى عليه العبْدُ بالكوبِ
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **كَابَ يَكُوبُ**: **بالكُوبِ** içtiği zaman.
Dedi: ve **الكَوَبُ**: boynun inceliği ve başın büyüklüğüdür.
**وكب** ( **كوكب** ) : Leys dedi: **الوَكَبُ**: olgunlaştığı zaman üzümden yahut başka şeyden renk siyahlığıdır.
Ve üzüm **وكّبَ** etti, **تَوْكِيباً**; onda siyahlığın oluşumu başladığı zaman; o hâlde onun adı: **مُوَكِّبٌ**dur.
( Dedim ): hurma ve üzüm renklerinde, onda en az bir siyahlık yahut sarılık göründüğü zaman bildiğimiz: **التَّوْكِيتُ**tir; ve **بُسْرٌ موكِّتُ**; bu, Arap köylerinde hurma sahipleri yanında bilinir.
Ama **الوَكَبُ** bâ ile; Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki dedi: **الوَكَبُ**: pistir.
Denilir: şey **وَكِبَ** eder, **يَوْكَبُ**; **وكَباً**; ve **وَسِبَ وَسَباً**; ve **حَشِنَ حشناً**; üzerine pislik ve kir bindiği zaman.
Leys dedi: **الوَكَبانُ**: bir **دَرَجَانٍ** içinde bir yürüyüştür.
Dersin: **ظَبْيَةٌ وكُوبٌ** ve **عَنْزٌ وكُوبٌ**; ve o **وَكَبَتْ** eder, **تَكِبُ وُكوباً**.
Ve bundan **المُوْكِب** ismi türetildi.
Şair dedi:
لها أُمٌّ مُوَقّفَةٌ وكُوبٌ
بحيثُ الرَّقْوُ مَرْتَعُها البَرِيرُ
İbnü’s-Sikkît dedi: deve **أَوْكَبَ** etti; **الموكِبَ**e yapıştığı zaman.
Riyâşî dedi: kuş **أَوْكَبَ** etti; uçmak için kalkındığı zaman.
Ve inşad etti:
أَوْكَبَ ثم طارا
Ve **ناقةٌ مُواكِبَةٌ**: **الموكبَ**e ayak uydurur; ve **التّوْكيبُ**: **الصِّرَار**da yakınlıktır.
Lihyânî dedi: denilir: falan, işinin üzerinde **مُواكِبٌ**dür; ve **وَاكِبٌ**; ve **مُواصِبٌ** ve **وَاصب**; sebat eden, devamlı olan ve bunun benzeri manasındadır.
Asmaî dedi: ve Leys’in, **الكَوْكَبَ**i rubâî babında zikrettiğini; vâvın aslî olduğuna gittiğini; hâlbuki nahivcilerin mahirleri yanında **كوكب** , **وكب** babındandır; زائد bir kâf ile başa getirilmiştir.
Ebû Zeyd dedi: **الكَوْكَبُ**: gözün siyahlığı içinde beyazlıktır; görme onunla gitmiş olsun yahut gitmemiş olsun.
Leys dedi: **الكَوْكَبُ** göğün yıldızlarından bilinen şeydir; ve onunla **النَّوْرُ** benzetilir de **كوكَباً** diye adlandırılır. A‘şâ dedi:
يُضَاحِكُ الشَّمسَ منها كوكبٌ شَرِقٌ
مُؤَزَّرٌ بِعَميمِ النَّبْتِ مُكْتَهِلُ
Ve geceleyin sebzenin üzerine düşen buz damlalarına da: **كوكبٌ** denilir; ve **الكوكبُ**: sıcağın şiddeti ve çoğudur. Zü’r-Rumme dedi:
ويوم يَظَلُّ الفرْخُ في بيتِ غَيْرِه
له كوكبٌ فَوقَ الحِدَابِ الظواهرِ
Ve çakılları gündüz vakti tutuştuğu zaman **الأمْعَزِ**e: **مُوْكِبٌ** denilir. A‘şâ dedi:
تَقْطَعُ الأمْعَزَ المُكوكِبَ وَخْداً
بِنَواجٍ سريعةِ الإيغالِ
Ve her şeyin **كَوكبُ**u: onun çoğu/azametlisidir; **كوكب العُشْبِ** ve **كوكبِ الماء** ve **كَوكبِ الجَيش** gibi. Şair, bir taburu vasfederek dedi:
ومَلْمُومَةٍ لا يَخْرِقُ الطّرْفُ عَرْضَها
لها كَوكَبٌ فَخْمٌ شديدٌ وُضوحُها
Ve şiddetle vasfedildiği zaman **يومٌ ذُو كَواكبَ**: sanki içindeki şiddetlerden dolayı kararmış da göğün yıldızları görülmüş gibidir. Bundan, Tarafe’nin sözü:
وتُرِيه النَّجْمَ يَجري بالظُّهُرْ
Ve dedi: ona **الكواكِب**i karanlık ve beyaz (olarak) gösterir.
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **غلامٌ كَوكبٌ**: büyüyüp geliştiği ve yüzü güzelleştiği zaman.
Müerric dedi: **الكوكبُ**: sudur; ve **الكَوكبُ**: kılıçtır; ve **الكوكَبُ**: kavmin efendisidir.
( Dedim ): Araplardan birden fazlasını işittim, derlerdi ki: yıldızlar arasından **الزُّهرَةُ**: **الكوكَبَةُ**dur; onu müennes yaparlar; diğer yıldızlar müzekker yapılır; denilir: bu bir **كوكبٌ**dur, doğdu.
Allah جلّ وعزّ dedi: ( **فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ الَّيْلُ رَأَى كَوْكَباً** ) ( En‘âm: 76 ) .
Ve **الكوكب**in benzeri: **القَوْقَلُ** ve **الشَّوْشَبُ**dur; ama **شَوْزَبٌ** ise **شَزَبَ**dan ( **فَوْعَلٌ** )dır.
**بكا** : **البُكَا** kısaltılır ve uzatılır; bunu Ferrâ ve başkası söyledi ve inşad etti:
بكَتْ عَيْنِي وحُقَّ لها بُكَاها
وما يُغْنِي البُكَاءُ ولا العَويلُ
Ve adam **بَكَى يَبْكِي**; o, **باكٍ**dir. Ve falanla **باكَيْتُ** de onu **بكَيْتُه**: ondan daha çok ağlayan olduğun zaman.
( Sa‘leb, Asmaî ve Ebû Zeyd’den ) ikisi dedi: ölüyü **بَكَيْتُ** ve **بكَّيْتُه**; ikisi de, onun üzerine ağladığın zaman; ve onu **أَبكَيْتُه**: ona, onu ağlamaya sevk edecek şeyi yaptığın zaman.
**بكأ** : Asmaî: deve ve koyun **بَكُؤَتِ** eder, **تَبْكُؤُ بَكَاءً**; sütü azaldığı zaman; ve **ناقةٌ بَكِيئَةٌ**: o, sütü az olandır. Ebû Ubeyd inşad etti:
ولَيَأْزِلَنَّ وتَبْكُؤَنَّ لِقَاحُه
ويُعَلِّلَنَّ صَبِيَّهُ بسَمَارِ
Bunu, ( **غريب الحديث** ) kitabında **بَكُؤَتْ تبكُؤُ** diye işittik; ve İyâdî bize, Şemmer’in ( **المصنَّف** ) kitabında Ebû Ubeyd’den Ebû Amr’dan okuttu: **بَكَأَتِ الناقةُ تَبْكَأُ**; sütü azaldığı zaman.
Ahmed b. Yahyâ, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinin tefsirinde: ( **نحنُ مَعَاشِرَ الأنْبِياءِ فِينَا بكْءٌ** ) dedi: manası, ihtiyaç duyduğumuz şey dışında bizde söz azlığı vardır; devenin **بَكْءِ**i gibi; sütü azaldığı zaman.
Ebû Zeyd dedi: deve **بكَأَتِ** eder, **تَبْكَأُ**; ve **بكُؤَتْ تَبْكُؤُ**; **بَكَاءٍ** ve **بَكْأً**; bunların hepsi hemzelidir; ve develerden **البَكِيئَةِ**nin çoğulu: **بَكَايَا**dır.
**بوك** : ( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **البَوْكُ**: eşeğin çiftleşmesidir; ve **البَوْكُ**: suyu çalkalayıp kabartmaktır.
Denilir: pınarı **باكَ** etti, onu **يَبُوكُهَا**; ve hadiste: ( bazı münafıkların, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) içine bir ok koymuş olduğu bir pınarı **باكَ** ettiği ) .
Ve **البَوْكُ**: satıştır; bir bedevîden hikâye olundu ki dedi: ( yanımda, onunla hiçbir şey **يُبَاكُ** edilmeyen sahte bir dirhem var )
yani satılmaz.
Dedi: ve **باكَ**: satın aldığı zaman; ve **باكَ**: sattığı zaman; ve **باكَ**: cima ettiği zaman.
Ve denilir: onu **أَوَّلَ صَوْكٍ وبَوْكٍ**ta gördüm; yani ilk defa; bunu Asmaî ve Ebû Zeyd söyledi.
Ve dedi: bu, senin “onu ilk **ذاتِ يَدَيْنِ**de gördüm” demen gibidir.
Ve hadiste: ( Müslümanlar, bir **حِسْيَ**i bir **قدْحٍ** ile **تَبُوكَ** ederek gecelediler ) ; bundan dolayı ona **تَبُوكَ** adı verildi; yani onu hareket ettiriyorlar ve içine **القِدْحَ** sokuyorlardı; o, sudan çıkması için ok’tur; ve bundan denilir: eşek dişi eşeği **باكَ** etti.
( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): **البائِكُ** ve **الفَاثِجُ**: hörgücü büyük devedir; hepsi: **البَوَائِكُ**.
Nadr b. Şümeyl dedi: **بَوَائكُ الإبلِ**: onların kerimleri ve seçkinleridir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والكاف وما يثلثهما)
