# ولج (و-ل-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%84%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Arı kovanının giriş çıkış deliğidir

- Harfler: و - ل - ج
- Kur'an'da: 14 geçiş · 9 ayet · 7 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَيُولِجُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%90%D8%AC%D9%8F.md) | وَيُفْعِلُ | Ve sokar | 4 | 4 | [22:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/ayet/22:61.md) |
| [يُولِجُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%90%D8%AC%D9%8F.md) | يُفْعِلُ | Sokar | 4 | 4 | [22:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/ayet/22:61.md) |
| [يَلِجُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%84%D9%90%D8%AC%D9%8F.md) | يَفْعِلُ | Girer | 2 | 2 | [34:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/ayet/34:2.md) |
| [تُولِجُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/siga/%D8%AA%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%90%D8%AC%D9%8F.md) | تُفْعِلُ | Sokarsın | 1 | 1 | [3:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/ayet/3:27.md) |
| [وَتُولِجُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%90%D8%AC%D9%8F.md) | وَتُفْعِلُ | Ve sokarsın | 1 | 1 | [3:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/ayet/3:27.md) |
| [وَلِيجَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%90%D9%8A%D8%AC%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَعِيلَةً | Sırdaş | 1 | 1 | [9:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/ayet/9:16.md) |
| [يَلِجَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%84%D9%90%D8%AC%D9%8E.md) | يَفْعِلَ | Girer | 1 | 1 | [7:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/ayet/7:40.md) |

