# وكس (و-ك-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%83%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - ك - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والسين و"وايء" معهما
ك س و، ك و س، و ك س، س و ك، ك ي س، ك س أ، ك أ س، أ س ك مستعملات كسو: الكِسْوَةُ والكُسْوةُ: اللباس. كَسَوْته: ألبسته. واكْتَسَى: لبس الكِسْوة.
والجميع: الكُسَى.
واكْتَسَتِ الأرض بالنبات: تغطت به.
والنسبة إلى الكِساء: كِسائيّ وكِساويّ. وتثنيته: كساءان وكساوان.
كوس:
الكُوسُ: خشبة مثلثة بقيس النجار بها تربيع الخشب وتدويره، وهي كلمة فارسية. والكُوس والكَوْس: فعل الدابة إذا مشت على ثلاث، كاسَتْ تكوسُ كَوْساً.
والكَوْسُ: الغرق، أعجمية. فإذا أصاب الناس خب في البحر، أي: رياح، فخافوا الغرق، قيل: خافوا الكَوْسَ.
وكَوَّسْتُهُ على رأسه تكويساً، أي: قلبته، وكاس كَوْساً مثله.
وكسى: الوَكْسُى في البيع: اتضاع الثمن. يقال: لا تَكِسْني في الثمن، وهو يُوكَسْ وَكْسا، والفعل: وكَس يكِسُ وَكْساً.
سوك: السَّوْك: فعلك بالسِّواكِ والمِسْواكِ. ساك فاه بالسِّواك وبالمِسواك، يَسُوكُ سوكاً. واستاك، بغير ذكر الفم.
والسِّواكُ يؤنث، وهي مطهرة للفم، أي: تطهره.
وتقول: جاءت الغنم تَساوَكُ هزالاً، أي: ما تحرك رؤوسها.
كيس: جمع الكيِّس: الأكياس. وتقول: هذا الأَكْيَسُ، وهي الكُوسَى، وهن الكُوسُ، والكُوسَيات، للنساء خاصة، والكُوسُ على تقدير: فضلى وفضل وعن الحسن: "كان الأَكايِسُ من المؤمنين إنما هو الغدو والرواح".
والكِيسُ: الخريطة، وجمعه: كِيَسة.
كسأ: مضى كُسءٌ من الليل، أي قطعة منه. وجعلته على كَسْءِ كذا، أي: بعده.
وأكساءُ القوم: أدبارهم. الواحد: كُسءٌ، قال:
استلحم الوحش على أَكْسائِهـا		أهوج محضير إذا النقع دخن
كأس: الكأسُ يذكر ويؤنث، وهو القدح والخمر جميعاً، وجمعها: أَكُؤُس وكؤوس.
أسك: الإسكتان: شفرا الرحم.
وامرأة مأسوكة، وهي التي أخطأت خافضتها.

##### Türkçe

**الكاف** ve **السين** ve onlarla birlikte “**وايء**”
**ك س و**، **ك و س**، ve **و ك س**، **س و ك**، **ك ي س**، **ك س أ**، **ك أ س**، **أ س ك** kullanımdadır.

**كسو**: **الكِسْوَةُ** ve **الكُسْوةُ**: elbise. **كَسَوْته**: ona elbise giydirdim. **واكْتَسَى**: **الكِسْوة** giydi.
Ve hepsi: **الكُسَى**.
Ve **واكْتَسَتِ الأرض بالنبات**: onunla örtündü.
Ve **الكِساء**’a nisbet: **كِسائيّ** ve **كِساويّ**. Ve onun tesniyesi: **كساءان** ve **كساوان**.

**كوس**:
**الكُوسُ**: marangozun onunla ağacın karelemesini ve yuvarlamasını ölçtüğü üçgen bir tahta; ve o Farsça bir kelimedir. Ve **الكُوس** ve **الكَوْس**: binitin üç ayak üzerinde yürüdüğünde fiili; **كاسَتْ** **تكوسُ** **كَوْساً**.
Ve **الكَوْسُ**: boğulma; yabancı dildendir. İnsanlara denizde **خب** isabet ederse, yani: rüzgârlar, boğulmaktan korkarlarsa, denilir: **الكَوْسَ**’tan korktular.
Ve **كَوَّسْتُهُ على رأسه تكويساً**، yani: onu ters çevirdim; ve **كاس كَوْساً** bunun benzeri.

**وكسى**: alışverişte **الوَكْسُى**: fiyatın düşüklüğü. Denilir: fiyatta beni **تَكِسْني** etme; ve o **يُوكَسْ** **وَكْسا**; fiil: **وكَس** **يكِسُ** **وَكْساً**.

**سوك**: **السَّوْك**: senin **بالسِّواكِ** ve **المِسْواكِ** ile yaptığın fiildir. **ساك** ağzını **بالسِّواك** ve **بالمِسواك**; **يَسُوكُ** **سوكاً**. Ve **استاك**; ağzı zikretmeksizin.
Ve **السِّواكُ** müennestir; ve o ağız için bir temizleyicidir, yani: onu temizler.
Ve dersin: koyunlar zayıflıktan **تَساوَكُ** olarak geldi; yani: başlarını oynatmazlar.

**كيس**: **الكيِّس**’in cemi: **الأكياس**. Ve dersin: bu **الأَكْيَسُ**’tur; ve o **الكُوسَى**’dır; ve onlar **الكُوسُ**’tur; ve **الكُوسَيات**; özellikle kadınlar içindir. Ve **الكُوسُ** şu takdir üzeredir: **فضلى** ve **فضل**. Ve **عن الحسن**: “**كان الأَكايِسُ من المؤمنين إنما هو الغدو والرواح**”.
Ve **الكِيسُ**: torba; onun cemi: **كِيَسة**.

**كسأ**: geceden bir **كُسءٌ** geçti; yani ondan bir parça. Ve onu şu **كَسْءِ** üzerine yaptım; yani: ondan sonra.
Ve kavmin **أكساءُ**’ı: onların arkaları. Tekili: **كُسءٌ**. Dedi ki:
استلحم الوحش على أَكْسائِهـا		أهوج محضير إذا النقع دخن

**كأس**: **الكأسُ** müzekker de söylenir müennes de; ve o kadeh ve şarap ikisidir; onun cemi: **أَكُؤُس** ve **كؤوس**.

**أسك**: **الإسكتان**: rahmin iki dudağı.
Ve **امرأة مأسوكة**: o, sünnetçisini ıskalayan kadındır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الوَكْسُ: النقصُ. وقد وَكَسَ الشيء يَكِسُ. وفي الحديث: "لها مَهْرُ مثلها لا وَكْسُ ولا شطط"، أي لا نقصان ولا زيادة. وقد وَكَسْتُ فلاناً: نَقَصْتُهُ. وبَرَأَتِ الشَجَّةُ على وَكْسٍ، إذا بقي في جوفها شيء. يقال: وُكِسَ فلان في تجارته، وأُوكِسَ أيضاً على ما لم يسمَّ فاعله فيهما، أي خَسِرَ.

