# وكع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%83%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وكع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وكع

وكع الرجل، ككرم، وكاعة، فهو وكيع، ووكوع، وأوكع: لؤم.
 ووكع الفرس وكاعة، فهو وكيع: صلب إهابه واشتد.
 وسقاء وكيع: متين، محكم الجلد والخرز، شديد المخارز، لا ينضح، وأنشد الجوهري للشاعر:
  على أن مكتوب العجال وكيع وهو مغير، والرواية:
  كلى عجل مكتوبهن وكيع العجل: جمع عجلة، وهو السقاء، ومكتوبها: مخروزها، والبيت للطرماح، وصدره:
  تنشف أوشال النطاف ودونها وفي حديث المبعث: فشق بطنه، وقال: قلب وكيع، أي: واع متين.
 وفرو وكيع: متين.
 وفرس وكيع: صلب شديد.
 وقيل: كثل غليظ وثيق متين: وكيع.
 أو قلب وكيع: فيه عينان تبصران، وأذنان سميعتان وفي بعض النسخ: تسمعان وهذا الذي ذكره هو بعينه نص حديث المبعث، وأنشد الليث لسليمان بن يزيد العدوي يصف فرسا:
  عبل وكيع ضليع مقرب أرن                      للمقربات أمام الخيل مغترق والأنثى بالهاء، وإياها عنى الفرزدق بقوله:
  ووفراء لم تخرز بسير وكيعة                      غدوت بها طبا يدي برشائها وفراء، أي: وافرة، يعني فرسا أنثى، وكيعة: وثيقة الخلق، شديدة، ورشاؤها: لجامها.
 وفلان وكيع لكيع، ووكوع، لكوع: لئيم وقد وكع وكاعة، ويقال: الوكاعة: اللؤم، واللكاعة: الشدة.
 وقال ابن شميل: الوكيع: الشاة تتبعها الغنم.

  وأبو سفيان وكيع بن الجراح بن مليح بن عدي بن فرس بن سفيان بن الحارث بن عمرو بن عبيد بن رؤاس الرؤاسي الكوفي، من كبار الزهاد وأصحاب الحديث: روى عن سفيان الثوري وطبقته، وعنه شيوخ البخاري، ومسجده خارج فيد مشهور، مات به منصرفه من الحج.
 ووكيع بن محرز، ووكيع بن عدس أو حدس: محدثان، فيه نظر من وجوه، الأول: أن عدسا ضبطه الحافظ بضمتين، وإطلاق المصنف يوهم أنه بالفتح، والثاني: أن وكيع بن عدس هذا قد ذكر في الصحابة، فقوله: محدث محل تأمل، والثالث: قوله: أوحدس روي بالتحريك، وهو قول أحمد بن حنبل، وصوبه وإطلاقه يوهم أنه بالفتح، وقد ذكر شيء من ذلك في حرف السين المهملة.
 ووكع أنفه، كوضع وكعا: وكزه نقله ابن عباد.
 قال: ووكعت العقرب وكعا: لدغت ونص المحيط: ضربت بإبرتها، ومثله نص الصحاح وأنشد ابن بري للقطامي:
  سرى في جليد الليل حتى كأنما                      تخزم بالأطراف وكع العقارب ووكعت الحية وكعا: لسعت، ونص أبي عبيد: وكعته الحية: لدغته، وقال عروة بن مرة الهذلي ويروى لأبي ذؤيب أيضا:
  ودافع أخرى القوم ضربا خرادلا                      ورمى نبال مثل وكع الأسـاود ووكعت الدجاجة وكعا: خضعت لسفاد الديك، ونص العباب واللسان: عند سفاد الديك.
 وعن ابن الأعرابي: وكع البعير: سقط، زاد غيره: وجعا، وفي العباب: من الوجى، وأنشد ابن الأعرابي:
  خرق إذا وكع المطي من الوجى                      لم يطو دون رفيقه ذا المـزود ورواه غيره ركع أي انكب وانثنى، وذا المزود يعني الطعام، لأنه في المزود يكون.
 وقال ابن عباد: وكع فلانا بالأمر وكعا: بكته.
 وقال الجوهري: وكع الشاة وكعا: نهز ضرعها عند الحلب، يقال: بات الفصيل يكع أمه الليلة، وأنشد أبو عمرو:
  لأنتم بوكع الضأن أعلم منكمبقرع الكماة حيث تبغى الجرائم ومن كلامهم: قالت العنز: احلب ودع، فإن لك ما تدع، وقالت النعجة: احلب وكع، فليس لك ما تدع، أي: انهز الضرع، واحلب كل ما فيه، كما في الصحاح.
 وفيه أيضا: الوكع، محركة: إقبال الإبهام على السبابة من الرجل حتى يرى أصله، هكذا في النسخ، و الذي في الصحاح والعباب واللسان أصلها خارجا كالعقدة، وهو أوكع وهي وكعاء، وقال غيره: الوكع: ميل الأصابع قيل السبابة، حتى يصير كالعقفة خلقة أو عرضا، وقد يكون في إبهام الرجل، وقال الليث: الوكع: ميلان في صدر القدم نحو الخنصر، وربما كان في إبهام اليد، وأكثر ما يكون ذلك للإماء اللواتي يكددن في العمل، ومن ذلك يقال في السب: يا ابن الوكعاء، وقال أبو زيد: الوكع في الرجل: انقلابها إلى وحشيها.
 وفي الأساس: فلان لا يفرق بين الوكع والكوع، فالوكع: في الرجل، والكوع: في اليد.
 وقال ابن الأعرابي: في رسغه وكع وكوع: إذا التوى كوعه.
 والوكعاء: الأمة الحمقاء الطويلة، وقيل: هي الوجعاء، أي التي تسقط وجعا.
 واستوكعت معدته: اشتدت وقويت، وقيل: اشتدت طبيعته.

