# وكف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%83%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وكف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: وكف

وكَف الدمعُ والماء وكْفاً ووَكِيفاً ووُكوفاً ووَكَفاناً: سال. ووَكَفَت العينُ الدمْعَ وكْفاً ووَكيفاً: أَسالته. اللحياني: وكفَت العينُ تَكِفُ وكْفاً ووَكِيفاً، وسحاب وَكُوف إذا كانت تَسِيل قليلاً قليلاً. ووكَفَت الدلْوُ وكْفاً ووَكِيفاً: قطرت، وقيل: الوكْف المصدر، والوَكِيفُ القطر نفسه. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، توضأَ فاستوكف ثلاثاً؛ قال غير واحد: معناه أَنه غسل يديه ثلاثاً وبالغ في صبّ الماء على يديه حتى وكف الماءُ من يديه أَي قطر؛ قال حميد بن ثور يصف الخَمر: إذا اسْتوْكَفَتْ باتَ الغَوِيُّ يَسُوفُها،
كما جَسَّ أَحْشاءَ السَّقِيمِ طَبِيبُ
أَراد إذا استقْطرتْ. واستوكَفْت الشيء: استَقْطَرْته: ووكَف البيتُ وكْفاً ووَكِيفاً ووُكوفاً ووكَفاناً وتَوْكافاً وأَوكَف وتَوَكَّفَ: هَطَلَ وقطَر، وكذلك السطْح، ومصدره الوَكِيف والوَكْف. وشاة وَكُوف: غَزيرة اللبن وكذلك مِنْحةٌ وَكُوف وناقة وَكُوف أَي غزيرة. وفي الحديث: أَنه، صلى اللّه عليه وسلم، قال: من مَنَحَ مِنْحةَ وَكُوفاً فله كذا وكذا؛ قال أَبو عبيد: الوكوف الغزيرة الكثيرة الدَّرِّ، ومن هذا قيل: وَكَفَ البيتُ بالمطر، ووكفَتِ العينُ بالدمع إذا تقاطَر. وقال ابن الأَعرابي: الوكوف التي لا ينقطع لبنها سنَتها جَمْعاء. وأَوْكَفت المرأَة: قارَبت أَن تلد. والوَكْف: النِّطَعُ؛ قال أَبو ذؤيب:
ومُدَّعَسٍ فيه الأَنِيضُ اخْتَفَيْتُه
بجَرْداء، مِثْلِ الوكْفِ، يَكْبُو غُرابها
بجَرْداء يعني أَرضاً مَلْساء لا تُنبت شيئاً يكبو غراب الفأْس عنها لصَلابتها إذا حُفِرت؛ والبيت الذي أَورده الجوهري:
تَدَلَّى عليها بين سِبٍّ وخَيْطةٍ
بجرداء مثل الوكف يكبو غرابها
والوَكَفُ: وكَفُ البيت مثل الجَناح في البيت يكون على الكُنَّةِ أَو الكَنِيف. وفي الحديث: خيارُ الشُّهداء عند اللّه أَصحابُ الوَكَف؛ قيل: ومن أَصحابُ الوَكَف؟ قال: قوم تُكْفأُ عليهم مراكبهم في البحر؛ قال ابن الأَثير: الوَكَفُ في البيت مثل الجناح يكون عليه الكَنِيف؛ المعنى أَن مراكبهم انقلبت بهم فصارت فوقهم مثل أَوكاف البيوت، قال: وأَصل الوَكَف في اللغة المَيْل والجَوْرُ. والوَكَف، بالتحريك: الإِثم، وقيل: العيب والنقْص. وقد وَكِفَ الرجل يَوْكَفُ وكَفاً إذا أَثِمَ. وقد وَكِفَ يَوْكَفُ وأَوكَفَه: أَوقعه في إثْم. ويقال: ما عليك في هذا وكَفٌ. والوَكَفُ: العيب؛ أَنشد ابن السكيت لعمرو بن امرئ القيس، ويقال لقيس بن الخطيم: الحافِظُو عَوْرَةِ العشيرةِ، لا يَأْ
تيهِمُ من ورائهمْ وَكَفُ
