# وكز (و-ك-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%83%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Şamar, açık elin iç tarafıdır

- Harfler: و - ك - ز
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَوَكَزَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B2/siga/%D9%81%D9%8E%D9%88%D9%8E%D9%83%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | فَفَعَلَهُ | Hemen ona yumruk attı | 1 | 1 | [28:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B2/ayet/28:15.md) |

## Mücavir kökler — 18 mücavir (24 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ğays (p.se), Yağmur suyu ile yetişen bitki demektir
2. [شيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Sarmaşık demektir
3. [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
4. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
5. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
6. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Rical ayak demektir
7. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
8. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
9. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Su birikintisidir
10. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dane, inek yavrusuna denir
11. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dahl: Kuytu yer demektir
12. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hilal yeni ay demektir
13. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
14. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Musa
15. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
16. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
17. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beyn topraktaki yarık demektir
18. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وكز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl vāvî |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لكز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%83%D8%B2.md), [لهز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%B2.md), [نكز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B2.md) |
| Zıt Kök | [مسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Elin yumruk yapılarak veya avuç içiyle sert, odaklanmış ve itici bir biçimde hedefe vurulması |
| Çekirdek Özet 2 | Kasıt olmaksızın ölümle sonuçlanan ani, güçlü ve savurucu bedensel müdahale |
| Çekirdek Özet 3 | Meşru müdafaa ve zayıfı koruma kastıyla uygulanan fakat dozu aşılabilen ani kinetik tepki |
| Kritik Hata Riski | Eylemin taammüden öldürme amacıyla yapılmış bir darbe veya aletli bir saldırı zannedilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وك | Bir nesne veya gücün hedefe dayanması, kuvvet bindirmesi ve ağırlık aktarması; bu çekirdek [وكأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A3.md) kökünde dayanıp yaslanma, [وكد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%AF.md) kökünde pekiştirip bağlama, [وكع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B9.md) kökünde sertleşip darbe alma anlamlarında görülür. | ز | Kökün sonuna gelen harf, çekirdeğin taşıdığı ağırlık ve dayanma baskısını ani, delici, kesici ve noktasal bir fırlama hareketine dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Gücün bedensel bir merkezden çıkıp hedefe doğru kuvvetle raptedilmesini ve bağlanmasını simgeler. |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Bedenin en temel çarpma uzvu olan elin toplanmasını, yumruk veya avuç formu alarak bir kabzaya dönüşmesini ifade eder. |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Darbenin geniş bir alana yayılmayıp belirli bir noktada aniden patlak vermesini ve hedefi kırıcı/delici biçimde sarsmasını temsil eder. |
| وكز | Bütünleşik eylem | Elin yumruk haline getirilip toplanan gücün hedefin belirli bir noktasına ani, sarsıcı ve savurucu bir darbe halinde yöneltilmesidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yumruğu sıkarak veya elin içiyle göğse, çeneye ya da buruna sertçe itici darbe indirmek; ayrıca mızrak veya sopayı diklemesine saplamak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye döneminde mızrağın veya dikilen sivri nesnenin yere ve hedefe saplanması anlamında kullanımı görülür; İbnü’l-Ferec mızrağın yere dikilmesi anlamındaki mevkûz kelimesini şahid göstererek topuğa batan diken için bu kökün kullanımını aktarır: والشوك في أخمص الرجلين موكوز |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetlerinde fiziksel bir uyarı veya bedensel dürtme amacıyla kullanımı aktarılır; Cebrail’in miraç gecesinde iki kürek kemiği arasına yumruğuyla veya eliyle vurup uyarması anlatılırken bu kök kullanılmıştır: إذ جاء جبريل عليه السلام فوكز بين كتفي |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça وكز kökü, somut bir temas ve ani darbe eylemini ifade eden arkaik bir köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde ve Doğu Sami kolunda bu harf dizilişinin doğrudan üç harfli birebir karşılığı sınırlıdır; ancak biliteral çekirdek ve fonetik akrabalıklar bağlamında itme, kakma, dürtme ve sivri bir cisimle darbe vurma semantiği ortak köklerde mevcuttur. İbranicede benzer fonetik ve anlamsal yapılar mızrak veya kazık saplama, dürtme anlamını taşıyan köklerle kesişir. Arapçada kökün asıl semantik yoğunlaşması, bir nesneden ziyade insan elinin yumruk haline getirilerek hedefin zayıf noktasına (çene, göğüs, burun) itici bir kuvvetle indirilmesi şeklinde özelleşmiştir. Kökün mızrak saplamak anlamındaki [ركز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2.md) köküyle harf değişimi (ibdâl) yoluyla ilişkili olabileceği de klasik lügatçilerce kaydedilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [ركز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2.md) ve [نكز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B2.md) kökleriyle fonetik geçişlilik | Mızrak dikmek anlamına gelen kökle harf değişimi ve dürtmek anlamına gelen kökle yakın temas eylemi bulunur. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İtme, saplama ve darbe semantiği | Batı Sami dillerinde çomakla dürtme veya saplama bildiren ikincil formlarla anlamsal paralellik gösterir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda doğrulanmış güvenilir bir kognat tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Tahdhīb al-Lugha, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وكز | Anlamlı | Yumrukla vurmak, itmek | Elin bütünüyle göğse veya çeneye sert darbe indirmek, dürtmek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [وزك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%83.md) | Anlamlı | Süratle ve kırılarak yürümek | Kısa adımlarla, aceleyle ve sarsılarak koşar adım gitmek. | Hedef kökteki sarsıcı hareket yürüyüşe aktarılmıştır; Kur'an'da geçmez. |
| [كوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B2.md) | Anlamlı | Toplamak, testi | Suyu toplamak için kullanılan dar boyunlu kulp veya bir şeyi derleyip toplamak. | Kök anlamında toplama ve bükme payı vardır; Kur'an'da geçmez. |
| كزو | Anlamlı | Büzüşmek, kasılmak | Soğuktan veya acıdan derinin toplanması, sertleşip gerilmesi. | Hedef kökteki yumruğun toplanmasıyla fiziksel gerilim bağı taşır; Kur'an'da geçmez. |
| [زوك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%83.md) | Anlamlı | Kibirle sallanarak yürümek | Gövdeyi sarsarak, omuz kırarak adımlamak. | Hareketteki ani yön değişimini ifade eder; Kur'an'da geçmez. |
| [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) | Anlamlı | Artmak, arınmak, bereketlenmek | Maddi veya manevi büyüme, fazlalıklardan temizlenerek arı hale gelme. | Kur'an'da geniş yer tutar. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وكز | Merkez | Bedensel darbe | Yumruğun veya el ayasının sertçe göğse, çeneye itici darbesi | Karşı tarafı öldürmek kastı olmaksızın savurmak ve defetmek için vurulan ani yumruk. |
| [لكز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%83%D8%B2.md) | Komşu | Bedensel darbe | Özellikle göğse yumrukla vurmak | Darbenin odak noktasının münhasıran göğüs kafesi olması ve peş peşe indirilmesi. |
| [لهز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%B2.md) | Komşu | Bedensel darbe | Yumrukla çeneye veya boğaza vurmak | Darbenin soluk borusunu ve alt çeneyi hedef alacak şekilde yukarı doğru indirilmesi. |
| [نكز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B2.md) | Komşu | Bedensel darbe | Parmak ucu veya değnekle dürtmek | Öldürücü veya savurucu olmayan, uyarma veya kışkırtma amaçlı küçük temas. |
| [مسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md) | Zıt | Bedensel temas | Eli yumuşakça yüzeyde gezdirmek, sıvazlamak | Darbe ve itme içermeyen, şefkat, teskin veya temizleme amaçlı pürüzsüz temas. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وكز | Yumrukla vurup itmek | Elin bütünüyle toplanarak ani ve itici bir kuvvetle hedefe çarpması. | Kesin |
| Latince | Pugnus infligere, impellere | Yumruk vurmak, itmek | Bir uzvun hedefe sertçe çarpmasını karşılar; ancak Arapçadaki savurucu itme vurgusunu tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | Punch, strike with fist, shove | Yumruklamak, iteklemek | "Punch" kapalı el darbesini karşılarken "shove" eylemin itici ve savurucu sonucunu tamamlar. | Güçlü |
| Almanca | Einen Faustschlag versetzen, stoßen | Yumruk indirmek, itmek | Fiziksel darbeyi karşılar, fakat darbenin kazaen ölüm getirecek şiddetteki aniliğini dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | Donner un coup de poing, repousser | Yumruk darbesi indirmek, geri itmek | Yumruk eylemini ve hedefi geri püskürtme boyutunu birlikte ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Arabic Dictionary, Georges Latin-Deutsches Handwörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَعَلَ / فَوَكَزَهُ | Yumrukla vurup savurmak | Hz. Musa'nın, kavminden olan mazlumu korumak için zâlim Kıbtî'yi savuşturmak amacıyla indirdiği, ölüm kastı taşımayan fakat ölümle neticelenen ani darbe bağlamı (Kasas [28:15](https://lisan.digital/tr/ayet/28:15.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin ismet sıfatı | Hz. Musa'nın peygamberlik öncesi bir insanı öldürmüş olmasının ismet sıfatına halel getirip getirmediği tartışılmış; eylemin kast-ı katl (taammüt) değil hataen gerçekleştiği sonucuna varılmıştır. | Kasıtsız fiil, taammüdün zıddı olan ani fiziksel tepki. |
| Fıkıh | Katil türleri ve ceza hukuku | Aletsiz yapılan ve normalde öldürücü sayılmayan bir yumruk darbesiyle meydana gelen ölümün "şibh-i amd" (kasıt benzeri) mi yoksa "hataen katil" mi sayılacağı tartışılmıştır. | Öldürme kastı taşımayan fakat ölüme sebebiyet veren darbe. |
| Tefsir | Kıssa tahlili ve lafız tercihi | Ayette darbe için "darabe" yerine وكز lafzının seçilmesinin, eylemin planlı bir kavga değil, o anki bir savuşturma ve defetme refleksi olduğunu gösterdiği belirtilir. | Ani savuşturma, kaba güç kullanımı. |
| Hadis | Rivayetlerdeki fiziksel uyarı fiilleri | Cebrail'in veya Hz. Peygamber'in sahabeyi ikaz ederken kürek kemikleri arasına el veya yumrukla dokunması rivayetlerinde ıstılahî olmayan saf dilsel anlamda yer alır. | Dikkat çekme amaçlı itici vuruş. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Bireysel mesuliyet ve tevbe | Hataen işlenen günah ve nedamet | Haddi aşan gücün farkına varıp derhal istiğfar etme | Kişinin zulmü engellemeye çalışırken kontrolsüz güç kullanarak haddi aşması ve anında ilahi affa sığınması. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel kuvvet dinamikleri | Ani kinetik enerji transferi | Noktasal basınç uygulayarak kütleyi yerinden oynatma | Odaklanmış kuvvetin hedefin direnç sınırını aşarak yıkıcı biyomekanik sonuç doğurması. | Güçlü |
| Siyasi | Meşru müdafaa ve güç kullanımı | Orantısız güç / zapturapt refleksi | Ezileni korumak adına otoriteye karşı kontrolsüz müdahale | Devlet otoritesinin baskı aygıtına karşı mazlumu savunurken meşru müdafaa sınırının aşılması riski. | Güçlü |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Bu kökün iktisadi sistemle doğrudan kavramsal bir ilişkisi tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | İtme ve şok dalgası (İmpuls / $J = \Delta p$) | Çok kısa bir zaman diliminde uygulanan yüksek kuvvetin momentumda ani ve kırıcı bir değişim meydana getirmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kasıtsız aşırı tepki (Excess of legitimate defense) | Hukuk ve kriminolojide zorbaya karşı müdahale ederken orantılılık ilkesinin istem dışı ihlal edilmesi durumu. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Eylemin taammüden bir suikast, silahlı bir saldırı veya basit bir tokat (şamar) gibi değerlendirilerek mahiyetinin eksik kavranması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | وكز sadece sıradan bir vurma fiili değildir; karşıdaki saldırganı defetmek, savurmak amacıyla elin topyekûn gücünü yoğunlaştırıp odak noktasına yönelten ve neticesi öngörülemeyen ani bir savunma patlamasıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Musa'nın bilerek cana kıydığı veya tam aksine hiçbir fiziki etki doğurmayacak önemsiz bir itişme yaşadığı zannedilerek kıssanın fıkhî ve ahlaki derinliğinin tahrif edilmesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Bir peygamberin risalet öncesi beşerî zaafını, öfke ve adalet duygusu arasındaki hassas dengeyi ve kasıtsız bir fiziksel eylemin insanın vicdanında ürettiği sarsıntıyı tek bir kelimeyle resmettiği için hayati önem taşır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kasas Suresi'ndeki Hz. Musa kıssasında, peygamberlerin masumiyeti, adam öldürme suçunun fıkhi niteliği ve meşru müdafaada haddin aşılması meselelerini ele alan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hz. Musa'nın taammüden adam öldüren bir katil olduğu iftirasını veya Kıbtî'nin eceliyle öldüğü iddiasını bertaraf eder; olayın kasıtsız ama kuvvetli bir fiziksel itme ve yumruk darbesi olduğunu tespit eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Elin yumruk yapılarak hedefe odaklanmış sert, savurucu ve delici bir biçimde çarpması, mızrak gibi dikine saplanıp itilmesidir.
- Soyut anlam: Bir saldırıyı veya haksızlığı bertaraf etmek gayesiyle gösterilen, ancak kontrolsüz yoğunluğu sebebiyle hedefin taşıma kapasitesini aşarak yıkıma yol açan ani tepkidir.
- Sistematik karşılık: Hukukta meşru müdafaa sınırının aşılması ve şibh-i amd; ahlakta ise haklı öfkenin orantısız güç kullanımına dönüşmesi neticesinde doğan vicdani sorumluluk ve tevbe halidir.
- LaTeX modeli: $$F \cdot \Delta t = \Delta p \implies \Delta p > R \implies \Omega$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $F$ uygulanan ani fiziksel kuvveti, $\Delta t$ eylemin gerçekleştiği son derece kısa temas süresini, bu çarpım ise hedefe aktarılan impuls miktarını yani momentum değişimini ($\Delta p$) temsil eder. $R$ hedefin biyolojik veya yapısal direnç eşiğidir. Aktarılan kuvvetin doğurduğu ani değişim hedefin direncini aştığında ($\Delta p > R$), başlangıçta amaçlanmayan ölümcül veya yıkıcı bir sonuç ($\Omega$) ortaya çıkmaktadır. Fiilin vehameti kuvvetin süresinden değil, aniliğinden ve yoğunluğundan kaynaklanmaktadır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%83%D8%B2/occurrences?meal=IK