(وكل) الواو والكاف واللام: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اعتمادِ غيرِكَ في أمرك. من ذلك الوُكَلة(1)، والوَكَل: الرّجُل الضّعيف. يقولون وُكَلَةٌ تُكَلَةٌ. والتوكُّل منه، وهو إظهار العَجْز في الأمر والاعتمادُ على غيرك. ووَاكَلَ فلانٌ، إذا ضَيَّع أمرَهُ مُتَّكِلاً على غيره. وسُمِّي الوكِيلُ لأنّه يُوكَلُ إليه الأمر. والوَِكال في الدّابّة: أن يتأخَّر أبداً خَلْفَ الدّوابّ، كأنّه يَكِلُ الأمرَ في الجَرْيِ إلى غيرِهِ. وفي شعر امرئ القيس:‏
* لا يواكل نَهْزها *‏
أي لا يبطئ؛ وأصله من المُواكَلَة. [و] وَاكَلْتُ الرّجلَ، إذا اتَّكَلتَ عليه واتَّكَلَ عليك. ويقولون: الوَِكَالُ في الدّابّة: أن يسير بسَيْرِ الآخَر.‏
(وكم) الواو والكاف والميم كلمةٌ. يقولون: وُكِمَت الأرضُ إذا وُطِئَتْ(2). وَوَكَمَه الأمْرُ: حَزَنَهُ. وَوُكِمَ: رُدَّ(3).‏
(وكن) الواو والكاف والنون. يقولون لعُشِّ الطّائر: وَكْن، ويجمعُ وُكنات(4). وفي الحديث: "أقِرُّوا الطّيرَ في وَكناتها(5)". ويقولون: توكَّنَ، في معنى تَمكَّنَ(6).‏
(وكا) الواو والكاف والحرف المعتل: أُصَيلٌ يدلُّ على شَدِّ شيء وشِدَّة. منه الوِكَاء: الذي يُشَدُّ به. وفي الحديث: "احفَظْ عِفاصَها ووِكاءَها". وتقول: سألته فأوكى عَلَيَّ، أي بَخِلَ، كأنَّه قد شَدَّ، وإنَّ فُلاناً لَوِكاءٌ ما يَبِضُّ بشَيء. قال أبو عُبيدٍ في حديث الزُّبير: "أنَّه كانَ يُوكِي بينَ الصَّفا والمَرْوَة"، قال: أي يَملأُ ما بَينَهما سَعياً، كما يُوكَى السِّقاءُ بعد المَلْء.‏
ومن الباب تَوَكَّأْتُ على كذا، أي اتَّكَأتُ، لأنَّه يتشدَّدُ به ويتقوّى به. وأوكأت فلاناً إيكاءً: نصَبْتُ له مُتَّكَأً.‏
(وكب) الواو والكاف والباء: كلمتان تدلُّ إحداهما على الانتصاب والأخرى على ضَرب من السَّير.‏
الأول الوَكْب: الانتصاب. والواكِبَةُ: القائمةُ من قوائم السَّريرِ(7) أو غيره. ومن الباب: وَكَبَ العِنَبُ: أخَذَ في النُّضْج. وذلك حين يمتلئُ ماءً وينضَح حَبُّه(8).‏
والثاني الوَكَبان: مِشْيَةٌ في دَرَجان. يقال ظَبيةٌ وَكُوبٌ. والمُوكِبُ: الطَّائر إذا تهيَّأَ للطَّيَران.‏
(وكت) الواو والكاف والتاء: كلمة وهي الوَكْتَة، كالنُّكْتة في الشَّيء. ويقال للرُّطَبة إذا تقطَّعت: قد وَكَّتَتْ.‏
(وكح) الواو والكاف والحاء: كلمةٌ تدلُّ على صلابةٍ وشِدّة. منه الأوْكح: الحَجَر(9). وحَفَر حتى أوكَح، أي وَصَلَ إلى حجرٍ لا ينفُذُ فيه الحديد. واستَوْكح الفَرْخُ: غَلُظَ. وهذه فِراخٌ وُكُحٌ.‏
(وكد) الواو والكاف والدال: كلمةٌ تدلُّ على شَدٍّ وإحكام. وأوكِدْ عَقْدَكَ(10)، أي شُدّه. والوِكاد(11): حبل تُشَدُّ به البقرة عند الحَلْب. ويقولون: وَكَدَ وَكْدَهُ، إذا أمَّه(12) وعُنِيَ به.‏
(وكر) الواو والكاف والراء: أصلٌ صحيح ليست كَلِمُهُ على قياسٍ واحد، لكنّها أفراد. فالوَكَرَى: ضَرْبٌ من العَدْو. والوَكَّار: الرّجُل العَدَّاء. والوَكَرَى من النِّساء: الشَّديدة الوطءِ إذا مَشَتْ. وكَرْتُ الإناءَ: ملاتُه. ووَكَر بطنه: مَلأه. والوَكِيرة: الطَّعام يُتَّخَذ للبِناء(13). والواكِرُ: الطائر(14) يدخُل وَكْرَه. والوُكْرَة: المَوْرِدَةُ إلى الماء(15).‏
(وكز) الواو والكاف والزاء بناءٌ صحيح؛ يقال وكَزَه: طعَنَه. ووكَزه: ضَربه بجُمْع كفِّه(16). [و] وَكَزَه: دَفَعه.‏
(وكس) الواو والكاف والسين: كلمةٌ تدلُّ على نَقصٍ وخُسْران. فالوَكْس: النَّقْص. وَكَسْتُه: نَقَصْتُه. ووُكِسَ الرّجلُ وأُوكِسَ: خَسِر. وبَرَأت الشّجَّةُ على وَكْسٍ، إذا لم يتمَّ بُرؤُها.‏
(وكع) الواو والكاف والعين كلمتان. إحداهما تدلُّ على قوّة، والأخرى على نوعٍ من الضَّرب.‏
الأولى قولهم: سِقاءٌ وكيعٌ، أي قويٌّ لا يَسِيل منه شيء، ويقال: استَوْكَعَتْ مَعِدتُه اشتدَّت(17). ومنه قياس اسم وَكِيع. والوَكَع في الإماء من هذا، وهو مَيَلانٌ في صَدْر القَدَم نحْوَ الخِنْصر. وإنّما كان في الإماء لأنَّهن يكْدُدْنَ(18). وفرسٌ وَكيعٌ: صُلْب.‏
والأخرى قولهم: وكعَتْهُ العقربُ بإبرتها: ضرَبَتْه. وَكعَت تَكَعُ وَكْعاً. منه وَكع النّاقةَ: حَلَبَها. وبات الفصيلُ يَكَعُ أُمَّه الليلة.‏
(وكف) الواو والكاف والفاء: أصلٌ صحيح ليست كلِمهُ على قياسٍ واحد. فالوَكْفُ وَكْفُ البيت، وهو الوَكيف أيضاً(19). واستَوْكَف: استَقْطَر.‏
والوِكاف لغةٌ في الإكاف. والوَكَف: الإثْم والعَيب. والتوكُّف: التَّوقُّع، ولعلّه أصلُه انتظار الوكف. والوَكَفُ: مطمئِنٌّ من الأرض. ووَكَفُ الجبَل: أََسافِله قال:‏
* يَعلُو دكاكيك ويعلو وَكَفا(20) *‏
والوَكْف* النَّطْع. وليس في هذا الأمر وَكَفٌ، أي فسادٌ وضَعْف.‏
--------------ــ
(1) الوكلة بضم الواو وفتح الكاف كهمزة، ويقال أيضاً: "تكلة" بالإبدال كما سيأتي.‏
(2) في المجمل: "وطئت وأكلت".‏
(3) في المجمل: "الأصمعي: الموكوم: المردود عن الحاجة أشد رد".‏
(4) بضمتين، وبضمة وبضم ففتح، والحق أن هذه جمع وكنة مثلثة الواو وبضمتين أيضاً، أما الوكن فيجمع على أوكن ووكون، ووكن بضم وبضمتين.‏
(5) في المجمل واللسان: "على وكناتها".‏
(6) في الأصل: "في معنى الذي تمكن". وكلمة "الذي" مقحمة.‏
(7) في الأصل: "من قائمة السرير".‏
(8) في الأصل: "وينفج"، تحريف. وفي المجمل: "إذا أخذ في النضج".‏
(9) وكذا في المجمل. وفسره في القاموس بأنه التراب، أو الحجر، واقتصر في اللسان على تفسيره بالتراب.‏
(10) ويقال أيضاً وكد، وأكد، وآكد.‏
(11) والإكاد أيضاً بالهمزة.‏
(12) في الأصل: "أمته". وفي اللسان: "وكد وكده: قصد قصده وفعل مثل فعله".‏
(13) في اللسان: "الطعام يتخذه الرجل عند فراغه من بنيانه فيدعو إليه".‏
(14) كذا على الصواب في المجمل. وفي الأصل: "والوكر وكر الطائر".‏
(15) في الأصل: "إلى النساء"، صوابه في المجمل والقاموس. والوكرة بهذا المعنى مما ورد في القاموس ولم يرد في اللسان. والموردة بكسر الراء، كما في القاموس واللسان (ورد) وكذا المجمل (وكر)، لكن ضبطت في القاموس (وكر) بفتح الراء خطأ وفسرت بأنها مأتاه الماء.‏
(16) في الأصل: "بجميع"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.‏
(17) في اللسان: "أي اشتدت طبيعته".‏
(18) في الأصل: "يلدون"، تحريف. وفي المجمل مع أثر طمس وتفسير لكلمة من المادة: "الإماء اللواتي يكددن".‏
(19) في القاموس: "وكف البيت يكف وكفاً ووكيفاً وتوكافا: قطر".‏
(20) وكذا ورد إنشاده في المجمل. لكن في ديوان العجاج 83 واللسان (وكف): "يعلو الدكاديك". وانفرد اللسان برواية: "ويعلو الوكفا".‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** و**الكاف** وما يثلثهما)
(**وكل**) **الواو** و**الكاف** و**اللام**: Başka birine işinde dayanmayı gösteren sahih bir asıldır. Bundan **الوُكَلة**(1) ve **الوَكَل**: zayıf adam (vardır). Derler ki: **وُكَلَةٌ تُكَلَةٌ**. Ve ondan **التوكُّل** (vardır); o, işte aczi ortaya koymak ve başkasına dayanmadır. Ve “**وَاكَلَ** falan”, eğer işini başkasına dayanarak zayi ettiyse (denir). Ve **الوكِيل** ona iş havale edildiği için adlandırıldı. Ve binek hayvanda **الوَِكال**: daima bineklerin arkasında geri kalmasıdır; sanki koşmada işi başkasına havale ediyor gibidir. İmru’ül-Kays’ın şiirinde:
* **لا يواكل نَهْزها** *
yani: yavaşlamaz; aslı **المُواكَلَة**dendir. [Ve] “**وَاكَلْتُ** adamı”, eğer ona dayandıysan ve o da sana dayandıysa (denir). Ve derler ki: binek hayvanda **الوَِكَالُ**: başkasının yürüyüşüyle yürümesidir.