قال ابن بري: وأَنكر عليّ بن حمزة أَن يكون الوكَف بمعنى الإثم، وقال: هو بمعنى العَيْب فقط.وليس في هذا الأَمر وكْف ولا وكَف أَي فساد. وفي الحديث: ليَخْرُجَنَّ ناسٌ من قُبورهم في صورة
(*
قوله «في صورة» في النهاية: على صورة.) القِرَدة بما داهَنُوا أَهل المعاصي ثم وكَفُوا عن عِلْمهم وهم يَستطيعون؛ قال الزجاج: وكَفوا عن عِلمهم أَي قصَّروا عنه ونقَصُوا. يقال: عليك في هذا الأَمر وكَف أَي نقص. ويقال: ليس عليك في هذا الأَمر وكَف أَي ليس عليك فيه مكروه ولا نقص. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: البَخيل في غير وكَفٍ؛ الوكَفُ: الوقوع في المأْثَم والعيب. وفي عقله ورأْيِه وكَفٌ أَي فساد؛ عن ابن الأَعرابي وثعلب. التهذيب: يقال إني لأَخشى عليك وكَفَ فلان أَي جَوْرَه ومَيْله؛ قال الكميت:بكَ يَعْتَلي وكَفَ الأُمُو
ر، ويَحْمِلُ الأَثْقالَ حامِلْ
وقال أَبو عمرو: الوكَفُ الثِّقلُ والشدَّةُ. وقالت الكِلابية: يقال فلان على وكَفٍ من حاجته إذا كان لا يدري على ما هو منها، قال: وكل هذا ليس بخارج مما جاء مفسَّراً في الحديث لأَن التكفي
(* قوله التكفي: هكذا في
الأصل ولعلها الوكْف.) هو المَيْل. والوكَفُ من الأَرض: ما انهبط عن المرتفع؛ عن ابن الأَعرابي؛ قال العجاج يصف ثوراً:
يَعْلو الدَّكاديكَ ويَعْلُو الوَكَفا
وقال الجوهري: هو سَفْح الجبل، وقال ثعلب: هو المكان الغَمْضُ في أَصل شَرف. ابن شميل: الوَكَفُ من الأَرض القِنْع يتَّسع وهو جَلَد طين وحصى، وجمعه أَوْكاف.
وتَوَكَّف الأَثَر: تتبَّعه. والتوكُّف: التوقُّع والانتظار. وفي حديث ابن عمير: أَهلُ القبور يتوكَّفُون الأَخْبار أَي ينتظرونها ويسأَلون عنها، وفي التهذيب: أَي يتوقعونها، فإذا مات الميت سأَلوه: ما فعل فلان وما فعل فلان؟ يقال: هو يتوكَّف الخبر أَي يتوقَّعه. وتقول: ما زلت أَتوكَّفُه حتى لقِيته. ويقال: واكَفْت الرجل مُواكفةً في الحرب وغيرها إذا واجَهْتَه وعارَضْته؛ قال ذو الرمة:
متى ما يُواكِفْها ابن أُنْثَى، رَمَتْ به
مع الجَيْشِ يَبْغِيها المَغانِمَ، تنكل
(* قوله «تنكل» كذا في الأصل بالنون، وفي شرح القاموس: بثاء مثلثة.) وتوكَّف عيالَه وحشَمه: تعهَّدهم، وهو يتوكَّفهم: يتعهَّدهم وينظر في أُمورهم.
والوُكاف والوِكاف والأُكاف والإكاف: يكون للبعير والحمار والبغل؛ قال يعقوب وكان رؤبة ينشد:
كالكَوْدَن المَشدُودِ بالوكاف
والجمع وُكُف؛ وأَوْكَفَ الدابةَ، حِجازيّة. الجوهري: يقال آكفْت البغل وأَوْكَفْته. ووكَّفَ الدابةَ: وضع عليها الوكاف. ووكَّف وكافاً: عمله، اللحياني: أَوكَفْت البغل أُوكِفُه إيكافاً، وهي لغة أَهل الحجاز وتميم، تقول: آكفْته أُوكِفُه إيكافاً، وقال بعضهم: وكَّفْته توكيفاً وأَكَّفْته تأْكيفاً، والاسم الوكاف والإكاف.