##### Türkçe

**الوَكْسُ**: eksiltme/eksikliktir. Ve muhakkak **وَكَسَ** şeyi **يَكِسُ**. Hadiste: “Onun için, benzeri gibi bir mehir vardır; **لا وَكْسُ** ve ne de **شطط**”, yani ne eksiltme ne de artırma. Ve muhakkak ben **وَكَسْتُ** falancayı: onu eksilttim. Ve **الشَجَّةُ** **وَكْسٍ** üzere iyileşti; eğer onun iç boşluğunda bir şey kalmışsa. Denilir: Falanca ticaretinde **وُكِسَ**, ve yine **أُوكِسَ**; ikisinde de faili adlandırılmayan (meçhul) üzere; yani zarar etti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك س ( وايء )
كسا ، كوس ، كيس ، كأس ، وكس ، أسك ، سوك ، سكا : ( مستعملة ) .
كسا سكا : قال الليث : الكِسْوَةُ ، والكُسْوَة : اللّبَاسُ ، ولها معانٍ مُخْتَلِفَةٌ .
تقولُ : كَسَوْتُ فُلاَناً أَكْسُوهُ . إذا أَلْبَسْتَهُ ثَوْباً أو ثِيَاباً .
واكْتَسَى فلانٌ إذا لَبِسَ الكِسْوَةَ .
وقال رؤبةُ يَصِفُ الثَّوْرَ والكِلاَبَ :
وَقَدْ كَسَا فِيهِنَّ صِبْغاً مُرْدَعَا
يعني : كَسَاهُنَّ دَماً طَرِيّاً .
وقال أيضاً يَصِفُ العَيْرَ وأُتُنَهُ :
يَكْسُوهُ رَهْبَاهَا إذا تَرَهَّبَا
على اضْطِرَامِ اللُّوحِ بَوْلاً زَغْرَبَا
يَكْسُوهُ رَهْبَاهَا أي يَبُلْنَ عليه .
ويقال : اكْتَسَتِ الأرضُ بالنَّبَاتِ إذا تَغَطَّت به . والكِسَاءُ : اسمٌ موضوعٌ .
ويقال : كِسَاءٌ ، وكِسَاءانِ وكِسَاوَانِ ، والنّسْبَةُ إليه : كِسَائيٌّ ، وكسَاوِيٌّ ، والكُسَى : جمعُ الكُسْوَةِ .
وقال أبو زيدٍ يقال : جِئْتُكَ دُبُرَ الشَّهْر ، وعلى دُبْرِهِ ، وكُسْأَهُ ، وأَكْسَاءَهُ وجِئْتُكَ على كُسْئه وفي كُسْئه أي بعد ما مضى الشَّهْرُ كلُّه . وأنشد أبو عبيد :
كلَّفْتُ مَجْهُولَهَا نُوقاً يَمَانِيَةً
إذَا الحُدَاةُ على أَكْسَائِهَا حَفَدُوا
أي على أَدْبَارِهَا .
وقال ابن الأعرابي : كاسَأَهُ إذا فَاخَرَهُ .
قال : وساكاه إذا ضَيَّقَ عليه في المعامَلَةِ .
وَسَكَا إذا صَغُرَ جسْمُهُ .
أبو بكر : الكَسَاءُ بفتح الكاف ممدود :
المجد والشرف والرفعة ، حكاه أبو موسى هارون بن الحارث .
قال الأزهري : وهو غريب .
ويقال : كَسِيَ فلانٌ يَكْسَى فهو كاسٍ إذا اكْتَسَى ، ومنه قوله :
يَكْسَى ولا يَغْرَثُ مَمْلُوكُهَا
إذا تَهَرَّتْ عَبْدَهَا الهارِيَهْ
وقولُ الحطيئة :
وَاقْعُدْ فَأَنْتَ لَعَمْرِي الطَّاعِمُ الكَاسِي
أي المُكْتَسِي .
أخبرني المُنْذِريُّ عن أبي الهيثم : يقال : فلانٌ أكْسَى من بَصَلَةٍ إذا لَبِس الثياب الكثيرة .
قال : وهذا من النوادر أن يقال للمكتسي : كاسٍ بمعناه .
قال : ويقال : فلانٌ أكْسَى من فلان أي أكثرُ إعطاء للكُسْوَةِ ، من كسَوْتُه أكْسُوهُ ، وفلانٌ أكسى من فلان أي أكثر اكتساء منه ، وقال في قوله :
فإنك أنت الطاعم الكاسي
أي المكتسي ، هكذا أملاه علينا .
كوس : ( ثعلب عن ابن الأعرابيّ ) : الكَوْسُ : مَشيُ النَّاقَةِ على ثَلاَثٍ .
والكُوسُ : جمْعُ أكوَسَ ، وكَوْسَاءَ .
وفي حديث عبدِ الله بن عبدِ الله بن عُمَرَ أَنَّه كان عندَ الحجَّاجِ فقال : ما نَدِمْتُ عَلَى شَيءٍ نَدَمِي عَلَى أَن لا أكُونَ قَتَلْتُ ابنَ عُمَرَ ، فقال عبدُ الله : أَمَا والله لو فَعَلْتَ ذلك لكَوَّسَكَ اللَّهُ في النَّارِ .
قال أبو عُبيْدٍ : معناهُ لَكَبَّكَ الله .
يقالُ : كوَّسْتهُ على رأسِهِ تَكْوِيساً ، وقد كاسَ يكُوسُ إذا فعلَ ذلك .
وقالتْ عَمْرَةُ بِنْتُ مِرْدَاسٍ ، أَخْتُ العبَّاس بن مِرْدَاسٍ ، تَذْكُرُ أَخَاهَا أَنَّه كان يَعْقِرُ الإبلَ :
فَظَلّتْ تكُوسُ عَلَى أَكْرُعٍ
ثَلاَثٍ وغَادَرْتَ أُخْرَى خَصيبَا
يعني القائِمةَ التي عَرْقَبَها فهي مُخَضّبَةٌ بالدّمَاءِ .
وقال الليثُ : الكُوسُ : خَشبَةٌ مُثَلّثَةٌ تكونُ مع النَّجَّارِينَ يقيسُونَ بها تَرْبيعِ الخشبِ ، وهي كلمةٌ فارِسِيَّةٌ ، والكوسُ أيضاً كأَنّها عَجَمِيَّةٌ ، والعربُ تكلّمَتْ بها وذلك إذا أَصَابَ النَّاسَ خَبٌّ في البحرِ فخافُوا الغرقَ ، قالوا : خافُوا الكُوسَ .
وقال أبو عبيدةَ : الكُوسِيُّ من الخيل : القصيرُ الدَّوَارِجِ ، ولا تراهُ إلاَّ مُنَكّساً إذا جرى ؛ والأنثى : كُوسِيَّةٌ .
وقال غيرُه : هو القصيرُ اليَدَيْنِ ، وكَاسَتِ الحَيَّة إذا تَحَوَّتْ في مَكاسِهَا ، وتكَاوَسَ النَّبْتُ إذا الْتَفَّ ؛ وسَقَط بعضُه على بَعْضٍ ، فهو مُتَكاوِسٌ .
وفي ( النَّوَادِرِ ) : اكْتَاسنِي فلانٌ عن حَاجَتِي وارْتَكَسَنِي أي حَبَسَنِي .
كيس : ومن ذَوَاتِ الياءِ ، رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه قال : ( الكَيِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وعَمِلَ لِمَا بَعْدَ المَوْتِ ) أَرادَ أَنّ العاقلَ منْ حَاسَبَ نفْسَهُ .
ويقال : كَاسَ يَكِيسُ كَيْساً ، فهو كَيّسٌ .
وقال ابنُ الأعرابيِّ : الكَيْسُ : العقلُ ، والكَيْسُ : الجِماعُ وطلَبُ الوَلَدِ في قولِه ( صلى الله عليه وسلم ) ( إذا قَدِمْتُمْ عَلَى أَهَالِيكُم فالكَيْسَ الكَيْسَ ) : أي جَامِعُوهنّ طالبينَ الولَدَ .
وقال الليثُ : جمعُ الكَيّسَ : كَيَسَةٌ .
قال : ويقالُ : هذا الأكْيَسُ ، وهي الكوسَى ، وهُنَّ الكُوسُ ، والكُوسَيَاتُ للنّساءِ خاصةً . وقولُ الشاعر :
فما أَدْرِي أَجُبْناً كان دَهْرِي
أَمِ الكُوسى إذا جَدَّ العَزِيمُ
أراد الكَيْسَ ، بنَاهُ على فُعْلَى ، فصارت الياءُ واواً ، كما قالوا : طُوبى من الطِّيبِ .
قال أبو العباس : الكَيِّسُ : العاقل ، والكَيْسُ : العقل .
وأنشد :
فلو كنتم لكيّسَةٍ أكاسَتْ
وكيْسُ الأم أكيَسُ للبَنينا
وقال الآخر :
فكن أكيَسَ الكَيْسَى إذا ما لقيتهم
وكن جاهلا إمَّا لقيتَ ذوي الجهل
وقال ابنُ بُزُرْجَ : أَكاسَ الرَّجُلَ إذا أخذَ بِنَاصيتِهِ ، وأكاسَتِ المرأَةُ إذا جاءت بولَدٍ كَيّسٍ ، فهي مُكِيسَةٌ ومُكْيسَةٌ .
ويقالُ : كايَسْتُ فُلاناً فَكِسْتهُ أكِيسُهُ إذا غلبتَهُ بِالكَيْسِ .
وفي حديث جابرٍ : ( أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : أتُرَانِي إنّمَا كِسْتُك لآخُذَ جَمَلكَ ) .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : كَيْسَانُ : اسم للغَدْرِ .
وأنشد :
إذا ما دَعَوْا كيْسَانَ كانت كُهُولُهُم
إلى الغَدْرِ أَسْعى منْ شبَابهمِ المُرْدِ
ويقال لما يكونُ فيه الولَدُ : الكِيسُ ، شُبِّه بالكيسِ الذي يُحْرَزُ فيه النَّفقَةُ .
( كأس ) : قال الله تعالى : ( ( ) سُرُرٍ مُّتَقَابِلِينَ يُطَافُ عَلَيْهِمْ ) ( الصافات : 45 ) .
قال الزجاج : الكأس : الإناء إذا كان فيه خمرٌ ، فهو كأس ، ويقَعُ الكأس لكل إناءٍ مع شَرَابِه .
قال الأزهري : والكأسُ مهموزٌ وجمعه كؤوسٌ .
وقال ابن بُزُرْجَ : كاص فلان من الطعامِ والشرابِ إذا أكثر منه .
وتقول : وجدت فلاناً كُؤَصاً كُعَصاً أي صبوراً باقياً على شربه وأكله .
قال الأزهري : وأحْسِبُ الكأْسَ مأخوذاً منه ؛ لأن الصاد والسين يتعاقبان في حروف كثيرة لقرب مخرجيهما .
( ابن السكيت ) : هي الكأسُ والفأسُ ، والرأسُ : مهموزاتٌ ، وهو رابط الجأْشِ .
أسك : قال أبُو الهيثمِ : قال نُصَيرٌ : الإسْكَتَانِ : ناحِيَتَا الفَرْجِ ، وطرَفاهُ : الشَّفْرانِ .
وقال شمرٌ : الإسْكُ : جانبُ الاسْتِ .
وقال أَبُو عبيدٍ : امْرَأَةٌ ماسُوكةٌ إذا أَخطأَت خافِضتُها فأصابَت شيئاً مِنْ إسْكتَيْها .
وآسَكُ : موضعٌ .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه أنشده :
قبحَ الإله ولا أقبِّح غيرَهُم
إسْكَ الإماءِ بَني الأسَكّ مُكَدَّمِ
قال : الإسْكُ : جانب الاست ، شبههم به لنَتْنهم .
يقال للإنسان إذا وصف بالنَّتْنِ : إنما هو إسْكُ أمَةٍ ، وإنما هو عَطِينةٌ .
وكس : قال الليث : الوَكْسُ في البَيْع : اتِّضَاعُ الثَّمَنِ .
يقالُ : لاَ تَكِسْ يا فلانُ ، وإنَّهُ لَيُوضَعُ ويُوكَسُ ، وقَدْ وُضِعَ ، وَوُكِسَ .
قال : والوَكْسُ : دخولُ القَمَرِ في نَجْمٍ يُكْرَهُ .
وأنشد أبو عَمْرٍ و :
هَيَّجَهَا قَبْلَ ليَالِي الوَكْسِ
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أنَّ معاويةَ كتَبَ إلى الحُسَيْنِ بن عَلِيَ : ( إنِّي لَمْ أَكِسْكَ ، ولَمْ أَخِسْكَ ) .
قال ابن الأعرابيّ : لَمْ أَكِسْكَ : لَمْ أَنْقُصْكَ ، ولَمْ أَخِسْكَ : لَمْ أُبَاعِدْكَ مِمَّا تُحِبُّ ، والأوَّلُ مِنْ وَكَسَ يَكِسُ ، والثّاني مِنْ خَاسَ بِهِ يَخِيسُ به .
( عَمْرٌ و عن أبِيهِ ) قال : الوَكْسُ : مَنْزِلُ القَمَر الذي يُكْسَفُ فيه .
سوك : قال الليث : السَّوْكُ : فِعْلُكَ بالسِّوَاكِ ، والمِسْوَاكِ .
يقالُ : ساكَ فَاهُ يَسُوكُهُ سَوْكاً ، فإذا قُلْتَ : اسْتَاكَ فَلاَ تَذْكر الفَمَ .
قال عَدِيُّ بنُ الرِّقَاع :
وكأَنَّ طَعْمَ الزَّنجَبِيلِ ولَذَّةً
صَهْباءَ ساكَ بها المُسَحِّرُ فَاهَا
ساك وسوّكَ : واحد ، والمسحر : الذي يأتيها بسَحُورها ، قال : والسِّواكُ تُؤَنِّثُه العربُ .
وفي الحديث : ( السِّوَاكُ مَطْهَرَةٌ لِلْفَمِ ) أي
يُطهِّرُ الفمَ .
( قلت ) : ما عَلِمْتُ أَحَداً من اللغَوِيِّينَ جَعلَ السِّواكَ مُؤَنَّثاً ، وهو مُذَكَّرٌ عندي .
وقولُه : مَطْهَرَةٌ كقولِهم : الوَلَدُ مَجْبنَةٌ مَجْهَلَةٌ . وكقولهم :
والكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لِنفْسِ الْمُنْعِمِ
وقال الليث : يقال : جاءت الإبلُ تَسَاوَكُ ، أي ما تُحَرِّكُ رُؤوسَها .
( قلت ) العربُ تقولُ : جاءتِ الغَنَمُ هَزْلَى تَسَاوَكُ ، أي تَتَمَايَلُ مِنَ الهُزَالِ والضّعْفِ .
وفي حديث أُمِّ مَعْبَدٍ ( أَنَّ زَوْجَها أَبَا مَعْبَدٍ جَاءَ يَسُوقُ أَعْنُزاً عِجَافاً تَسَاوَكُ هَزْلاً ) .
وأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدٍ لعُبَيْدِ الله بن الحُرِّ الجُعْفِيِّ :
إلى الله نَشْكُو ما نَرَى بِجِيَادِنَا
تَسَاوَكُ هَزْلاً مُخُّهُنَّ قَلِيلُ
قال أبو زيد : يُجْمَعُ السِّوَاكُ : سُوُكاً على فُعُلٍ .
قال : وأَنشدني الخليلُ بنُ أحمدَ :
أَغَرُّ الثَّنَايَا أَحَمُّ اللِّثا
تِ تَمْنَحُهُ سُوُكَ الأسْحِلِ
قال : ورَجُلٌ قَؤُولٌ من قَوْمٍ قُوُلٍ ، وقُوْلٍ مثلُ سُوُكٍ ، وسُوْكٍ .
وقال ابنُ السكيت : تَسَاوَكَتْ في المشْي ، وتَسَرْوَكْت ، وهما رَدَاءَةُ المشْيِ ، والبُطْءُ فيه من عجفٍ وإِعياءٍ .