(**وكم**) **الواو** ve **الكاف** ve **الميم** bir kelimedir. Derler ki: “**وُكِمَت** yer”, eğer çiğnendiyse(2). Ve “**وَوَكَمَه** iş”: onu hüzünlendirdi. Ve “**وَوُكِمَ**”: geri çevrildi(3).

(**وكن**) **الواو** ve **الكاف** ve **النون**. Kuşun yuvasına **وَكْن** derler; **وُكنات**(4) diye çoğul yapılır. Hadiste: “Kuşları **وَكناتها**(5) içinde bırakınız.” Derler ki: **توكَّنَ**, **تَمكَّنَ**(6) manasında.

(**وكا**) **الواو** ve **الكاف** ve illetli harf: Bir şeyi bağlamaya ve şiddete delalet eden bir asıldır. Ondan **الوِكَاء**: kendisiyle bağlanan şey (vardır). Hadiste: “Onun **عِفاص**ını ve **وِكاء**ını koru.” Ve dersin ki: “Ona sordum da bana karşı **فأوكى عَلَيَّ**”, yani cimrilik etti; sanki bağlamış gibidir; ve muhakkak falan kimse **لَوِكاءٌ**dur; hiçbir şey sızdırmaz. Ebû Ubeyd, Zübeyr hadisi hakkında dedi ki: “O, **يُوكِي** ederdi **بينَ الصَّفا والمَرْوَة**”; dedi ki: yani ikisinin arasını sa‘y ile doldururdu; tıpkı kırba dolduktan sonra **السِّقاء**ın bağlanması gibi.

Ve babdan: “**تَوَكَّأْتُ** şuna”, yani yaslandım; çünkü onunla sıkılaşır ve onunla güçlenir. Ve “**أوكأت** falanı **إيكاءً**”: ona yaslanılacak bir şey kurdum.

(**وكب**) **الواو** ve **الكاف** ve **الباء**: iki kelimedir; bunlardan biri doğrulmaya, diğeri yürüyüşün bir türüne delalet eder.
Birincisi **الوَكْب**: doğrulmadır. Ve **الواكِبَةُ**: sedirin(7) yahut başkasının ayaklarından dik duranıdır. Ve babdan: “**وَكَبَ** üzüm”: olgunlaşmaya başladı. Bu, suyla dolduğu ve tanesi sızdırdığı(8) zamandır.
İkincisi **الوَكَبان**: koşar adım bir yürüyüştür. “**ظَبيةٌ وَكُوبٌ**” denir. Ve **المُوكِبُ**: uçmaya hazırlandığı zaman kuştur.

(**وكت**) **الواو** ve **الكاف** ve **التاء**: bir kelimedir; o da **الوَكْتَة**dir; şeydeki **النُّكْتة** gibi. Ve hurma yaşına, parçalandığı zaman: “**قد وَكَّتَتْ**” denir.

(**وكح**) **الواو** ve **الكاف** ve **الحاء**: katılık ve şiddete delalet eden bir kelimedir. Ondan **الأوْكح**: taş(9) (vardır). Ve “**حَفَر** etti ta ki **أوكَح**”, yani demirin içine işlemediği bir taşa ulaştı. Ve “**استَوْكح** civciv”: kalınlaştı. Ve bunlar **فِراخٌ وُكُحٌ**dur.

(**وكد**) **الواو** ve **الكاف** ve **الدال**: bağlama ve sağlamlaştırmaya delalet eden bir kelimedir. “**أوكِدْ** düğümünü(10)”, yani onu sık. Ve **الوِكاد**(11): sağım sırasında inekle bağlanan iptir. Ve derler ki: “**وَكَدَ وَكْدَهُ**”, eğer onu kastetti(12) ve onunla ilgilendiyse.