## Mücavir kökler — 56 mücavir (78 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 31 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
2. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 29 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
3. [عرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Çıkar
4. [قطمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Kırıntı demektir
5. [قمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
6. [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Güneş demektir
7. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Sahr kayalık sahadır
8. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
9. [خيط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hayt iplik demektir
10. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · İcl havuz demektir
11. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
12. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Ad verilen
13. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Cariye yelkenli sandal demektir
14. [سمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Arı iğnesi demektir
15. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
16. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
17. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
18. [جمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Erkek deve demektir
19. [سدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · سندس Hint kumaşıdır
20. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Dağın sivri noktası demektir
21. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
22. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Dane, inek yavrusuna denir
23. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bab kapı demektir
24. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
25. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Feth, kapının açılması demektir
26. [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cehd düz, sert yer demektir
27. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
28. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Nezle” konaklama yeri demektir
29. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Okun ön yarısına denir
30. [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cürame hurma döküntüsü demektir
31. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
32. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
33. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
34. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sahip
35. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Üzüm demektir
36. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
37. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dahl: Kuytu yer demektir
38. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
39. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
40. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yaşlı adamdır
41. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beraber
42. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İşiten
43. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uyanık yılan demektir
44. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
45. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
46. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Bahçe demektir
47. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
48. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
49. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
50. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
51. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
52. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
53. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
54. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir
55. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Şey
56. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ولج |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl (vâvî) illetli kök |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md), [نَفَذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B0.md), [سلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%83.md) |
| Zıt Kök | [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Dar, sıkışık veya gizli bir aralıktan bir şeyin içine tam ve nüfuz edici şekilde girmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Gece ile gündüzün birbirinin payına tedricen ve iç içe geçmesi; dar geçitten süzülme ve gizli sırdaşlık |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sisteme harici bir unsurun gizlice, derinden veya kesintisiz bir akışla intikal ederek dâhil olması |
| Kritik Hata Riski | Kökü mutlak ve sıradan bir "girmek" eylemi sanarak dar bir aralıktan nüfuz etme ve iç içe geçiş nüansını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ول | Bir şeye bitişme, yakınlaşma, peş peşe bağlanma ve içine doğru yönelme (örneğin [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) doğumla bedenden ayrılıp neslin devam etmesi, [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) araya mesafe girmeksizin peş peşe gelip yakın olma) | ج | Çekirdeğin taşıdığı bitişme ve bağlanma hareketini, kavisli, kapalı veya dar bir boşluğun içine doğru derinlemesine sokulma ve yerleşme yönünde özelleştirmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Dışarıdaki bir nesnenin bir yere rabtolunması, bir temas ve eklemlenme hattının kurulması. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Harekete belirli bir istikamet verilmesi, nesnenin içeriye doğru sevk ve idare edilmesi. |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir bünyenin içine nüfuz ederek mesafe katetme, yükün veya unsurun iç hacme intikal etmesi. |
| ولج | İki bünye arasında kurulan rabıtayla yönlendirilip içeriye derinlemesine ve sıkıca intikal etme | Bir nesnenin veya varlığın, harici bir noktadan yönlendirilerek dar ya da kapalı bir mecranın içine bütünüyle girmesi ve orada yer tutması hareketini tasvir eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin dar, sıkışık veya kıvrımlı bir yarıktan, kovuktan, mağaradan ya da aralıktan içeriye zorlukla veya tamamen girmesi; dağdaki sığınak ve vadi kıvrımları (el-velec / el-velece). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şairlerin sığınak, dağ kovuğu ve gizli geçitleri nitelemek üzere kullandığı velec ve mevre kavramları sözlüklerde zikredilir; kumluk yollar ve dağ bükümleri için bu kök kullanılmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Turayh b. İsmâîl, Velîd b. Abdilmelik methiyesinde vadinin kıvrımlı geçitlerini ve sığınaklarını şu mısrayla anar: أنت ابن مسلنطح البطاح ولم / تعطف عليك الحني والولج |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça ولج kökü, merkezi Sami dillerinde dar bir aralıktan geçişi, içine girmeyi ve sokulmayı ifade eden özgün bir fiil köküdür. Kökün ilk harfi olan vâv harfinin bazı Kuzeybatı Sami dillerinde yod sesine kaydığı bilinmekle birlikte, doğrudan üçlü kök düzeyinde ve "dar bir delikten / geçitten nüfuz etmek" anlamıyla kök en berrak morfolojik ve semantik gelişimini Arapçada muhafaza etmiştir. Süryanice ve İbranicede genel "giriş" ve "içine çekilme" anlam alanında kökle örtüşen fonetik varyantlar sınırlı kalmış; Arapçada ise kök hem fiziki dar geçitleri (örneğin vadideki dar kıvrımları ve mağara sığınaklarını) hem de soyut anlamda bir topluluğa dışarıdan dâhil olan yabancı unsuru (el-velîce) ifade edecek zengin bir semantik genişleme göstermiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ولج fiili ve türevleri (vulûc, meylec, velîce) | Dar bir aralıktan veya geçitten içeri nüfuz etme somut tabanından, gece ile gündüzün iç içe geçmesine ve sırdaş edinmeye uzanan anlam dallanması. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerinde dar geçit ve giriş bildiren çekirdek yapı | Arapçadaki misâl-i vâvî yapının özgün fonetik ve anlamsal saflığını koruması; dar mecrada hareket anlamı. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çeperde kesin soydaş | Belirgin ve kanıtlanmış bir Afro-Asyatik soydaş türetim saptanamamıştır. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ولج | Anlamlı | Dar bir yerden içeri girmek, nüfuz etmek | Hedef köktür; dar aralıktan geçiş ve sırdaşlık bildirir. | Kur'an'da geçer |
| [وجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84.md) | Anlamlı | Korkmak, ürpermek | Kalbe ani bir korkunun veya endişenin girip yerleşmesi durumuyla anlamsal temasa sahiptir. | Kur'an'da geçer |
| [لوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%AC.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [لجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D9%88.md) | Anlamlı | Sığınmak, korunma altına girmek | Dar ve korunaklı bir sığınağa çekilmeyi ifade eden [لجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A3.md) kökü ile fonetik ve semantik akrabadır. | Kur'an'da geçmez |
| [جول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AA.md) | Anlamlı | Dolanmak, etrafında dönmek | Bir alanın içinde serbestçe hareket edip dolaşmaktır; sınırlı bir noktaya girmekten ziyade döngüsel harekettir. | Kur'an'da geçmez |
| [جلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%88.md) | Anlamlı | Açığa çıkmak, belirginleşmek | Karanlığın veya kapalılığın kalkıp her şeyin görünür olmasıdır; içeri sokulmanın zıddı bir açılmadır. | Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ولج | Merkez | Dar bir aralıktan süzülerek içeri girme, nüfuz etme | Girişin dar, sıkışık, tedrici veya gizli bir kanaldan gerçekleşmesini ifade eder. | İğne deliğinden geçmek, gecenin gündüze karışması ve içe sokulan sırdaş. |
| [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) | Komşu | Genel olarak bir mekânın veya durumun içine girme | Geniş ve mutlak anlamda içeri girmektir; darlık veya sıkışıklık şartı aranmaz. | Her türlü dâhil olma fiilinin kapsayıcı adıdır. |
| [نَفَذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B0.md) | Komşu | Bir şeyin içinden delip geçerek diğer taraftan çıkma | Bir engeli delerek boydan boya geçme ve aşma hareketidir. | Girişten ziyade delip geçme ve nüfuz etme nihayetini vurgular. |
| [سلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%83.md) | Komşu | Bir yola koyulma, bir nesneyi bir kanal boyunca sevk etme | Belirli bir güzergâh ve hat boyunca ilerletmeyi veya yerleştirmeyi anlatır. | İpin deliğe veya yolcunun yola intibak ederek akmasıdır. |
| [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) | Zıt | İçeriden dışarıya intikal etme, ayrılma | Bir bünyenin, sınırın veya hacmin içinden dış ortamına doğru hareket etmektir. | Giriş ve nüfuz etme fiilinin doğrudan zıddıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ولج | Dar bir yerden süzülerek içeri girmek | İğne deliği gibi dar kanallardan nüfuz etmeyi, tedrici iç içe geçişi ve gizli dâhiliyeti tam kapsar. | Kesin |
| Latince | penetrare, insinuare | İçine işlemek, dar aralıktan sokulmak | Penetrare derine inmeyi ve aşmayı verir; insinuare ise araya kıvrılarak sokulmayı karşılar fakat tedrici döngü anlamı eksiktir. | Güçlü |
| İngilizce | to penetrate, to enter tightly, to interpenetrate | Nüfuz etmek, dar aralıktan girmek, iç içe geçmek | To enter kelimesi geneldir; to penetrate fiziksel nüfuzu, to interpenetrate ise gece ile gündüzün iç içe geçişini kısmen karşılar. | Güçlü |
| Almanca | eindringen, einschlüpfen | İçeri sızmak, dar yerden girmek | Dar bir aralıktan süzülerek girmeyi ve nüfuz etmeyi iyi yansıtır; sırdaşlık kavramını doğrudan taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | pénétrer, s'insinuer | Nüfuz etmek, gizlice veya dar yerden sokulmak | S'insinuer gizlice içeri süzülmeyi, pénétrer ise engeli aşarak içeri girmeyi karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İf‘âl kalıbı (yûlicu / tûlicu) | Gece ile gündüzün süre ve aydınlık bakımından birbirinin sınırına tedricen sokulması, iç içe geçirilmesi | Kevnî ayetler, ilahî kudret ve nizam bağlamı (Âl-i İmrân [3:27](https://lisan.digital/tr/ayet/3:27.md), Hac [22:61](https://lisan.digital/tr/ayet/22:61.md), Lokmân [31:29](https://lisan.digital/tr/ayet/31:29.md), Fâtır [35:13](https://lisan.digital/tr/ayet/35:13.md), Hadîd [57:6](https://lisan.digital/tr/ayet/57:6.md)). |
| Sülâsî mücerred fiil (yelicu) | İmkânsızlığı vurgulayan daracık bir delikten geçiş | İnkârcıların cennete girişinin imkânsızlığını tasvir eden mesel bağlamı (A‘râf [7:40](https://lisan.digital/tr/ayet/7:40.md)). |
| Sülâsî mücerred fiil (yelicu) | Yağmur, tohum ve benzeri şeylerin yerin derinliklerine süzülüp girmesi | Allah'ın ilminin kuşatıcılığı ve arzın tabiatı bağlamı (Sebe’ [34:2](https://lisan.digital/tr/ayet/34:2.md), Hadîd [57:4](https://lisan.digital/tr/ayet/57:4.md)). |
| İsim formu (velîce) | Topluluğun haricinden olup iç işlere ve sırlara muttali kılınan gizli sırdaş / sığınak | İman ehlinin sadakati ve münafıkane sırdaşlıkların nehyi bağlamı (Tevbe [9:16](https://lisan.digital/tr/ayet/9:16.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kevnî kudret ve ilahî ilim sıfatı | Gece ile gündüzün birbirine idhal edilmesi fiilinin zâtî kudrete delaleti; yerin içine giren en ince zerrenin dahi bilinmesi. | Kevnî nizamdaki hassas, kesintisiz ve tedrici tasarruf. |
| Fıkıh | Velâye ve dâhilî sadakat sınırları | Müslümanların gayrimüslimleri veya güvenilmez unsurları velîce (sırdaş) edinmelerinin hukuki ve siyasi hükmü. | Kamu düzenini ilgilendiren iç sırların yabancı unsurlarla paylaşılmaması yasağı. |
| Tefsir | "Semmi'l-hiyât" ve "îlâc" tasvirleri | A‘râf [7:40](https://lisan.digital/tr/ayet/7:40.md)'taki devenin (veya halatın) iğne deliğinden geçmesi mecazının imkânsızlık derecesi ve gece-gündüz devri. | Somut darlık ve süzülme imgesinin tefsirî tahlili. |
| Hadis | Eve giriş adabı ve sırdaşlık | İzin istemeden gizlice içeriye bakma ve girme (vulûc) nehiyleri ile kişinin yakın çevresi. | Mahremiyeti ihlal eden kontrolsüz ve gizli süzülmelerin menedilmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk bağı | Halis aidiyet | Yabancı unsurların inanç merkezine sızmasını önleme | Müminin Allah, Resulü ve müminler dışında hiçbir yabancı unsuru iç sırlarına ortak kılmaması. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve kozmik nizam | Tedrici intikal ve difüzyon | İki zıt veya farklı fazın birbirine karışarak dönüşmesi | Gece ve gündüzün ani bir sıçramayla değil, mikroskobik düzeyde birbirinin içine süzülerek yer değiştirmesi. | Kesin |
| Siyasi | Devlet güvenliği ve dâhilî hiyerarşi | İstihbari koruma | Yabancı ajan ve nüfuz casusluğunun engellenmesi | Dış güçlerin karar mekanizmalarına sırdaş veya nüfuz ajanı (velîce) olarak sızmasının menedilmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Sermaye ve piyasa dolaşımı | Likidite sızıntısı | Sermayenin kapalı veya kayıt dışı kanallara intikali | Kaynakların açık piyasa dışındaki dar ve gizli koridorlara akması veya dış sermayenin iç bünyeye girişi. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kılcallık (kapiler etki) ve difüzyon | Sıvı veya gaz moleküllerinin dar aralıklardan veya yarı geçirgen zarlardan geçerek diğer ortama nüfuz etmesi, gece ile gündüzün diferansiyel geçişi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Enfiltrasyon ve örtük asimilasyon | Bir toplumsal veya siyasal yapının içine dışarıdan bir unsurun dirençle karşılaşmadan usulca süzülüp kritik merkezlere yerleşmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Fiili sadece mekanik ve alelade bir "içeri girmek" (dehale) olarak algılamak; aradaki darlık, tedricilik ve süzülme vasfını unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varlığın dar, kıvrımlı veya gözle görülmez kanallardan diğerinin bünyesine tamamen ve fark ettirmeksizin intikal etmesi; kozmik seviyede ışık ve karanlığın birbirini tüketmeden içine girmesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | "Velîce" kelimesini sıradan bir "dost" sayarak velâyet ile istihbari/mahrem sırdaşlık arasındaki farkı silmek; kevniyattaki gece-gündüz geçişinin matematiksel sürekliliğini sıradan bir değişim sanmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem kevni ayetlerdeki kusursuz fiziksel geçişleri (gece-gündüz, arzın içine girenler) hem de toplumsal ve ahlaki sadakat sınırlarını (velîce) aynı mikroskobik süzülme ve nüfuz mantığıyla kurduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahî nizamın ve ilmin inceliğini bildiren kevnî ayetlerde (Hac [22:61](https://lisan.digital/tr/ayet/22:61.md), Hadîd [57:4](https://lisan.digital/tr/ayet/57:4.md)-6) ve müminlerin iç güvenlik ve aidiyet sınırlarını çizen siyasi-ahlaki ayetlerde (Tevbe [9:16](https://lisan.digital/tr/ayet/9:16.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Gece ile gündüzün sınırının keskin bir çizgiyle bıçak gibi ayrıldığını zanneden algıyı düzeltir; inançtaki bağın yüzeysel bir ittifaktan ibaret olmadığını, iç sızıntılara karşı mutlak bir kalbi berraklık gerektirdiğini öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dar, kıvrımlı veya sıkışık bir aralıktan, kovuktan ya da delikten bir şeyin içine zorlanarak veya süzülerek bütünüyle girmesi.
- Soyut anlam: Birbirine zıt veya farklı iki durumun tedrici olarak birbirinin sınırları içine nüfuz etmesi; harici bir unsurun mahrem alana nüfuz ederek iç yapıya dâhil olması.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin sınırlarından içeriye doğru gerçekleşen sürekli, diferansiyel ve yönlendirilmiş akış (nüfuz ve difüzyon).
- LaTeX modeli: $$A \xrightarrow{\ \delta\ } B \quad \Longleftrightarrow \quad \lim_{\Delta t \to 0} \frac{\Delta (A \cap B)}{\Delta t} > 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A$ kaynak bünyeyi veya durumu (örneğin geceyi ya da dışarıdaki unsuru), $B$ hedef bünyeyi (gündüzü veya iç yapıyı), $\delta$ dar ve sınırlayıcı geçiş aralığını (kovuk, iğne deliği veya nüfuz kanalı) simgeler. Sağ taraftaki limit ifadesi, zaman içindeki tedrici, kesintisiz ve diferansiyel iç içe geçişi; $A$'nın $B$ hacmine süzülerek dâhil olma sürecini ve oluşan arakesit artışını matematiksel olarak ifade eder.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%84%D8%AC/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/ayet/3:27.md) — تُولِجُ · وَتُولِجُ

تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ

Meal (IK): Geceyi gündüze geçirir, gündüz geceye geçirirsin. Ölüden diriyi çıkarır, diriden ölüyü çıkarırsın. Dilediğin kimseye hesabsız rızık verirsin.

### [Araf 7:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/ayet/7:40.md) — يَلِجَ

إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ

Meal (IK): Muhakkak ki ayetlerimizi yalan sayıp onlara karşı büyüklük taslayanlara; işte onlara, göğün kapıları açılmaz ve onlar; deve iğne deliğinden geçinceye kadar cennete de giremezler. Biz, suçluları işte böyle cezalandırırız.

### [Tevbe 9:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/ayet/9:16.md) — وَلِيجَةً

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَا رَسُولِهِ وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Yoksa siz, içinizden cihad edip Allah’tan, peygamberinden ve mü’minlerden başkasını sırdaş edinmeyenleri ortaya çıkarmadan sizi kendi halinize bırakacak mı sandınız? Allah, işlediklerinizden haberdardır.

### [Hac 22:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/ayet/22:61.md) — يُولِجُ · وَيُولِجُ

ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ

Meal (IK): İşte böyle. Allah; geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar. Muhakkak ki Allah; Semi’dir, Basir’dir.

### [Lokman 31:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/ayet/31:29.md) — يُولِجُ · وَيُولِجُ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): Görmez misin ki; Allah, geceyi gündüze, gündüzü de geceye katar. Güneşi ve ayı buyruk altında tutar. Her birisi belirli bir süreye kadar akıp gider. Muhakkak ki Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

### [Sebe 34:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/ayet/34:2.md) — يَلِجُ

يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ

Meal (IK): Yere gireni, oradan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir. O; Rahim’dir, Gafur’dur.

### [Fatır 35:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/ayet/35:13.md) — يُولِجُ · وَيُولِجُ

يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مَا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ

Meal (IK): Gündüzü geceye girdirir, geceyi de gündüze girdirir. Güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır, her biri belli bir süre için hareket eder. İşte bu, Rabbınız olan Allah’tır. Mülk O’nundur. O’ndan başka taptıklarınız ise hurma çekirdeğinin zarına bile malik değildirler.

### [Hadid 57:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/ayet/57:4.md) — يَلِجُ

هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَمَا كُنْتُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra da Arş’a hükmeden O’dur. Yere gireni ve ondan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir. Nerede olursanız olun, O, sizinle beraberdir. Ve Allah; yaptıklarınızı görmektedir.

