# وكف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%83%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وكف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وكف

الوكف: النطع نقله الجوهري، وأنشد لأبي ذؤيب:
  تدلى عليها بين سـب وخـيطة                      بجرداء مثل الوكف يكبو غرابها ووكف البيت يكف، وكفا، ووكيفا وتوكافا: قطر قال العجاج:
  وانحلبت عيناه من فرط الأسى
  وكيف غربي دالج تبجسا كأوكف قال الجوهري : لغة في وكف، وكذلك السطح. وناقة وكوف: غزيرة نقله الجوهري، ومنه الحديث: أن رجلا جاءه، فقال: أخبرني بعمل يدخل الجنة، قال: المنحة الوكوف، والفيء على ذي الرحم قال أبو عبيد: هي الكثيرة الدر، وكذلك شاة وكوف، وقال ابن الأعرابي: الوكوف: التي لا ينقطع لبنها سنتها جمعاء. والوكف، محركة: الميل والجور يقال: إني لأخشى وكف فلان، أي: جوره. والوكف: العيب يقال: ليس عليك في هذا وكف، أي: منقصة وعيب، نقله الجوهري. والوكف: الإثم وقد وكف الرجل كوجل: إذا أثم، وأنشد الجوهري للشاعر:
  والحافظو عورة العشيرة لا                      يأتيهم من ورائهم وكـف قلت: هو من أبيات الكتاب، أنشده ابن السكيت لعمرو بن امرئ القيس الخزرجي، وهكذا رواه أبو زكريا التبريزي أيضا، ويروى لقيس ابن الخطيم، وقيل: لشريح بن عمران القضاعي، ورواه سيبويه لرجل من الأنصار، والصواب أنه لمالك بن عجلان الخزرجي، قال ابن بري: وأنكر على بن حمزة أن يكون الوكف بمعنى الإثم، وقال: هو بمعنى العيب فقط. والوكف: سفح الجبل وبه فسر الجوهري قول العجاج يصف ثورا:
  غدا يباري خرصا واستأنفا
  يعلو الدكاديك ويعلو وكفا وقال ابن الأعرابي: الوكف من الأرض: ما انهبط عن المرتفع، وقال ثعلب: هو المكان الغمض في أصل شرف، وقال ابن شميل: الوكف من الأرض: القنع يتسع، وهو جلد طين وحصى، والجمع: أو كاف. والوكف: العرق نقله: إبراهيم الحربي في غريبه، هكذا بالعين، وأنشد:
  رأيت ملوك الناس عاكفة بهـم
  على وكف من حب نقد الدراهم وعند ابن فارس: الفرق بالفاء كذا في نسخ المجمل، والمقاييس ولعله تصحيف. قال الصاغاني: ومنحدرك من الصمان إذا خلفته يسمى الوكف لانهباطه، قال جرير:
  ساروا إليك من السهبي ودونـهـم
  فيحان، فالحزن، فالصمان، فالوكف