(**وكر**) **الواو** ve **الكاف** ve **الراء**: sahih bir asıldır; kelimeleri tek bir kıyas üzere değildir, fakat onlar fertlerdir. Şöyle ki: **الوَكَرَى**: koşmanın bir türüdür. Ve **الوَكَّار**: koşucu adamdır. Ve kadınlardan **الوَكَرَى**: yürüdüğü zaman basışı şiddetli olandır. “**وكَرْتُ** kabı”: onu doldurdum. Ve “**وَكَر** karnı”: onu doldurdu. Ve **الوَكِيرة**: bina için yapılan yemektir(13). Ve **الواكِرُ**: yuvasına giren kuştur(14). Ve **الوُكْرَة**: suya varılan yer(15)dir.

(**وكز**) **الواو** ve **الكاف** ve **الزاء** sahih bir yapıdır; “**وكَزَه**”: onu mızrakladı (denir). Ve “**وكَزه**”: onu avucunun yumruğuyla vurdu(16). [Ve] “**وَكَزَه**”: onu itti.

(**وكس**) **الواو** ve **الكاف** ve **السين**: eksiklik ve ziyana delalet eden bir kelimedir. Şöyle ki: **الوَكْس**: eksikliktir. “**وَكَسْتُه**”: onu eksilttim. Ve “**وُكِسَ** adam” ve “**أُوكِسَ**”: ziyana uğradı. Ve yara **على وَكْسٍ** üzere iyileşti; eğer iyileşmesi tamamlanmadıysa.

(**وكع**) **الواو** ve **الكاف** ve **العين** iki kelimedir. Bunlardan biri kuvvete, diğeri bir tür vuruşa delalet eder.
Birincisi onların sözü: **سِقاءٌ وكيعٌ**, yani güçlüdür; ondan hiçbir şey sızmaz. Ve denir ki: “**استَوْكَعَتْ** midesi”: şiddetlendi(17). Ondan **وَكِيع** isminin kıyası (çıkar). Ve cariyelerde **الوَكَع** da bundandır; o, ayağın göğsünde serçe parmağa doğru bir meyildir. Ancak cariyelerde oldu; çünkü onlar **يكْدُدْنَ**(18). Ve **فرسٌ وَكيعٌ**: serttir.
İkincisi onların sözü: “Akrep onu iğnesiyle **وكعَتْهُ**”: onu vurdu. “**وَكعَت تَكَعُ وَكْعاً**.” Ondan: “**وَكع** deveyi”: onu sağdı. Ve bu gece tay, anasını **يَكَعُ** ederek geceledi.

(**وكف**) **الواو** ve **الكاف** ve **الفاء**: sahih bir asıldır; kelimeleri tek bir kıyas üzere değildir. Şöyle ki: **الوَكْفُ**: evin **وَكْفُ**udur; o, **الوَكيف** de (denir)(19). Ve “**استَوْكَف**”: damla damla akıttı.
Ve **الوِكاف** **الإكاف** için bir lehçedir. Ve **الوَكَف**: günah ve ayıptır. Ve **التوكُّف**: bekleyiştir; belki aslı **الوكف**u beklemektir. Ve **الوَكَفُ**: yerin çukur (alçak) kısmıdır. Ve **وَكَفُ** dağın: etekleridir; dedi ki:
* **يَعلُو دكاكيك ويعلو وَكَفا**(20) *
Ve **الوَكْف**: deridir. Bu işte **وَكَفٌ** yoktur; yani bozukluk ve zayıflık.

--------------ــ
(1) **الوكلة** **الواو**’nun damması ve **الكاف**’ın fethası iledir; hemze gibi; ve ayrıca: ileride geleceği üzere, ibdâl ile “**تكلة**” de denir.
(2) **المجمل**’de: “**وطئت وأكلت**”.
(3) **المجمل**’de: “**الأصمعي: الموكوم: المردود عن الحاجة أشد رد**”.
(4) İki damma ile; ve bir damma ile; ve damma sonra fetha ile; doğru olan şudur ki bu, **وكنة**’nin çoğuludur; **الواو**’su üçlü (harekeli) ve iki damma iledir de; أما **الوكن** ise **أوكن** ve **وكون** ile çoğul yapılır; ve **وكن** bir damma ile ve iki damma iledir.
(5) **المجمل** ve **اللسان**’da: “**على وكناتها**”.
(6) Asılda: “**في معنى الذي تمكن**”. “**الذي**” kelimesi araya sokulmuştur.
(7) Asılda: “**من قائمة السرير**”.
(8) Asılda: “**وينفج**”, tahriftir. **المجمل**’de: “**إذا أخذ في النضج**”.
(9) **المجمل**’de de böyledir. **القاموس**’ta onu toprak yahut taş diye tefsir etti; **اللسان**’da onu toprak diye tefsir etmekle yetindi.
(10) Ayrıca **وكد** ve **أكد** ve **آكد** de denir.
(11) Hemze ile **الإكاد** da (denir).
(12) Asılda: “**أمته**”. **اللسان**’da: “**وكد وكده: قصد قصده وفعل مثل فعله**”.
(13) **اللسان**’da: “**الطعام يتخذه الرجل عند فراغه من بنيانه فيدعو إليه**”.
(14) Doğru üzere **المجمل**’de böyledir. Asılda: “**والوكر وكر الطائر**”.
(15) Asılda: “**إلى النساء**”; doğrusu **المجمل** ve **القاموس**’tadır. **الوكرة** bu manayla **القاموس**’ta var olup **اللسان**’da yoktur. Ve **الموردة** râ’nın kesresi iledir; **القاموس** ve **اللسان** (**ورد**)’da böyledir; ve **المجمل** (**وكر**)’da da böyledir; fakat **القاموس** (**وكر**)’da râ’nın fethasıyla yanlış zabtedildi ve “**مأتاه الماء**” diye tefsir edildi.
(16) Asılda: “**بجميع**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’tadır.
(17) **اللسان**’da: “**أي اشتدت طبيعته**”.
(18) Asılda: “**يلدون**”, tahriftir. **المجمل**’de, silinme izi ve maddenin bir kelimesine tefsir ile: “**الإماء اللواتي يكددن**”.
(19) **القاموس**’ta: “**وكف البيت يكف وكفاً ووكيفاً وتوكافا: قطر**”.
(20) **المجمل**’de onun inşadı böyle vârid olmuştur. Fakat **ديوان العجاج** 83 ve **اللسان** (**وكف**)’ta: “**يعلو الدكاديك**”. **اللسان** şu rivayetle tek kaldı: “**ويعلو الوكفا**”.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ك ب
مر في موكب‏:‏ في جماعةٍ ركوب وهو زين المواكب‏.‏
وواكبتهم مواكبة‏:‏ سايرتهم‏.‏
قال دريد بن الصمة‏:‏ واكبتهم بأمون جسرة أجدٍ كأنها فدن بالطين ممدور مطيّن‏.‏
وواكب الأمير‏.‏
ركب معه في موكبه‏.‏
وناقة مواكبة‏:‏ لا تستأخر عن الركاب‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ وكنت إذا ما الهم ضاف قريته مواكبةً ينضو الرّعان ذميلها

##### Türkçe

و ك ب
**مر في موكب**: binekli bir cemaat içinde geçti; ve o, alayların süsüdür.
**وواكبتهم مواكبة**: onlarla birlikte yürüdüm.
Düreyd b. es-Sımme dedi: **واكبتهم بأمون جسرة أجدٍ كأنها فدن بالطين ممدور مطيّن**.
**وواكب الأمير**.
Onunla, onun alayında bindi.
**وناقة مواكبة**: bineklerden geri kalmaz.
Zü’r-Rumme dedi: **وكنت إذا ما الهم ضاف قريته مواكبةً ينضو الرّعان ذميلها**