##### Türkçe

ك س ( **وايء** )
**كسا** ، **كوس** ، **كيس** ، **كأس** ، **وكس** ، **أسك** ، **سوك** ، **سكا** : ( kullanımdadır ) .
**كسا سكا** : Leys dedi: **الكِسْوَةُ** , ve **الكُسْوَة** : elbisedir; ve onun farklı mânâları vardır.
Dersin ki: **كَسَوْتُ فُلاَناً أَكْسُوهُ** . Ona bir elbise veya elbiseler giydirdiğin zaman.
Ve **اكْتَسَى** falan, **الكِسْوَةَ** giydiği zaman.
Rü’be, öküzü ve köpekleri vasfederek dedi:
وَقَدْ كَسَا فِيهِنَّ صِبْغاً مُرْدَعَا
Yani: onları taze kan ile giydirdi.
Yine, yaban eşeğini ve dişilerini vasfederek dedi:
يَكْسُوهُ رَهْبَاهَا إذا تَرَهَّبَا
على اضْطِرَامِ اللُّوحِ بَوْلاً زَغْرَبَا
**يَكْسُوهُ رَهْبَاهَا** yani onun üzerine işerler.
Ve denir: **اكْتَسَتِ الأرضُ بالنَّبَاتِ** , onunla örtündüğü zaman. Ve **الكِسَاءُ** : konulmuş bir isimdir.
Ve denir: **كِسَاءٌ** , ve **كِسَاءانِ** ve **كِسَاوَانِ** ; ve ona nisbet: **كِسَائيٌّ** , ve **كسَاوِيٌّ** ; ve **الكُسَى** : **الكُسْوَةِ**’nin çoğuludur.
Ebû Zeyd dedi: denir: **جِئْتُكَ دُبُرَ الشَّهْر** , ve **على دُبْرِهِ** , ve **وكُسْأَهُ** , ve **وأَكْسَاءَهُ** ; ve “sana **على كُسْئه** ve **في كُسْئه** geldim” (denir); yani ayın bütünü geçtikten sonra. Ebû Ubeyd inşad etti:
كلَّفْتُ مَجْهُولَهَا نُوقاً يَمَانِيَةً
إذَا الحُدَاةُ على أَكْسَائِهَا حَفَدُوا
Yani: onların arkaları üzerinde.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **كاسَأَهُ** , onunla övünüşte yarıştığı zaman.
Dedi: ve **وساكاه** , muamelede ona daralttığı zaman.
Ve **وَسَكَا** , cismi küçüldüğü zaman.
Ebû Bekir: **الكَسَاءُ** (kâfın fethasıyla) uzatılmıştır:
şan, şeref ve yücelik; bunu Ebû Mûsâ Hârûn b. el-Hâris rivayet etti.
Ezherî dedi: ve o gariptir.
Ve denir: **كَسِيَ** falan **يَكْسَى** ; o hâlde o **كاسٍ**’dir; **اكْتَسَى** ettiği zaman. Ondan, şu sözü:
يَكْسَى ولا يَغْرَثُ مَمْلُوكُهَا
إذا تَهَرَّتْ عَبْدَهَا الهارِيَهْ
Ve Hutay’e’nin sözü:
وَاقْعُدْ فَأَنْتَ لَعَمْرِي الطَّاعِمُ الكَاسِي
Yani: **المُكْتَسِي**.
Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: denir: falan, çok elbise giydiği zaman, soğandan daha **أكْسَى**’dır.
Dedi: ve bu, **كاسٍ**’ın, mânâsıyla **المكتسي** için söylenmesi nevâdirdendir.
Dedi: ve denir: falan, falandan daha **أكْسَى**’dır; yani **الكُسْوَةِ** vermesi daha çoktur; **كسَوْتُه أكْسُوهُ**’dan. Ve falan, falandan daha **أكْسَى**’dır; yani ondan daha çok giyinir. Ve şu sözde:
فإنك أنت الطاعم الكاسي
Yani **المكتسي**; bize böyle imlâ etti.

**كوس** : (Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): **الكَوْسُ** : dişi devenin üç ayak üzerinde yürümesidir.
Ve **الكُوسُ** : **أكوَسَ** ve **كَوْسَاءَ**’nın çoğuludur.
Abdullah b. Abdullah b. Ömer hadîsinde: Haccâc’ın yanında idi; dedi: “İbn Ömer’i öldürmemiş olmama pişmanlığım gibi hiçbir şeye pişman olmadım.” Abdullah dedi: “Ama vallahi, bunu yapsaydın, Allah seni ateşte **لكَوَّسَكَ** ederdi.”
Ebû Ubeyd dedi: mânâsı: Allah seni tepetaklak ederdi.
Denir: **كوَّسْتهُ على رأسِهِ تَكْوِيساً** ; ve **كاسَ يكُوسُ** , bunu yaptığı zaman.
Amra bint Mirdâs, Abbâs b. Mirdâs’ın kız kardeşi, kardeşini anarak—develeri boğazlar idi—dedi:
فَظَلّتْ تكُوسُ عَلَى أَكْرُعٍ
ثَلاَثٍ وغَادَرْتَ أُخْرَى خَصيبَا
Yani: arka bacak kirişi kesilmiş ayakta kalanı; o hâlde o kan ile boyanmıştır.
Leys dedi: **الكُوسُ** : marangozların yanında bulunan, ahşabın kareliğini ölçtükleri üçgen bir tahtadır; ve o Farsça bir kelimedir. Ve **الكوسُ** da sanki Acemîdir; Araplar onunla konuşmuştur; bu, denizde insanlara bir dalga vurup da boğulmaktan korktukları zaman olur; derler ki: **الكُوسَ**’tan korktular.
Ebû Ubeyde dedi: atlardan **الكُوسِيُّ** : kısa, koşuşu kısa olan; onu, koştuğu zaman ancak başı aşağı görürsün; dişisi: **كُوسِيَّةٌ**.
Başkası dedi: o, iki eli kısa olandır. Ve yılan, yuvasında kıvrıldığı zaman **كَاسَتِ الحَيَّة** (denir). Ve bitki, birbirine dolandığı zaman **تَكَاوَسَ النَّبْتُ** (denir); ve bir kısmı bir kısmının üzerine düştü; o hâlde o **مُتَكاوِسٌ**’dur.
(**النَّوَادِرِ**)’de: falan, ihtiyacım hakkında beni **اكْتَاسنِي** etti ve beni **ارْتَكَسَنِي** etti; yani beni hapsetti.