### [Kasas 28:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B2/ayet/28:15.md) — فَوَكَزَهُ

وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ

Meal (IK): O, halkının haberi olmadığı bir sırada şehre girdi ve birbiriyle dövüşen iki adam gördü. Şu, kendi adamlarından, bu da düşmanlarındandı. Kendi tarafından olan, düşmanına karşı ondan yardım istedi. Bunun üzerine Musa düşmanına bir yumruk indirdi ve ölümüne sebep oldu. Bu, şeytanın işidir. Zira o, apaçık saptıran bir düşmandır, dedi.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Şamar, açık elin iç tarafıdır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والزاي و"وايء" معهما
ك و ز، ز ك و، و ك ز، ز ك أ مستعملات كوز: الكُوزُ: معروف والجميع: الأكواز والكيزان.
زكو: الزَّكَوات: جمع الزّكاة. والزّكاة: زكاة المال، وهو تطهيره. زكّى يُزَكّي تزكيةً، والزكاة: الصلاح. تقول: رجل زكيٌّ تقي، ورجال أزكياءُ أتقياء.
وزَكَا الزرع يَزْكُو زَكاءً: ازداد ونما، وكل شيء ازداد ونما فهو يزكو زَكاءً.
وهذا الأمر لا يَزْكُو، أي: لا يليق، قال:
والمال يَزْكو بك مستكبراً		يختال قد أشرف للناظر
وكز: الوَكْزُ: الطعن. يقال: وَكَزَه بجمع كفه، قال الله عز وجل: "فَوَكَزَه موسى فقضى عليه".
زكأ: زَكَأَتِ الناقة بولدها: رمت به. وَزَكأَةُ مائة درهم: نقده إياها. والزَّكْءُ: مصدره.
ورجل زُكَأَةٌ، أي: حاضر النقد.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الزاي** ve onlarla birlikte “**وايء**”
ك و ز، ز ك و، و ك ز، ز ك أ kullanımdadır: **كوز**: **الكُوزُ**: bilinen (şey)dir; çoğulu: **الأكواز** ve **الكيزان**.

**زكو**: **الزَّكَوات**: **الزّكاة**’nin çoğuludur. **الزّكاة**: malın zekâtı; o da onun temizlenmesidir. **زكّى يُزَكّي تزكيةً**; ve **الزكاة**: صلاح (düzgünlük/iyilik). Dersin ki: **رجل زكيٌّ تقي** (zekî/temiz, takvâ sahibi bir adam); ve **رجال أزكياءُ أتقياء** (zekî/temiz, takvâ sahibi erkekler).

Ve **وزَكَا الزرع يَزْكُو زَكاءً**: arttı ve büyüdü; her şey arttı ve büyüdüyse o, **زَكاءً** olarak **يزكو**.

Ve bu iş **لا يَزْكُو**; yani: yakışmaz. Dedi ki:
والمال يَزْكو بك مستكبراً		يختال قد أشرف للناظر

**وكز**: **الوَكْزُ**: saplama. Denir ki: **وَكَزَه** avucunun toplamıyla. Aziz ve yüce Allah dedi ki: “**فَوَكَزَه موسى فقضى عليه**”.

**زكأ**: **زَكَأَتِ الناقة بولدها**: onu attı. Ve **وَزَكأَةُ مائة درهم**: ona onu peşin olarak vermesi. Ve **الزَّكْءُ**: onun masdarıdır.

Ve **رجل زُكَأَةٌ**; yani: peşin (nakit) hazır (kimse).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأصمعي: وَكَزَهُ مثل نَكَزَهُ، أي ضربه ودفعه. ويقال: وَكَزَهُ أيضاً: ضربه بجُمْع يَدِهِ على ذقنه.