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الـمَوْكِبُ: بابةٌ من السَّيْر. وَكَبَ وُكُوباً ووَكَباناً: مَشَى في دَرَجانٍ، وهو الوَكَبانُ. تقول: ظَبْيةٌ وَكُوبٌ، وعَنْزٌ وَكُوبٌ، وقد وَكَبَت تَكِبُ وُكُوباً؛ ومنه اشْتُقَّ اسمُ الـمَوكِبِ؛ قال الشاعر يصف ظبية:
لها أُمٌّ مُوَقَّفةٌ وَكُوبٌ، *  بحيثُ الرَّقْوُ، مَرْتَعُها البَريرُ والـمَوْكِبُ: الجماعةُ من الناس رُكْباناً ومُشاةً، مشتق من ذلك؛ قال: أَلا هَزِئَتْ بنا قُرْشِـيَّــ *  ــةٌ، يَهْتَزُّ مَوْكِـبُها والـمَوْكِبُ: القوم الرُّكُوبُ على الإِبل للزينة، وكذلك جماعة الفُرْسان. وفي الحديث: أَنه كان يسير في الإِفاضةِ سَيْرَ الـمَوْكِب؛ الـمَوْكِبُ: جماعةٌ رُكْبانٌ يسيرون بِرِفْقٍ، وهم أَيضاً القومُ الرُّكُوبُ للزينة والتَّنَزُّهِ، أَراد أَنه لم يكن يُسْرعُ السَّيْرَ فيها. وأَوْكَبَ البعيرُ: لَزِمَ الـمَوْكِبَ. وناقة مُواكِـبةٌ: تُسايِرُ الـمَوْكِبَ. وفي الصحاح: ناقة مُواكِـبَة، التي تُعْنِقُ في سيرها.
وظَبْيةٌ وَكُوبٌ: لازِمةٌ لِسِرْبها.
الرِّياشِيُّ: أَوْكَبَ الطائرُ إِذا نَهَضَ للطَّيران، وأَنشد: أَوْكَبَ ثم طارا.وقيل: أَوْكَبَ تَهَيَّــأَ للطَّيران. وواكَبَ القومَ: بادَرَهُمْ. وتقول: واكَبْتُ القَوم إِذا رَكِبْتَ معهم، وكذلك إِذا سابَقْتَهم. ووكَبَ الرجلُ على الأَمر، وواكَبَ إِذا واظَبَ عليه. ويقال: الوَكْبُ الانْتِصابُ، والواكِـبةُ القائمةُ، وفلانٌ مُواكِبٌ على الأَمر، وواكِبٌ أَي مُثابر، مُواظِبٌ. والتَّوكِـيبُ: الـمُقاربةُ في الصِّرار.
والوَكَبُ: الوَسَخُ يَعْلُو الجِلْدَ والثَّوبَ؛ وقد وَكِبَ يَوكَبُ وَكَباً، وَوسِبَ وَسَباً، وحَشِنَ حَشَناً إِذا رَكبه الوَسَخُ والدَّرَنُ. والوَكَبُ: سَوادُ التمر إِذا نَضجَ، وأَكثر ما يُستعمل في العِنَب. وفي التهذيب: الوَكَبُ سَوادُ
\<ص:803>
اللَّون، من عِنَبٍ أَو غير ذلك إِذا نَضِـجَ.ووَكَّبَ العِنَبُ تَوكيباً إِذا أَخذَ فيه تَلوِينُ السَّوادِ، واسمُه في تلك الحال مُوَكِّبٌ؛ قال الأَزهري: والمعروف في لون العِنَبِ والرُّطَبِ إِذا ظهر فيه أَدْنى سَواد التَّوكِـيتُ، يقال: بُسْرٌ مُوَكِّتٌ؛ قال: وهذا معروف عند أَصحاب النخيل في القرى العربية. والـمُوَكِّبُ: البُسْرُ يُطْعَنُ فيه بالشَّوكِ حتى يَنْضَجَ؛ عن أَبي حنيفة، واللّه أَعلم.

##### Türkçe

**الـمَوْكِبُ**: yürüyüşten bir bâbdır. **وَكَبَ** **وُكُوباً** ve**وَكَباناً**: derecân içinde yürüdü; o da **الوَكَبانُ**dur. Dersin ki: **ظَبْيةٌ وَكُوبٌ** ve **عَنْزٌ وَكُوبٌ**; ve (dişi) **وَكَبَت** **تَكِبُ** **وُكُوباً**; bundan **الـمَوكِبِ** ismi türetildi; şair, bir ceylanı vasfederek dedi:
لها أُمٌّ مُوَقَّفةٌ وَكُوبٌ، *  بحيثُ الرَّقْوُ، مَرْتَعُها البَريرُ

Ve **الـمَوْكِبُ**: insanlardan binekli ve yaya olarak cemaat; bundan türetilmiştir; dedi:
أَلا هَزِئَتْ بنا قُرْشِـيَّــ *  ــةٌ، يَهْتَزُّ مَوْكِـبُها

Ve **الـمَوْكِبُ**: süs için develere binen kavim; ve yine atlılar cemaatidir. Hadiste: onun **الإِفاضةِ** içinde **سَيْرَ الـمَوْكِب** yürüyüşüyle yürüdüğü (gelmiştir); **الـمَوْكِبُ**: yumuşaklıkla yürüyen binekli bir cemaat; ve onlar ayrıca süs ve gezinti için binen kavimdir; murad etti ki, onda yürüyüşü süratlendirmiyordu. Ve **أَوْكَبَ** deve: **الـمَوْكِبَ**e yapıştı (ona bağlı kaldı). Ve **ناقة مُواكِـبةٌ**: **الـمَوْكِبَ**e ayak uydurur.

Ve **الصحاح**’ta: **ناقة مُواكِـبَة**: yürüyüşünde hızlı giden (dişi deve)dir.

Ve **ظَبْيةٌ وَكُوبٌ**: sürüsüne bağlı olan (dişi ceylan).

**الرِّياشِيُّ**: kuş, uçmak için kalktığı zaman **أَوْكَبَ**; ve inşad etti:
أَوْكَبَ ثم طارا.
Ve denildi: **أَوْكَبَ** uçmaya hazırlandı. Ve **واكَبَ** kavme: onlara acele etti.

Ve dersin ki: onlarla bindiğin zaman **واكَبْتُ القَوم**; ve yine onları geçtiğin zaman (da böyledir).

Ve adam, iş üzerine **وكَبَ**; ve **واكَبَ**: ona devam etti. Ve denilir: **الوَكْبُ** doğrulup dikilmedir; ve **الواكِـبةُ** ayakta duran (kadın)dır; ve falan, iş üzerine **مُواكِبٌ** ve **واكِبٌ**dür; yani sebat eden, devam eden.

Ve **التَّوكِـيبُ**: **الصِّرار**da (meme bağlamada) yakınlaştırmadır.

Ve **الوَكَبُ**: derinin ve elbisenin üzerine yükselen kir; ve **وَكِبَ** **يَوكَبُ** **وَكَباً**; ve **وَوسِبَ** **وَسَباً**; ve **حَشِنَ** **حَشَناً**: ona kir ve pas bindiği zaman. Ve **الوَكَبُ**: hurmanın olgunlaştığı zaman karalığıdır; en çok üzümde kullanılır.

Ve **التهذيب**’te: **الوَكَبُ** siyahlığıdır
\<ص:803>
rengin; üzümden yahut başka şeyden, olgunlaştığı zaman. Ve üzüm, içinde siyahlığın renkliliği aldığı zaman **وَكَّبَ** **تَوكيباً**; ve o hâlde onun ismi **مُوَكِّبٌ**dür; **الأَزهري** dedi: ve üzüm ve rutabın renginde, onda en az siyahlık göründüğü zaman bilinen **التَّوكِـيتُ**tir; denilir: **بُسْرٌ مُوَكِّتٌ**; dedi: ve bu, Arap köylerinde hurmalık sahipleri yanında bilinen bir şeydir. Ve **الـمُوَكِّبُ**: olgunlaşsın diye ona dikenle dürtülen **البُسْرُ**dur; **أَبي حنيفة**’den; ve Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ك ب * * المَوْكِبُ * بوزن المَوْضعِ بابةٌ من السير وهو أيضا القوم الرُّكُوب على الإبل للزينة وكذلك جماعة الفُرسان

##### Türkçe

* و ك ب * **المَوْكِبُ**; **المَوْضعِ** vezninde: yürüyüşten bir bâbdır; o, ayrıca süs için develere binen topluluktur; ve yine **الفُرسان** topluluğu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

وكب، يكب، وكوبا بالضم ووكبانا محركة: مشى في درجان. وفي نسخ الصحاح: في تؤدة ودرجان. والوكب: بابة من السير، تقول: ظبية وكوب، وعنز وكوب، وقد وكبت وكوبا ومنه اشتق اسم الموكب كمجلس، وجمعه المواكب. وفي تهذيب الأفعال، لابن القطاع: وكب الظبي: أسرع، ومنه الموكب. قال الشاعر يصف ظبية:
  لهـا أم مـوقـفة وكـوب                      بحيث الرقو مرتعها البرير وهو اسم للجماعة من الناس ركبانا أو مشاة. أو الموكب: ركاب الإبل للزينة والتنزه، وكذلك جماعة الفرسان. وكذا في الصحاح. وفي الحديث:  أنه كان يسير في الإفاضة سير الموكب  أراد: أنه لم يكن يسرع السير فيها.