**كيس** : ve **ذَوَاتِ الياءِ**’dandır. Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu ki dedi: ( **الكَيِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وعَمِلَ لِمَا بَعْدَ المَوْتِ** ) ; murad etti ki: akıllı, nefsini hesaba çekendir.
Ve denir: **كَاسَ يَكِيسُ كَيْساً** ; o hâlde o **كَيّسٌ**’tir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الكَيْسُ** : akıldır; ve **الكَيْسُ** : cima ve evlat istemektir; onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü olan ( **إذا قَدِمْتُمْ عَلَى أَهَالِيكُم فالكَيْسَ الكَيْسَ** )’te; yani evlat isteyerek onlarla cima edin.
Leys dedi: **الكَيّسَ**’in çoğulu: **كَيَسَةٌ**.
Dedi: ve denir: bu **الأكْيَسُ** ; ve o (dişil) **الكوسَى** ; ve onlar (dişiller) **الكُوسُ** ; ve **الكُوسَيَاتُ** kadınlara mahsustur. Şairin sözü:
فما أَدْرِي أَجُبْناً كان دَهْرِي
أَمِ الكُوسى إذا جَدَّ العَزِيمُ
**الكَيْسَ**’i murad etti; onu **فُعْلَى** üzerine bina etti; böylece **الياءُ** **واواً** oldu; tıpkı **طُوبى**’yı **الطِّيبِ**’den (yapmaları) gibi.
Ebû’l-Abbâs dedi: **الكَيِّسُ** : akıllıdır; ve **الكَيْسُ** : akıldır.
Ve inşad etti:
فلو كنتم لكيّسَةٍ أكاسَتْ
وكيْسُ الأم أكيَسُ للبَنينا
Bir başkası dedi:
فكن أكيَسَ الكَيْسَى إذا ما لقيتهم
وكن جاهلا إمَّا لقيتَ ذوي الجهل
İbn Büzurc dedi: **أَكاسَ الرَّجُلَ** , onun perçeminden tuttuğu zaman. Ve kadın, akıllı bir çocuk getirdiği zaman **أكاسَتِ المرأَةُ** ; o hâlde o **مُكِيسَةٌ** ve **مُكْيسَةٌ**’dir.
Ve denir: **كايَسْتُ فُلاناً فَكِسْتهُ أكِيسُهُ** , onu **الكَيْسِ** ile yendiğim zaman.
Câbir hadîsinde: ( Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) dediği: **أتُرَانِي إنّمَا كِسْتُك لآخُذَ جَمَلكَ** ).
(Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi: **كَيْسَانُ** : hainliğin adıdır.
Ve inşad etti:
إذا ما دَعَوْا كيْسَانَ كانت كُهُولُهُم
إلى الغَدْرِ أَسْعى منْ شبَابهمِ المُرْدِ
Ve içinde çocuk bulunan şeye: **الكِيسُ** denir; nafakanın korunduğu kese ile benzetildi.

(**كأس**) : Allah Teâlâ dedi: ( **سُرُرٍ مُّتَقَابِلِينَ يُطَافُ عَلَيْهِمْ** ) (Sâffât: 45).
Zeccâc dedi: **الكأس** : içinde şarap olduğu zaman kaptır; o hâlde o **كأس**’tır; ve **الكأس** her kap için, içeceği ile birlikte vâki olur.
Ezherî dedi: ve **الكأسُ** hemzelidir; ve onun çoğulu **كؤوسٌ**’tur.
İbn Büzurc dedi: falan, yiyecek ve içecekten çokça aldığı zaman **كاص** (denir).
Ve dersin ki: falanı **كُؤَصاً كُعَصاً** buldum; yani içmesine ve yemesine sabreden, üzerinde kalan.
Ezherî dedi: ve ben **الكأْسَ**’in ondan alınmış olduğunu sanıyorum; çünkü **الصاد** ve **السين** birçok harfte, mahreçlerinin yakınlığından dolayı, birbirinin yerine geçer.
(İbnü’s-Sikkît): o **الكأسُ** ve **الفأسُ** , ve **الرأسُ** : hemzelilerdir; ve o, yüreği sağlam olandır.

**أسك** : Ebû’l-Heysem dedi: Nusayr dedi: **الإسْكَتَانِ** : ferç taraflarıdır; ve iki ucu: iki dudaktır.
Şemir dedi: **الإسْكُ** : **الاسْتِ**’in yanıdır.
Ebû Ubeyd dedi: **امْرَأَةٌ ماسُوكةٌ** , ebe’si yanıldığı da **إسْكتَيْها**’ndan bir şey isabet ettiği zaman.
Ve **آسَكُ** : bir yerdir.
Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki ona inşad etti:
قبحَ الإله ولا أقبِّح غيرَهُم
إسْكَ الإماءِ بَني الأسَكّ مُكَدَّمِ
Dedi: **الإسْكُ** : **الاست**’in yanıdır; onları, kokmuşlukları sebebiyle ona benzetti.
İnsana, kokmuşlukla vasfedildiği zaman denir: o ancak **إسْكُ أمَةٍ**’dir; ve o ancak **عَطِينةٌ**’dir.

**وكس** : Leys dedi: satışta **الوَكْسُ** : fiyatın düşüklüğüdür.
Denir: ey falan, **لاَ تَكِسْ** ; ve o, elbette düşürülür ve **يُوكَسُ** ; ve düşürüldü, ve **وُكِسَ**.
Dedi: ve **الوَكْسُ** : ayın, hoş görülmeyen bir yıldızın içine girmesidir.
Ebû Amr inşad etti:
هَيَّجَهَا قَبْلَ ليَالِي الوَكْسِ
(Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): Muâviye’nin Hüseyin b. Ali’ye yazdığı: ( **إنِّي لَمْ أَكِسْكَ ، ولَمْ أَخِسْكَ** ).
İbnü’l-A‘râbî dedi: **لَمْ أَكِسْكَ** : seni eksiltmedim; ve **ولَمْ أَخِسْكَ** : seni, sevdiğin şeyden uzaklaştırmadım. Birincisi **وَكَسَ يَكِسُ**’dendir; ikincisi **خَاسَ بِهِ يَخِيسُ به**’dendir.
(Amr, babasından): **الوَكْسُ** : ayın, içinde tutulduğu menzildir.