##### Türkçe

الأصمعي: **وَكَزَهُ** **مثل** **نَكَزَهُ**; yani ona vurdu ve itti. Ve denir ki: **وَكَزَهُ** ayrıca: elinin yumruğuyla çenesine vurdu.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ز ( وايء )
كوز ، كزا ، زوك ، زكأ ، زكا ، زأك ، وكز ، وزك : ( مستعملة ) .
كزا : أهمله الليث ، وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أَنَّه قال : كَزَا إذَا أَفْضَلَ عَلَى مُعْتِفِيهِ .
زوك : أهمله الليثُ .
وقال ابن السكيت : الزَّوْكُ : مِشْيَةُ الغُرَابِ ، وهو الخَطْوُ المُتَقَارِبُ في تَحَرُّكِ جَسَدِ الماشِي .
وقال أبو زيدٍ : زَاكَ يَزُوكُ زَوْكاً إذا مشى فَحَرَّكَ جسدَهُ وأَلْيَتَيْهِ ، وفَرّجَ ما بين رِجْلَيْهِ ، وهو الزَّوَنَّكُ .
وقال أبو عمرٍ و : الزَّوْكُ : مِشْيةٌ في تقارُبٍ وفَحَجٍ ، وأنشد :
رَأَيْتُ رِجَالاً حِينَ يَمشُون فَحّجُوا
وزَاكُوا وما كانُوا يزُوكُونَ من قبلُ
وزك : أهمله الليث .
وقال ابن السكيت : قال الفراءُ : رَأَيتُها مُوزِكَةً ، وقد أَوْزَكَتْ ، وهو مشْيٌ قبيحٌ من مشْيِ القصيرةِ .
زأك : بالهمز ، أهمله الليث ، وأقرأني المنذريُّ في المَنْبُورَةِ لأبي حِزَامٍ :
تَزَاءَكَ مُضْطَنِىءٌ آرمٌ
إذا ائْتَبّهُ الأدُّ لاَ يَفْطَؤُهْ
قال ابن السكيت : التَّزَاؤكُ : الاستحياءُ ،
والمُضْطَنِىءُ : المستحي .
قال : والآرِمُ : المُوَاصِلُ ، ائتَبَّهُ : تَهَيأَ له ، لا يَفْطَؤُهُ : لا يقهَرُهُ .
كوز : يقال : كازَ يَكُوزُ ، واكْتَازَ يَكْتَازُ إذا شرب بالكُوزِ .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : كاب يكُوبُ إذا شَرِبَ بالكُوبِ ، وهو الكُوزُ بلا عُرْوَةٍ ، فإذا كان بعُرْوَةٍ فهو كُوزٌ .
يقال : رأيته يَكُوزُ ويكْتَازُ ، ويكُوبُ ويكْتَابُ ، وجمع الكُوز : كيزَانٌ .
ابن دريد : كُزْتُ الشيء أكوزُه كَوْزاً إذا جمعتَه .
وبنُو الكُوزِ : بطن من العرب .
وسمَّت العرب مَكوزَة ومِكْوَازاً .
وقال غيرُه : مَكْوَزَةُ من أسماء العرب .
زكا : قال الليث : الزَّكَاةُ : زَكاةُ المال ، وهو تطهيرُه ، والفعلُ منه : زَكَّى يُزَكّي تَزْكِيةً ، والزَّكاةُ : الصَّلاَح .
يقال : رجلٌ تقيٌّ زَكيٌّ ، ورجالٌ أتقيٍ اءُ أَزْكِياءُ ، والزَّرْعُ يزْكُو زَكاءً ، ممدودٌ ، وكلُّ شيءٍ يَزْدَادُ ويسمَنُ فهو يَزْكُو زَكاءً .
وتقولُ : هذا الأمرُ لا يَزْكُو بفُلانٍ أي لا يليقُ به .
وأنشد :
والمالُ يَزْكُو بكَ مُسْتَكْبِراً
يَخْتَالُ قَدْ أَشْرَفَ لِلنَّاظِرِ
قال ابن الأنباري في قوله تعالى : ( وَحَنَانًا مِّن لَّدُنَّا وَزَكَواةً ) ( مريم : 13 ) معناه : وفعلنا ذلك رحمةً لأبويه وتزكيةً له .
قال الأزهري : أقام الاسم مُقامَ المصدر الحقيقي .
وقال جل وعز : ( ) وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَواةِ فَاعِلُونَ ) ( المؤمنون : 4 ) .
قال بعضُهم : الذين هم للزَّكاةِ أي العملِ الصَّالحِ فاعِلُونَ .
ومنه قوله جل وعز : ( خَيْراً مِّنْهُ زَكَواةً ) ( الكهف : 81 ) أي خيراً منه عملاً صالحاً .
وقال الفراء : زكاةً : صلاحاً .
وكذلك قوله : ( وَحَنَانًا مِّن لَّدُنَّا وَزَكَواةً ( قال : صَلاَحاً .
( ابن اليزيديّ عن أبي زيدٍ النَّحوي ) في قوله جلَّ وعز : ( وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَى مِنكُم مِّنْ أَحَدٍ أَبَداً ) ( النور : 21 ) وقرىءَ ( ما زكَّى ) فمن قرأ : ( ما زَكا ) فمعناهُ : ما صَلَحَ ، ومن قرأَ ( ما زكَّى ) فمعناهُ : ما أَصْلَحَ ) وَلَاكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّى مَن يَشَآءُ ) ( النور : 21 ) أي يصلحُ .
وقال غيرُه : قيلَ لما يُخْرَجُ من المالِ للمساكينِ من حقوقهمْ : زَكَاةٌ لأنَّه تطهيرٌ للمال وتثميرٌ وإصلاحٌ ونماءٌ ، كلُّ ذلك قد قيلَ .
والعربُ تقولُ لِلْفَرْد : خَساً ، وللزَّوْجَين اثْنَينِ : زَكاً ، وقِيلَ لهما : زَكاً ، لأنَّ اثْنَينِ أَزْكَى منَ الوَاحِدِ . وقال العجاج :
عَنْ قَبْضِ مَنْ لاَقى أَخَاسٍ أَمْ زَكا
وقال ابنُ السكيت : الأخَاسِي : جمْعُ خَساً ، وهو الفَرْدُ .
وقال اللِّحْيَانيُّ : زَكِيَ الرّجُلُ يَزْكَى ، وزَكا يَزْكو زُكُوّاً ، وزكاءً ، وقد زَكَوْتُ وزَكِيتُ أي صِرْتُ زَاكياً .
قال ابن الأنباري : الزَّكاءُ : الزيادة من قولك : زكا يزكو زكاءً ، وهذا : ممدود ، وزكاً مقصور : الزَّوْحَانِ ، ويجوز خَساً وزَكاً بالإجراء ، ومن لم يجرهما جعلهما ( بمنزلة مَثْنَى وثُلاَثَ ورُبَاعَ ، ومن أجراهما جعلهما ) نكرتين .
وقال أحمد بن عبيد : خَسَا وَزَكَا لا يُنَوَّنانِ ، ولا تدخلهما الألف واللام ، لأنهما على مذهب ( فَعَلَ ) مثل : وهي وعفا ، وأنشد للكميت :
لأدْنَى خَسَا أو زكا من سِنِيك
إلى أَربَعٍ فيقول انتظارا
وقال الفراء : يكتب خَسَا بالألف لأنه من خَسَأَ مهموز وزكا يكتب بالألف لأنه من يزكو .
( سَلمة عن الفراء ) : العربُ تقولُ للزَّوْج : زَكاً ، وللفَرْدِ : خَساً فَتُلْحِقُهُ بِبَابِ قَناً ، ومنهم مَنْ يقولُ : زَكَى ، وخَسى .
قال : ويُلْحِقُه ببَابِ زُفَرَ .
ويقال : هو يُخَسِّي ويُزَكِّي إذا قَبَضَ على شيءٍ في كَفِّهِ وقال : أَزَكاً أَمْ خَساً . وأنشدَ :
يَعْدُو على خَمْسٍ قَوَائِمُه زَكا
زكأ : ومِنْ مَهْمُوزِه .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : رَجُلٌ زُكَأَةٌ أي مُوسِرٌ .
وروى اللِّحْيَانيُّ عنه : إنه لَملِيءٌ زُكَأَةٌ أيْ حَاضِرُ النَّقْد عَاجِلُهُ .
ويقالُ : قد زَكَأَهُ أي : عَجَّلَ نَقدَهُ .
وقال الليث : زَكَأَتِ النَّاقَةُ بِوَلدِها حِينَ ترْمِي بهِ عِنْدَ الطَّلْقِ ، والمَصْدَرُ : الزِّكْءُ على فَعْلٍ مَهْموزٌ ، ويُقالُ : قَبَحَ اللَّهُ أُمّاً زَكَأَتْ به ، ولَكأَتْ بهِ أيْ : وَلدَتْهُ .
وكز : قال الليث : الوكْزُ : الطَّعْنُ ، يقالُ : وَكَزَهُ بِجُمْعِ كَفِّهِ .
( أبو عُبيدٍ عن الكسائي ) : وكَزْتُه ، ونَكَزْتُه ، ونهَزتُهُ ، ولهَزْتُهُ ، وثَفَنْتُهُ بمعْنًى واحد .
وقال الزجاجُ في قوله تعالى : ( مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسَى ) ( القصص : 15 ) .
قال : الوَكْزُ : أَنْ يَضرِبَ بجُمعِ كَفِّهِ .
وقيل : وَكَزَهُ بالْعَصَا .
وروى أَبُو ترابٍ لبعض العربِ : رُمْحٌ مَرْكُوزٌ ، وموْكُوزٌ بمعنًى واحد .
وأنشد :
وَالشَّوْكُ في أَخْمَصِ الرِّجْلَيْنِ مَوْكُوزُ

##### Türkçe

ك ز ( **وايء** )
**كوز** , **كزا** , **زوك** , **زكأ** , **زكا** , **زأك** , **وكز** , **وزك** : (kullanılanlar).

**كزا** : Lîs onu ihmal etti; Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: O şöyle dedi: **كَزَا**; **إذَا أَفْضَلَ عَلَى مُعْتِفِيهِ** (kendisine itikâf edenlerin üzerine üstün geldiği zaman).

**زوك** : Lîs onu ihmal etti.
İbnü’s-Sikkît dedi: **الزَّوْكُ**: karganın yürüyüşüdür; o, yürüyenin bedeninin hareketinde birbirine yakın adımdır.
Ebû Zeyd dedi: **زَاكَ يَزُوكُ زَوْكاً**; yürüdüğü zaman bedenini ve iki kalçasını hareket ettirdiğinde ve iki bacağı arasını açtığında; o, **الزَّوَنَّكُ**tur.
Ebû ‘Umer dedi: **الزَّوْكُ**: yakınlık ve bacakları açma içinde bir yürüyüştür; ve inşad etti:
رَأَيْتُ رِجَالاً حِينَ يَمشُون فَحّجُوا
وزَاكُوا وما كانُوا يزُوكُونَ من قبلُ

**وزك** : Lîs onu ihmal etti.
İbnü’s-Sikkît dedi: Ferrâ dedi: Onu **مُوزِكَةً** gördüm; ve **أَوْزَكَتْ**; o, kısa boylunun yürüyüşünden çirkin bir yürüyüştür.

**زأك** : hemze ile; Lîs onu ihmal etti; Münzirî bana Ebû Hizâm’ın **المَنْبُورَةِ**sinde okuttu:
تَزَاءَكَ مُضْطَنِىءٌ آرمٌ
إذا ائْتَبّهُ الأدُّ لاَ يَفْطَؤُهْ
İbnü’s-Sikkît dedi: **التَّزَاؤكُ**: utanmadır;
ve **المُضْطَنِىءُ**: utanan.
Dedi: ve **الآرِمُ**: devam eden (muvâsıl)dır; **ائْتَبَّهُ**: ona hazırlandı; **لا يَفْطَؤُهُ**: onu kahretmez.

**كوز** : denir: **كازَ يَكُوزُ** ve **اكْتَازَ يَكْتَازُ**; **بالكُوزِ** ile içtiği zaman.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **كاب يكُوبُ**; **بالكُوبِ** ile içtiği zaman; o, kulpsuz **الكُوزُ**dur; kulplu olursa o **كُوزٌ**dur.
Denir: Onu **يَكُوزُ** ve **يكْتَازُ**, ve **يكُوبُ** ve **يكْتَابُ** ederken gördüm; **الكُوز**un çoğulu: **كيزَانٌ**.
İbn Düreyd: **كُزْتُ** şeyi **أكوزُه كَوْزاً**; onu topladığım zaman.
Ve **بنُو الكُوزِ**: Araplardan bir batındır.
Araplar **مَكوزَة** ve **مِكْوَازاً** adını verdiler.
Başkası dedi: **مَكْوَزَةُ** Arapların adlarındandır.