  وأوكب البعير: لزم الموكب: كذا في الصحاح، وتهذيب الأفعال. وأما قوله لزمهم، فإن الضمير يعود إلى ركاب الإبل، لكونه أقرب مذكور، وفيه ما فيه. عن الرياشي: أوكب الطائر: إذا نهض للطيران، وأنشد:
  أوكب ثم طارا وقيل: أوكب إذا تهيأ للطيران ومثله في الصحاح، وتهذيب الأفعال، أو ضرب بجناحيه وهو واقع، نقله الصاغاني.
 أوكب فلانا: أغضبه. وواكبهم مواكبة: سايرهم، أو بادرهم، وكذلك إذا سابقهم. أو واكبهم: إذا ركب معهم في موكبهم.
 واكب الرجل عليه، أي على الأمر: واظب كوكب، وأوكب. وذا الأخير ذكره ابن القطاع، وابن منظور. والوكب: الانتصاب والقيام، وكب وكبا: قام وانتصب: وفلان مواكب على الأمر، وواكب، أي: مثابر مواظب. الوكب، بالتحريك: الوسخ يعلو الجلد والثوب وقد وكب يوكب وكبا، ووسب وسبا، وحشن حشنا: إذا ركبه الدرن والوسخ، رواه أبو العباش عن ابن الأعرابي.
 لوكب: سواد التمر إذا نضج، وأكثر ما يستعمل في العنب. وفي التهذيب الوكب: سواد اللون من عنب أو غير ذلك إذا نضج. وقد وكب الجلد والثوب، كفرح، وكبا: ركبه الدرن، كما سبق. ووكب العنب توكيبا: أخذ تلوين السواد فيه، وهو موكب على صيغة اسم الفاعل، قال الليث. وقال الأزهري: والمعروف في لون العنب والرطب إذ ظهر في أدنى سواد: التوكيت، يقال بسر موكت. قال: وهذا معروف عند أصحاب النخيل في القرى العربية، وفي كلام المصنف لف ونشر مرتب. والوكاب، ككتان: الرجل الكثير الحزن، نقله الصاغاني. وشاعر هذلي يسمى الوكاب. والواكبة: القائمة، من وكب: قام. والتوكيب: المقاربة في الصرار، بالكسر. وناقة مواكبة: تساير الموكب. وفي الأساس: لا تتأخر عن الركاب أو معنق في سيرها كما في الصحاح. وظبية وكوب: لازمة لسربها. والموكب: البسر يطعن فيه بالشوك حتى ينضج. وهذا عن أبي حنيفة.

##### Türkçe

**وكب**، **يكب**، **وكوبا** (ضمme ile) ve **وكبانا** (harekeli): bir **درجان** içinde yürüdü. **الصحاح** nüshalarında: bir **تؤدة** ve **درجان** içinde. Ve **الوكب**: yürüyüşten bir kapıdır; dersin ki: **ظبية وكوب** ve **عنز وكوب**; ve (o) **وكبت** ve **وكوبا**; ondan **الموكب** ismi **مجلس** gibi türetilmiştir; çoğulu **المواكب**tir. **تهذيب الأفعال**’da, İbnü’l-Kattâ‘a göre: **وكب الظبي**: hızlandı; ondan **الموكب**. Şair, bir **ظبية**yi vasfederek dedi:
  Onun için bir **أم مـوقـفة** ve **وكـوب** vardır
                      öyle ki **الرقو** onun otlağıdır, **البرير**
Ve o, insanlardan binekli veya yaya bir cemaatin adıdır. Yahut **الموكب**: süs ve gezinti için develerin binicileridir; aynı şekilde süvarilerin cemaati. **الصحاح**’ta da böyledir. Hadiste: “O, **الإفاضة**’de **سير الموكب** yürüyüşüyle yürürdü”; muradı: onda yürüyüşü hızlandırmıyor idi.

Ve **أوكب البعير**: **الموكب**e yapıştı (lâzım oldu): **الصحاح**’ta ve **تهذيب الأفعال**’da böyledir. “Onlara yapıştı” sözüne gelince; zamir, en yakın zikredilen olması sebebiyle develerin binicilerine döner; onda olan onda. Er-Riyâşî’den: **أوكب الطائر**: uçmak için kalktığı zaman; ve şu beyti delil getirdi:
  **أوكب** sonra uçtu
Ve denildi: **أوكب**: uçmaya hazırlandığı zaman; benzeri **الصحاح**’ta ve **تهذيب الأفعال**’dadır; yahut (kuş) yerde iken iki kanadıyla vurdu; es-Sağânî nakletti.
 **أوكب فلانا**: onu öfkelendirdi. Ve **واكبهم مواكبة**: onlarla birlikte yürüdü; yahut onlara karşı acele davrandı; aynı şekilde onlarla yarıştığı zaman. Yahut **واكبهم**: onların **موكب**larında onlarla birlikte bindiği zaman.
 **واكب الرجل عليه**, yani iş üzerine: **واظب**; **كوكب** ve **أوكب** (gibi). Bu sonuncuyu İbnü’l-Kattâ‘ ve İbn Manzûr zikretti. Ve **الوكب**: doğrulma ve ayakta durmadır; **كب** ve **وكبا**: kalktı ve doğruldu. Ve “falanca iş üzerine **مواكب**tır ve **واكب**tır”, yani: sebat eden, devamlılık gösteren. **الوكب** (hareke ile): derinin ve elbisenin üzerine çıkan kir; ve **وكب يوكب وكبا**; ve **وسب وسبا**; ve **حشن حشنا**: üzerinde **الدرن** ve kir bulunduğu zaman; Ebû’l-‘Abbâş, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti.
 **لوكب**: olgunlaştığı zaman hurmanın karalığı; en çok üzümde kullanılır. **التهذيب**’de **الوكب**: üzümden veya başka şeyden olgunlaştığı zaman rengin karalığıdır. Ve deri ve elbise **وكب** oldu; **كفرح** (vezninde) ve **وكبا**: üzerinde **الدرن** bulundu; geçtiği gibi. Ve **وكب العنب توكيبا**: onda karalığın renklenmesini aldı; o, ism-i fâil sigasında **موكب**tir; el-Leys dedi. El-Ezherî dedi: Üzüm ve **الرطب** renginde, en aşağı bir karalık göründüğü zaman bilinen (lafız) **التوكيت**tir; denilir: **بسر موكت**. Dedi: Bu, Arap köylerinde hurmalık sahipleri yanında bilinir; ve musannifin sözünde düzenli **لف ونشر** vardır. Ve **الوكاب** ( **كتان** gibi): çok hüzünlü adam; es-Sağânî nakletti. Ve Hüzeylî bir şair **الوكاب** diye adlandırılır. Ve **الواكبة**: ayakta duran; **وكب**’den: kalktı. Ve **التوكيب**: **الصرار**’da (kesre ile) yaklaşmadır. Ve **ناقة مواكبة**: **الموكب**e ayak uydurur. **الأساس**’ta: **الركاب**dan geri kalmaz; yahut yürüyüşünde hızlı gidişli, **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **ظبية وكوب**: sürüsüne yapışık (ayrılmayan). Ve **الموكب**: olgunlaşsın diye içine dikenle batırılan **البسر**dir. Bu, Ebû Hanîfe’dendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَكَبَ
1 وَكَبَ ذ , aor. يَكِبُ, inf. n. وُكُوبٌ (K) and وَكَبَانٌ (S) and وَكْبٌ (CK), He walked, went, or marched along, in a leisurely manner, (S, K,) or, as in some copies of the S, in a grave and leisurely manner. (TA.) See مَوْكِبٌ. -A2- وَكِبَ He (an antelope) proceeded at a quick pace, (IKtt,) [and with long steps: see وَكُوبٌ]. [Thus the verb bears two contr. significations.] Hence the word ↓ مَوْكِبٌ (IKtt) [as meaning “ a certain mode, or manner, of walking, &c. ”]. -A3- وَكَبَ, inf. n. وَكْبٌ, He, or it, stood erect; became erected, set up, raised, or reared: (S, K:) he stood. (K.) ― -b2- وَكَبَ عَلَى الأَمْرِ, and ↓ وَاكَبَ, (in a copy of the S, واكب, which is also mentioned in the sense here following by IKtt and IM, as stated in the TA,) He kept, attended, or applied himself, constantly, perseveringly, or assiduously, to the thing, or affair. (S, K.) -A4- وَكِبَ; and ↓ وكّب inf. n. تَوْكِيبٌ; It (a date) became black when ripe: (K:) or وَكِبَ signifies, as below, “ it (the skin, or a garment,) was dirty, or filthy; ” and ↓ وكّب, it (a grape) became black: (TA: where it is said that this distinction [excepting that the second verb relates to the grape rather than the date] is meant in the K; the passage presenting what is termed لَفٌّ وَنَشْرٌ مُرَتَّبٌ:) or the latter verb signifies it (a grape or a date) showed some degree of blackness. (Az.) See مُوَكِّبٌ. ― -b2- وَكِبَ, aor. يَوْكَبُ, inf. n. وَكَبٌ, It (the skin, or a garment,) was dirty, or filthy. (TA.) See وَكَبٌ.