  والوكف: الفساد والضعف يقال: ليس في هذا الأمر وكف، نقله ابن دريد، وقال غيره: أي مكروه ونقص، وقال ثعلب وابن الأعرابي: في عقله ورأسه وكف، أي فساد. وقال أبو عمرو: الوكف: الثقل والشدة. وقال الليث: الوكف: مثل الجناح يكون على كنيف البيت أو الكنة ج: أو كاف، وفي الحديث: خير هكذا في النسخ، والرواية خيار الشهداء عند الله تعالى أصحاب الوكف قيل: يا رسول الله: ومن أصحاب الوكف? قال: أي الذين انكفأت والرواية: تكفأت عليهم مراكبهم في البحر وقال ابن الأثير: المعنى أن مراكبهم انقلبت بهم فصارت فوقهم مثل أو كاف البيت وفي النهاية البيوت، قال شمر: هكذا فسر النبي صلى الله عليه وسلم بأبي وأمي. والوكاف، ككتاب وغراب لغتان في الإكاف ككتاب وغراب بالهمز، يكون للبعير والحمار والبغل، قال يعقوب: وكان رؤبة ينشد:
  كالكودن المشدود بالوكاف وأوكفه: أوقعه في الإثم نقله ابن عباد. ووكفه توكيفا نقله الصاغاني وآكفه إيكافا وهذه لغة تميم، نقلها الجوهري وأكفه تأكيفا وقد ذكر الأخيران أيضا في أ - ك - ف: وضع عليه الإكاف ومر له في أ - ك - ف شده عليه. واستوكف: استقطر ومنه الحديث: أنه توضأ فاستوكف ثلاثا والمعنى أنه اصطبه على يديه ثلاث مرات، فغسلهما قبل إدخالهما الإناء، وأنشد الأزهري لحميد بن ثور رضي الله عنه يصف الخمر:
  إذا استوكفت بات الغوي يشمها                      كما جس أحشاء السقيم طبيب أراد إذا استقطرت. وواكفه في الحرب وغيرها مواكفة: واجهه، وعارضه قال ذو الرمة:
  متى ما يواكفها ابن أنثى رمت بهمع الجيش يبغيها المغانم تثكل أي: متى ما يواجه هذه الفرس ابن أنثى، أي: رجل. ويقال: هو يتوكف لهم أي: لعياله وحشمه: إذا كان يتعهدهم، وينظر في أمورهم.
 ومن المجاز: يقال: هو يتوكف الخبر ويتوقعه، ويتسقطه؛ أي: ينتظر وكفه ويدل على أنه منه ما رواه الأصمعي من قولهم: استقطر الخبر، واستودفه، وفي حديث ابن عمير: أهل القبور يتوكفون الأخبار أي: ينتظرونها، ويسألون عنها، وفي التهذيب: أي يتوقعونها، فإذا مات الميت سألوه: ما فعل فلان? وما فعل فلان? وقال أبو عمرو: هو يتوكف لفلان: إذا كان يتعرض له حتى يلقاه قال:
  سرى متوكفا عن آل سعدى                      ولو أسرى بليل قاطنـينـا وتقول: ما زلت أتوكفه حتى لقيته. وقال ابن عباد: تواكفوا: انحرفوا.
 ومما يستدرك عليه:

  وكف الماء والدمع وكفا، ووكيفا ووكوفا، ووكفانا: سال. ووكفت العين الدمع: أسالته عن اللحياني. وسحاب وكوف: إذا كانت تسيل قليلا قليلا. والواكف: المطر المنهل. ووكفت الدلو وكفا، ووكيفا: قطرت. وقيل: الوكف: المصدر، والوكيف: القطر نفسه. واستوكف الشيء: استقطره. وأوكفت المرأة: قاربت أن تلد. والوكف، بالفتح: لغة في الوكف محركة، بمعنى الفساد، عن ابن دريد. ووكف عن علمه؛ أي: قصر عنه ونقص، قاله الزجاج. وقالت الكلابية: يقال: فلان على وكف من حاجته، محركة: إذا كان لا يدري على ما هو منها. وتوكف الأثر: تتبعه. وجمع الوكاف وكف، بضمتين. وأوكف الدابة: لغة حجازية، نقله اللحياني. ووكف وكافا: عمله. ووكف الرماء، محركة: اسم جبل لهذيل.

### Türkçe

**الوكف**: **النطع**; bunu el-Cevherî nakletti; ve Ebû Züeyb’e ait olarak inşad etti:
  Onun üzerine sarktı; **سـب** ile **خـيطة** arasında                      çıplak bir (yerde); **الوكف** gibi; kargası sendeleyerek.

Ve **وكف البيت** **يكف**، **وكفا**، **ووكيفا** ve **توكافا**: damladı. el-Accâc dedi:
  İki gözü, kederin aşırılığından sağılır gibi oldu,
  Ve benim kovam nasıl olur da geceleyin su çeken (birinin kovası) gibi fışkırır; **كأوكف**.

el-Cevherî dedi: **وكف**’te bir lugattır; ve aynı şekilde **السطح**. Ve **ناقة وكوف**: bol (sütlü); bunu el-Cevherî nakletti; ve ondan hadis: bir adam ona geldi, dedi ki: Bana cennete sokacak bir ameli haber ver. Dedi: **المنحة الوكوف** ve akrabaya iyilik. Ebû Ubeyd dedi: O, sütü çok olan (hayvan)dır; ve aynı şekilde **شاة وكوف**. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوكوف**: senesi bütünüyle sütü kesilmeyen (hayvan)dır.