### [Hadid 57:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/ayet/57:6.md) — يُولِجُ · وَيُولِجُ

يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَهُوَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar. Ve O; göğüslerin özünü bilendir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Arı kovanının giriş çıkış deliğidir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم واللام و و ا ي ء معهما
ج أ ل، ل ج أ، أ ج ل، ج ي ل، ج ل و، ج و ل، و ج ل، و ل ج مستعملات
جأل:
الجيألُ: الضَّبعُ. والجميع: الجيائل. قال الكُميتُ:
نُطعم الجيأل الِّهيد من الكـو		مِ ولم تدع من يُشيط الجَزُورا
لجأ:
لجأ فلان إلى كذا مَلجأ ولجأ وهو يلجأُ ويلتجىءُ. وألجأنا الأمر إلى كذا أي: إضطرّني إليه.
ولجأ: اسم رجل.
أجل:
الأجلُ: غاية الوقت في الموت. ومحل الدَّين ونحوه. وتقول: أجل هذا الشيءُ يأجل، فهو آجل، وهو نقيضُ عاجل.
والأجيلُ: المُؤجل إلى وقت، قال:
وغاية الأجيل مهواة الرُّدى
وتقول: فعلت ذاك من أجل كذا ومن جراءِ كذا أي: من أجله، وإن شئت طرحت:من: فقلت: فعلتُ ذاك أجل كذا، ولا فعل له. قال عديّ بن زيد:
أجلَ أنّ الله قد فـضـلـكـم		فوق من أحكى بصُلبٍ وإزار
وتقول: أجنَّك بمعنى: أجل أنك فحذفت اللام والألف، كما قال الله عز اسمه: "لكنّا هو الله ربي" معناه، والله أعلم: لكن أنا، فحذفت الألف فألتفتِ النّونان. فجاء التشديد. وفي الحديث: "أجنك من أصحاب رسول الله" أي: من أجل أنك. ومثله: لهنك لرجلٌ عاقلٌ، أي: والله إنك لرجلٌ عاقلٌ.
والإجلُ: القطيعُ من بقر الوحش، والجميعُ: الأجالُ. وتأجلَ الصّوار: صار قطيعاً قطيعا.
والأجلة: الآخرة، والعاجلة: الدُّنيا.
والمأجلُ: شبه حوضٍ واسع يُؤجل فيه ماءُ البئر. وماء القناة المحفورة أياماً، ثم يُفجَّرُ في الزّرع، وهو بالفارسية: طرخة، والجميع: المآجِل.
والأجلُ: مصدرُ قولك: أجلوا إبلهم يأجِلُونها أجلاً، أي: حبسُوها في المرعى، والأجلُ: الضِّيق أيضاً. وتقول: أجلَ عليهم شراً أجلاً، أي: جناه وبحثه.
والأجلً: وجعٌ في العُنُق.
جيل:
الجيلُ: كلُّ صنفٍ من الناس، التُّركُ: جيلٌ، والصِّينُ: جِيلٌ والعربُ: جِيلٌ، وجمعُه: أجيال.. وجَيلانُ: جِيلٌ من المشركين خلف الدَّيلم يُقالُ لهم: جِيلُ جَيلان.
جلو:
جلال الصَّيقلُ السَّيف جِلاءً، ممدود، واجتلاه لنفسه، قال لبيد:
جُنوح الهالكي على يديه		مُكبَّا يجتلي نقب النِّصال

والماشطةُ تجلو العروس جلوه وجِلوة، وقد جُليت على زوجها واجتلاها زوجها، أي: نظر إليها.
وأمرٌ جليِّ: واضح. وتقول: أجل لنا هذا الأمر، أي: أوضحهُ.
وما أقمتُ عندهم إلا جَلاءَ يومٍ واحدٍ، أي: بياض يومٍ، قال:
مالي إن أقصيتني من مقعدِ
ولا بهذي الأرض من تجلُّدِ
إلا جلاءَ اليوم أو ضُحى الغَدِ
وتقول: جلا الله عنك المرض، أي: كشفه. وجَليت عن الزَّمان، وعن الشيء، إذا كان مدفوناً فأظهرته.. والله يُجلِّي الساعة، أي: يُظهرها.. والبازي يُجلِّي، إذا الصَّيد فرفع طرفه ورأسه.. وتجليتُ الشَّيءَ، نظرتُ إليه. قال الله عز وجل: "فلمّا تجلَّى ربُّه للجبل". أي: ظهر وبان، قال الحسن: تجلّى، أي: بدا للجبل نُورُ العَرش.
والجلا، مقصور: الإثمِدُ، لأنه يجلو البَصر.
والجبهةُ الجلواءُ: الواسعة الحسنة.. والرَّجُلُ أجلى.
والجَلاءُ: أن يخلو قوم عن بلادهم.. يقال: أجليناهم عن بلادهم فجلوا، أي: تحولوا وتركوها.
والجالية: أهلُ الذِّمّة الذين تحولوا من أرض إلى أرض، والجميع: الجوالي.
وأجلى القوم عن الشيء، أي، أفرجوا عنه بعد ما كانوا مُقبلين عليه، مُحدِقين به.
وتقول: أجلو عنه، وأجليت عنه الهمّ، أي: فَجته عنه. والأنجلاء:
الانكشاف عن الهموم.
وجلال: اسم، قال:
أنا ابن جلا وطلاّع الثَّـنـايا		متى أضعِ العِمامة تعرفوني
وهذا اللّيثي، وكان صاحب قتل يطلع في المغارات من ثنية الجبل على أهلها، فضربت العرب المثل هذا البيت، فقوله: أنا ابن جلا، أي: أنا ابن الواضح الأمر المشهور.
جول: تجوّلت البلاد، وجوَّلتُها، أي: جُلتُ فيها كثيراً.
والجَولانُ: التُّراب الذي تجول به على وجه الأرض. والجَول والجُولُ، كلٌّ لغة في الجَولان.
ويقال: جال التُّراثُ وانجال، وانجيالهُ: انكشاطُه.
وإذا ترك القومُ القصد والهُدى قِيل اجتالهم الشَّيطانُ، أي: جالوا معه في الضّلالة.
والجُول: لبُّ القلب ومعقول، يقال: له جُولُ، وله عقل ولا فعل له.
والجائل: السَّلِسُ من الوشُجِ والبُطنِ. يقال: وشاجٌ جالٌ.
وجالا كلِّ شيء جانباهُ والجالا الوادي: ناحيتاه وجانِبا مائة. وجالا البحرِ: شطّاه. والجميع: الأجوالُ والجِيلانُ.
وأجالوت السِّهام بين القوم، إذا حُرِّكت ثم أفضى بها في القسمة. وأجالوا الرَّأي والأمر ونحوه فيما بينهم.
وجل:
الوَجَلُ: الخَوفُ. وجِل يَوجَلُ وجَلاً، فهو وجِلٌ وأوجلُ، قال:
لعمرك ما أدري وإنيّ لأوجلُ		على أيِّنا تغدو المـنـيّةُ أولُ
الولوج: الدُّخول. والوَليجة: بطانةُ الرَّجُلِ ودِخلتُهُ. قال جلّ وعزّ: "ولم يتَّخِذوا من دون الله ولا رسوله ولا المُؤمنين وليجةً". والتَّولجُ: كِناسُ الظَّبي، وقد اتَّلجَ الظَّبي في تولجة، وأتلجَهُ الحرُّ فيه وأولجه: أدخلهُ كِناسهُ.
ويقال: أعوز بالله من كل نافث ورافث. وشرِّ كلٌ تالجٍ ووالجٍ.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**اللام** و**و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ج أ ل**، **ل ج أ**، **أ ج ل**، **ج ي ل**، **ج ل و**، **ج و ل**، **و ج ل**، **و ل ج** مستعملات

**جأل**:
**الجيألُ**: sırtlan. Hepsi: **الجيائل**. **الكُميتُ** dedi ki:
**نُطعم الجيأل الِّهيد من الكـو		مِ ولم تدع من يُشيط الجَزُورا**

**لجأ**:
Falanca şuna sığındı: **مَلجأ** olarak; ve sığındı: **يلجأُ** ve **يلتجىءُ**. Ve işi şuna havale ettik: yani beni ona mecbur etti.
**ولجأ**: bir adamın adı.