وَكّب
2 وَكّب ذ , inf. n. تَوْكِيبٌ, [app., He pursued a middle or just, way with respect to the صِرَار; which is a cord, or a piece of rag, that is bound over a she-camel's udder, or teats, to prevent her young one from sucking her]. (K: the inf. n. is explained by the words المُقَارَبَةُ فِى الصِّرَارِ: written in the TA الصرأر; to which is there added, with kesr.) ― -b2- See 1.

وَاكبهُمْ
3 وَاكبهُمْ ذ (inf. n. مُوَاكَبَةٌ, TA,) He marched, or journeyed, or kept pace, with them; syn. سَايَرَهُمْ: or he hastened with them, and strove to be before them; syn. بَادَرَهُمْ: (K:) or he rode with them (S, K) in their مَوْكِب [or procession]: (TA:) and also, he contended with them in a race or the like. (S.) ― -b2- See 1.

اوكب
4 اوكب ذ He (a camel) kept to the mode of walking, &c.,] or kept with [the kind of procession, called] a مَوْكِب. (ISk, S, K: [but accord. to the K, the latter is the meaning intended; or, as said in the TA, he kept with the procession of riders or camels; for which, however, SM knows no authority.) -A2- اوكب He (a bird) rose to fly; ex., اوكب ثُمَّ طَارَ. he rose to fly, and then flew: (Er-Riyلshee:) or prepared to fly; (S, K:) or flapped his wings while falling. (K.) -A3- اوكبه He made him angry. (K.)

وَكَبٌ
وَكَبٌ ذ The blackness of dates; (K;) or of grapes, &c., (T,) when they become ripe. (K, T.) Generally used with reference to grapes. (TA.) ― -b2- Dirt, or filth, (K,) upon the skin or upon a garment. (TA.)

ظَيْبَهٌ وَكُوبٌ
ظَيْبَهٌ وَكُوبٌ ذ also An antelope that keeps to its herd. (TA.) ― -b2- ظَيْبَهٌ وَكُوبٌ An antelope proceeding at a quick pace, with long steps; syn. التّى تُعْنِقُ فى سَيْرِهَا: (S:) and in like manner ↓ نَاقَةٌ مُوَاكِبَهٌ a she-camel that proceeds in that manner: (S, K:) see وَكَبَ: or the latter signifies a she-camel that journeys, or marches, or keeps pace, with the مَوْكِب: (K:) that does not lag behind the [company of] riders. (A.)

وَكَّابٌ
وَكَّابٌ ذ A man (TA) grieving, or mourning, much; very sorrowful, sad, or unhappy. (K.)

وَاكِبَةٌ
وَاكِبَةٌ ذ i. q. قَائِمَةٌ [app. signifying The leg of a quadruped]: (S, K:) from وَكَبَ “ he stood. ” (TA.)

مَوْكِبٌ
مَوْكِبٌ ذ A certain mode, or manner, of walking, marching, proceding, or journeying. (S.) See 1. ― -b2- A company [or procession] of men, riding or walking [or marching by slow degrees, or gradually; or in a grave manner, and by slow degrees, or gradually]: (K:) or a party of people riding upon camels, for the sake of pomp, or parade, (S, K,) or to go forth to the gardens or the like for amusement: (TA:) and in like manner, a company of horsemen, or a cavalcade: (S:) pl. مَوَاكِبُ. (TA.) ― -b3- سَارَ سَيْرَ المَوْكِبِ He walked, marched, or journeyed [in the manner, or at the rate, of a ceremonious procession, or by slow degrees, or] without hastening. (TA, from a trad.)

مُوَكِّبٌ
مُوَكِّبٌ ذ A date (or grape, TA,) becoming black, when ripe: (K:) or a grape or date in which the least blackness appears. (Az.) ― -b2- Also An unripe date that is pricked with a thorn in order that it may ripen. (AHn.)

مُوَاكِبَةٌ
مُوَاكِبَةٌ ذ : see وَكُوبٌ.

مَوْكُوبٌ
مَوْكُوبٌ ذ : see 1.

##### Türkçe

**وَكَبَ**
1 **وَكَبَ** ذ , muzâri‘ **يَكِبُ**, mastar ismi **وُكُوبٌ** (K) ve **وَكَبَانٌ** (S) ve **وَكْبٌ** (CK), O, ağır ağır bir tarzda yürüdü, gitti veya yürüyüşe geçti, (S, K,) yahut S’nin bazı nüshalarında olduğu üzere, vakur ve ağır ağır bir tarzda. (TA.) **مَوْكِبٌ**’e bak. -A2- **وَكِبَ** O (bir ceylan) hızlı bir adımla ilerledi, (IKtt,) [ve uzun adımlarla: **وَكُوبٌ**’a bak]. [Böylece fiil iki zıt mânâ taşır.] Bundan dolayı kelime ↓ **مَوْكِبٌ** (IKtt) [“yürümenin vb. belli bir tarzı, yahut biçimi” mânâsında]. -A3- **وَكَبَ**, mastar ismi **وَكْبٌ**, O, yahut o, dimdik durdu; dikildi, dikildi hâle geldi, dikildi, kaldırıldı veya doğrultuldu: (S, K:) o durdu. (K.) ― -b2- **وَكَبَ عَلَى الأَمْرِ**, ve ↓ **وَاكَبَ**, (S’nin bir nüshasında, واكب; ki bu, TA’da belirtildiği üzere, burada gelen mânâda IKtt ve IM tarafından da zikredilmiştir,) O, şeye yahut işe sürekli olarak, sebatla yahut gayretle devam etti, ona devamlı surette yöneldi. (S, K.) -A4- **وَكِبَ**; ve ↓ **وكّب** mastar ismi **تَوْكِيبٌ**; O (bir hurma) olgunlaştığında siyahlaştı: (K:) yahut **وَكِبَ** aşağıda olduğu üzere “o (deri yahut bir elbise) kirli yahut pis idi” mânâsına gelir; ve ↓ **وكّب**, o (bir üzüm) siyahlaştı: (TA: orada bu ayırımın [ikinci fiilin hurmadan ziyade üzüme taalluk etmesi hariç] K’da kastedildiği söylenir; pasaj, لَفٌّ وَنَشْرٌ مُرَتَّبٌ diye adlandırılan şeyi arz eder:) yahut ikinci fiil, o (bir üzüm yahut bir hurma) bir miktar siyahlık gösterdi mânâsına gelir. (Az.) **مُوَكِّبٌ**’e bak. ― -b2- **وَكِبَ**, muzâri‘ **يَوْكَبُ**, mastar ismi **وَكَبٌ**, O (deri yahut bir elbise) kirli yahut pis idi. (TA.) **وَكَبٌ**’e bak.