**زكا** : Lîs dedi: **الزَّكَاةُ**: malın zekâtıdır; o, onun temizlenmesidir; ondan fiil: **زَكَّى يُزَكّي تَزْكِيةً**; ve **الزَّكاةُ**: صلاح (düzgünlük).
Denir: takvâ sahibi, **زَكيٌّ** bir adam; ve erkekler: **أتقيٍ اءُ أَزْكِياءُ**; ve ekin **يزْكُو زَكاءً**; uzatılmıştır; ve her şey ki artar ve semirirse, o **يَزْكُو زَكاءً**.
Ve dersin: Bu iş falanla **لا يَزْكُو**; yani ona yakışmaz.
Ve inşad etti:
والمالُ يَزْكُو بكَ مُسْتَكْبِراً
يَخْتَالُ قَدْ أَشْرَفَ لِلنَّاظِرِ
İbnü’l-Enbârî, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ( **وَحَنَانًا مِّن لَّدُنَّا وَزَكَواةً** ) (Meryem: 13): manası: anne-babasına bir rahmet ve ona bir tezkiye olarak bunu yaptık.
Ezherî dedi: ismi, hakiki masdarın yerine ikame etti.
Ve Azîz ve Celîl dedi: ( **وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَواةِ فَاعِلُونَ** ) (Mü’minûn: 4).
Bazıları dedi: **للزَّكاةِ** yani صالح amel için yapanlardır.
Ve ondan, Azîz ve Celîl’in sözü: ( **خَيْراً مِّنْهُ زَكَواةً** ) (Kehf: 81); yani ondan daha hayırlı, صالح amelce.
Ferrâ dedi: **زكاةً**: صلاح olarak.
Ve yine onun sözü: ( **وَحَنَانًا مِّن لَّدُنَّا وَزَكَواةً** ); dedi: صلاح olarak.
(İbnü’l-Yezîdî, nahivci Ebû Zeyd’den) Azîz ve Celîl’in sözü hakkında: ( **وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَى مِنكُم مِّنْ أَحَدٍ أَبَداً** ) (Nûr: 21); ve ( **ما زكَّى** ) diye de okundu. Kim ( **ما زَكا** ) okursa manası: صلاح olmadı; kim ( **ما زكَّى** ) okursa manası: ıslah etmedi. ( **وَلَاكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّى مَن يَشَآءُ** ) (Nûr: 21); yani ıslah eder.
Başkası dedi: Maldan miskinlere, haklarından çıkarılana **زَكَاةٌ** denildi; çünkü o, mal için bir temizleme ve çoğaltma ve ıslah ve büyümedir; bunların hepsi söylenmiştir.
Araplar tek olana **خَساً**, iki eş olana **اثْنَينِ**: **زَكاً** der; ve onlara **زَكاً** denildi; çünkü iki, birden daha **أَزْكَى**dır. ‘Accâc dedi:
عَنْ قَبْضِ مَنْ لاَقى أَخَاسٍ أَمْ زَكا
İbnü’s-Sikkît dedi: **الأخَاسِي**: **خَساً**ın çoğuludur; o, tek olandır.
Lihyânî dedi: **زَكِيَ** adam **يَزْكَى**; ve **زَكا يَزْكو زُكُوّاً** ve **زكاءً**; ve ben **زَكَوْتُ** ve **زَكِيتُ**; yani **زَاكياً** oldum.
İbnü’l-Enbârî dedi: **الزَّكاءُ**: artıştır; senin sözünden: **زكا يزكو زكاءً**; ve bu uzatılmıştır; ve **زكاً** kısaltılmış: **الزَّوْحَانِ**; ve icrâ ile **خَساً** ve **زَكاً** caizdir; onları icrâ etmeyen, ikisini ( **بمنزلة مَثْنَى وثُلاَثَ ورُبَاعَ** ) kıldı; onları icrâ eden, ikisini nekre yaptı.
Ahmed b. ‘Ubeyd dedi: **خَسَا وَزَكَا** tenvinlenmez; ve onlara elif-lâm girmez; çünkü ikisi ( **فَعَلَ** ) mezhebi üzeredir; مثل: **وهي** ve **عفا**; ve Kumeyt’ten inşad etti:
لأدْنَى خَسَا أو زكا من سِنِيك
إلى أَربَعٍ فيقول انتظارا
Ferrâ dedi: **خَسَا** elif ile yazılır; çünkü o, hemzeli **خَسَأَ**dendir; ve **زكا** elif ile yazılır; çünkü o, **يزكو**dandır.
(Seleme, Ferrâ’dan): Araplar çifte **زَكاً**, teke **خَساً** der; böylece onu **قَناً** babına ilhak eder; onlardan kimisi: **زَكَى** ve **خَسى** der.
Dedi: ve onu **زُفَرَ** babına ilhak eder.
Ve denir: O, avucunda bir şeye kabzedip: **أَزَكاً أَمْ خَساً** dediği zaman **يُخَسِّي** ve **يُزَكِّي** eder. Ve inşad etti:
يَعْدُو على خَمْسٍ قَوَائِمُه زَكا

**زكأ** : ve onun hemzelisindendir.
(Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den): **رَجُلٌ زُكَأَةٌ**; yani varlıklı.
Lihyânî ondan rivayet etti: O, dolu (malca), **زُكَأَةٌ**dur; yani hazır nakdi, peşini olan.
Ve denir: Onu **زَكَأَهُ**; yani nakdini acele etti.
Lîs dedi: **زَكَأَتِ النَّاقَةُ بِوَلدِها**; doğum sancısı sırasında onu attığı zaman; masdar: **الزِّكْءُ**; hemzeli **فَعْلٍ** üzeredir. Ve denir: Allah, onunla **زَكَأَتْ** ve onunla **لَكأَتْ** olan anayı çirkin kılsın; yani onu doğurdu.

**وكز** : Lîs dedi: **الوكْزُ**: saplamadır; denir: onu, avucunun yumruğuyla **وَكَزَهُ**.
(Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den): Onu **وكَزْتُه** ve **نَكَزْتُه** ve **نهَزتُهُ** ve **لهَزْتُهُ** ve **ثَفَنْتُهُ**; tek bir mana ile.
Zeccâc, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ( **مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسَى** ) (Kasas: 15).
Dedi: **الوَكْزُ**: avucunun yumruğuyla vurmasıdır.
Ve denildi: onu değnekle **وَكَزَهُ**.
Ebû Turâb, bazı Araplardan rivayet etti: **رُمْحٌ مَرْكُوزٌ** ve **موْكُوزٌ** tek bir mana ile.
Ve inşad etti:
وَالشَّوْكُ في أَخْمَصِ الرِّجْلَيْنِ مَوْكُوزُ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والكاف وما يثلثهما)
(وكل) الواو والكاف واللام: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اعتمادِ غيرِكَ في أمرك. من ذلك الوُكَلة(1)، والوَكَل: الرّجُل الضّعيف. يقولون وُكَلَةٌ تُكَلَةٌ. والتوكُّل منه، وهو إظهار العَجْز في الأمر والاعتمادُ على غيرك. ووَاكَلَ فلانٌ، إذا ضَيَّع أمرَهُ مُتَّكِلاً على غيره. وسُمِّي الوكِيلُ لأنّه يُوكَلُ إليه الأمر. والوَِكال في الدّابّة: أن يتأخَّر أبداً خَلْفَ الدّوابّ، كأنّه يَكِلُ الأمرَ في الجَرْيِ إلى غيرِهِ. وفي شعر امرئ القيس:‏
* لا يواكل نَهْزها *‏
أي لا يبطئ؛ وأصله من المُواكَلَة. [و] وَاكَلْتُ الرّجلَ، إذا اتَّكَلتَ عليه واتَّكَلَ عليك. ويقولون: الوَِكَالُ في الدّابّة: أن يسير بسَيْرِ الآخَر.‏
(وكم) الواو والكاف والميم كلمةٌ. يقولون: وُكِمَت الأرضُ إذا وُطِئَتْ(2). وَوَكَمَه الأمْرُ: حَزَنَهُ. وَوُكِمَ: رُدَّ(3).‏
(وكن) الواو والكاف والنون. يقولون لعُشِّ الطّائر: وَكْن، ويجمعُ وُكنات(4). وفي الحديث: "أقِرُّوا الطّيرَ في وَكناتها(5)". ويقولون: توكَّنَ، في معنى تَمكَّنَ(6).‏
(وكا) الواو والكاف والحرف المعتل: أُصَيلٌ يدلُّ على شَدِّ شيء وشِدَّة. منه الوِكَاء: الذي يُشَدُّ به. وفي الحديث: "احفَظْ عِفاصَها ووِكاءَها". وتقول: سألته فأوكى عَلَيَّ، أي بَخِلَ، كأنَّه قد شَدَّ، وإنَّ فُلاناً لَوِكاءٌ ما يَبِضُّ بشَيء. قال أبو عُبيدٍ في حديث الزُّبير: "أنَّه كانَ يُوكِي بينَ الصَّفا والمَرْوَة"، قال: أي يَملأُ ما بَينَهما سَعياً، كما يُوكَى السِّقاءُ بعد المَلْء.‏
ومن الباب تَوَكَّأْتُ على كذا، أي اتَّكَأتُ، لأنَّه يتشدَّدُ به ويتقوّى به. وأوكأت فلاناً إيكاءً: نصَبْتُ له مُتَّكَأً.‏
(وكب) الواو والكاف والباء: كلمتان تدلُّ إحداهما على الانتصاب والأخرى على ضَرب من السَّير.‏
الأول الوَكْب: الانتصاب. والواكِبَةُ: القائمةُ من قوائم السَّريرِ(7) أو غيره. ومن الباب: وَكَبَ العِنَبُ: أخَذَ في النُّضْج. وذلك حين يمتلئُ ماءً وينضَح حَبُّه(8).‏
والثاني الوَكَبان: مِشْيَةٌ في دَرَجان. يقال ظَبيةٌ وَكُوبٌ. والمُوكِبُ: الطَّائر إذا تهيَّأَ للطَّيَران.‏
(وكت) الواو والكاف والتاء: كلمة وهي الوَكْتَة، كالنُّكْتة في الشَّيء. ويقال للرُّطَبة إذا تقطَّعت: قد وَكَّتَتْ.‏
(وكح) الواو والكاف والحاء: كلمةٌ تدلُّ على صلابةٍ وشِدّة. منه الأوْكح: الحَجَر(9). وحَفَر حتى أوكَح، أي وَصَلَ إلى حجرٍ لا ينفُذُ فيه الحديد. واستَوْكح الفَرْخُ: غَلُظَ. وهذه فِراخٌ وُكُحٌ.‏
(وكد) الواو والكاف والدال: كلمةٌ تدلُّ على شَدٍّ وإحكام. وأوكِدْ عَقْدَكَ(10)، أي شُدّه. والوِكاد(11): حبل تُشَدُّ به البقرة عند الحَلْب. ويقولون: وَكَدَ وَكْدَهُ، إذا أمَّه(12) وعُنِيَ به.‏
(وكر) الواو والكاف والراء: أصلٌ صحيح ليست كَلِمُهُ على قياسٍ واحد، لكنّها أفراد. فالوَكَرَى: ضَرْبٌ من العَدْو. والوَكَّار: الرّجُل العَدَّاء. والوَكَرَى من النِّساء: الشَّديدة الوطءِ إذا مَشَتْ. وكَرْتُ الإناءَ: ملاتُه. ووَكَر بطنه: مَلأه. والوَكِيرة: الطَّعام يُتَّخَذ للبِناء(13). والواكِرُ: الطائر(14) يدخُل وَكْرَه. والوُكْرَة: المَوْرِدَةُ إلى الماء(15).‏
(وكز) الواو والكاف والزاء بناءٌ صحيح؛ يقال وكَزَه: طعَنَه. ووكَزه: ضَربه بجُمْع كفِّه(16). [و] وَكَزَه: دَفَعه.‏
(وكس) الواو والكاف والسين: كلمةٌ تدلُّ على نَقصٍ وخُسْران. فالوَكْس: النَّقْص. وَكَسْتُه: نَقَصْتُه. ووُكِسَ الرّجلُ وأُوكِسَ: خَسِر. وبَرَأت الشّجَّةُ على وَكْسٍ، إذا لم يتمَّ بُرؤُها.‏
(وكع) الواو والكاف والعين كلمتان. إحداهما تدلُّ على قوّة، والأخرى على نوعٍ من الضَّرب.‏
الأولى قولهم: سِقاءٌ وكيعٌ، أي قويٌّ لا يَسِيل منه شيء، ويقال: استَوْكَعَتْ مَعِدتُه اشتدَّت(17). ومنه قياس اسم وَكِيع. والوَكَع في الإماء من هذا، وهو مَيَلانٌ في صَدْر القَدَم نحْوَ الخِنْصر. وإنّما كان في الإماء لأنَّهن يكْدُدْنَ(18). وفرسٌ وَكيعٌ: صُلْب.‏
والأخرى قولهم: وكعَتْهُ العقربُ بإبرتها: ضرَبَتْه. وَكعَت تَكَعُ وَكْعاً. منه وَكع النّاقةَ: حَلَبَها. وبات الفصيلُ يَكَعُ أُمَّه الليلة.‏
(وكف) الواو والكاف والفاء: أصلٌ صحيح ليست كلِمهُ على قياسٍ واحد. فالوَكْفُ وَكْفُ البيت، وهو الوَكيف أيضاً(19). واستَوْكَف: استَقْطَر.‏
والوِكاف لغةٌ في الإكاف. والوَكَف: الإثْم والعَيب. والتوكُّف: التَّوقُّع، ولعلّه أصلُه انتظار الوكف. والوَكَفُ: مطمئِنٌّ من الأرض. ووَكَفُ الجبَل: أََسافِله قال:‏
* يَعلُو دكاكيك ويعلو وَكَفا(20) *‏
والوَكْف* النَّطْع. وليس في هذا الأمر وَكَفٌ، أي فسادٌ وضَعْف.‏
--------------ــ
(1) الوكلة بضم الواو وفتح الكاف كهمزة، ويقال أيضاً: "تكلة" بالإبدال كما سيأتي.‏
(2) في المجمل: "وطئت وأكلت".‏
(3) في المجمل: "الأصمعي: الموكوم: المردود عن الحاجة أشد رد".‏
(4) بضمتين، وبضمة وبضم ففتح، والحق أن هذه جمع وكنة مثلثة الواو وبضمتين أيضاً، أما الوكن فيجمع على أوكن ووكون، ووكن بضم وبضمتين.‏
(5) في المجمل واللسان: "على وكناتها".‏
(6) في الأصل: "في معنى الذي تمكن". وكلمة "الذي" مقحمة.‏
(7) في الأصل: "من قائمة السرير".‏
(8) في الأصل: "وينفج"، تحريف. وفي المجمل: "إذا أخذ في النضج".‏
(9) وكذا في المجمل. وفسره في القاموس بأنه التراب، أو الحجر، واقتصر في اللسان على تفسيره بالتراب.‏
(10) ويقال أيضاً وكد، وأكد، وآكد.‏
(11) والإكاد أيضاً بالهمزة.‏
(12) في الأصل: "أمته". وفي اللسان: "وكد وكده: قصد قصده وفعل مثل فعله".‏
(13) في اللسان: "الطعام يتخذه الرجل عند فراغه من بنيانه فيدعو إليه".‏
(14) كذا على الصواب في المجمل. وفي الأصل: "والوكر وكر الطائر".‏
(15) في الأصل: "إلى النساء"، صوابه في المجمل والقاموس. والوكرة بهذا المعنى مما ورد في القاموس ولم يرد في اللسان. والموردة بكسر الراء، كما في القاموس واللسان (ورد) وكذا المجمل (وكر)، لكن ضبطت في القاموس (وكر) بفتح الراء خطأ وفسرت بأنها مأتاه الماء.‏
(16) في الأصل: "بجميع"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.‏
(17) في اللسان: "أي اشتدت طبيعته".‏
(18) في الأصل: "يلدون"، تحريف. وفي المجمل مع أثر طمس وتفسير لكلمة من المادة: "الإماء اللواتي يكددن".‏
(19) في القاموس: "وكف البيت يكف وكفاً ووكيفاً وتوكافا: قطر".‏
(20) وكذا ورد إنشاده في المجمل. لكن في ديوان العجاج 83 واللسان (وكف): "يعلو الدكاديك". وانفرد اللسان برواية: "ويعلو الوكفا".‏

