# وكي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%83%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وكي

: ( ي ( *!الوِكاءُ ، ككِساءٍ : رِباطُ القِرْبَةِ وغيرِها ) الذي يُشَدُّ به رأْسُها ؛ ومنه الحديثُ : ( احْفَظُ عِفاصَها *!ووِكاءَها ) .
وقولهُ : وغيرِها ، كالوِعاءِ والكِيسِ والصُّرَّةِ .
وفي الحديث : ( إنَّ العَيْنَ وِكاءُ السَّهِ ، فإذا نامَ أَحدُكُم فلْيَتَوَضَّأْ ) ، جَعَلَ اليَقْظةَ للاسْتِ *!كالوِكاءِ للقِرْبةِ ، وكَنَّى بالعَيْنِ عن اليَقْظةِ لأنَّ النائِمَ لا عينَ له تُبْصِر .
وفي قولِ الحَسَن : يا ابنَ آدَمَ جمعاً في وِعاءٍ وشَدًّا في *!وِكاءٍ ، جَعَلَ الوِكاءَ هنا كالجِرابِ .
وفي حديثٍ آخر : ( إذا نامَتِ العَيْنُ اسْتَطْلَقَ الوِكاء ، وكُلُّ ذلكَ على المَثَلِ .
( وقد *!وَكَاها *!وأَوْكاها و ) *!أَوْكَى ( عليها ) : شَدَّها بالوِكاءِ ، قالَ : *!وأَوْكَى رباعيًّا أَفْصَحُ من الثُّلاثي ؛ كما في الفَصِيحِ وغيرِهِ .
قُلْتُ : ولذا اقْتَصَرَ عليه

الجَوْهري .
ويقالُ : *!أَوْكى على ما في سِقائِه إذا شَدَّه *!بالوِكاءِ ؛ وفي الحديثِ : ( *!أَوْكُوا الأسْقِيَةَ ) ، أَي شُدُّوا رَؤوسها بالوِكاءِ لئَلاَّ يدخُلَها حَيَوانٌ أو يَسْقُطُ فيها شيءٌ .
وسِقاءٌ *!مُوكًى . وفي الحديثِ : ( نَهَى عن الدُّبَّاءِ والمُزَفَّتِ عَلَيْكم *!بالمُوكَى ) ، أَي السِّقاء المَشْدُود الرَأْسِ لأنَّ السِّقاءَ *!المُوكَى قلَّما يَغْفُلُ عنه صاحِبُه لئَلاَّ يَشْتدَّ فيه الشَّرابُ فيَنْشق فهو يَتَعَهَّدُه كَثيراً .
وفي حديثِ أَسْماء : ( لا *!تُوكِي *!فيُوكَى عليكِ ) ، أَي لا تَدَّخِرِي وتَشُدِّي ما عنْدَكِ وتَمْنَعِي ما في يدِكِ فتَنْقَطِع مادَّة الرِّزْقِ عنْكِ ؛ ويُرْوى : لا تُوعِي ، وقد ذَكَرَه المصنِّفُ هناك .
( وكلُّ ما شُدَّ رأْسُه من وِعاءٍ ونحْوِه : *!وِكاءٌ ) ، هذا قد تقدَّمَ ، ففيه تِكْرارٌ مخلّ بالاخْتِصارِ .
( و ) مِن المجازِ : ( سُئِلَ *!فَأَوْكَى ) عليه : أي ( بَخِلَ ) ؛ نقلَهُ الزَّمَخْشرِي والجَوْهرِي .
( *!واسْتَوْكَتِ النَّاقَةُ : امْتَلأَتْ شَحْماً ) ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي عن أبي زيْدٍ ؛ وقال غيرُهُ : سمناً ؛ وكَذلكَ اسْتَوْكَتِ الإبِلُ .
( و ) اسْتَوْكَى ( البَطْنُ : لا يَخْرُجُ منه النَّجْوُ ) ؛ عن ابنِ شُمَيْلٍ .
( و ) *!اسْتَوْكَى ( السِّقاءُ : امْتَلأَ ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
إنَّ فلاناً *!لَوكاءٌ ما يَبِضُّ بشيءٍ نقلَهُ الجَوْهرِي ، أَي بخيلٌ .

ويقالُ : *!أَوْكِ حَلْقَكَ : أَي سُدَّ فَمَكَ واسْكُتْ .
وهو *!يُوكِي فلاناً : يأْمُرُه بسَدِّ فَمِهِ .
*!والإِيكاءُ : السَّعْيُ الشَّديدُ .
والزُّوازِيَةُ *!المُوكِي : الذي يَتَشَدَّدُ في مَشْيهِ .
*!وأَوْكَى الفَرَسُ المَيْدانَ جَرْياً : مَلأَهُ .
ويروى *!التَّوْكية بمعنى *!الإِيكاء *!والمُوَاكاة *!والوِكاء : التَّحامُلُ على اليَدَيْن ورَفْعُهما عنْدَ الدّعاءِ ؛ وقد جاءَ في حديثِ جابرٍ ؛ وأَصْلُه الهَمْز .
وإذا كانَ فَمُ السِّقاءِ غَلِيظَ الأَديمِ قيلَ : هو لا *!يُسْتَوْكَى ولا يُسْتَكْتَب .