**سوك** : Leys dedi: **السَّوْكُ** : senin **السِّوَاكِ** ile ve **المِسْوَاكِ** ile yaptığın fiildir.
Denir: **ساكَ فَاهُ يَسُوكُهُ سَوْكاً** ; “**اسْتَاكَ**” dediğin zaman ağzı zikretme.
Adiyy b. er-Rikâ‘ dedi:
وكأَنَّ طَعْمَ الزَّنجَبِيلِ ولَذَّةً
صَهْباءَ ساكَ بها المُسَحِّرُ فَاهَا
**ساك** ve **سوّكَ** : birdir. Ve **المسحر** : ona sahurunu getiren kimsedir. Dedi: ve Araplar **السِّواكُ**’ı müennes yaparlar.
Hadîste: ( **السِّوَاكُ مَطْهَرَةٌ لِلْفَمِ** ) yani ağzı temizler.
(ben dedim): lugavîlerden hiç kimsenin **السِّواكَ**’ı müennes kıldığını bilmedim; o, benim yanımda müzekkerdir.
Ve onun sözü: **مَطْهَرَةٌ** , onların “**الوَلَدُ مَجْبنَةٌ مَجْهَلَةٌ**” demeleri gibidir. Ve onların şu sözü gibi:
والكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لِنفْسِ الْمُنْعِمِ
Leys dedi: denir: develer **تَسَاوَكُ** olarak geldi; yani başlarını hareket ettirmez.
(ben dedim): Araplar der: koyunlar zayıf olarak **تَسَاوَكُ** geldi; yani zayıflık ve güçsüzlükten sallanır.
Ümmü Ma‘bed hadîsinde: ( kocası Ebû Ma‘bed’in, zayıf keçileri sürerek geldiği; **تَسَاوَكُ هَزْلاً** ).
Ebû Ubeyd, Ubeydullah b. el-Hurr el-Cu‘fî’den inşad etti:
إلى الله نَشْكُو ما نَرَى بِجِيَادِنَا
تَسَاوَكُ هَزْلاً مُخُّهُنَّ قَلِيلُ
Ebû Zeyd dedi: **السِّوَاكُ**’ın cem‘i: **سُوُكاً** , **فُعُلٍ** üzere toplanır.
Dedi: ve Halîl b. Ahmed bana inşad etti:
أَغَرُّ الثَّنَايَا أَحَمُّ اللِّثا
تِ تَمْنَحُهُ سُوُكَ الأسْحِلِ
Dedi: ve **قَؤُولٌ** adam, **قَوْمٍ قُوُلٍ**’den; ve **قُوْلٍ** , **سُوُكٍ** gibi, ve **سُوْكٍ**.
İbnü’s-Sikkît dedi: yürüyüşte **تَسَاوَكَتْ** , ve **تَسَرْوَكْت** ; ikisi de yürüyüşün kötülüğü ve onda yavaşlıktır; zayıflıktan ve bitkinliktendir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والكاف وما يثلثهما)
(وكل) الواو والكاف واللام: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اعتمادِ غيرِكَ في أمرك. من ذلك الوُكَلة(1)، والوَكَل: الرّجُل الضّعيف. يقولون وُكَلَةٌ تُكَلَةٌ. والتوكُّل منه، وهو إظهار العَجْز في الأمر والاعتمادُ على غيرك. ووَاكَلَ فلانٌ، إذا ضَيَّع أمرَهُ مُتَّكِلاً على غيره. وسُمِّي الوكِيلُ لأنّه يُوكَلُ إليه الأمر. والوَِكال في الدّابّة: أن يتأخَّر أبداً خَلْفَ الدّوابّ، كأنّه يَكِلُ الأمرَ في الجَرْيِ إلى غيرِهِ. وفي شعر امرئ القيس:‏
* لا يواكل نَهْزها *‏
أي لا يبطئ؛ وأصله من المُواكَلَة. [و] وَاكَلْتُ الرّجلَ، إذا اتَّكَلتَ عليه واتَّكَلَ عليك. ويقولون: الوَِكَالُ في الدّابّة: أن يسير بسَيْرِ الآخَر.‏
(وكم) الواو والكاف والميم كلمةٌ. يقولون: وُكِمَت الأرضُ إذا وُطِئَتْ(2). وَوَكَمَه الأمْرُ: حَزَنَهُ. وَوُكِمَ: رُدَّ(3).‏
(وكن) الواو والكاف والنون. يقولون لعُشِّ الطّائر: وَكْن، ويجمعُ وُكنات(4). وفي الحديث: "أقِرُّوا الطّيرَ في وَكناتها(5)". ويقولون: توكَّنَ، في معنى تَمكَّنَ(6).‏
(وكا) الواو والكاف والحرف المعتل: أُصَيلٌ يدلُّ على شَدِّ شيء وشِدَّة. منه الوِكَاء: الذي يُشَدُّ به. وفي الحديث: "احفَظْ عِفاصَها ووِكاءَها". وتقول: سألته فأوكى عَلَيَّ، أي بَخِلَ، كأنَّه قد شَدَّ، وإنَّ فُلاناً لَوِكاءٌ ما يَبِضُّ بشَيء. قال أبو عُبيدٍ في حديث الزُّبير: "أنَّه كانَ يُوكِي بينَ الصَّفا والمَرْوَة"، قال: أي يَملأُ ما بَينَهما سَعياً، كما يُوكَى السِّقاءُ بعد المَلْء.‏
ومن الباب تَوَكَّأْتُ على كذا، أي اتَّكَأتُ، لأنَّه يتشدَّدُ به ويتقوّى به. وأوكأت فلاناً إيكاءً: نصَبْتُ له مُتَّكَأً.‏
(وكب) الواو والكاف والباء: كلمتان تدلُّ إحداهما على الانتصاب والأخرى على ضَرب من السَّير.‏
الأول الوَكْب: الانتصاب. والواكِبَةُ: القائمةُ من قوائم السَّريرِ(7) أو غيره. ومن الباب: وَكَبَ العِنَبُ: أخَذَ في النُّضْج. وذلك حين يمتلئُ ماءً وينضَح حَبُّه(8).‏
والثاني الوَكَبان: مِشْيَةٌ في دَرَجان. يقال ظَبيةٌ وَكُوبٌ. والمُوكِبُ: الطَّائر إذا تهيَّأَ للطَّيَران.‏
(وكت) الواو والكاف والتاء: كلمة وهي الوَكْتَة، كالنُّكْتة في الشَّيء. ويقال للرُّطَبة إذا تقطَّعت: قد وَكَّتَتْ.‏
(وكح) الواو والكاف والحاء: كلمةٌ تدلُّ على صلابةٍ وشِدّة. منه الأوْكح: الحَجَر(9). وحَفَر حتى أوكَح، أي وَصَلَ إلى حجرٍ لا ينفُذُ فيه الحديد. واستَوْكح الفَرْخُ: غَلُظَ. وهذه فِراخٌ وُكُحٌ.‏
(وكد) الواو والكاف والدال: كلمةٌ تدلُّ على شَدٍّ وإحكام. وأوكِدْ عَقْدَكَ(10)، أي شُدّه. والوِكاد(11): حبل تُشَدُّ به البقرة عند الحَلْب. ويقولون: وَكَدَ وَكْدَهُ، إذا أمَّه(12) وعُنِيَ به.‏
(وكر) الواو والكاف والراء: أصلٌ صحيح ليست كَلِمُهُ على قياسٍ واحد، لكنّها أفراد. فالوَكَرَى: ضَرْبٌ من العَدْو. والوَكَّار: الرّجُل العَدَّاء. والوَكَرَى من النِّساء: الشَّديدة الوطءِ إذا مَشَتْ. وكَرْتُ الإناءَ: ملاتُه. ووَكَر بطنه: مَلأه. والوَكِيرة: الطَّعام يُتَّخَذ للبِناء(13). والواكِرُ: الطائر(14) يدخُل وَكْرَه. والوُكْرَة: المَوْرِدَةُ إلى الماء(15).‏
(وكز) الواو والكاف والزاء بناءٌ صحيح؛ يقال وكَزَه: طعَنَه. ووكَزه: ضَربه بجُمْع كفِّه(16). [و] وَكَزَه: دَفَعه.‏
(وكس) الواو والكاف والسين: كلمةٌ تدلُّ على نَقصٍ وخُسْران. فالوَكْس: النَّقْص. وَكَسْتُه: نَقَصْتُه. ووُكِسَ الرّجلُ وأُوكِسَ: خَسِر. وبَرَأت الشّجَّةُ على وَكْسٍ، إذا لم يتمَّ بُرؤُها.‏
(وكع) الواو والكاف والعين كلمتان. إحداهما تدلُّ على قوّة، والأخرى على نوعٍ من الضَّرب.‏
الأولى قولهم: سِقاءٌ وكيعٌ، أي قويٌّ لا يَسِيل منه شيء، ويقال: استَوْكَعَتْ مَعِدتُه اشتدَّت(17). ومنه قياس اسم وَكِيع. والوَكَع في الإماء من هذا، وهو مَيَلانٌ في صَدْر القَدَم نحْوَ الخِنْصر. وإنّما كان في الإماء لأنَّهن يكْدُدْنَ(18). وفرسٌ وَكيعٌ: صُلْب.‏
والأخرى قولهم: وكعَتْهُ العقربُ بإبرتها: ضرَبَتْه. وَكعَت تَكَعُ وَكْعاً. منه وَكع النّاقةَ: حَلَبَها. وبات الفصيلُ يَكَعُ أُمَّه الليلة.‏
(وكف) الواو والكاف والفاء: أصلٌ صحيح ليست كلِمهُ على قياسٍ واحد. فالوَكْفُ وَكْفُ البيت، وهو الوَكيف أيضاً(19). واستَوْكَف: استَقْطَر.‏
والوِكاف لغةٌ في الإكاف. والوَكَف: الإثْم والعَيب. والتوكُّف: التَّوقُّع، ولعلّه أصلُه انتظار الوكف. والوَكَفُ: مطمئِنٌّ من الأرض. ووَكَفُ الجبَل: أََسافِله قال:‏
* يَعلُو دكاكيك ويعلو وَكَفا(20) *‏
والوَكْف* النَّطْع. وليس في هذا الأمر وَكَفٌ، أي فسادٌ وضَعْف.‏
--------------ــ
(1) الوكلة بضم الواو وفتح الكاف كهمزة، ويقال أيضاً: "تكلة" بالإبدال كما سيأتي.‏
(2) في المجمل: "وطئت وأكلت".‏
(3) في المجمل: "الأصمعي: الموكوم: المردود عن الحاجة أشد رد".‏
(4) بضمتين، وبضمة وبضم ففتح، والحق أن هذه جمع وكنة مثلثة الواو وبضمتين أيضاً، أما الوكن فيجمع على أوكن ووكون، ووكن بضم وبضمتين.‏
(5) في المجمل واللسان: "على وكناتها".‏
(6) في الأصل: "في معنى الذي تمكن". وكلمة "الذي" مقحمة.‏
(7) في الأصل: "من قائمة السرير".‏
(8) في الأصل: "وينفج"، تحريف. وفي المجمل: "إذا أخذ في النضج".‏
(9) وكذا في المجمل. وفسره في القاموس بأنه التراب، أو الحجر، واقتصر في اللسان على تفسيره بالتراب.‏
(10) ويقال أيضاً وكد، وأكد، وآكد.‏
(11) والإكاد أيضاً بالهمزة.‏
(12) في الأصل: "أمته". وفي اللسان: "وكد وكده: قصد قصده وفعل مثل فعله".‏
(13) في اللسان: "الطعام يتخذه الرجل عند فراغه من بنيانه فيدعو إليه".‏
(14) كذا على الصواب في المجمل. وفي الأصل: "والوكر وكر الطائر".‏
(15) في الأصل: "إلى النساء"، صوابه في المجمل والقاموس. والوكرة بهذا المعنى مما ورد في القاموس ولم يرد في اللسان. والموردة بكسر الراء، كما في القاموس واللسان (ورد) وكذا المجمل (وكر)، لكن ضبطت في القاموس (وكر) بفتح الراء خطأ وفسرت بأنها مأتاه الماء.‏
(16) في الأصل: "بجميع"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.‏
(17) في اللسان: "أي اشتدت طبيعته".‏
(18) في الأصل: "يلدون"، تحريف. وفي المجمل مع أثر طمس وتفسير لكلمة من المادة: "الإماء اللواتي يكددن".‏
(19) في القاموس: "وكف البيت يكف وكفاً ووكيفاً وتوكافا: قطر".‏
(20) وكذا ورد إنشاده في المجمل. لكن في ديوان العجاج 83 واللسان (وكف): "يعلو الدكاديك". وانفرد اللسان برواية: "ويعلو الوكفا".‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** و**الكاف** وما يثلثهما)
(**وكل**) **الواو** ve**الكاف** ve**اللام**: Sağlam bir asıldır; senin işinde başkasına dayanmayı gösterir. Bundan **الوُكَلة**(1) ve **الوَكَل**: zayıf adam. Derler: **وُكَلَةٌ تُكَلَةٌ**. Ve ondan **التوكُّل**; o, işte aczi açığa vurmak ve başkasına dayanmadır. Ve “**وَاكَلَ** falan”, eğer işini zayi ettiyse, başkasına dayanarak. Ve **الوكِيل** adlandırıldı; çünkü iş ona havale edilir. Ve binek hayvanda **الوَِكال**: daima bineklerin arkasında geri kalmasıdır; sanki koşmada işi başkasına havale eder. İmru’ul-Kays’ın şiirinde:
* **لا يواكل نَهْزها** *
yani yavaşlamaz; aslı **المُواكَلَة**dendir. [Ve] “**وَاكَلْتُ** adamı”, eğer ona dayandıysan ve o da sana dayandıysa. Ve derler: binek hayvanda **الوَِكَالُ**: başkasının yürüyüşüyle yürümesidir.

(**وكم**) **الواو** ve**الكاف** ve**الميم** bir kelimedir. Derler: “**وُكِمَت** yer”, eğer çiğnendiyse(2). Ve “**وَوَكَمَه** iş”: onu hüzünlendirdi. Ve “**وَوُكِمَ**”: geri çevrildi(3).

(**وكن**) **الواو** ve**الكاف** ve**النون**. Kuşun yuvasına derler: **وَكْن**; çoğulu **وُكنات**(4). Hadiste: “Kuşları **وَكناتها**larında(5) bırakınız.” Ve derler: **توكَّنَ**, **تَمكَّنَ** manasında(6).