### Türkçe

**وكَف** gözyaşı ve su **وكْفاً** ve **وَكِيفاً** ve **وُكوفاً** ve **وَكَفاناً**: aktı.

Ve göz **ووَكَفَت** gözyaşını **وكْفاً** ve **وَكيفاً**: onu akıttı. el-Lihyânî: göz **وكفَت**; **تَكِفُ** **وكْفاً** ve **وَكِيفاً**; ve **سحاب وَكُوف**: eğer azar azar akıyor ise.

Ve kova **ووكَفَت** **وكْفاً** ve **وَكِيفاً**: damladı; ve denildi ki: **الوكْف** masdardır, **الوَكِيفُ** ise damlanın kendisidir. Ve hadiste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, abdest aldı da üç kere **فاستوكف**; birden fazla kimse dedi ki: manası, ellerini üç kere yıkaması ve suyu ellerinin üzerine dökmede mübalağa etmesidir; ta ki su ellerinden **وكف** etti, yani damladı; Humeyd b. Sevr, şarabı vasfederek dedi ki:

إذا اسْتوْكَفَتْ باتَ الغَوِيُّ يَسُوفُها،
كما جَسَّ أَحْشاءَ السَّقِيمِ طَبِيبُ

İstedi ki: “eğer damla damla akarsa.” Ve **استوكَفْت** şeyi: onu damla damla akıttım. Ve ev **ووكَف** **وكْفاً** ve **وَكِيفاً** ve **وُكوفاً** ve **وكَفاناً** ve **تَوْكافاً**; ve **أَوكَف** ve **تَوَكَّفَ**: sağanakla yağdı ve damladı; ve aynı şekilde dam. Masdarı **الوَكِيف** ve **الوَكْف**’tür. Ve **شاة وَكُوف**: sütü bol; ve aynı şekilde **مِنْحةٌ وَكُوف** ve **ناقة وَكُوف** yani bol (süt veren). Ve hadiste: onun, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dediği: “Kim bol (süt veren) bir bağış olarak **مَنَحَ مِنْحةَ وَكُوفاً** verirse, ona şöyle şöyle vardır”; Ebû Ubeyd dedi ki: **الوكوف** bol, sağımı çok olan (hayvan)dır. Bundan dolayı denildi: yağmurla ev **وَكَفَ** etti; ve göz, gözyaşıyla **وكفَت** etti, eğer damla damla akarsa. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الوكوف**: senesi boyunca sütü kesilmeyen (hayvan)dır. Ve kadın **أَوْكَفت**: doğurmaya yaklaştı.

Ve **الوَكْف**: **النِّطَعُ**; Ebû Züeyb dedi ki:

ومُدَّعَسٍ فيه الأَنِيضُ اخْتَفَيْتُه
بجَرْداء، مِثْلِ الوكْفِ، يَكْبُو غُرابها

“**بجَرْداء**” ile kasteder: hiçbir şey bitirmeyen düz bir yer; kazmanın gagası, kazıldığında sertliğinden dolayı ondan tökezler. Cevherî’nin getirdiği beyit:

تَدَلَّى عليها بين سِبٍّ وخَيْطةٍ
بجرداء مثل الوكف يكبو غرابها

Ve **الوَكَفُ**: evin **وكَف**’ı; evde, **الكُنَّةِ** yahut **الكَنِيف** üzerinde bulunan, evdeki kanat gibi olan şeydir. Ve hadiste: Allah katında şehitlerin hayırlıları **أَصحابُ الوَكَف**’tır; denildi ki: **أَصحابُ الوَكَف** kimdir? Dedi ki: denizde binekleri üzerlerine devrilen bir kavim. İbnü’l-Esîr dedi ki: **الوَكَفُ** evde, üzerinde **الكَنِيف** bulunan kanat gibidir; mana: binekleri onlarla birlikte devrildi de evlerin **أَوكاف**’ı gibi üstlerinde oldu. Dedi ki: **الوَكَف**’ın dilde aslı eğrilik ve haksızlıktır.

Ve **الوَكَف** (harekeli): günah; ve denildi ki: ayıp ve eksiklik. Adam **وَكِفَ**; **يَوْكَفُ** **وكَفاً**: günah işlediği zaman. Ve **وَكِفَ**; **يَوْكَفُ**; ve onu **أَوكَفَه**: onu günaha düşürdü. Ve denilir: “Bu hususta senin üzerinde **وكَفٌ** yoktur.” Ve **الوَكَفُ**: ayıp; İbnü’s-Sikkît, Amr b. İmri’ü’l-Kays için (ve Kays b. el-Hatîm için denilir) şu beyti okudu:

الحافِظُو عَوْرَةِ العشيرةِ، لا يَأْ
تيهِمُ من ورائهمْ وَكَفُ

İbn Berrî dedi ki: Ali b. Hamza, **الوكَف**’ın günah manasında olmasını inkâr etti ve dedi ki: o sadece ayıp manasındadır. Bu işte ne **وكْف** ne de **وكَف** vardır, yani bozukluk. Ve hadiste: “Mutlaka birtakım insanlar kabirlerinden maymunların suretinde çıkacaklardır
(* ‘في صورة’ sözü hakkında: Nihâye’de: ‘على صورة’.) günah ehline yağcılık yaptıkları, sonra da bildikleri hâlde ve güçleri yettiği hâlde ilimlerinden **وكَفُوا** ettikleri için”; Zeccâc dedi ki: ilimlerinden **وكَفوا** etmeleri, yani onda kusur etmeleri ve eksiltmeleridir. Denilir: “Bu işte senin üzerinde **وكَف** vardır” yani eksiklik. Ve denilir: “Bu işte senin üzerinde **وكَف** yoktur” yani onda senin üzerinde ne mekruh vardır ne eksiklik. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “cimri, **غير وكَفٍ** içinde (olmaksızın)”; **الوكَفُ**: günaha ve ayıba düşmektir. Ve onun aklında ve görüşünde **وكَفٌ** vardır, yani bozukluk; İbnü’l-A‘râbî ve Sa‘leb’den. et-Tehzîb: denilir: “Ben, falanın **وكَفَ**’ından korkuyorum” yani onun haksızlığından ve meylinden; el-Kumeyt dedi ki:

بكَ يَعْتَلي وكَفَ الأُمُو
ر، ويَحْمِلُ الأَثْقالَ حامِلْ

Ebû Amr dedi ki: **الوكَفُ** ağırlık ve şiddettir. Kilâbiyye dedi ki: denilir: “Falan, ihtiyacının **وكَفٍ**’ı üzerindedir” eğer ondan ne üzerinde olduğunu bilmiyor ise. Dedi ki: bütün bunlar, hadiste açıklanmış olarak gelen şeyin dışına çıkmış değildir; çünkü **التكفي**
(* ‘التكفي’ sözü: asılda böyle; belki **الوكْف**’tur.) meyildir.

Ve yerden **الوكَفُ**: yükseklikten alçalmış olan şeydir; İbnü’l-A‘râbî’den. el-A‘accâc, bir boğayı vasfederek dedi ki:

يَعْلو الدَّكاديكَ ويَعْلُو الوَكَفا

Cevherî dedi ki: o, dağın eteğidir. Sa‘leb dedi ki: o, bir yüksekliğin dibinde gizli yerdir. İbn Şümeyl: yerden **الوَكَفُ**: genişleyen **القِنْع**’dır; o, sert çamur ve çakıldır; çoğulu **أَوْكاف**’tır.

Ve iz **تَوَكَّف** etti: onu takip etti. Ve **التوكُّف**: bekleme ve intizardır. İbn Umeyr’in hadisinde: kabir ehli haberleri **يتوكَّفُون** ederler, yani onları beklerler ve onlar hakkında sorarlar; et-Tehzîb’de: yani onları umarlar; ölü ölünce ona sorarlar: falan ne yaptı, falan ne yaptı? Denilir: “O, haberi **يتوكَّف** eder” yani onu bekler. Ve dersin: “Onu, kendisiyle karşılaşıncaya kadar **أَتوكَّفُه** etmeyi sürdürdüm.” Ve denilir: savaşta ve başkasında adamı **واكَفْت**; **مُواكفةً**: eğer onunla yüz yüze geldin ve ona karşı durdun ise; Zû’r-Rumme dedi ki:

متى ما يُواكِفْها ابن أُنْثَى، رَمَتْ به
مع الجَيْشِ يَبْغِيها المَغانِمَ، تنكل

(* “تنكل” sözü: asılda nûn ile böyle; Kâmûs şerhinde: üç noktalı ث ile.) Ve ailesini ve hizmetkârlarını **توكَّف** etti: onları gözetti; o, onları **يتوكَّفهم**: onları gözetir ve işlerine bakar.

Ve **الوُكاف** ve **الوِكاف** ve **الأُكاف** ve **الإكاف**: deve, eşek ve katır için olur; Yakub dedi ki, Rü’be şöyle okurdu:

كالكَوْدَن المَشدُودِ بالوكاف

Çoğulu **وُكُف**’tur. Ve hayvanı **أَوْكَفَ** etti: Hicaz lehçesidir. Cevherî: denilir: katırı **آكفْت** ettim ve onu **أَوْكَفْته** ettim. Ve hayvanı **ووكَّفَ** etti: üzerine **الوكاف** koydu. Ve **ووكَّف**; **وكافاً**: onu yaptı. el-Lihyânî: katırı **أَوكَفْت**; onu **أُوكِفُه**; **إيكافاً**: bu, Hicaz ve Temîm ehlinin dilidir; dersin: onu **آكفْته**; onu **أُوكِفُه**; **إيكافاً**. Bazıları dedi ki: onu **وكَّفْته**; **توكيفاً**; ve onu **أَكَّفْته**; **تأْكيفاً**. İsim: **الوكاف** ve **الإكاف**.