**أجل**:
**الأجلُ**: ölümde vaktin sonu. Ve borcun vadesi ve benzeri. Ve dersin: bu şey vadesi geldi: **يأجل**; o hâlde o **آجل**dir; ve o, **عاجل**in zıddıdır.
**والأجيلُ**: bir vakte ertelenmiş olan; dedi ki:
**وغاية الأجيل مهواة الرُّدى**
Ve dersin: şundan dolayı yaptım: **من أجل** şöyle; ve şundan ötürü: **من جراءِ** şöyle; yani: onun sebebiyle. Ve istersen **من**’i atarsın da şöyle dersin: onu şunun için yaptım: **أجل** şöyle; ve onun fiili yoktur. **عديّ بن زيد** dedi ki:
**أجلَ أنّ الله قد فـضـلـكـم		فوق من أحكى بصُلبٍ وإزار**
Ve dersin: **أجنَّك**; şu mânâda: **أجل أنك**; böylece **اللام** ve **الألف**’i hazfettin; nitekim Allah عز اسمه dedi: “**لكنّا هو الله ربي**”; mânâsı—Allah daha iyi bilir—: **لكن أنا**; böylece **الألف**’i hazfetti de iki **النون** birbirine döndü; böylece şeddeli geldi. Hadiste: “**أجنك من أصحاب رسول الله**” yani: **من أجل أنك**. Ve bunun benzeri: **لهنك لرجلٌ عاقلٌ**; yani: Allah’a yemin olsun ki sen akıllı bir adamsın.
**والإجلُ**: yaban sığırından sürü; hepsi: **الأجالُ**. Ve **تأجلَ** **الصّوار**: sürü sürü oldu.
**والأجلة**: âhiret; ve **العاجلة**: dünya.
**والمأجلُ**: kuyu suyunun içinde toplandığı genişçe bir havuz benzeri. Ve birkaç gün kazılmış kanalın suyu; sonra ekine salıverilir; Farsçada o: **طرخة**; hepsi: **المآجِل**.
**والأجلُ**: “develerini otlakta hapsettiler” sözünün masdarıdır: **أجلوا إبلهم يأجِلُونها أجلاً**; yani: onları merada hapsettiler. Ve **الأجلُ**: darlık da. Ve dersin: onlara bir şer işledi: **أجلَ عليهم شراً أجلاً**; yani: onu işledi ve araştırdı.
**والأجلً**: boyunda bir ağrı.

**جيل**:
**الجيلُ**: insanların her bir sınıfı; Türkler: bir **جيل**dir; Çin: bir **جِيل**dir; Araplar: bir **جِيل**dir; çoğulu: **أجيال**. Ve **جَيلانُ**: Deylem’in arkasında müşriklerden bir **جِيل**; onlara **جِيلُ جَيلان** denir.

**جلو**:
**جلال** **الصَّيقلُ** kılıcı **جِلاءً** ile cilaladı; medli (uzatmalı). Ve onu kendisi için seçip aldı: **اجتلاه**. **لبيد** dedi ki:
**جُنوح الهالكي على يديه		مُكبَّا يجتلي نقب النِّصال**

Ve saç süsleyici kadın gelini **جلوه** ve **جِلوة** ile süsler; ve kocasına arz olundu: **جُليت**; ve kocası onu gördü: **اجتلاها**; yani: ona baktı.
Ve **جليِّ** bir iş: açık. Ve dersin: bize bu işi açıkla: **أجل**; yani: onu açıkladı.
Ve onların yanında bir tek günün **جَلاءَ**’ından başka kalmadım; yani: bir günün beyazlığı. Dedi ki:
**مالي إن أقصيتني من مقعدِ**
**ولا بهذي الأرض من تجلُّدِ**
**إلا جلاءَ اليوم أو ضُحى الغَدِ**
Ve dersin: Allah senden hastalığı giderdi: **جلا الله عنك المرض**; yani: onu açığa çıkarıp kaldırdı. Ve zamandan ve şeyden uzaklaştım: **جَليت عن الزَّمان، وعن الشيء**; o şey gömülü iken onu ortaya çıkardığında. Ve Allah saati açığa çıkarır: **يُجلِّي الساعة**; yani: onu ortaya çıkarır. Ve doğan kuşu **يُجلِّي**; avı görünce gözünü ve başını kaldırdığında. Ve şeye baktım: **تجليتُ الشَّيءَ**; ona baktım. Allah عز وجل dedi: “**فلمّا تجلَّى ربُّه للجبل**”; yani: göründü ve belirdi. **الحسن** dedi: **تجلّى**; yani: dağa Arş’ın nuru belirdi.
**والجلا** (kısaltılmış): **الإثمِدُ**; çünkü o görmeyi parlatır: **يجلو البَصر**.
**والجبهةُ الجلواءُ**: güzel, geniş olan. Ve adam **أجلى**dır.
**والجَلاءُ**: bir kavmin ülkelerinden boşalmasıdır. Denir: onları ülkelerinden çıkardık: **أجليناهم عن بلادهم**; böylece çıktılar: **فجلوا**; yani: göçtüler ve onu terk ettiler.
**والجالية**: bir yerden bir yere göçen zimmîler; hepsi: **الجوالي**.
Ve kavim bir şeyden ferahladı: **أجلى القوم عن الشيء**; yani: ona yönelmiş, onu kuşatmış oldukları hâlden sonra ondan açıldılar.
Ve dersin: ondan uzaklaşın: **أجلو عنه**; ve ondan gamı giderdim: **أجليت عنه الهمّ**; yani: onu ondan ferahlattım. Ve **الأنجلاء**:
gamların açılıp dağılması.
**وجلال**: bir isim. Dedi ki:
**أنا ابن جلا وطلاّع الثَّـنـايا		متى أضعِ العِمامة تعرفوني**
Ve bu **اللّيثي**’dir; öldürme sahibi idi; dağın geçidinden mağaralarda onların halkına karşı görünürdü; böylece Araplar bu beyti mesel yaptı. Onun sözü: **أنا ابن جلا**; yani: ben işi açık, meşhur olanın oğluyum.

**جول**: Ülkelerde dolaştım: **تجوّلت البلاد**; ve onları dolaştırdım: **جوَّلتُها**; yani: içinde çok dolaştım.
**والجَولانُ**: yeryüzünün yüzünde onunla dolaşılan toprak. Ve **الجَول** ve **الجُولُ**: her biri **الجَولان** hakkında bir lehçedir.
Ve denir: miras dolaştı ve dağıldı: **جال التُّراثُ وانجال**; ve onun dağılması: **انجيالهُ**; onun sıyrılıp gitmesidir.
Ve kavim kastı ve hidayeti terk ettiğinde denir: şeytan onları dolaştırdı: **اجتالهم الشَّيطانُ**; yani: onunla sapıklıkta dolaştılar.
**والجُول**: kalbin özü ve akledilen şeydir. Denir: onun **جُولُ** vardır; ve onun aklı vardır, fakat onun fiili yoktur.
**والجائل**: damar ve karından gevşek olan. Denir: **وشاجٌ جالٌ**.
Ve her şeyin iki yanı: **جالا**’sıdır. Ve vadinin **الجالا**’sı: onun iki tarafı ve yüzün iki yanı. Ve denizin **جالا**’sı: onun iki kıyısı. Hepsi: **الأجوالُ** ve **الجِيلانُ**.
Ve okları kavim arasında dolaştırdı: **أجالوت السِّهام**; hareket ettirildiğinde, sonra taksimde onunla sonuca varıldığında. Ve aralarında görüşü ve işi dolaştırdılar: **أجالوا الرَّأي والأمر** ve benzerini.