(**وكا**) **الواو** ve**الكاف** ve illetli harf: Bir asıldır; bir şeyi bağlamaya ve şiddete delalet eder. Ondan **الوِكَاء**: onunla bağlanan şey. Hadiste: “Onun **عِفاصَها**sını ve **وِكاءَها**sını koru.” Ve dersin: “Ona sordum da bana karşı **فأوكى عَلَيَّ**”, yani cimrilik etti; sanki bağlamış gibidir. Ve muhakkak falan **لَوِكاءٌ**dur; hiçbir şey sızdırmaz. Ebû Ubeyd, Zübeyr hadisi hakkında dedi: “O, **يُوكِي** ederdi **بينَ الصَّفا والمَرْوَة**”; dedi ki: yani ikisinin arasını sa‘y ile doldururdu; tıpkı kırba dolduktan sonra **يُوكَى** edilmesi gibi.
Ve babdan: “**تَوَكَّأْتُ** şuna”, yani “**اتَّكَأتُ**”; çünkü onunla sıkılaşır ve onunla güçlenir. Ve “**أوكأت** falanı **إيكاءً**”: ona bir **مُتَّكَأً** kurdum.

(**وكب**) **الواو** ve**الكاف** ve**الباء**: iki kelimedir; birisi doğrulmaya, diğeri bir yürüyüş türüne delalet eder.
Birincisi **الوَكْب**: doğrulma. Ve **الواكِبَةُ**: sedirin(7) yahut başkasının ayaklarından dik duran. Ve babdan: “**وَكَبَ** üzüm”: olgunlaşmaya başladı. Bu, su ile dolduğu ve tanesi sızdırdığı(8) zamandır.
İkincisi **الوَكَبان**: koşar adımda bir yürüyüştür. Denir: **ظَبيةٌ وَكُوبٌ**. Ve **المُوكِبُ**: uçmaya hazırlandığında kuş.

(**وكت**) **الواو** ve**الكاف** ve**التاء**: bir kelimedir; o da **الوَكْتَة**dir; şeydeki **النُّكْتة** gibi. Ve **الرُّطَبة** için, parçalandığında denir: “**قد وَكَّتَتْ**”.

(**وكح**) **الواو** ve**الكاف** ve**الحاء**: katılığa ve şiddete delalet eden bir kelimedir. Ondan **الأوْكح**: taş(9). Ve “kazdı ta ki **أوكَح** etti”, yani demirin nüfuz etmediği bir taşa ulaştı. Ve “**استَوْكح** civciv”: kalınlaştı. Ve bunlar **فِراخٌ وُكُحٌ**dur.

(**وكد**) **الواو** ve**الكاف** ve**الدال**: bağlamaya ve sağlamlaştırmaya delalet eden bir kelimedir. Ve “**أوكِدْ** düğümünü(10)”, yani onu sık. Ve **الوِكاد**(11): sağım sırasında ineğin bağlandığı ip. Ve derler: “**وَكَدَ وَكْدَهُ**”, eğer onu kastettiyse(12) ve onunla ilgilendiyse.

(**وكر**) **الواو** ve**الكاف** ve**الراء**: sağlam bir asıldır; kelimeleri tek bir kıyasa göre değildir; fakat onlar fertlerdir. **الوَكَرَى**: koşmanın bir türü. Ve **الوَكَّار**: koşucu adam. Ve kadınlardan **الوَكَرَى**: yürüdüğünde basışı şiddetli olan. “**وكَرْتُ** kabı”: onu doldurdum. Ve “**وَكَر** karnı”: onu doldurdu. Ve **الوَكِيرة**: bina için yapılan yemek(13). Ve **الواكِرُ**: kuş(14), **وَكْرَه**ine girer. Ve **الوُكْرَة**: suya varılan yer(15).

(**وكز**) **الواو** ve**الكاف** ve**الزاي** sağlam bir yapıdır; denir: “**وكَزَه**”: onu mızrakladı. Ve “**وكَزه**”: onu avucunun yumruğuyla vurdu(16). [Ve] “**وَكَزَه**”: onu itti.

(**وكس**) **الواو** ve**الكاف** ve**السين**: eksilmeye ve ziyana delalet eden bir kelimedir. **الوَكْس**: eksilme. “**وَكَسْتُه**”: onu eksilttim. Ve adam “**وُكِسَ**” ve “**أُوكِسَ**”: zarar etti. Ve yara “**على وَكْسٍ**” üzere iyileşti; eğer iyileşmesi tamamlanmadıysa.

(**وكع**) **الواو** ve**الكاف** ve**العين** iki kelimedir. Birisi kuvvete, diğeri bir vurma türüne delalet eder.
Birincisi onların sözü: **سِقاءٌ وكيعٌ**, yani güçlü; ondan hiçbir şey sızmaz. Ve denir: “**استَوْكَعَتْ** midesi”: şiddetlendi(17). Ondan **وَكِيع** isminin kıyası. Ve cariyelerde **الوَكَع** da bundandır; o, ayağın göğsünde serçe parmağa doğru bir meyildir. Ancak cariyelerde idi; çünkü onlar **يكْدُدْنَ**(18). Ve **فرسٌ وَكيعٌ**: katı.
Diğeri onların sözü: “Akrep onu iğnesiyle **وكعَتْهُ**”: onu vurdu. “**وَكعَت تَكَعُ وَكْعاً**.” Ondan: “**وَكع** deveyi”: onu sağdı. Ve bu gece tay, anasını **يَكَعُ** ederek geceledi.

(**وكف**) **الواو** ve**الكاف** ve**الفاء**: sağlam bir asıldır; kelimeleri tek bir kıyasa göre değildir. **الوَكْفُ**: evin **وَكْفُ**udur; o, **الوَكيف** de(19). Ve “**استَوْكَف**”: damla damla akıttı.
Ve **الوِكاف** **الإكاف** için bir lehçedir. Ve **الوَكَف**: günah ve ayıp. Ve **التوكُّف**: bekleyiş; belki aslı **الوكف**u beklemektir. Ve **الوَكَفُ**: yerin çukurca olanı. Ve **وَكَفُ** dağın: etekleri; dedi ki:
* **يَعلُو دكاكيك ويعلو وَكَفا**(20) *
Ve **الوَكْف**: **النَّطْع**. Bu işte **وَكَفٌ** yoktur; yani bozukluk ve zayıflık.

--------------ــ
(1) **الوكلة**: **الواو**’nun damması ve **الكاف**’ın fethası ile, hemze gibi; ayrıca ibdal ile “**تكلة**” de denir; ileride geleceği üzere.
(2) **المجمل**’de: “çiğnendi ve yendi”.
(3) **المجمل**’de: “**الأصمعي**: **الموكوم**: ihtiyaçtan geri çevrilen; daha şiddetli geri çevirme.”
(4) İki damma ile; ve bir damma ile; ve damma sonra fetha ile; doğru olan şudur ki bu, **وكنة**’nin çoğuludur; **الواو**’su üçlüdür ve iki damma iledir de; أما **الوكن** ise **أوكن** ve **وكون** ve **وكن** (bir damma ile ve iki damma ile) üzere çoğul yapılır.
(5) **المجمل** ve **اللسان**’da: “**على وكناتها**”.
(6) Asılda: “**في معنى الذي تمكن**”. “**الذي**” kelimesi araya sokulmuştur.
(7) Asılda: “**من قائمة السرير**”.
(8) Asılda: “**وينفج**”, tahriftir. **المجمل**’de: “olgunlaşmaya başladığında”.
(9) **المجمل**’de de böyledir. **القاموس**’ta onu “toprak” yahut “taş” diye tefsir etti; **اللسان**’da onu “toprak” diye tefsir etmekle yetindi.
(10) Ayrıca **وكد** ve **أكد** ve **آكد** de denir.
(11) Hemze ile **الإكاد** da.
(12) Asılda: “**أمته**”. **اللسان**’da: “**وكد وكده**: kastını kastetti ve onun yaptığı gibi yaptı.”
(13) **اللسان**’da: “adamın binasını bitirdiğinde yaptığı yemek; ona davet eder.”
(14) **المجمل**’de doğru olan üzere böyledir. Asılda: “**والوكر وكر الطائر**”.
(15) Asılda: “kadınlara”; doğrusu **المجمل** ve **القاموس**’tadır. **الوكرة** bu manada **القاموس**’ta gelmiş, **اللسان**’da gelmemiştir. Ve **الموردة** **الراء**’ın kesresi iledir; **القاموس** ve **اللسان** (**ورد**)’da ve كذلك **المجمل** (**وكر**)’da; fakat **القاموس** (**وكر**)’da **الراء**’ın fethasıyla yanlış ضبط edildi ve “suyun geldiği yer” diye tefsir edildi.
(16) Asılda: “**بجميع**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’tadır.
(17) **اللسان**’da: “yani tabiatı şiddetlendi”.
(18) Asılda: “**يلدون**”, tahriftir. **المجمل**’de, silinme izi ve maddeden bir kelimenin tefsiriyle: “**الإماء اللواتي يكددن**”.
(19) **القاموس**’ta: “**وكف البيت يكف وكفاً ووكيفاً وتوكافا**: damladı.”
(20) **المجمل**’de onun inşadı böyle gelmiştir. Fakat **العجاج** divanı 83 ve **اللسان** (**وكف**)’ta: “**يعلو الدكاديك**”. Ve **اللسان** şu rivayetle tek kalmıştır: “**ويعلو الوكفا**”.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ك س
‏"‏ لا وكس ولا شطط ‏"‏ ووكس في تجارته وأوكس نحو‏:‏ وضع وأوضع‏.‏
وأوكس الرجل‏:‏ ذهب ماله‏.‏
ورجل أوكس‏:‏ قليل الحظ وأنشد الجاحظ لشبيل بن عزرة‏:‏ بنو كلبة هرّارة وأبوهم خزيمة عبد خامل الذكر أوكس وهذه ليلة الوكس وهي ليلة دخول القمر في نجم منحوس‏.‏
قال‏:‏ هيجها قبل ليالي الوكس وبرئت الشجّة على وكسٍ‏:‏ على مدّة في جوفها‏.‏
ويقال للطبيب‏:‏ انظر إن كان فيها وكس فأخرجه‏.‏