ـ

##### Türkçe

(باب الواو والكاف وما يثلثهما)
(**وكل**) **الواو** ve **الكاف** ve **اللام**: sağlam bir asıldır; senin işinde başkasına dayanmayı gösterir. Bundan: **الوُكَلة**(1), ve **الوَكَل**: zayıf adam. Derler: **وُكَلَةٌ تُكَلَةٌ**. Ve **التوكُّل** ondandır; o, işte aczi açığa vurmak ve başkasına dayanmadır. Ve falan kimse **وَاكَلَ** etti, eğer işini zayi ettiyse, başkasına dayanarak. Ve **الوكِيلُ** adlandırıldı; çünkü iş ona **يُوكَلُ** edilir. Ve binek hayvanda **الوَِكال**: daima bineklerin arkasında geri kalmasıdır; sanki koşmada işi başkasına **يَكِلُ** eder. İmru’ul-Kays’ın şiirinde:
* لا يواكل نَهْزها *
yani yavaşlamaz; aslı **المُواكَلَة**dendir. [Ve] **وَاكَلْتُ** adamı, eğer ona dayandıysan ve o da sana dayandıysa. Ve derler: binek hayvanda **الوَِكَالُ**: başkasının yürüyüşüyle yürümesidir.

(**وكم**) **الواو** ve **الكاف** ve **الميم** bir kelimedir. Derler: **وُكِمَت** yer, eğer çiğnendiyse(2). Ve **وَوَكَمَه** iş: onu hüzünlendirdi. Ve **وُكِمَ**: geri çevrildi(3).

(**وكن**) **الواو** ve **الكاف** ve **النون**. Kuşun yuvasına derler: **وَكْن**; **وُكنات**(4) diye çoğul yapılır. Hadiste: “Kuşları **وَكناتها**(5) içinde bırakınız.” Derler: **توكَّنَ**, **تَمكَّنَ** anlamında(6).

(**وكا**) **الواو** ve **الكاف** ve illetli harf: bir asıldır; bir şeyi bağlamayı ve sıkılığı gösterir. Ondan **الوِكَاء**: onunla bağlanan şey. Hadiste: “Onun **عِفاصَها**sını ve **وِكاءَها**sını koru.” Ve dersin: ona sordum da bana karşı **أوكى** etti; yani cimrilik etti; sanki bağlamış gibidir. Ve muhakkak falan kimse **لَوِكاءٌ**dur; hiçbir şey **يَبِضُّ** etmez. Ebû Ubeyd, Zübeyr hadisi hakkında dedi: “Onun **يُوكِي** ettiği, **الصَّفا** ile **المَرْوَة** arasındaydı”; dedi: yani ikisinin arasını sa‘y ile doldurur; tıpkı kırba **السِّقاءُ** dolumdan sonra bağlandığı gibi.

Ve babdandır: **تَوَكَّأْتُ** şuna; yani **اتَّكَأتُ**; çünkü onunla sıkılaşır ve onunla güç kazanır. Ve falanı **أوكأت** ettim **إيكاءً**: ona bir **مُتَّكَأً** kurdum.

(**وكب**) **الواو** ve **الكاف** ve **الباء**: iki kelimedir; birisi doğrulmayı, diğeri yürüyüşten bir türü gösterir.
Birincisi **الوَكْب**: doğrulma. Ve **الواكِبَةُ**: sedirin(7) yahut başkasının ayaklarından dik duran olanı. Ve babdandır: **وَكَبَ** üzüm: olgunlaşmaya başladı. Bu, suyla dolduğu ve tanesi sızdırıp(8) akıttığı zamandır.
İkincisi **الوَكَبان**: koşarcasına bir yürüyüştür. Denir: **ظَبيةٌ وَكُوبٌ**. Ve **المُوكِبُ**: kuş, uçmaya hazırlandığı zaman.

(**وكت**) **الواو** ve **الكاف** ve **التاء**: bir kelimedir; o da **الوَكْتَة**dir; şeydeki **النُّكْتة** gibi. Ve **الرُّطَبة** için, parçalanıp koptuğu zaman: “**وَكَّتَتْ**” denir.

(**وكح**) **الواو** ve **الكاف** ve **الحاء**: sağlamlık ve şiddete delalet eden bir kelimedir. Ondan **الأوْكح**: taş(9). Ve “**أوكَح** edinceye kadar kazdı”; yani demirin içine işlemediği bir taşa ulaştı. Ve **استَوْكح** yavru kuş: kalınlaştı. Ve bunlar **فِراخٌ وُكُحٌ**dur.

(**وكد**) **الواو** ve **الكاف** ve **الدال**: bağlama ve sağlamlaştırmaya delalet eden bir kelimedir. Ve “**أوكِدْ** **عَقْدَكَ**(10)”; yani onu sık. Ve **الوِكاد**(11): sağım sırasında inek onunla bağlanan ip. Ve derler: **وَكَدَ وَكْدَهُ**, eğer onu kastettiyse(12) ve onunla ilgilendiyse.

(**وكر**) **الواو** ve **الكاف** ve **الراء**: sağlam bir asıldır; kelimeleri tek bir kıyasa göre değildir; fakat onlar fertlerdir. Şu halde **الوَكَرَى**: koşmanın bir türü. Ve **الوَكَّار**: koşucu adam. Ve kadınlardan **الوَكَرَى**: yürüdüğü zaman basışı şiddetli olan. **وكَرْتُ** kabı: onu doldurdum. Ve **وَكَر** karnı: onu doldurdu. Ve **الوَكِيرة**: bina için yapılan yemek(13). Ve **الواكِرُ**: kuş(14), **وَكْرَه**ine girer. Ve **الوُكْرَة**: suya varılan yer(15).

(**وكز**) **الواو** ve **الكاف** ve **الزاء** sağlam bir yapıdır; denir: onu **وكَزَه**: onu mızrakladı. Ve onu **وكَزه**: avucunun yumruğuyla(16) vurdu. [Ve] onu **وَكَزَه**: onu itti.

(**وكس**) **الواو** ve **الكاف** ve **السين**: eksiklik ve ziyana delalet eden bir kelimedir. Şu halde **الوَكْس**: eksiklik. Onu **وَكَسْتُه**: onu eksilttim. Ve adam **وُكِسَ** ve **أُوكِسَ**: zarar etti. Ve yara **الشّجَّةُ** **وَكْسٍ** üzere iyileşti; eğer iyileşmesi tamamlanmadıysa.

(**وكع**) **الواو** ve **الكاف** ve **العين** iki kelimedir. Birisi kuvvete, diğeri vuruştan bir türe delalet eder.
Birincisi onların sözü: **سِقاءٌ وكيعٌ**; yani güçlüdür, ondan hiçbir şey akmaz. Ve denir: **استَوْكَعَتْ** midesi: şiddetlendi(17). Ondan **وَكِيع** isminin kıyası. Ve cariyelerde **الوَكَع** da bundandır; o, ayağın göğsünde serçe parmağa doğru bir meyildir. Ancak cariyelerde oldu; çünkü onlar **يكْدُدْنَ** ederler(18). Ve **فرسٌ وَكيعٌ**: serttir.
Diğeri onların sözü: akrep onu iğnesiyle **وكعَتْهُ**: onu vurdu. **وَكعَت**; **تَكَعُ**; **وَكْعاً**. Ondan: deveyi **وَكع** etti: onu sağdı. Ve bu gece tay, anasını **يَكَعُ** ederek geceledi.

(**وكف**) **الواو** ve **الكاف** ve **الفاء**: sağlam bir asıldır; kelimeleri tek bir kıyasa göre değildir. Şu halde **الوَكْفُ**: evin **وَكْفُ**udur; o, **الوَكيف** de olur(19). Ve **استَوْكَف**: damla damla akıttı.
Ve **الوِكاف** **الإكاف** için bir lehçedir. Ve **الوَكَف**: günah ve ayıp. Ve **التوكُّف**: bekleyiş; belki aslı **الوكف**u beklemedir. Ve **الوَكَفُ**: yerden alçak bir yer. Ve **وَكَفُ الجبَل**: onun etekleridir; dedi ki:
* يَعلُو دكاكيك ويعلو وَكَفا(20) *
Ve **الوَكْف**: **النَّطْع**. Bu işte **وَكَفٌ** yoktur; yani bozukluk ve zayıflık.