**وجل**:
**الوَجَلُ**: korku. Korktu: **وجِل يَوجَلُ وجَلاً**; o hâlde o **وجِلٌ** ve **أوجلُ**dür. Dedi ki:
**لعمرك ما أدري وإنيّ لأوجلُ		على أيِّنا تغدو المـنـيّةُ أولُ**

**الولوج**: giriş. **الوَليجة**: adamın astarı ve içtenliği. جلّ وعزّ dedi: “**ولم يتَّخِذوا من دون الله ولا رسوله ولا المُؤمنين وليجةً**”. Ve **التَّولجُ**: ceylanın inidir. Ceylan bir **تولجة**’ye girdi: **اتَّلجَ**; ve sıcak onu oraya soktu: **أتلجَهُ**; ve onu inine soktu: **أولجه**; yani: onu inine soktu.
Ve denir: Allah’a sığınırım her üfleyenden ve saçmalayandan. Ve her **تالجٍ** ve **والجٍ**’in şerrinden.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

وَلَجَ يَلِجُ وُلوجاً ولِجَةً، أي دخل. وأَوْلَجَهُ: أدخلَهُ. وقوله تعالى: "يولِجُ الليلَ في النهار ويولِجُ النهارَ في الليْل"، أي يزيد من هذا في ذاك ومن ذا في هذا. واتَّلَجَ موَالج، أي دخل مداخل. والوَلَجَة، بالتحريك: موضعٌ أو كهفٌ تستَتِرُ فيه المارَّةُ من مطر وغيره، والجمع وَلَجٌ وأَوْلاجٌ. وقولهم: رجلٌ خُرَجَةٌ وُلَجَةٌ، أي كثير الخروج والدخول. ووَليجَةُ الرجل: خاصَّته وبِطانته. والوالِجة: وجعٌ يأخذ الإنسان. والتَوْلَجُ: كِناسُ الوحِش الذي يَلِجُ فيه.