  واستوكع السقاء: متن تمتنا واستدت مخارزه بعد ما شربت، قاله الليث، واستدت بالسين المهملة على الصواب، وفي بعض النسخ بالمعجمة، وهو خطأ، وبينها وبين اشتدت جناس.
 والميكعة، بالكسر: سكة الحراثة التي يسوى بها خدد الأرض المكروبة، ج: ميكع قال الجوهري: وهي التي تسمى بالفارسية بزن وقال غيره: هي المالقة.
 والميكع: السقاء الوكيع، كما في العباب.
 وميكعان بالفتح، كما يدل له إطلاقه، وهو مضبوط في العباب بالكسر: ع، لبني مازن بن عمرو بن تميم، قال حاجب:
  ولقد أتاني ما يقول مرثيد                      بالميكعين وللكلام نـواد وواكع الديك الدجاجة، مواكعة ووكاعا: سفدها، نقله ابن عباد.
 والأوكع: الطويل الأحمق، وهي وكعاء.
 ويقال: أسمن القوم وأوكعوا: إذا سمنت إبلهم وغلظت من الشحم، واشتدت.
 وأوكع زيد: قل خيره، وهو كناية.
 وقال ابن عباد: أوكع الرجل: جاء بأمر شديد.
 قال: وأوكع الأمر إيكاعا: وثق وتشدد، فهو إذن ووكع سواء.
 قال: واتكع الشيء كافتعل: اشتد، وأصله اوتكع، قلبت الواو تاء، ثم أدغمت، قال عكاشة السعدي:
  مخملة قراطفا قد اتكع
  بها مقرات الثميلات النقع وسقاء مستوكع: لم يسل منه شيء، فإذا سال فهو نغل، ولا يخفى أن هذا مفهوم من قوله سابقا: استوكع السقاء: إذا متن واستدت مخارزه، فإنه حينئذ لا يسيل منه شيء ولا ينضح، لأنه قد شرب الماء، فتأمل.
 ومما يستدرك عليه: عبد أوكع: لئيم، نقله الجوهري قال ابن بري: وقد جمعوه في الشعر على وكعة، قال:
  أحصنوا أمهم من عبدهم                      تلك أفعال القزام الوكعه معنى: أحصنوا: زوجوا.
 ورجل أوكع: يقول: لا إذا سئل، عن أبي العمثيل الأعرابي.
 ويقال: يعجبني وكاعة حمارك، أي: غلظه وشدته.
 والوكيعة من الإبل: الشديدة المتينة.
 ومن الأسقية: ماقور ما ضعف من أديمه وألقي وخرز ما صلب منه وبقي.
 وأوكع السقاء: أحكمه.
 واستوكع الرجل: اشتدت معدته.
 واستوكعت الفراخ: غلظت وسمنت، كاستوكحت.
 وأمر وكيع، مستحكم.
 والميكع، بالكسر: الجوالق لأنه يحكم ويشد، وبه فسر قول جرير:
  جرت فتاة مجاشع في منقر                      غير المراء كما يجر الميكع ويقال: ختن بعد ما استوكعت قلفته، أي: غلظت واشتدت.