--------------ــ
(1) **الوكلة** **الواو**’nun damması ve **الكاف**’ın fethasıyladır; **كهمزة**; ve ayrıca denir: “**تكلة**” ibdâl ile, ileride geleceği üzere.
(2) **المجمل**’de: “**وطئت وأكلت**”.
(3) **المجمل**’de: “**الأصمعي**: **الموكوم**: ihtiyaçtan geri çevrilen; daha şiddetli geri çevirme.”
(4) İki dammayla; ve bir damma ile ve damma sonra fetha ile; doğru olan şudur ki bu, **وكنة**’nin çoğuludur; **الواو**’su üçlüdür ve iki dammayla da; أما **الوكن** ise **أوكن** ve **وكون** ve **وكن** (bir damma ile ve iki damma ile) üzere çoğul yapılır.
(5) **المجمل** ve **اللسان**’da: “**على وكناتها**”.
(6) Asılda: “**في معنى الذي تمكن**”. “**الذي**” kelimesi araya sokulmuştur.
(7) Asılda: “**من قائمة السرير**”.
(8) Asılda: “**وينفج**”; tahriftir. **المجمل**’de: “**إذا أخذ في النضج**”.
(9) **المجمل**’de de böyledir. **القاموس**’ta onu, toprak yahut taş diye tefsir etti; **اللسان**’da onu toprak diye tefsir etmekle yetindi.
(10) Ayrıca denir: **وكد** ve **أكد** ve **آكد**.
(11) Hemzeyle **الإكاد** da.
(12) Asılda: “**أمته**”. **اللسان**’da: “**وكد وكده**: **قصد قصده وفعل مثل فعله**”.
(13) **اللسان**’da: “Bina işinden boşaldığı zaman adamın yaptığı yemek; ona davet eder.”
(14) **المجمل**’de doğru olan üzere böyledir. Asılda: “**والوكر وكر الطائر**”.
(15) Asılda: “**إلى النساء**”; doğrusu **المجمل** ve **القاموس**’tadır. **الوكرة** bu anlamla **القاموس**’ta gelmiş olup **اللسان**’da gelmemiştir. Ve **الموردة** **الراء**’ın kesriyledir; **القاموس** ve **اللسان** (**ورد**)’da ve yine **المجمل** (**وكر**)’da olduğu gibi; fakat **القاموس** (**وكر**)’da **الراء**’ın fethasıyla yanlış zabtedildi ve “suyun gelişi” diye tefsir edildi.
(16) Asılda: “**بجميع**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’tadır.
(17) **اللسان**’da: “yani tabiatı şiddetlendi.”
(18) Asılda: “**يلدون**”; tahriftir. **المجمل**’de, silinme izi ve maddeden bir kelime için tefsirle birlikte: “**الإماء اللواتي يكددن**”.
(19) **القاموس**’ta: “**وكف البيت يكف وكفاً ووكيفاً وتوكافا**: damladı.”
(20) **المجمل**’de onun inşadı böyle gelmiştir. Fakat **ديوان العجاج** 83 ve **اللسان** (**وكف**)’ta: “**يعلو الدكاديك**”. **اللسان**, “**ويعلو الوكفا**” rivayetiyle tek kalmıştır.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B2/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الوكز: الطعن، والدفع، والضرب بجميع الكف. قال تعالى: ﴿فوكزه موسى﴾ [القصص/15].

##### Türkçe

- **الوكز**: saplama, itme ve bütün avuçla vurma. Yüce Allah dedi ki: ﴿فوكزه موسى﴾ [القصص/15].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ك ز
وكزه وكزة شديدة‏:‏ ضربه بجمع كفّه ‏"‏ فوكزه موسى ‏"‏ وتقول‏:‏ فلان لكّاز وكّاز كأنه حية نكاز‏.‏

##### Türkçe

و ك ز
**وكزه** ve **وكزة** şiddetli: onu avucunun toplamasıyla vurdu. “Böylece Mûsâ ona vurdu.” Ve dersin ki: falan **لكّاز** **وكّاز**dır; sanki o, **حية نكاز**dır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

وَكَزَهُ وَكْزاً: دفعه وضربه مثل نَكَزَه. والوَكْزُ: الطعن. ووَكَزَه أَيضاً: طعنه بجُمْعِ كفه. وفي التنزيل العزيز: فَوَكَزَه موسى فَقَضَى عليه، وقيل: وَكَزَه أَي ضربه بجُمْعِ يده على ذَقَنِه. وفي حديث موسى، عليه السلام: فَوَكَزَ الفِرْعَوْنِيَّ فقتله أَي نَخَسه. وفي حديث المعراج: إِذ جاء جبريل، عليه السلام، فَوَكَزَ بين كَتِفَيَّ؛ الزجاج: الوَكْزُ أَن يضرب بجُمْع كفه، وقيل: وكَزَه بالعصا. وروى ابن الفَرَج عن بعضهم: رمح مَرْكُوزٌ ومَوْكوزٌ بمعنى واحد؛ وأَنشد:
والشَّوْكُ في أَخْمَصِ الرِّجْلَيْنِ مَوْكُوزُ
وفي التهذيب: يقال وَكَزْتُ أَنفه أَكِزُه إِذا كسرت أَنفه، ووَكَعْت أَنفَه فأَنا أَكَعُه مثل وَكَزْتُه. الكسائي: وَكَزْتُه ونَكَزْتُه ونَهَزْتُه ولَهَزْتُه بمعنى واحد. ووَكَزْتْهُ الحية: لدغته. ووَكَزَ وَكْزاً ووَكَزَ في عَدْوِه من فَزَع أَو نحوه؛ حكاه ابن دريد، قال: وليس بثَبَتٍ.ووَكْزٌ: موضع؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
فإَنَّ بأَجْراعِ البُرَيْراءِ فالحَشَى،
فَوَكْزٍ إِلى النَّقْعَيْنِ من وَبِعانِ

##### Türkçe

**وَكَزَهُ** **وَكْزاً**: onu itti ve onu vurdu; **نَكَزَه** gibi. Ve **الوَكْزُ**: saplama.

Ve **وَوَكَزَه** ayrıca: onu avuç içinin yumruğuyla sapladı. Ve aziz tenzilde: “Böylece Mûsâ onu **فَوَكَزَه**; böylece onun işini bitirdi”; ve denildi ki: **وَكَزَه** yani onu elinin yumruğuyla çenesine vurdu. Ve Mûsâ hadîsinde, عليه السلام: “Firavunîyi **فَوَكَزَ** de onu öldürdü” yani onu **نَخَسه**. Ve mi‘râc hadîsinde: “Cebrâîl geldiği vakit, عليه السلام, iki kürek kemiğim arasına **فَوَكَزَ**”; ez-Zeccâc: **الوَكْزُ** avuç içinin yumruğuyla vurmasıdır; ve denildi ki: onu değnekle **وكَزَه**. İbnü’l-Ferec bazı kimselerden rivayet etti: **مَرْكُوزٌ** ve **مَوْكوزٌ** mızrak, tek bir mânâdadır; ve inşâd etti:

Ve diken, iki ayağın taban çukurunda **مَوْكُوزُ**

Ve Tehzîb’de: denilir: “Burnunu kırdığım vakit **وَكَزْتُ** burnunu, onu **أَكِزُه**”; ve “Burnunu **وَكَزْتُه** gibi, burnunu **وَكَعْت**; ben onu **أَكَعُه**.” el-Kisâî: **وَكَزْتُه** ve **نَكَزْتُه** ve **نَهَزْتُه** ve **لَهَزْتُه** tek bir mânâdadır. Ve yılan onu **وَكَزْتْهُ**: onu soktu. Ve **وَكَزَ** **وَكْزاً**; ve korkudan yahut benzerinden koşusunda **وَكَزَ**; bunu İbn Düreyd hikâye etti; dedi ki: sabit değildir. Ve **وَكْزٌ**: bir yer; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

Şüphesiz **أَجْراعِ البُرَيْراءِ**’da, sonra **الحَشَى**’da,
sonra **وَكْزٍ**’de, **وَبِعانِ**’dan **النَّقْعَيْنِ**’e kadar.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ك ز * * وكَزَهُ * ضربه ودفعه وقيل ضربه بجمع يده على ذقنه وبابه وعد

##### Türkçe

* و ك ز * * **وكَزَهُ** * onu vurdu ve itti; ve denildi ki: elini yumruk yaparak onun çenesine vurdu; ve onun bâbı **وعد**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوكز، كالوعد: الدفع والطعن مثل نكزه ونهزه، قاله الكسائي. ويقال: وكزه، إذا نخسه. الوكز أيضا: الضرب يقال: وكزه بالعصا، إذا ضربه بها، وقيل: هو الضرب بجمع الكف على الذقن، وبه فسر قوله تعالى:  فوكزه موسى فقضى عليه  قاله الزجاج. وقال غيره: ضربه بالعصا. الوكز: الملء، ومنه: قربة موكوزة، أي مملوءة. الوكز: الركز، وروى أبو تراب لبعض العرب: رمح مركوز وموكوز، بمعنى واحد، وأنشد للمتنخل:
  حتى يجيء وجن اللـيل مـوغـلـه                      والشوك في أخمص الرجلين موكوز قلت: هكذا أنشده الصاغاني للمتنخل، ولم أجده في شعره. وقال في العباب: ويروى مركوز وهي الرواية المشهورة، ونسب صاحب اللسان هذا القول لأبي الفرج عن بعضهم. الوكز: العدو والإسراع، قاله ابن عباد. وقيل: هو العدو من فزع أو نحوه، كالتوكيز، حكاه ابن دريد، وليس بثبت، وفي كلام المصنف قصور. وكز: ع، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  فإن بأجراع البريراء فالحشى                      فوكز إلى النقعين من وبعان وتوكز لكذا: تهيأ، مثل توشز وتوفز. توكز على عصاه: توكأ. توكز من الطعام: تملأ. كذا في العباب. ومما يستدرك عليه: وكزت أنفه أكزه: كسرته، مثل وكعت أنفه فأنا أكعه، كذا في التهذيب. وتقول: فلان وكاز لكاز، كأنه حية نكاز، كما في الأساس. وناقة وكزى، كجمزى: قصيرة، كما في التكملة والعباب.

##### Türkçe

**الوكز**; **الوعد** gibi: itme ve dürtme; **نكزه** ve **نهزه** gibi. Bunu **الكسائي** söylemiştir. Ve denilir: **وكزه**; onu dürttüğü zaman.

**الوكز** ayrıca: vurma; denilir: **وكزه بالعصا**; onu onunla vurduğu zaman. Ve denildi: o, avuç içini birleştirerek çeneye vurmaktır; ve bununla Yüce Allah’ın sözü tefsir edilmiştir: **فوكزه موسى فقضى عليه**; bunu **الزجاج** söylemiştir. Ve başkası dedi: onu değnekle vurdu.

**الوكز**: doldurma; ondan: **قربة موكوزة**; yani doldurulmuş.

**الوكز**: **الركز**. Ve **أبو تراب** bazı Araplardan rivayet etti: **رمح مركوز وموكوز**; tek bir mânâda. Ve **المتنخل** için şu beyti okudu:
  حتى يجيء وجن اللـيل مـوغـلـه                      والشوك في أخمص الرجلين موكوز

Dedim: **الصاغاني** bunu **المتنخل** için böyle okuttu; ve onu onun şiirinde bulmadım. Ve **العباب**’da dedi: ve **مركوز** diye rivayet edilir; ve o meşhur rivayettir. Ve **اللسان** sahibi bu sözü **أبي الفرج**’e, bazılarından olarak nisbet etti.