**وَكّب**
2 **وَكّب** ذ , mastar ismi **تَوْكِيبٌ**, [görünüşe göre, **صِرَار** hakkında orta yahut adil bir yol tuttu; ki o, bir dişi devenin memesinin yahut meme başlarının üzerine, yavrusunun emmesini engellemek için bağlanan bir ip yahut bir bez parçasıdır]. (K: mastar ismi, **المُقَارَبَةُ فِى الصِّرَارِ** sözleriyle açıklanmıştır: TA’da الصرأر diye yazılmıştır; buna orada, kesre ile, ilâve edilmiştir.) ― -b2- 1’e bak.

**وَاكبهُمْ**
3 **وَاكبهُمْ** ذ (mastar ismi **مُوَاكَبَةٌ**, TA,) O, onlarla birlikte yürüdü, yahut yolculuk etti, yahut onlarla aynı tempoda gitti; eş anlamlısı **سَايَرَهُمْ**: yahut onlarla birlikte acele etti ve onların önüne geçmeye çalıştı; eş anlamlısı **بَادَرَهُمْ**: (K:) yahut onların **مَوْكِب**’inde [yahut alayında] onlarla birlikte bindi: (TA:) ve ayrıca, bir yarışta yahut benzerinde onlarla çekişti. (S.) ― -b2- 1’e bak.

**اوكب**
4 **اوكب** ذ O (bir deve) yürüme vb. tarzına bağlı kaldı,] yahut [**مَوْكِب** diye adlandırılan türden] bir alayla birlikte kaldı. (ISk, S, K: [lâkin K’ya göre, kastedilen mânâ ikincisidir; yahut TA’da söylendiği üzere, binicilerin yahut develerin alayıyla birlikte kaldı; bunun için ise SM hiçbir dayanak bilmez.) -A2- **اوكب** O (bir kuş) uçmak için yükseldi; örn., **اوكب ثُمَّ طَارَ**. o uçmak için yükseldi, sonra uçtu: (Er-Riyلshee:) yahut uçmaya hazırlandı; (S, K:) yahut düşerken kanatlarını çırptı. (K.) -A3- **اوكبه** O, onu öfkelendirdi. (K.)

**وَكَبٌ**
**وَكَبٌ** ذ Hurmanın siyahlığı; (K;) yahut üzümlerin vb.nin, (T,) olgunlaştıklarında. (K, T.) Genellikle üzümler hakkında kullanılır. (TA.) ― -b2- Deri üzerinde yahut bir elbise üzerinde (TA) kir yahut pislik. (K,)

**ظَيْبَهٌ وَكُوبٌ**
**ظَيْبَهٌ وَكُوبٌ** ذ ayrıca Sürüsüne bağlı kalan bir ceylan. (TA.) ― -b2- **ظَيْبَهٌ وَكُوبٌ** Uzun adımlarla hızlı bir tempoda ilerleyen bir ceylan; eş anlamlısı **التّى تُعْنِقُ فى سَيْرِهَا**: (S:) ve aynı şekilde ↓ **نَاقَةٌ مُوَاكِبَهٌ** o tarzda ilerleyen bir dişi deve: (S, K:) **وَكَبَ**’e bak: yahut ikincisi, **مَوْكِب** ile birlikte yolculuk eden, yahut yürüyüşe geçen, yahut aynı tempoda giden bir dişi deve mânâsına gelir: (K:) biniciler [topluluğu]nun gerisinde kalmayan. (A.)

**وَكَّابٌ**
**وَكَّابٌ** ذ Çokça kederlenen yahut yas tutan bir adam (TA); pek kederli, üzgün yahut mutsuz. (K.)

**وَاكِبَةٌ**
**وَاكِبَةٌ** ذ **قَائِمَةٌ** ile aynı [görünüşe göre dört ayaklı bir hayvanın bacağı mânâsında]: (S, K:) **وَكَبَ** “o durdu”dan. (TA.)

**مَوْكِبٌ**
**مَوْكِبٌ** ذ Yürümenin, yürüyüşe geçmenin, ilerlemenin yahut yolculuk etmenin belli bir tarzı yahut biçimi. (S.) 1’e bak. ― -b2- Erkeklerden, binen yahut yürüyen [yahut yavaş yavaş, yahut tedricen; yahut vakur bir tarzda ve yavaş yavaş, yahut tedricen yürüyen] bir topluluk [yahut alay]: (K:) yahut gösteriş yahut tantana için, (S, K,) yahut eğlenmek için bahçelere yahut benzerine çıkmak üzere, develere binen bir insan grubu: (TA:) ve aynı şekilde, atlılardan bir topluluk yahut bir süvari alayı: (S:) çoğulu **مَوَاكِبُ**. (TA.) ― -b3- **سَارَ سَيْرَ المَوْكِبِ** O, [tören alayı tarzında, yahut yavaş yavaş, yahut] acele etmeksizin yürüdü, yürüyüşe geçti yahut yolculuk etti. (TA, bir rivayetten.)

**مُوَكِّبٌ**
**مُوَكِّبٌ** ذ Olgunlaştığında siyahlaşan bir hurma (yahut üzüm, TA): (K:) yahut en az siyahlığın göründüğü bir üzüm yahut hurma. (Az.) ― -b2- Ayrıca Olgunlaşması için bir dikenle delinen ham bir hurma. (AHn.)

**مُوَاكِبَةٌ**
**مُوَاكِبَةٌ** ذ : **وَكُوبٌ**’a bak.

**مَوْكُوبٌ**
**مَوْكُوبٌ** ذ : 1’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: وكب ]يكب[

وَكَب ]يَكِبُ[
وَكَب ]يَكِبُ[ ( n. ac. وَكْب 1 ,  وُكُوْب 27 ,  وَكَبَاْن 36 ),
a.  Walked slowly.

b.  ( n. ac. وَكْب 1 ), Stood up.

c.  [ 'Ala ], Applied himself to.

وَكِبَ
وَكِبَ A ( n. ac. وَكَب 4 ),
a.  Was black.

b.  Was dirty.

وَكَّبَ
وَكَّبَ II ,
a.  see ( وَكِبَ ) ( a ).

وَاْكَبَ
وَاْكَبَ III ,
a.  Accompanied.

b.  see I (c) .

أَوْكَبَ
أَوْكَبَ IV ,
a.  Joined a cavalcade.

b.  Spread its wings ( bird ).

c.  Angered.

مَوْكِب
مَوْكِب 18 , ( pl. مَوَاْكِبُ 44 ),
a.  Slow pace.

b.  Cavalcade, cortege; escort.

وَاْكِبَة
وَاْكِبَة 21t ,
a.  Hoof, foot.

وَكَّاْب
وَكَّاْب 28 ,
a.  Sad, despondent.

##### Türkçe

وَكَب ]يَكِبُ[
وَكَب ]يَكِبُ[ ( mastar: **وَكْب** 1, **وُكُوْب** 27, **وَكَبَاْن** 36 ),
a. Yavaşça yürüdü.

b. ( mastar: **وَكْب** 1 ), Ayağa kalktı.

c. [ 'Ala ], Kendini verdi.

وَكِبَ
وَكِبَ A ( mastar: **وَكَب** 4 ),
a. Siyah oldu.

b. Kirli oldu.

وَكَّبَ
وَكَّبَ II ,
a. ( **وَكِبَ** ) (a)’ya bak.

وَاْكَبَ
وَاْكَبَ III ,
a. Eşlik etti.

b. I (c)’ye bak.

أَوْكَبَ
أَوْكَبَ IV ,
a. Bir alaya katıldı.

b. Kanatlarını açtı (kuş).

c. Öfkelendirdi.

مَوْكِب
مَوْكِب 18 , ( çoğulu: **مَوَاْكِبُ** 44 ),
a. Yavaş yürüyüş.

b. Alay, kortej; refakat.

وَاْكِبَة
وَاْكِبَة 21t ,
a. Toynak, ayak.

وَكَّاْب
وَكَّاْب 28 ,
a. Kederli, yılgın.