### Türkçe

**وكع** adam, **كرم** gibi, **وكاعة** (da): o hâlde o **وكيع**’dir; ve **وكوع**; ve **أوكع**: alçaklık (lû’m).

Ve **وكع** at **وكاعة** (ile): o hâlde o **وكيع**’dir: derisi sert oldu ve şiddetlendi.

Ve **سقاء وكيع**: sağlam, derisi ve dikişi muhkem, delikleri şiddetli, sızdırmaz; Cevherî şairden inşâd etti:

  Şu ki acele yazısı **وكيع**’dir, hâlbuki o değiştirilmiştir; rivayet:

  Her bir acele, yazıları **وكيع**’dir

**العجل**: **عجلة**’nin cem‘i; o da kırbadır. **مكتوبها**: onun dikilmiş olanı. Beyit Tırmâh’ındır; صدرُه:

  Damla suların artıklarını kurutur; onun önünde...

Ve **حديث المبعث**’te: “Karnını yardı ve dedi: **قلب وكيع**”, yani: uyanık, sağlam.

Ve **فرو وكيع**: sağlam.

Ve **فرس وكيع**: sert, şiddetli.

Ve denildi: kalın, kaba, sıkı, sağlam: **وكيع**.

Veya **قلب وكيع**: onda gören iki göz ve işiten iki kulak vardır; bazı nüshalarda: “işitirler”. Onun zikrettiği şey, bizzat **حديث المبعث**’in nassıdır. Leys, Süleyman b. Yezîd el-‘Adevî için, bir atı vasfederken inşâd etti:

  İri yapılı, **وكيع**, güçlü, yaklaştırılmış, dik kulaklı...

  Yaklaştırılmışlara, atların önünde yarıp geçen

Dişisi **الهاء** iledir; Ferazdak’ın şu sözüyle kastettiği de odur:

  Ve bol yeleli; **وكيعة** bir kayışla dikilmemiş...

  Onunla sabah ettim; elim onun yularının ipinde tabip gibi

**وفراء**: yani bol. Yani dişi bir at. **وكيعة**: yaratılışı sıkı, şiddetli. **رشاؤها**: onun yuları.

Ve falan **وكيع** (dir), **لكيع**; ve **وكوع**; **لكوع**: alçak (kimse). Ve **وكع** etti **وكاعة** (ile). Ve denilir: **الوكاعة**: alçaklık; **اللكاعة**: şiddet.

İbn Şümeyl dedi: **الوكيع**: koyun; sürü onu takip eder.

Ve Ebû Süfyân **وكيع** b. el-Cerrâh b. Melîh b. ‘Adî b. Fers b. Süfyân b. el-Hâris b. ‘Amr b. ‘Ubeyd b. Ru’âs; er-Ru’âsî el-Kûfî; büyük zâhidlerden ve hadis ashabındandır: Süfyân es-Sevrî ve onun tabakasından rivayet etti; ondan Buhârî’nin şeyhleri (rivayet etti). Mescidi, meşhur olarak, **فيد**’in dışında idi. Hacdan dönüşünde orada öldü.

Ve **وكيع** b. Muhrez; ve **وكيع** b. ‘Ads yahut **حدس**: iki muhaddis; onda çeşitli yönlerden nazar vardır: birincisi: ‘Ads’ı hâfız iki damme ile ضبط etti; musannifin mutlak bırakması onun fetha ile olduğunu vehmettirir. İkincisi: bu **وكيع بن عدس** sahâbîler içinde zikredilmiştir; onun “muhaddis” sözü, teemmül yeridir. Üçüncüsü: onun “yahut **حدس**” sözü hareke ile rivayet edilmiştir; bu Ahmed b. Hanbel’in sözüdür; onu doğru saydı; onun mutlak bırakması onun fetha ile olduğunu vehmettirir. Bunun bir kısmı **حرف السين المهملة**’de zikredilmiştir.