**الوكز**: koşma ve hızlanma; bunu **ابن عباد** söylemiştir. Ve denildi: o, bir korkudan veya benzerinden dolayı koşmadır; **التوكيز** gibi. Bunu **ابن دريد** nakletti; ve sabit değildir; ve musannifin sözünde eksiklik vardır.

**وكز**: **ع**; **ابن الأعرابي**’den. Ve şu beyti okuttu:
  فإن بأجراع البريراء فالحشى                      فوكز إلى النقعين من وبعان

**توكز** şu şeye: hazırlandı; **توشز** ve **توفز** gibi.

**توكز على عصاه**: dayandı.

**توكز من الطعام**: doldu. **العباب**’da böyledir.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **وكزت أنفه أكزه**: onu kırdım; **وكعت أنفه فأنا أكعه** gibi. **التهذيب**’de böyledir.

Ve dersin: falan **وكاز لكاز**; sanki o **حية نكاز**’dır; **الأساس**’ta olduğu gibi.

Ve **ناقة وكزى**; **جمزى** gibi: kısa; **التكملة** ve **العباب**’da olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَكَزَهُ
1 وَكَزَهُ ذ , (S, Msb,) aor. يَكِزُهُ, (Msb,) inf. n. وَكْزٌ, (Msb, K,) He struck, or beat him, (S, Msb,) [with anything,] as, for ex., with a staff, or stick: (TA:) or it signifies, (Msb,) or signifies also (S) he struck, or beat, him with his fist upon his chin: (S, Msb:) or, accord. to Ks, i. q. لَكَمَهُ; (Msb;) [i. e.] he struck, or beat, him with his fist. (A, K.) ― -b2- He pushed, or impelled, or repelled, him. (S, Msb, K.) ― -b3- He pierced him (Ks, K, * TK) with a spear. (TK.) ― -b4- He goaded him. (TA.) ― -b5- He broke his nose. (T, TA.)

وَكْزَةٌ
وَكْزَةٌ ذ A blow with the fist. (A.)

وَكَّازٌ
وَكَّازٌ ذ One who strikes, or beats, much with his fist. (A.)

مُتَوَكِّزٌ بأَمْرٍ
مُتَوَكِّزٌ بأَمْرٍ ذ Standing ready, or prepared, for a thing, or an affair. (L, art. وكد.)

##### Türkçe

وَكَزَهُ
1 **وَكَزَهُ** ذ , (S, Msb,) muzâri‘i **يَكِزُهُ**, (Msb,) mastarı **وَكْزٌ**, (Msb, K,) Ona vurdu, yahut onu dövdü, (S, Msb,) [herhangi bir şeyle,] meselâ bir değnekle yahut sopa ile: (TA:) yahut şu mânaya gelir, (Msb,) yahut ayrıca (S) şu mânaya gelir: çenesine yumruğuyla ona vurdu, yahut onu dövdü: (S, Msb:) yahut Ks’ye göre, **لَكَمَهُ** ile aynı mânadadır; (Msb;) [yani] yumruğuyla ona vurdu, yahut onu dövdü. (A, K.) ― -b2- Onu itti, yahut sevk etti, yahut geri itti. (S, Msb, K.) ― -b3- Onu mızrakla deldi (Ks, K, * TK). (TK.) ― -b4- Onu üvendireledi. (TA.) ― -b5- Burnunu kırdı. (T, TA.)

وَكْزَةٌ
**وَكْزَةٌ** ذ Yumrukla bir vuruş. (A.)

وَكَّازٌ
**وَكَّازٌ** ذ Yumruğuyla çok vuran, yahut çok döven kimse. (A.)

مُتَوَكِّزٌ بأَمْرٍ
**مُتَوَكِّزٌ بأَمْرٍ** ذ Bir şey için, yahut bir iş için hazır durur, yahut hazırlanmış. (L, art. وكد.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَكَزَ
وَكَزَ
a.  [ يَكِزُ ] ( n. ac. وَكْز 1 ), Struck, thumped; drove away.

b.  [ acc. &  Bi ], Thrust with.

c.  [ acc. &  Fī ], Drove into ( the ground ).

d.  Filled.

e.  Ran.

تَوَكَّزَ
تَوَكَّزَ V
a.  [ 'Ala ], Leant upon.

b.  [ Min ], Filled himseir with ( food ).

c.  [ La ], Inclined to ( evil ).

##### Türkçe

**وَكَزَ**
**وَكَزَ**
a. [ **يَكِزُ** ] ( n. ac. **وَكْز** 1 ), Vurdu, yumrukladı; uzaklaştırdı.

b. [ acc. & Bi ], ile dürttü.

c. [ acc. & Fī ], (toprağın) içine sürdü.

d. Doldurdu.

e. Koştu.

**تَوَكَّزَ**
**تَوَكَّزَ** V
a. [ 'Ala ], üzerine dayandı.

b. [ Min ], kendisini (yemekle) doldurdu.

c. [ La ], (kötülüğe) meyletti.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B2/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وكز
وَكَزَ - يَكِزُ
وَكَزَ - يَكِزً + كائن + كائناَ أو شيئاً: يلكمه: يضربه بجمع يده: يضربه بقبضة يده على ذقنه أو رأسه أو ما شابه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركات الضرب والبطش واللكم على أجزاء الجسم لإحداث أذى نفسي وجسدي "، وهي:
بَطَشَ- يَبْطِشُ، سَطا - يَسْطُوْ، وَكَزَ - يَكِزً، جَلَدَ - يَجْلِدُ، سَفَعَ - يَسْفَعُ، صَكَّ - يَصُكُّ
وكز
 	﴿ودخل المدينة على حين غفلة من أهلها فوجد فيها رجلين يقتتلان هذا من شيعته وهذا من عدوه فاستغاثه الذي من شيعته على الذي من عدوه فوكزه موسى فقضى عليه قال هذا من عمل الشيطان إنه عدو مضل مبين(15)﴾ القصص
مختار الصحاح
● [وكز] و ك ز: وكَزَهُ ضربه ودفعه وقيل ضربه بجمع يده على ذقنه وبابه وعد
معجم الفرائد القرآنية:
و ك ز
"وَكَزَهُ" فـي قولـه تعالـى:" فَوَكَزَهُ مـُوسَى فَقَضـَى عَلَيْهِ " (15) القصص .
الوَكْز : الضرب والدفع، وقيل وكزه أي ضربه بجُمع كفه .
الراغب
وكز
- الوكز: الطعن، والدفع، والضرب بجميع الكف. قال تعالى: }فوكزه موسى{ [القصص/15].
ملخص اللسان
1.     وَكَزَهُ وَكْزاً: دفعه وضربه مثل نَكَزَه.
2.     والوَكْزُ: الطعن.
3.     ووَكَزَه أَيضاً: طعنه بجُمْعِ كفه.فَوَكَزَ بين كَتِفَيَّ؛ الزجاج:  الوَكْزُ أَن يضرب بجُمْع كفه،
4.    وفي التنزيل العزيز: فَوَكَزَه موسى  فَقَضَى عليه، وقيل: وَكَزَه أَي ضربه بجُمْعِ يده على ذَقَنِه.
5.     فَوَكَزَ الفِرْعَوْنِيَّ فقتله أَي نَخَسه.
6.     وقيل: وكَزَه بالعصا.
7.     رمح مَرْكُوزٌ ومَوْكوزٌ بمعنى واحد؛
8.     يقال وَكَزْتُ أَنفه أَكِزُه إِذا كسرت أَنفه،
9.     وَكَزْتُه ونَكَزْتُه ونَهَزْتُه ولَهَزْتُه بمعنى واحد.
10.                        ووَكَزْتْهُ الحية: لدغته.
11.                       وَكَزَ وَكْزاً  ووَكَزَ في عَدْوِه من فَزَع أَو نحوه؛
لسان العرب
● - وكز: وَكَزَهُ وَكْزاً: دفعه وضربه مثل نَكَزَه. والوَكْزُ: الطعن.  ووَكَزَه أَيضاً: طعنه بجُمْعِ كفه. وفي التنزيل العزيز: فَوَكَزَه موسى  فَقَضَى عليه، وقيل: وَكَزَه أَي ضربه بجُمْعِ يده على ذَقَنِه. وفي حديث  موسى، عليه السلام: فَوَكَزَ الفِرْعَوْنِيَّ فقتله أَي نَخَسه. وفي حديث  المعراج: إِذ جاء جبريل، عليه السلام، فَوَكَزَ بين كَتِفَيَّ؛ الزجاج:  الوَكْزُ أَن يضرب بجُمْع كفه، وقيل: وكَزَه بالعصا. وروى ابن الفَرَج عن  بعضهم: رمح مَرْكُوزٌ ومَوْكوزٌ بمعنى واحد؛ وأَنشد:  والشَّوْكُ في أَخْمَصِ الرِّجْلَيْنِ مَوْكُوزُ  وفي التهذيب: يقال وَكَزْتُ أَنفه أَكِزُه إِذا كسرت أَنفه، ووَكَعْت  أَنفَه فأَنا أَكَعُه مثل وَكَزْتُه. الكسائي: وَكَزْتُه ونَكَزْتُه  ونَهَزْتُه ولَهَزْتُه بمعنى واحد. ووَكَزْتْهُ الحية: لدغته. ووَكَزَ وَكْزاً  ووَكَزَ في عَدْوِه من فَزَع أَو نحوه؛ حكاه ابن دريد، قال: وليس  بثَبَتٍ.ووَكْزٌ: موضع؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  فإَنَّ بأَجْراعِ البُرَيْراءِ فالحَشَى،  فَوَكْزٍ إِلى النَّقْعَيْنِ من وَبِعانِ
مقاييس اللغة:
(وكز) الواو والكاف والزاء بناءٌ صحيح؛ يقال وكَزَه: طعَنَه. ووكَزه: ضَربه بجُمْع كفِّه(16). [و] وَكَزَه: دَفَعه.‏
القاموس المحيط:
الوَكْزُ، كالوَعْدِ الدَّفْعُ، والطَّعْنُ، والضَّرْبُ بِجُمْعِ الكَفِّ، والمَلْءُ، والرَّكْزُ، والعَدْوُ،وع.
وتَوَكَّزَ: تَوَشَّزَ، وتَوَكَّأ، وتَمَلأَّ.
تاج العروس:
وكز
الوَكْزُ كالوَعْدِ : الدَّفْعُ والطَّعْنُ مثلُ نَكَزَه ونَهَزَه قاله الكِسائِيُّ . ويقال : وَكَزَهُ إذا نَخَسَه . الوَكْزُ أَيضاً : الضَّرْبُ يقال : وَكَزَه بالعَصا إذا ضربَه بها وقيل : هو الضَّرْبُ بجُمْعِ الكَفِّ على الذَّقن وبه فُسِّرَ قولُه تعالى : " فوَكَزَه مُوسَى فقَضَى علَيْه " قاله الزَّجّاج . وقال غيرُه : ضربَه بالعصا . الوَكْزُ : المَلْءُ ومنه : قِرْبَةٌ مَوْكُوزَةٌ أَي مَملوءَةٌ . الوَكْزُ : الرَّكْزُ وروَى أَبو تُراب لبعضِ العرَب : رُمْحٌ مَرْكُوزٌ ومَوْكُوزٌ بمعنى واحِدٍ وأَنشد للمُتَنَخِّل :
حتّى يَجيءَ وجِنُّ اللَّيْلِ مُوغِلُهُ ... والشَّوْكُ في أَخْمَصِ الرِّجْلَيْن مَوْكُوزُ قلْتُ : هكذا أَنشده الصَّاغانِيُّ للمُتَنَخِّل ولم أجِدْه في شِعرِه . وقال في العُباب : ويُرْوَى مَرْكُوزُ وهي الرِّوايةُ المَشهورَةُ ونسَبَ صاحب اللسانِ هذا القولَ لأَبي الفَرَج عن بعضِهم . الوَكْزُ : العَدْوُ والإسراعُ قاله ابن عَبَّادٍ . وقيل : هو العَدْوُ من فَزَعٍ أَو نحوِه كالتَّوكيز حكاهُ ابن دُريد وليس بثَبتٍ وفي كلام المصنِّف قُصُورٌ . وَكْزٌ : ع عن ابن الأَعرابيِّ وأَنشدَ :
فإنَّ بأَجْراعِ البُرَيْراءِ فالحَشَى ... فوَكْزٍ إلى النَّقْعَيْنِ منْ وَبِعَانِ وتَوَكَّز لكذا : تَهيَّأَ مثلُ تَوَشَّزَ وتَوَفَّزَ . تَوَكَّزَ على عَصاه : تَوَكَّأَ . تَوَكَّزَ من الطَّعامِ : تَمَلأَ . كذا في العُباب . ومما يستدرك عليه : وَكَزْتُ أَنفَه أَكِزُه : كسَرْتُه مثلُ وكَعْت أَنفَه فأَنا أَكَعُه كذا في التهذيب . وتقول : فلانٌ وَكَّازٌ لَكّاز كأَنَّه حَيَّة نَكّاز كما في الأَساس . ونَاقَةٌ وَكَزَى كجَمَزَى : قصيرةٌ كما في التكملة والعُباب