##### Türkçe

و ك س
“Ne **وكس** ne de **شطط**”: ve ticaretinde **وكس** etti; ve **أوكس** (şu örnek üzere): **وضع** ve **أوضع**.
Ve **أوكس** adam: malı gitti.
Ve **أوكس** bir adam: talihi az; ve Câhiz, Şübeyl b. Azra’ya ait olarak şu beyti okudu:
Benû Kelbe hırıldayıcıdır; babaları Huzeyme, zikri sönük bir kuldur, **أوكس**; ve bu, **الوكس** gecesidir; o, ayın uğursuz bir yıldızın içine girdiği gecedir.
Dedi: Onu **الوكس** gecelerinden önce kışkırttı; ve **الشجّة** **وكس** üzere iyileşti: içindeki bir müddet üzere.
Ve tabibe denir: Bak, onda **وكس** var ise onu çıkar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَكْسُ: النقص. وقد وَكَسَ الشيءُ: نَكَس. وفي حديث ابن مسعود: لها مَهْر مثلها لا وكْس ولا شطَط أَي لا نقصان ولا زيادة؛ الوَكْس: النقص، والشَّطَطُ: الجور. ووَكَسْتُ فلاناً: نَقَصْته. والوكْسُ: اتِّضاع الثمن في البيع؛ قال:
بِثَمَنٍ من ذاك غَيْرِ وَكْسِ،
دُونَ الغَلاءِ، وفُوَيْقَ الرُّخْصِ
أَي بثمنٍ من ذاك غيرِ ذي وَكْس، وجمع بين السين والصاد، وهذا هو الذي يسمى الإِكْفاءَ، ويقال: لا تَكِسْ يا فلانُ الثمنَ، وإِنه ليُوضَع ويُوكَس، وقد وُضِع ووُكِسَ. وفي حديث أَبي هريرة: من باع بَيْعَتين في بَيْعَةٍ فله أَوْكَسُهما أَو الرِّبا؛ قال الخطابي: لا أَعلم أَحداً قال بظاهر هذا الحديث وصحَّحَ البيعَ بأَوْكَس الثَّمَنَين إِلا ما يحكى عن الأَوْزاعي، وذلك لما يتضمنه من الغَرَر والجهالة، قال: فإِن كان الحديث صحيحاً فيشبه أَن يكون ذلك حكومة في شيء بعينه كأَن أَسلفه ديناراً في قَفِيز بُرٍّ إِلى أَجَل، فلما حلَّ طالبه، فجعله قفيزين إِلى أَمَدٍ آخر، فهذا بيع ثان دخل على البيع الأَول، فيُرَدَّانِ إِلى أَوْكَسِهما أَي أَنقصهما وهو الأَول، فإِن تبايَعا البيع الثاني قبل أَن يتقابضا كانا مُرْبِيَيْن؛ وقد وُكِسَ في السلعة وَكْساً. وأُوكِس الرجل إِذا ذهب مالُه.والوَكْس: دخول القمر في نجمٍ غدوة؛ قال:
هَيَّجها قَبْل ليالي الوَكْس
أَبو عمرو: الوَكْس منزل القمر الذي يُكْسف فيه. وبَرأَت الشجَّة على وَكْسٍ إِذا بقي في جوفها شيء. ويقال: وُكِسَ فلانٌ في تجارته وأُوكِسَ أَيضاً، على ما لم يسمِّ فاعله فيهما، أَي خَسِرَ. وفي الحديث: أَن معاوية كتب إِلى الحسين بن عليّ، رضي اللَّه عنهما، إِني لم أَكِسْك ولم أَخِسْك؛ قال ابن الأَعرابي: لم أَكِسْك لم أَنْقِمْك ولم أَخِسْك أَي لم أُباعِدْك مما تُحب، والأَوّل من وَكَس يَكِسُ، والثاني من خاسَ يَخِيس به، أَي لم أَنْقُصْك حقك ولم أَنقُض عهدك.

##### Türkçe

**الوَكْسُ**: eksiltme. Ve muhakkak **وَكَسَ** şey: **نَكَس**. Ve İbn Mesud’un hadîsinde:
Onun için onun misli gibi mehir vardır; ne **وكْس** ne de **شطَط**; yani ne eksiltme ne de artırma; **الوَكْس**: eksiltme, ve **الشَّطَطُ**: haksızlık. Ve **وَكَسْتُ** falanı: onu eksilttim. Ve **الوكْسُ**: satışta fiyatın alçalması; dedi ki:
بِثَمَنٍ من ذاك غَيْرِ وَكْسِ،
دُونَ الغَلاءِ، وفُوَيْقَ الرُّخْصِ
Yani o(ndan) bir fiyatla, ondan **وَكْس** sahibi olmayan; ve **السين** ile **الصاد**’ı bir araya getirdi; ve bu, **الإِكْفاءَ** diye adlandırılandır. Ve denilir: Ey falan, fiyatı **تَكِسْ** etme; ve muhakkak o indirilir ve **يُوكَس** edilir; ve indirilmiş ve **وُكِسَ** edilmiştir. Ve Ebû Hureyre’nin hadîsinde: Kim bir satışta iki satış satarsa, onun için ikisinin **أَوْكَسُهما**’sı yahut ribâ vardır; Hattâbî dedi ki: Bu hadîsin zahiriyle söyleyip de iki fiyattan **أَوْكَس** olanla satışı sahih kılan hiç kimse bilmiyorum; ancak Evzâî’den hikâye olunan (görüş) müstesna; bu da, içinde **الغَرَر** ve cehâlet bulunmasını ihtiva etmesindendir. Dedi ki: Şayet hadîs sahih ise, benzer ki bu, bizzat belirli bir şeyde bir hüküm verme olsun; sanki ona bir dinarı, bir **قَفِيز** buğdayda, bir vadeye kadar peşin vermiştir; sonra vade gelince onu talep etti; o da onu iki **قفيزين**e, başka bir müddete kadar yaptı; işte bu, birinci satışın üzerine giren ikinci bir satıştır; böylece ikisi, ikisinin **أَوْكَسِهما**’sına, yani ikisinin daha eksik olanına—ki o birincidir—geri döndürülür; şayet ikinci satışı, kabzlaşmadan önce karşılıklı satmış olurlarsa, ikisi ribâcı olurlar; ve muhakkak malda **وُكِسَ** edilmiştir, **وَكْساً**. Ve adam **أُوكِس** edilir; malı gittiği zaman. Ve **الوَكْس**: sabahleyin ayın bir yıldıza girmesi; dedi ki:
هَيَّجها قَبْل ليالي الوَكْس
Ebû Amr: **الوَكْس** ayın menzilidir; onda **يُكْسف** olunur. Ve yara, **وَكْسٍ** üzere iyileşti; iç boşluğunda bir şey kaldığı zaman. Ve denilir: Falan, ticaretinde **وُكِسَ** edildi ve **أُوكِسَ** edildi de; ikisinde de faili adlandırmadığı üzere; yani zarar etti. Ve hadîste: Muâviye, Hüseyin b. Ali’ye—Allah ikisinden de razı olsun—yazdı: Muhakkak ben seni **أَكِسْ** etmedim ve seni **أَخِسْ** etmedim; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Seni **أَكِسْ** etmedim: seni ayıplamadım; ve seni **أَخِسْ** etmedim: yani seni sevdiğinden uzaklaştırmadım; birincisi **وَكَس يَكِسُ**’tendir, ikincisi **خاسَ يَخِيس**’tendir; yani hakkını eksiltmedim ve ahdini bozmadım.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ك س * * الوَكْسُ * النقص وقد * وَكَسَ * الشيء من باب وعد وفي الحديث ﴿لها مَهْرُ مِثْلَها لا وَكْسَ ولا شطط﴾ أي لا نُقصان ولا زيادة وقد * وَكَسْتُ * فلانا نقصته من باب وعد أيضا

##### Türkçe

* و ك س * * **الوَكْسُ** * eksiltme; ve muhakkak **وَكَسَ** şey’i, وعد bâbındandır. Ve hadiste: ﴿لها مَهْرُ مِثْلَها لا **وَكْسَ** ولا شطط﴾ yani: ne eksiltme ne de artırma. Ve muhakkak **وَكَسْتُ** falanı: onu eksilttim; yine وعد bâbındandır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوكس- كالوعد-: النقصان، ومنه حديث ابن مسعود رضي الله تعالى عنه لها مهر مثلها لا وكس ولا شطط، أي لا نقصان ولا زيادة. والوكس أيضا: التنقيص، يقال: وكست فلانا، أي نقصته، وقال ابن القطاع: أي غبنته، لازم متعد. وقال ابن دريد: الوكس: دخول القمر في نجم يكره وأنشد:
  هيجها قبل ليالي الوكس. وقال الزمخشري: في نجم منحوس، وقال غيره: هو دخوله فيه غدوة. وقال أبو عمرو: الوكس: منزل القمر الذي يكسف فيه. والوكس أيضا: أن يقع في أم الرأس دم أو عظم، عن ابن عباد. والوكس: اتضاع الثمن في المبيع، يقال: وكس الرجل في تجارته، وأوكس، مجهولين، نحو وضع وأوضع، أي خسر، كوكس، كوعد، وكسا، وإيكاسا، قال:
  بثمن من ذاك غـير وكـس                      دون الغلاء وفويق الرخص أي غير ذي وكس. وأوكس البيعتين: أنقصهما. وأوكس ماله: ذهب، عن ابن عباد، لازم، ويقال: أوكس، مجهولا، إذا ذهب ماله. والتوكيس: التوبيخ، عن أبي عمرو. والتوكيس: النقص، قال رؤبة:
  وشانئ أرأمته التوكيسـا                      صلمته أو أجدع الفنطيسا أرأمته: ألزمته. ورجل أوكس: خسيس، نقله ابن عباد. وقال الزمخشري: رجل أوكس: قليل الحظ. ويقال: برأت الشجة على وكس، أي فيها بقية من المدة، ويقال للطبيب: انظر إن كان فيها وكس فأخرجه، كذا في الأساس.