Ve **وكع** burnunu, **وضع** gibi, **وكعا**: onu yumrukladı; İbn ‘Abbâd nakletti.

Dedi: ve **وكعت** akrep **وكعا**: soktu. **نص المحيط**: iğnesiyle vurdu. Bunun benzeri **نص الصحاح**’tır. İbn Berrî, Kutâmî için inşâd etti:

  Gecenin buz gibi soğuğunda yürüdü; sanki...

  Uçlardan delinir: akreplerin **وكع**’ı

Ve **وكعت** yılan **وكعا**: ısırdı. Ebû ‘Ubeyd’in nassı: “**وكعته** yılan: onu soktu.” Ve ‘Urve b. Murre el-Hüzelî dedi; Ebû Züeyb’e de rivayet olunur:

  Diğerini kavimden, vuruşla, iri taneler gibi savdı...

  Ve **وكع**’ı gibi oklar attı: kara yılanlar

Ve **وكعت** tavuk **وكعا**: horozun çiftleşmesine boyun eğdi. **نص العباب واللسان**: horozun çiftleşmesi sırasında.

İbnü’l-A‘râbî’den: **وكع** deve: düştü. Başkası ekledi: acıdan. **في العباب**: **الوجى**’dan. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

  Yırtık (elbise sahibi) ki binekler **وكع** edince **الوجى**’dan...

  Azık torbası sahibi olan arkadaşının berisinde kat etmedi

Başkası onu **ركع** diye rivayet etti: yani eğildi ve büküldü. **ذا المزود**: yiyecek demektir; çünkü o, azık torbasında olur.

İbn ‘Abbâd dedi: **وكع** falanı iş ile **وكعا**: onu azarladı.

Cevherî dedi: **وكع** koyun **وكعا**: sağım sırasında memesini dürttü. Denilir: “Bu gece oğlak, anasını **يكع** ederek geceledi.” Ebû ‘Amr inşâd etti:

  Siz, koyunun **وكع**’ını sizden daha iyi bilirsiniz...

  Suçların aradığı yerde miğferlilerin vurulmasından

Onların كلامı’ndan: keçi dedi: “Sağ ve bırak; çünkü senin için bırakacağın vardır.” Koyun dedi: “Sağ ve **وكع** et; çünkü senin için bırakacağın yoktur.” Yani: memeyi dürt ve içindekinin hepsini sağ; **كما في الصحاح**.

Ve onda da: **الوكع** (harekeli): adamın ayağında başparmağın işaret parmağına yönelmesi; ta ki kökü görülür. Nüshalarda böyle. **الذي في الصحاح والعباب واللسان**: kökü dışarıda, düğüm gibi. O (erkek) **أوكع**’dır; o (dişi) **وكعاء**’dır. Başkası dedi: **الوكع**: parmakların eğilmesi; denildi: işaret parmağı; ta ki yaratılışça yahut sonradan, kanca gibi olsun. Bu, adamın başparmağında da olabilir. Leys dedi: **الوكع**: ayağın üst kısmında küçük parmağa doğru iki yana eğilme; bazen elin başparmağında olur. Bunun en çoğu, işte zorlanan cariyelerde olur. Bundan dolayı sövmede denilir: “Ey **ابن الوكعاء**!” Ebû Zeyd dedi: ayakta **الوكع**: onun dış yanına doğru dönmesidir.

**في الأساس**: falan, **الوكع** ile **الكوع** arasında ayırt etmez; **فالوكع**: ayaktadır; **والكوع**: eldedir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: bileğinde **وكع** ve **وكوع** vardır: eğer **كوعه** bükülürse.