Ve **الوكف** (harekeli): meyil ve haksızlık. Denir: Ben falanın **وكف**’inden korkarım; yani: onun haksızlığından. Ve **الوكف**: ayıp. Denir: Bu hususta senin üzerinde **وكف** yoktur; yani: eksiklik ve ayıp; bunu el-Cevherî nakletti. Ve **الوكف**: günah. Ve adam **وكف** etti, **كوجل** gibi: günah işlediği zaman. el-Cevherî şaire ait olarak inşad etti:
  Aşiretin avretini koruyanlar;                      arkalarından onlara **وكـف** gelmez.

Dedim: O, Kitap’ın beyitlerindendir; İbnü’s-Sikkît onu Amr b. İmri’i’l-Kays el-Hazrecî’ye inşad etti; ve Ebû Zekeriyyâ et-Tebrîzî de onu böyle rivayet etti; ve Kays b. el-Hatîm’e rivayet edilir; ve Şurayh b. İmrân el-Kudâ‘î’ye denildi; ve Sîbeveyh onu Ensâr’dan bir adama rivayet etti; ve doğru olan, onun Mâlik b. Aclân el-Hazrecî’ye ait olmasıdır. İbn Berî dedi: İbn Hamza’ya **الوكف**’in “günah” manasında olmasını inkâr etti; ve dedi: O, sadece “ayıp” manasındadır.

Ve **الوكف**: dağın eteği. el-Cevherî bununla, el-Accâc’ın bir boğayı vasfederken söylediği sözü tefsir etti:
  Sabahleyin (bir şeye) denk olur; ve yeniden başlar;
  Tümseklerin üzerine çıkar; ve **وكفا**’nın üzerine çıkar.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Yerden **الوكف**: yüksek olandan alçalan şeydir. Sa‘leb dedi: o, bir şerefin (yüksekliğin) dibinde çukur yerdir. İbn Şümeyl dedi: Yerden **الوكف**: genişleyen çanak (gibi yer)dir; o, çamur ve çakıl kabuğudur; çoğulu: **أو كاف**.

Ve **الوكف**: ter; bunu İbrâhîm el-Harbî, “Garîb”inde nakletti; işte böyle **بالعين** ile; ve inşad etti:
  İnsanların krallarını, onlarla birlikte gördüm;
  dirhemleri nakit sevmenin **وكف**’i üzerinde (toplanmış).

İbn Fâris’in yanında: **الفرق** (fâ ile); “el-Mücmel” ve “el-Mekâyîs” nüshalarında böyledir; ve belki de tashîftir. es-Sağânî dedi: es-Sammân’dan sen onu arkanda bıraktığın zaman, senin inişin **الوكف** diye adlandırılır; alçaldığı için. Cerîr dedi:
  Sana **السهبي**’den yürüdüler; ve onların önünde
  **فيحان**; sonra **الحزن**; sonra **الصمان**; sonra **الوكف**.

  Ve **الوكف**: bozulma ve zayıflık. Denir: Bu işte **وكف** yoktur; bunu İbn Düreyd nakletti. Başkası dedi: yani: hoş olmayan şey ve eksiklik. Sa‘leb ve İbnü’l-A‘râbî dedi: Aklında ve başında **وكف** vardır; yani: bozulma. Ebû Amr dedi: **الوكف**: ağırlık ve şiddet. el-Leys dedi: **الوكف**: evin hela kısmı veya sundurması üzerinde olan kanat gibi bir şeydir; çoğulu: **أو كاف**. Ve hadiste: “خير” böyledir, nüshalarda; rivayet ise: Allah Teâlâ katında şehitlerin hayırlıları **أصحاب الوكف**’tir. Denildi: Ey Allah’ın Resûlü, **أصحاب الوكف** kimdir? Dedi: yani gemileri denizde üzerlerine devrilenler; rivayet: üzerlerine binekleri devrildi. İbnü’l-Esîr dedi: mana, bineklerinin onlarla devrilip üstlerinde, evlerin **أو كاف**’ı gibi olmasıdır; ve “en-Nihâye”de: evler. Şemmer dedi: Nebî صلى الله عليه وسلم bunu, babam ve annem ona feda olsun, böyle tefsir etti.

Ve **الوكاف** ( **ككتاب** ve **غراب** gibi): **الإكاف**’ta iki lugattır; (hemzeli olarak) **ككتاب** ve **غراب** gibi; deve, eşek ve katır için olur. Ya‘kūb dedi: Rü’be şöyle inşad ederdi:
  **بالوكاف** ile bağlanmış **الكودن** gibi.