### Türkçe

(**الوِكاءُ**), **ككِساءٍ**: kırbanın ve başkasının bağı; onunla başı sıkıca bağlanır; bundan hadis: (**احْفَظُ عِفاصَها ووِكاءَها**).

Onun sözü: “ve başkası”, kap gibi, kese gibi ve torba gibi.

Hadiste: (**إنَّ العَيْنَ وِكاءُ السَّهِ ، فإذا نامَ أَحدُكُم فلْيَتَوَضَّأْ**); uyanıklığı, kırba için bağ gibi, makat için (bir bağ) kıldı; ve göz ile uyanıklığa kinaye yaptı; çünkü uyuyanın, gören bir gözü yoktur.

Hasen’in sözünde: “Ey Âdem oğlu, bir kapta toplama ve bir **وِكاءٍ** içinde sıkma”; burada **الوِكاءَ**’ı torba gibi kıldı.

Başka bir hadiste: (**إذا نامَتِ العَيْنُ اسْتَطْلَقَ الوِكاء**); ve bütün bunlar mesel üzerinedir.

(**وَكَاها**), (**أَوْكاها**) ve (**أَوْكَى**) (üzerine): onu **بالوِكاءِ** ile sıktı; dedi ki: **وأَوْكَى** dörtlü (fiil) olarak üçlüden daha fasîhtir; **الفَصِيحِ**’te ve başkasında olduğu gibi.

Dedim: bu yüzden onunla yetindi

Cevherî.

Ve denir: kırbasında olanın üzerine (**أَوْكى**) — onu **بالوِكاءِ** ile sıktığı zaman; ve hadiste: (**أَوْكُوا الأسْقِيَةَ**), yani başlarını **بالوِكاءِ** ile sıkın; ta ki içine bir hayvan girmesin veya içine bir şey düşmesin.

Ve **سِقاءٌ مُوكًى**. Ve hadiste: (**نَهَى عن الدُّبَّاءِ والمُزَفَّتِ عَلَيْكم بالمُوكَى**), yani başı sıkılmış kırba; çünkü **المُوكَى** kırba, sahibinin ondan gafil olması pek azdır; ta ki içinde içki şiddetlenip yarılmasın; bu yüzden onu çokça gözetir.

Esma’nın hadisinde: (**لا تُوكِي فيُوكَى عليكِ**), yani biriktirme ve yanındakini sıkma ve elindekini men etme; böylece rızık maddesi senden kesilir; ve rivayet olunur: “**لا تُوعِي**”; musannif onu orada zikretmiştir.

(“Kap ve benzeri şeylerden başı sıkılan her şey: **وِكاءٌ**”); bu daha önce geçti; onda ihtisarı bozan bir tekrar vardır.

Ve mecazdan: (ona dair) soruldu da (**فَأَوْكَى**) : yani (cimrilik etti); Zemahşerî ve Cevherî onu nakletti.

(**واسْتَوْكَتِ النَّاقَةُ**: yağ ile doldu); Cevherî onu Ebû Zeyd’den nakletti; başkası dedi ki: semizlik; ve aynı şekilde develer (**اسْتَوْكَتِ الإبِلُ**).

Ve (**اسْتَوْكَى**) (karın: ondan dışkı çıkmaz); İbn Şümeyl’den.

Ve (**اسْتَوْكَى**) (kırba: doldu).

Ona dair istidrâk edilenlerdendir:
Şüphesiz falan kimse (**لَوكاءٌ**)dır; hiçbir şeyle (ağzını) açmaz; Cevherî onu nakletti; yani cimridir.

Ve denir: (**أَوْكِ حَلْقَكَ**): yani ağzını kapa ve sus.

Ve o, falana (**يُوكِي**) eder: ona ağzını kapamasını emreder.

(**والإِيكاءُ**): şiddetli koşuşturma.

(**والزُّوازِيَةُ المُوكِي**): yürüyüşünde şiddet gösteren kimse.

(**وأَوْكَى الفَرَسُ المَيْدانَ جَرْياً**): onu doldurdu.

Ve (**التَّوْكية**)nin, (**الإِيكاء**) ve (**المُوَاكاة**) ve (**الوِكاء**) manasında olduğu rivayet olunur: iki ele dayanmak ve dua sırasında ikisini kaldırmak; Câbir’in hadisinde gelmiştir; ve aslı hemzedir.

Ve kırbanın ağzı kalın deriden olursa denir ki: o, (**يُسْتَوْكَى**) edilmez ve (**يُسْتَكْتَب**) edilmez.