##### Türkçe

**الوكس**- **كالوعد**-: eksilme; ve ondan İbn Mes‘ûd hadisi (Allah Teâlâ ondan razı olsun): “Onun için, benzeri gibi mehir vardır; ne **وكس** ne de **شطط**”, yani ne eksilme ne de artma. Ve **الوكس** ayrıca: eksiltme; denir ki: **وكست** falancayı, yani onu eksilttim. İbnü’l-Kattâ‘ dedi: yani onu aldattım; lâzım (ve) müteaddî. İbn Düreyd dedi: **الوكس**: ayın, hoş görülmeyen bir yıldıza girmesidir; ve şu beyti okudu:
  Onu, **الوكس** gecelerinden önce coşturdu. Zemaḫşerî dedi: uğursuz bir yıldızda. Başkası dedi: o, onun içine sabahleyin girmesidir. Ebû ‘Amr dedi: **الوكس**: ayın, onda tutulduğu menzilidir. Ve **الوكس** ayrıca: başın tepesinde kan yahut kemik düşmesidir; İbn ‘Abbâd’dan. Ve **الوكس**: satılan malda fiyatın alçalmasıdır; denir ki: adam ticaretinde **وكس** etti, ve **أوكس**; ikisi de meçhul (edilgen) olarak; **وضع** ve **أوضع** gibi; yani zarar etti; **كوكس** gibi, **كوعد** gibi; ve **وكسا** ve **إيكاسا**; dedi ki:
  O şeyden bir bedelle, **وكس** olmayan                      pahalılığın altında ve ucuzluğun üstünde yani **وكس** sahibi olmayan. Ve **أوكس** iki satışı: ikisini eksiltti. Ve **أوكس** malı: gitti; İbn ‘Abbâd’dan; lâzım. Ve denir ki: **أوكس** (meçhul), malı gittiği zaman. Ve **التوكيس**: azarlama; Ebû ‘Amr’dan. Ve **التوكيس**: eksilme; Ru’be dedi:
  Ve bir kinci; ona **التوكيس**i zorunlu kıldım                      Onu kökünden kestim yahut hortumu kesik yaptım **أرأمته**: ona zorunlu kıldım. Ve **أوكس** adam: aşağılık; İbn ‘Abbâd nakletti. Zemaḫşerî dedi: **أوكس** adam: az nasipli. Ve denir ki: yara **وكس** üzere iyileşti; yani onda müddetten bir kalıntı vardır. Ve tabibe denir ki: “Bak, onda **وكس** var mı; varsa onu çıkar”; **الأساس**’ta böyle.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَكَسَ
1 وَكَسَ ذ , aor. يَكِسُ, inf. n. وَكْسٌ, It (a thing, S, Msb) was, or became, defective, or deficient; it fell short; it diminished, or decreased. (S, A, Msb, K.) It is said in a trad., (S, Msb,) of Ibn-Mes'ood, (TA,) لَهَا مَهْرُ مِثْلِهَا لَا وَكْس وَلَا شَطَطَ She shall have the dowry of her like: there shall be no falling short nor exceeding: (S, A, * Msb, * TA:) or there shall be no diminishing nor exceeding of the limit. (Mgh.) [For] وَكَسَهُ, aor. and inf. n. as above, signifies He rendered it defective, or deficient; diminished it, or decreased it; (A, Mgh, Msb, K;) as also ↓ وكّسهُ, (TK,) inf. n. تَوْكِيسٌ. (K, TK.) ― -b2- He made him (a man) to suffer loss; syn. نَقَصَهُ; (S, TA; as also ↓ وكّسهُ inf. n. تَوْكِيسٌ: (K, * TA:) or he cheated, or defrauded him. (IKtt, TA.) You say, وُكِسَ فِى تِجَارَتِهِ, (S, A, Msb, K,) inf. n. وَكْسٌ, (TA,) He suffered loss, (S, A, Msb, TA,) or diminution of the price, (TA,) [in his traffic, or merchandise; as also ↓ أُوكِسَ, (S, A, Msb, K,) inf. n. اِيكَاسٌ; (TA;) and so وَكَسَ, aor. (K) and inf. n. (TA) as above. (K, TA.)

وكّسهُ
2 وكّسهُ ذ , inf. n. تَوْكِيسٌ: see 1, in two places. ― -b2- Also, He reproved, or blamed, him, or did so severely; or with the utmost severity; or he reproached, or upbraided him. (AA, K.)

أَوْكَسَ
4 أَوْكَسَ ذ , (A,) or أَوْكَسَ مَالُهُ, (Ibn-'Abbلd, A, K,) His property went away. (Ibn-'Abbلd, A, K.) ― -b2- أُوكِسَ فِى تِجَارَتِهِ: see 1.

أَوْكَسُ
أَوْكَسُ ذ [More, and most, defective, or deficient: less, and least, in value]. The saying respecting the division of a building, يَنْظَرُ اِلَى صَاحِبِ الأَوْكَسِ means, One shall look to see which is he whose place is of the less, or least, value. (Mgh.) ― -b2- A man having a small portion, or little good fortune: (A:) or a low, an ignoble, or a mean, or sordid, man. (Ibn-'Abbلd, K.)

##### Türkçe

وَكَسَ
1 **وَكَسَ** ذ , muzâri‘ **يَكِسُ**, mastar ismi **وَكْسٌ**, O (bir şey, S, Msb) kusurlu veya noksan oldu yahut kusurlu veya noksan hâle geldi; eksik kaldı; azaldı yahut eksildi. (S, A, Msb, K.) İbn-Mes‘ûd’dan (TA) bir rivayette (S, Msb) şöyle denir: **لَهَا مَهْرُ مِثْلِهَا لَا وَكْس وَلَا شَطَطَ** O, benzerinin mehri vardır: eksik kalma da yoktur aşma da: (S, A, Msb, TA:) yahut sınırın azaltılması da yoktur aşılması da. (Mgh.) [Şu] **وَكَسَهُ**, muzâri‘i ve mastar ismi yukarıdaki gibi, “Onu kusurlu veya noksan kıldı; onu azalttı yahut eksiltti” demektir; (A, Mgh, Msb, K;) bunun gibi ↓ **وكّسهُ**, (TK,) mastar ismi **تَوْكِيسٌ**. (K, TK.) ― -b2- Ona (bir adama) zarar ettirdi; eş anlamlısı **نَقَصَهُ**; (S, TA; bunun gibi ↓ **وكّسهُ** mastar ismi **تَوْكِيسٌ**: (K, TA:) yahut onu aldattı yahut dolandırdı. (IKtt, TA.) Şöyle dersin: **وُكِسَ فِى تِجَارَتِهِ**, (S, A, Msb, K,) mastar ismi **وَكْسٌ**, (TA,) O zarar etti, (S, A, Msb, TA,) yahut fiyatın azalması, (TA,) [onun ticaretinde yahut malında]; bunun gibi ↓ **أُوكِسَ**, (S, A, Msb, K,) mastar ismi **اِيكَاسٌ**; (TA;) ve yine **وَكَسَ**, muzâri‘i (K) ve mastar ismi (TA) yukarıdaki gibi. (K, TA.)

وكّسهُ
2 **وكّسهُ** ذ , mastar ismi **تَوْكِيسٌ**: 1’e bak, iki yerde. ― -b2- Ayrıca, onu azarladı yahut kınadı, yahut bunu şiddetle yaptı; yahut en şiddetli şekilde; yahut onu ayıpladı yahut başına kakarak sitem etti. (AA, K.)

أَوْكَسَ
4 **أَوْكَسَ** ذ , (A,) yahut **أَوْكَسَ مَالُهُ**, (Ibn-'Abbلd, A, K,) Onun malı gitti. (Ibn-'Abbلd, A, K.) ― -b2- **أُوكِسَ فِى تِجَارَتِهِ**: 1’e bak.

أَوْكَسُ
**أَوْكَسُ** ذ [daha çok ve en çok kusurlu yahut noksan: değerce daha az ve en az]. Bir binanın taksimi hakkındaki söz, **يَنْظَرُ اِلَى صَاحِبِ الأَوْكَسِ** demektir ki: Değeri daha az yahut en az olan yerin sahibi hangisidir diye bakılır. (Mgh.) ― -b2- Payı küçük olan yahut talihi az olan bir adam: (A:) yahut aşağı, soysuz, yahut bayağı, yahut cimri bir adam. (Ibn-'Abbلd, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَكَسَ
وَكَسَ
a.  [ يَكِسُ ] ( n. ac. وَكْس 1 ), Was lessened; diminished, decreased.

b.  Decreased, diminished; injured ( a person ).

c.  [ pass. ] [ Fī ], Met with losses in ( business ).

وَكَّسَ
وَكَّسَ II ,
a.  see I (b) .

b.  Blamed, chid.

أَوْكَسَ
أَوْكَسَ IV ,
a.  see I (a) , ( c ).

وَكْس
وَكْس 1 ,
a.  Loss, damage, detriment.

b.  Diminution, decrease; reduction ( in price ).

c.  Eclipse of the moon.

d.  Splinter.

أَوْكَسُ
أَوْكَسُ 14 ,
a.  Base, ignoble.

بِالْوَكْس
بِالْوَكْس
a.  At a loss.

علَي وَكْسٍ
علَي وَكْسٍ
a.  Imperfectly.

##### Türkçe

وَكَسَ
وَكَسَ
a. [ **يَكِسُ** ] ( n. ac. **وَكْس** 1 ), Eksiltildi; azaltıldı, düşürüldü.

b. Azalttı, eksiltti; (bir kimseyi) incitti.

c. [ edilgen ] [ **فِي** ], (ticarette) zararlarla karşılaştı.

وَكَّسَ
وَكَّسَ II ,
a. I (b)’ye bak.

b. Ayıpladı, azarladı.

أَوْكَسَ
أَوْكَسَ IV ,
a. I (a) , ( c )’ye bak.

وَكْس
وَكْس 1 ,
a. Zarar, hasar, ziyan.

b. Eksilme, azalma; (fiyatta) indirme.

c. Ay tutulması.

d. Kıymık.

أَوْكَسُ
أَوْكَسُ 14 ,
a. Aşağı, soysuz.

بِالْوَكْس
بِالْوَكْس
a. Zararda.

علَي وَكْسٍ
علَي وَكْسٍ
a. Eksik olarak.