##### Türkçe

**وَلَجَ** **يَلِجُ** **وُلوجاً** ve **ولِجَةً**: yani girdi. Ve **أَوْلَجَهُ**: onu içeri soktu. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**يولِجُ الليلَ في النهار ويولِجُ النهارَ في الليْل**”, yani bundan şuna artırır ve şundan buna. Ve **اتَّلَجَ** **موَالج**: yani giriş yerlerine girdi. Ve **الوَلَجَة**, harekeli olarak: yağmur ve başkasından gelip geçenlerin içinde gizlendiği bir yer yahut bir mağara; çoğulu **وَلَجٌ** ve **أَوْلاجٌ**. Ve onların sözü: bir adam **خُرَجَةٌ** **وُلَجَةٌ**; yani çıkışı ve girişi çok. Ve adamın **وَليجَةُ**’si: onun hasları ve iç yandaşları. Ve **الوالِجة**: insana gelen bir ağrı. Ve **التَوْلَجُ**: vahşî hayvanın içine girdiği inidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ل ( و ا ي ء )
جلا ، جلى ، جال ، لجأ ، ولج ، وجل ، أجل ، جلأ ، جيل .
جلا : قال اللّيث : يقال جَلا الصيْقَلُ السَّيفَ جِلاءً ، واجتَلاه لِنَفسه .
قال لَبِيد :
جُنوحُ الهالِكيِّ على يَدَيْه
مُكِبّاً يجتَلِي نُقَبَ النِّصَالِ
قال : والماشِطَة تَجلُو العروس جَلْوةً وجِلْوَة . وقد جُلِيَتْ على زواجها . واجتلاَها زوْجُها ، أي نَظَر إليها . وأمْرٌ جَلِيٌّ : واضِحٌ .
وتقول : أَجْلِ ليِ هذا الأمرَ ، أي أوْضِحْهُ .
وقال زهير :
وإنَّ الْحَقَّ مَقطعُه ثَلاثٌ
يمينٌ أوْ نِفَارٌ أَوْ جِلاَءُ
قال : يريد بالجِلاء الْبَيان ، والنِّفار الْمحاكَمة ، وأراد بالجِلاء البينَة والشُّهود .
وقال اللّيث : يقال ما أقَمتُ عندهم إلاَّ جِلاءً يومٍ واحد ، أي بَياضَ يَوْمٍ واحد .
وقال الراجز :
مَا ليَ إنْ أَقْصَيْتَنِي من مَقْعَدِ
ولا بِهَذِي الأرْض من تَجلُّدِ
إلاَّ جلاءَ اليوم أو ضُحَى الْغَدِ
ويقال للمريض : جَلاَ اللَّهُ عنه المرض ، أي كَشَفَه ، والله يُجَلِّي السَّاعَة ، أي يُظْهِرُها .
قال الله : ( لاَ يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَآ إِلاَّ هُوَ ) ( الأعراف : 187 ) .
والْبَازِي يُجَلِّي إذا آنس الصَّيْد ، فرفع طَرْفَه ورأْسه ، وتَجَلَّيْتُ الشَّيءَ ، إذا نَظَرْتَ إليه .
وقول الله جلَّ وعَزَّ : ( فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ ) ( الأعراف : 143 ) .
حَدَّثني المنذريّ ، عن أبي بكر الخطّابيّ
عن هُدْبَة ، عن حَمَّاد ، عن ثابت ، عن أَنسَ ، قال : قرأ رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا ) ( الأعراف : 143 ) قال : وَضَعَ إبْهامَهُ على قَريبٍ من طَرَفِ أَنْمُلَةِ خِنْصَرِه ، فَساخَ الجبَل .
قال حمَّاد : قلت لثابِت : تَقول هذا ؟ فقال : يقوله : رسولُ الله ، ويقوله أَنَس ، وأَنا أكتُمْه .
وقال الزّجاج في قوله : ( فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ ( أيْ ظَهَرَ وَبَانَ ، وهو قول أَهْلِ السُّنَّة والجماعة .
وقال اللَّيْث : قال الحسن : تَجَلَّى بَدَا لِلْجَبَلِ نُور العَرْش .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : جَلاهُ عن وطَنِه ، فَجَلا ، أي طَرَدَهُ فَهَرَبَ ، قال : وجَلاَ أيضاً ، إذا عَلا ، وجَلاَ ، إذا اكتَحَل ، قال : والجَلاَ . مَقصور ، والجِلاَءُ مَمدود ، والجِلاَ مَقصور : الأثمِد ، وأنشد :
أَكحُلْكَ بالصَّابِ أو بالجِلا
فَفَتِّحْ لذلك أو غَمِّضِ
ويقال : جَلاَ القَومُ عن أَوْطَانِهم ، يَجْلُون ، وأَجْلَوْا ويُجلُون ، وجَلَّوا يُجِلُّون ، إذا خَرجوا من بَلَدٍ إلى بَلد ، ومنه يقال : استُعمِلَ فلانٌ على الجَالِيةَ ؛ والجَالَّةِ لُغَتان .
والجَلاءُ ممدود مَصدَرُ جَلا عَن وَطَنه ، ويقال : أَجلاهم السُّلطان فأَجْلَوْا وجَلَوْا ، أي أخرَجَهم فَخَرجوا .
وقيل لأهلِ الذِّمَّة : الجالِيَة ؛ لأنَّ عمر بن الخطاب أَجلاَهُم عن جزيرة العرب لِما تَقَدَّمَ من أمر النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فيهم ؛ فسُمُّو جالِيَة . ولزمهم هذا الاسم أيْنَ حَلُّوا ثُمَّ لَزَمَ كُلَّ من لَزِمتَه الجِزية من أهلِ الكتاب بكُلِّ بَلَد ، وإن لم يُجلَوا عن أَوطانهم .
وقال الأصمعيّ : يقال : جَلَّى فلانٌ امرَأَتَه وَصيفاً حين اجتَلاها ، أي أعطاها وصيفاً عِندَ جَلْوَتِها . ويقال : ما جِلْوَتُها بالكسر . فيُقال : كَذَا وكَذَا .
وقال أبو زيد : يُقال : جَلَوْتُ بَصَرِي بالْكُحْلِ جَلْواً . وَانجَلى الْفَمُّ انجلاءً . وجَلَوتُ عَنِّي هَمِّي جَلواً ، إذا أَذهَبتَه . وأَجْلَيتُ العمامَةَ عن رَأْسي ، إذا رَفَعتها مع طَيِّها عن جَبِينك .
وقال أبو عبيد : إذا انحسر الشّعرُ عن جانِبي جَبْهَة الرّجُل ، فهو أَنزَع ، وإذا زاد قليلاً فهو أجْلَح ، فإذا بَلَغَ النِّصفَ ونحوه فهو أَجلَى ، ثم هو أَجْلَهُ ، وأَنشد :
مَعَ الجَلاَ ولائِحِ القَتِيرِ
وقد جَلَى يَجْلِي جَلًى ، فهو أَجْلَى ، وانْجَلى الظَّلامُ انْجِلاءً ، إذا انكَشَفَ ، ويقال للرجل إذا كان عَالي الشَّرف ، لا يَخْفَى مكانُه : هو ابْنُ جَلاَ .
وقال القُلاخ :
أَنا الْقُلاَخُ بنُ قُلاخِ بنِ جلاَ
ابنُ جَتَاثِيْر أَقُودُ الْجَمَلا
وقال سُحَيْم بن وَثيل الرّياحي :
أَنا ابْنُ جَلا وطَلاَّعُ الثَّنايا
مَتَى أَضَعِ الْعِمامَةَ تَعْرِفوني
ويقال : تَجلَّى فلانٌ مكانَ كَذا ، إذا علاه ، والأَصْل : تَجَلَّله .
قال ذو الرمة :
فَلَمَّا تَجَلَّى قَرْعُها الْقاعَ سَمْعَه
وبَانَ له وَسْطَ الأَشاءِ انْغِلالُها
قال أبو نصر : التَّجَلِّي النَّظَر بالأشراف .
وقال غيره : التَّجَلِّي التَّجَلُّل ، أي تَجَلَّلَ فَرْعُها سَمْعَه في الْقاع .
رواه ابن الأعرابيّ :
تَجَلَّى فَرْعُها الْقاعَ سَمْعَه
وقال الله جَلَّ وعَزَّ : ( تَلاهَا وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا ) ( الشمس : 3 ) .
قال الفراء : إذا جَلَّى الظُّلْمة ، فجازت الكِنَايَة عن الظّلْمة ، ولم تُذْكَر في أوّله : لأنَّ معناها مَعْروف ، أَلا تَرى أنك تقول : أصْبَحت بارِدَةً ، وأَمْسَتْ عَرِيَّةِ ؛ وهَبَّتْ شَمالاً ، فكَنَّى عن مُؤَنَّثات لم يَجْرِ لَهُنَّ ذِكْر لأن مَعناهُن مَعْروف .
وقال الزّجّاج : إذا جَلاَّها إذا بَيّنَ الشّمس ؛ لأنَّها تَتَبين إذا انْبسط النهار .
وقال الليث : أَجْلَيْتُ عنه الْهَمَّ إذا فَرَّجت عنه ، وانْجلت عنه الهموم ، كما تَنْجَلِي الظُّلمة .
ويقال : أَخْبرني عن جَلِيّةِ الأمْر ، أي حَقِيقَتِه .
وقال النابغة :
وآبَ مُضِلُّوه بِعَيْنٍ جَلِيَّةٍ
وغُودِرَ بالجوْلاَنِ حَزْمٌ وناثِلُ
يقول : كذَّبُوا بخَبره أَول ما جاء . فجاء دافِنوه بخبر ما عايَنُوه .