##### Türkçe

وكز
**وَكَزَ - يَكِزُ**
**وَكَزَ - يَكِزً** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi: onu yumruklar: onu elini birleştirerek vurur: onu elinin yumruğuyla çenesine veya başına yahut benzerine vurur.
Ve lafız, “bedenin parçaları üzerine psikolojik ve bedensel bir zarar meydana getirmek için vurma, saldırma ve yumruklama hareketleri” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**بَطَشَ- يَبْطِشُ**، **سَطا - يَسْطُوْ**، **وَكَزَ - يَكِزً**، **جَلَدَ - يَجْلِدُ**، **سَفَعَ - يَسْفَعُ**، **صَكَّ - يَصُكُّ**

وكز
﴿Ve şehre, halkının gaflet içinde bulunduğu bir vakitte girdi; orada iki adamın dövüştüğünü buldu; şu onun taraftarlarından, şu da onun düşmanındandı; taraftarlarından olan, düşmanından olana karşı ondan yardım istedi; bunun üzerine Musa onu **فَوَكَزَهُ**; böylece onun işini bitirdi. Dedi ki: Bu şeytanın işindendir; şüphesiz o, apaçık saptırıcı bir düşmandır (15)﴾ **القصص**

مختار الصحاح
● [**وكز**] و ك ز: **وكَزَهُ**: onu vurdu ve itti; ve denildi ki: onu elini birleştirerek çenesine vurdu. Babı **وعد**.

معجم الفرائد القرآنية:
و ك ز
“**وَكَزَهُ**” Yüce Allah’ın şu sözü içinde: “**فَوَكَزَهُ** Musa, böylece onun işini bitirdi” (15) **القصص**.
**الوَكْز**: vurma ve itme; ve denildi ki: **وكزه** yani avucunun birleşiğiyle vurdu.

الراغب
وكز
- **الوكز**: saplama, itme ve bütün avuçla vurma. Yüce Allah dedi ki: ﴿**فوكزه موسى**﴾ [**القصص/15**].

ملخص اللسان
1. **وَكَزَهُ وَكْزاً**: onu itti ve vurdu; **نَكَزَه** gibi.
2. Ve **الوَكْزُ**: saplama.
3. Ve **وَكَزَه** ayrıca: avucunun birleşiğiyle onu sapladı. Böylece **فَوَكَزَ** iki kürek kemiğim arasına; ez-Zeccâc: **الوَكْزُ** avucunun birleşiğiyle vurmasıdır,
4. Ve Aziz Tenzil’de: **فَوَكَزَه** Musa, böylece onun işini bitirdi; ve denildi ki: **وَكَزَه** yani elinin birleşiğiyle çenesine vurdu.
5. **فَوَكَزَ** Firavunîyi, böylece onu öldürdü; yani onu dürttü.
6. Ve denildi ki: **وكَزَه** asayla.
7. **رمح مَرْكُوزٌ** ve **مَوْكوزٌ** bir tek mânâdadır;
8. denilir: **وَكَزْتُ أَنفه أَكِزُه**; burnunu kırdığım zaman,
9. **وَكَزْتُه** ve **نَكَزْتُه** ve **نَهَزْتُه** ve **لَهَزْتُه** bir tek mânâdadır.
10. Yılan onu **وَكَزْتْهُ**: onu soktu.
11. **وَكَزَ وَكْزاً** ve korku yahut benzerinden dolayı koşusunda **وَكَزَ**;

لسان العرب
● - **وكز**: **وَكَزَهُ وَكْزاً**: onu itti ve vurdu; **نَكَزَه** gibi. Ve **الوَكْزُ**: saplama. Ve **وَكَزَه** ayrıca: avucunun birleşiğiyle onu sapladı. Ve Aziz Tenzil’de: **فَوَكَزَه** Musa, böylece onun işini bitirdi; ve denildi ki: **وَكَزَه** yani elinin birleşiğiyle çenesine vurdu. Ve Musa hadîsinde, عليه السلام: **فَوَكَزَ** Firavunîyi, böylece onu öldürdü; yani onu dürttü. Ve Mi‘rac hadîsinde: Cebrâil geldiği zaman, عليه السلام, iki kürek kemiğim arasına **فَوَكَزَ**; ez-Zeccâc: **الوَكْزُ** avucunun birleşiğiyle vurmasıdır; ve denildi ki: **وكَزَه** asayla. İbnü’l-Ferec, bazılarından rivayet etti: **رمح مَرْكُوزٌ** ve **مَوْكوزٌ** bir tek mânâdadır; ve şu beyti okudu:
ve diken, iki ayağın taban çukurunda **مَوْكُوزُ**
Ve Tehzîb’de: denilir: **وَكَزْتُ أَنفه أَكِزُه**; burnunu kırdığım zaman; ve **وَكَعْت أَنفَه فأَنا أَكَعُه**; **وَكَزْتُه** gibi. el-Kisâî: **وَكَزْتُه** ve **نَكَزْتُه** ve **نَهَزْتُه** ve **لَهَزْتُه** bir tek mânâdadır. Yılan onu **وَكَزْتْهُ**: onu soktu. Ve **وَكَزَ وَكْزاً** ve korku yahut benzerinden dolayı koşusunda **وَكَزَ**; bunu İbn Düreyd nakletti; dedi ki: sabit değildir. Ve **وَكْزٌ**: bir yer; İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
Şüphesiz **أَجْراعِ البُرَيْراءِ**’da, sonra **الحَشَى**’da,
**فَوَكْزٍ**’den **النَّقْعَيْنِ**’e, **وَبِعانِ**’dan.

مقاييس اللغة:
(**وكز**) vav, kef ve zay sahih bir yapıdır; denilir: **وكَزَه**: onu sapladı. Ve **وكَزه**: avucunun birleşiğiyle onu vurdu (16). [Ve] **وَكَزَه**: onu itti.

القاموس المحيط:
**الوَكْزُ**، **كالوَعْدِ**: itme, saplama, avucun birleşiğiyle vurma, doldurma, **الرَّكْزُ**, koşma, ve ع.
Ve **تَوَكَّزَ**: **تَوَشَّزَ**, ve **تَوَكَّأ**, ve **تَمَلأَّ**.

تاج العروس:
وكز
**الوَكْزُ** **كالوَعْدِ**: itme ve saplama; **نَكَزَه** ve **نَهَزَه** gibi; bunu el-Kisâî söyledi. Ve denilir: **وَكَزَهُ**; onu dürttüğü zaman. **الوَكْزُ** ayrıca: vurmaktır; denilir: **وَكَزَه بالعَصا**; onunla vurduğu zaman; ve denildi ki: o, çene üzerine avucun birleşiğiyle vurmaktır; ve bununla Yüce Allah’ın şu sözü tefsir edildi: “**فوَكَزَه مُوسَى فقَضَى علَيْه**”; bunu ez-Zeccâc söyledi. Ve başkası dedi ki: ona asayla vurdu. **الوَكْزُ**: doldurmadır; ondan: **قِرْبَةٌ مَوْكُوزَةٌ** yani doldurulmuş. **الوَكْزُ**: **الرَّكْزُ**. Ebû Turâb, Araplardan bazılarına göre rivayet etti: **رُمْحٌ مَرْكُوزٌ** ve **مَوْكُوزٌ** bir tek mânâdadır; ve el-Mütenahhil’den şu beyti okudu:
Ta ki gelsin; gecenin cinleri onun içine dalanı... ve diken, iki ayağın taban çukurunda **مَوْكُوزُ**
Dedim ki: es-Sâgânî onu el-Mütenahhil’e böyle nispet ederek okuttu; onu onun şiirinde bulmadım. Ve el-‘Ubâb’da dedi ki: **مَرْكُوزُ** diye rivayet edilir; o meşhur rivayettir; Lisân sahibi bu sözü Ebû’l-Ferec’ten, bazılarından diye nispet etti. **الوَكْزُ**: koşma ve sürat; bunu İbn Abbâd söyledi. Ve denildi ki: o, korkudan yahut benzerinden koşmadır; **التَّوكيز** gibi; bunu İbn Düreyd nakletti ve sabit değildir; ve musannifin sözünde kusur vardır. **وَكْزٌ**: ع; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okuttu:
Şüphesiz **أَجْراعِ البُرَيْراءِ**’da, sonra **الحَشَى**’da... **فوَكْزٍ**’den **النَّقْعَيْنِ**’e, **وَبِعَانِ**’dan.
Ve **تَوَكَّز** şuna: hazırlandı; **تَوَشَّزَ** ve **تَوَفَّزَ** gibi. **تَوَكَّزَ** asasına: dayandı. **تَوَكَّزَ** yemekten: doydu. ‘Ubâb’da böyledir. Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **وَكَزْتُ أَنفَه أَكِزُه**: onu kırdım; **وكَعْت أَنفَه فأَنا أَكَعُه** gibi; Tehzîb’de böyledir. Ve dersin: falan **وَكَّازٌ لَكّاز**; sanki o, **حَيَّة نَكّاز** gibi; Esâs’ta olduğu üzere. Ve **نَاقَةٌ وَكَزَى** **كجَمَزَى**: kısa; Tekmile ve ‘Ubâb’da olduğu üzere.