**الوكعاء**: uzun, ahmak cariye. Ve denildi: o, **الوجعاء**’dır; yani acıdan düşen.

**استوكعت** midesi: şiddetlendi ve kuvvetlendi. Ve denildi: tabiatı şiddetlendi.

Ve **استوكع** kırba: sağlamlaştı; pek sağlamlaştı; ve delikleri, içtikten sonra kapandı; Leys söyledi. **واستدت** doğru olarak **السين المهملة** iledir; bazı nüshalarda **المعجمة** iledir; o hatadır. Onunla **اشتدت** arasında cinas vardır.

Ve **الميكعة** (kesre ile): sürülmüş toprağın yarıklarını düzlediği, çift sürme aleti. Cem‘i: **ميكع**. Cevherî dedi: o, Farsçada **بزن** diye adlandırılandır. Başkası dedi: o, **المالقة**’dır.

Ve **الميكع**: **السقاء الوكيع**; **كما في العباب**.

Ve **ميكعان** fetha ile; onun mutlak bırakması buna delalet eder. **العباب**’da kesre ile ضبط edilmiştir: bir yer; Mâzin b. ‘Amr b. Temîm oğulları için. Hâcib dedi:

  Mersîd’in söylediği şey bana geldi...

  **بالميكعين**’de; sözün de meclisleri vardır

Ve **واكع** horoz tavuğu, **مواكعة** ve **وكاعا** (ile): onunla çiftleşti; İbn ‘Abbâd nakletti.

Ve **الأوكع**: uzun ahmak; dişisi **وكعاء**.

Ve denilir: kavim semizledi ve **أوكعوا**: develeri semizleyip yağdan kalınlaştığında ve şiddetlendiğinde.

Ve **أوكع** Zeyd: hayrı azaldı; o bir kinayedir.

İbn ‘Abbâd dedi: **أوكع** adam: şiddetli bir iş getirdi.

Dedi: ve **أوكع** iş, **إيكاعا**: sağlamlaştı ve sıkılaştı; o hâlde o, **ووكع** ile birdir.

Dedi: **اتكع** şey, **كافتعل** gibi: şiddetlendi. Aslı **اوتكع** idi; **الواو** **تاء**’ya çevrildi; sonra idğam edildi. ‘Ukâşe es-Sa‘dî dedi:

  Kadife gibi; püsküller (gibi) olmuş; **اتكع** etti...

  Onunla, çamurlu yerlerin geçitleri toz (oldu)

Ve **سقاء مستوكع**: ondan hiçbir şey akmamıştır; eğer akarsa o **نغل**’dır. Önceki sözü: “**استوكع السقاء**: sağlamlaştığında ve delikleri kapandığında” sözünden bunun anlaşıldığı gizli değildir; çünkü o vakit ondan hiçbir şey akmaz ve sızdırmaz; çünkü suyu içmiştir; öyleyse düşün.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **عبد أوكع**: alçak; Cevherî nakletti. İbn Berrî dedi: onu şiirde **وكعة** üzerine cem‘ ettiler. Dedi:

  Annelerini kölelerinden korunaklı kıldılar...

  Bunlar, cüce **الوكعه**’nin fiilleridir

Mana: **أحصنوا**: evlendirdiler.

Ve **رجل أوكع**: sorulduğunda “hayır” der; Ebû’l-‘Umseyl el-A‘râbî’den.

Ve denilir: bana, eşeğinin **وكاعة**’sı hoş gelir; yani: onun kalınlığı ve sertliği.

Ve develerden **الوكيعة**: şiddetli, sağlam.

Ve kırbalardan: **ماقور**: derisi zayıflayan, atılan; ve ondan sert olan dikilip kalan.

Ve **أوكع** kırbayı: onu sağlamlaştırdı.

Ve **استوكع** adam: midesi şiddetlendi.

Ve **استوكعت** civcivler: kalınlaştı ve semizledi; **كاستوكحت** gibi.

Ve **أمر وكيع**: pek sağlam.

Ve **الميكع** (kesre ile): çuval; çünkü o sağlamlaştırır ve sıkar. Bununla Cerîr’in sözü tefsir edildi:

  Mücâşi‘ kızı, **منقر**’da koştu...

  Şüphesiz, tartışmasız; **الميكع**’ı çeker gibi

Ve denilir: sünnet oldu; **بعد ما استوكعت قلفته**: yani kalınlaştı ve şiddetlendi.