Ve **أوكفه**: onu günaha düşürdü; bunu İbn Abbâd nakletti. Ve **وكفه توكيفا**; bunu es-Sağânî nakletti. Ve **آكفه إيكافا**; bu Temîm’in lugatıdır; el-Cevherî onu nakletti. Ve **أكفه تأكيفا**; ve son ikisi de **أ - ك - ف**’te zikredildi: üzerine **الإكاف** koydu; ve **أ - ك - ف**’te ona geçti: onu üzerine sıktı.

Ve **استوكف**: damlatmayı istedi. Ve ondan hadis: o abdest aldı da üç kere **فاستوكف**; mana: üç kere iki eli üzerine su döktü; sonra ikisini, kaba sokmadan önce yıkadı. el-Ezherî, Humeyd b. Sevr رضي الله عنه için, şarabı vasfederken inşad etti:
  **إذا استوكفت** (damladığı zaman), azgın geceyi onun kokusunu alarak geçirir;                      tıpkı bir tabibin hastanın iç organlarını yoklaması gibi.

“Damladı”yı kastetti. Ve **واكفه** savaşta ve başkasında **مواكفة**: onunla yüz yüze geldi; ve ona karşı durdu. Zû’r-Rumme dedi:
  Ne zaman ki bir dişinin oğlu onu **يواكفها** (yüz yüze getirirse), onu atar;                      ordu, ganimetleri isterken onu arar; (kadın) evlatsız kalsın.

Yani: ne zaman ki bu kısrağı bir dişinin oğlu, yani bir adam, yüz yüze getirirse. Ve denir: O, onlar için **يتوكف** eder; yani: ailesi ve hizmetkârları için; onları gözettiği ve işlerine baktığı zaman.

Mecazdan: denir: O, haberi **يتوكف** eder ve onu bekler, onu damla damla toplar; yani: onun **وكف**’ini bekler. Ve onun ondan olduğuna delil, el-Asma‘î’nin onların sözünden rivayet ettiği şeydir: “Haberi damlatmayı istedi” ve “**استودفه**”. İbn Umeyr’in hadisinde: kabir ehli haberleri **يتوكفون** eder; yani: onları beklerler ve onlardan sorarlar. “et-Tehzîb”de: yani: onları umarlar; ölü öldüğü zaman ona sorarlar: Falan ne yaptı? ve falan ne yaptı? Ebû Amr dedi: O, falan için **يتوكف** eder: ona rastlayıncaya kadar ona maruz kaldığı (peşine düştüğü) zaman. Dedi:
  Âl-i Sa‘dâ hakkında **متوكفا** olarak gece yürüdü;                      eğer geceleyin yürümüş olsaydı, yerleşik (kimseleri) (de geçerdi).

Ve dersin: Onu buluncaya kadar onu **أتوكفه** etmeyi sürdürdüm. İbn Abbâd dedi: **تواكفوا**: saptılar.

Ve kendisine istidrâk edilenlerden:

  Su ve gözyaşı **وكف** etti: **وكفا** ve **ووكيفا** ve **وكوفا** ve **وكفانا**: aktı. Ve göz, gözyaşını **وكفت**: onu akıttı; el-Lihyânî’den. Ve **سحاب وكوف**: azar azar akıyor olduğu zaman. Ve **الواكف**: bol yağmur. Ve kova **وكفت**: **وكفا** ve **ووكيفا**: damladı. Ve denildi: **الوكف**: mastardır; **الوكيف** ise damlanın kendisidir. Ve **استوكف** bir şeyi: onu damlatmayı istedi. Ve kadın **أوكفت**: doğurmaya yaklaştı. Ve **الوكف** (fetha ile): “harekeli **الوكف**”te bir lugattır; “bozulma” manasında; İbn Düreyd’den. Ve ilminden **وكف** etti; yani: ondan geri kaldı ve eksik kaldı; bunu ez-Zeccâc söyledi. el-Kilâbiyye dedi: denir: Falan, ihtiyacından **على وكف** üzeredir; (harekeli): ondan ne üzerinde olduğunu bilmediği zaman. Ve izi **توكف** etti: onu takip etti. Ve **الوكاف**’ın çoğulu **وكف**’tur; iki damme ile. Ve binek hayvanı **أوكف** etti: Hicazî bir lugattır; el-Lihyânî onu nakletti. Ve **وكف** etti, **وكافا**: onu yaptı. Ve **وكف الرماء** (harekeli): Hüzeyl’e ait bir dağın adıdır.