ابن السِّكِّيت : قال الكِسَائيّ : فعلت ذاك من إجلاَك ، وأَجلاَك ، ومن جلالِكَ ، أي فعلته من جَرَّاكَ .
جول جيل : قال الليث : يُقال جالُوا في الحرب جَوْلَةً ، وجالوا في الطّوفان جَوَلاناً وجوَّلتُ البِلادَ تَجْويلاً ، أي جلْت فيها كثيراً .
والْجَوْلاَنُ : التّراب الذي تَجُولُ به الريح على وجه الأرض .
قال : والْجَوْلُ والْجُولُ ، كُلٌّ لغاتٌ في الْجَوَلَان . قال : ويقال جَال التُّراب وانْجال . قال : وانْجِياله انكِشاطُه . قال : ويقال للقوم إذا تركوا الْقَصْدَ والهُدى : اجتالهم الشيطان أي جالوا معه في الضّلالة .
وفي الحديث : ( إنَّ الله جلَّ وعزَّ قال : إنِّي خَلَقْتُ عِبَادِي حُنفَاءَ فاجتالتهم الشّياطين )
أي اسْتَخَفّتْهُم ، فجالوا معها .
وقال الليث : وِشَاحٌ جَايِلُ ، وبطانٌ جَايِلُ وهو السَّلِس .
ويقال : وِشَاحٌ جالٌ ، كما يُقال : كَبْشٌ صائِفٌ ، وصَافٌ ، ورجل شائِكُ السِّلاح ، وشَاكٌ . ويقال : أَجَلْتُ السِّلاح بين القوم إذا حَرَّكْتَها ثم أَفَضْتَ بها في القِسْمة ، ويقال : أَجالوا الرّأيَ فيما بينهم .
أبو عُبيد ، عن الفرّاء : اجْتَلْتُ منهم جَوْلاً ، وانتضَلْتُ منهم نَضْلَةً معناهما الاختيار .
أبو عبيد : الْجَالُ والْجولُ نواحي البِئر من أَسفلها إلى أعلاها .
وقال أبو الهيثَم : يقال للرَّجل الذي له رأي ومُسْكَة : رجلٌ له زَبْرٌ وجَولٌ ، أي تَماسُك لا ينهدِمُ جُولُه ، وهو مَزبُورٌ ما فوق الجُولِ منه ، وصُلْبٌ ما تحت الزَّبْرِ من الجُول .
ويقال للرجل الذي لا تماسُك له ولا حزْم : ليس لفلان جُولٌ أي ينهدِم جُولُه ، فلا يُؤْمَنُ أن يكون الزَّبْرُ يسقُط أيضاً .
وقال الرّاعي يمدح عبد الملك :
فأَبوكَ أَحْزَمُهم ، وأنت أميرهم
وأشَدُّهمْ عند العزائم جُولاً
ويقال في مَثَل : ليس لفلان جُولٌ ولا جالٌ ، أي ليس له حزم .
شَمر ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الجولُ الصخرة التي في الماء ، يكون عليها الطَّيُّ ، فإنْ زالت تلك الصَّخْرة ، تهوّر البئر ، فهذا أصل الجُول ، وأنشد :
أَوْفَى على رُكْنين فوق مَثَابةٍ
عن جُولِ نازحةِ الرِّشاءِ شَطُونِ
وقال الليث : جالاَ الوادي جَانبا مائه ، وجالا البحر شطّاه ، والجميع الأجوال ، وأنشد :
إِذا تنازعَ جالا مَجْهَلٍ قذَفٍ
أبو عبيدة ، عن الفرَّاء ، قال : جَوَلانُ المالِ : صغارُه ورديئُه ، وجَوْلان : قريةٌ بالشام .
وقال اللحيانيّ : يومٌ جولانيُّ ، وجَيْلانيّ : كثيرُ التراب ، والرِّيج .
ورُوِي عن عائشة ، أنَّها قالت : كان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) إذا دخل إليها ، لبس مِجْوَلا .
قال أبو العَبَّاس ، قال ابن الأعرابيّ : المجْوَلُ الصُّدْرةُ ، وهو الصِّدار ، قال : والمجوَلُ الدرهمُ الصحيح ، والمجوَلُ العُوذَةُ ، والمجولُ : الحمار الوحشيُّ ، والمجوَلُ هلالٌ من فِضّةِ يكون وسطَ القلادة ، والأجوليُّ من الخيل : الجَوَّالُ السريع .
جلأ : أبو زيد : جَلأْتُ بالرجلِ أَجَلأُ به جَلأً إذا صَرَعَته ، وجلأ بثوبه : رمى به .
أبو عُبيد : الاجئِلال بوزن الافعِلال :
الفزَعُ والوَجل .
وأنشد :
للقَلْبِ من خوْفِهِ اجْئِلاَلُ
شَمر ، عن ابن الأعرابيّ : اجئلال أصله من الوجل ؛ قلت : لا يَسْتَقيم هذا القول إلا أن يكون مقلوباً كأنه في الأصل إيجْلال ، فأُخِّرت الياءُ والهمزة بعد الجيم . وفيه وجهٌ آخر .
قال أبو عبيد ، قال أبو زيد : من أسماء الضِّباع . والجَيْأَل .
قال : وقال الكسائي : هي الجَيْأَلة .
وقال أبو الهيثم ، قال ابن بُزُرْج ، قالوا : في الجيأَل ، وهي الضبُع ، جأَلَت تجأَلُ ، إذا أجمعت .
قال :
وكان لها جاران لا يُخفرانها
أبو جَعْدَةَ العادي وعَرفاءُ جَيْأَل
أبو جَعْدَة : الذئب ، وعَرفاء : الضبع . وإذا اجتمع الضبع في غنم منع كلُّ واحدٍ منهما صاحبَه ، وقال سيبويه في قولهم : اللهُمّ ضبُعاً وذئباً أي اجمعهما ، وإذا اجتمعا سلمت الغنم .
قال : والجَأَثانُ مثلُ مَشي الظليم وما أشبهه من مَشي الناس ، وقد جأثت جأَثاناً .
قلت : وجائز أن يكون اجْئِلال افعِلالاً من جَأَلَ يجأَلُ إذا ذهب وجاء ، كما يقال : وجَف القلبُ إذا اضْطَرَبَ .
وجل : قال الليث : الوجَل ، الخوْف ، وأنا وَجلٌ من هذا الأمر ، وقد وجِلْتَ ، فأنت تَوجلَ ، ولُغةٌ أخرى تَيْجلُ ، ويقال تأجل ، وهو وَجِلٌ وأوْجل ، وأنشد :
لَعَمْرَكَ ما أَدْرِي وإني لأَوْجلُ
عَلَى أَيِّنا تَعْدو المنيَّة أَوَّلُ
جيل : أخبرنا ابنُ رزين ، عن محمد بن عمرو ، عن الشاه ، عن المؤرج في قول الله جل وعز : ( إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ ) ( الأعراف : 27 ) أي جِيلُه ومعناه جِنسه .
وقال عمرو بن بجر : جَيْلانُ فَعَلَةُ الملوك . وكانوا من أهل الجيل : وأنشد :
أتيح لهُ جَيلانُ عند جِدَاره
وردَّد فيه الطرفَ حتى تحيَّرا
وأنشد الأصمعيّ :
أرسل جَيلانَ ينحِتون له
ساتيدَ ما بالحديد فانصدَعا
وقال الليث : الجيلُ كلُّ صنف من الناس ، التُّرك جيل ؛ والصِّين جيل ، والجميع أجيال ، وجَيْلانُ : جيلٌ من المشركين خلف الدَّيلم ، يقال لهم : جيلُ جيلان .
ولج : في ( نوادر الأعراب ) : وَلَّجَ فلانٌ ماله توْليجاً ، إذا جعله في حياته لبعض ولَدِه
فتسامَع الناسُ بذلك ، فانَقَدَعُو عن سُؤاله .
وقال الليث : الولُوج الدُّخول ، قال الله جلَّ وعزَّ : ( وَلَمْ يَتَّخِذُواْ مِن دُونِ اللَّهِ وَلاَ رَسُولِهِ وَلاَ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً ) ( التوبة : 16 ) .
وقال أبو عبيدة : الوليجةُ البطانَة ، وهي مأخوذة من وَلَج يَلِجُ وُلوجاً ، إذا دخل ، أي يَتّخذوا بينهم وبين الكافرين دخيلةَ مَوَدَّة .
وأخبرني المنذريّ عن الغسّانيّ ، عن أبي عبيدة ، أنه قال : وَلِيجَةُ ، كلّ شيءٍ أدخلته في شيءٍ ليس منه فهو وليجة ، والرجل يكون في القوم وليس منهم فهو وليجةٌ فيهم . يقول : فلا تتخذوا أولياء ليسوا من المسلمين دون الله ورسوله . ومنه قوله :
فإنَّ القوافي يَتَّلجْنَ مَوَالجاً
تضايَقَ عنه أن تَولّجهُ الأمرْ
وقال الفراء : الوليجةُ البِطانةُ من المشركين .
والتَّوْلَجُ : كِنَاسُ الظِّباء وبَقَر الوحش ، وأصله ( وَوْلَج ) فَقُلِبَتْ إحدى الواوين تاء ، وقد اتَّلَجَ في تَوْلَجِه ، وأَتْلَجُهُ الْحَرُّ فيه ، أي أَوْلَجه .
وقال الليث : جَاءَ في بعض الرُّقَى : أَعُوذُ باللَّهِ من كُلِّ نَافِثٍ ورَافثٍ ، وشَرِّ كُلِّ تَالِجٍ وَوَالِج .
وقال ابنُ الأعرابيّ : أَوْلاَجُ الْوَادِي : مَعاطِفُه وزواياه ، وَاحِدَتها وَلَجَة ، وتُجْمَعُ : الْوُلُج ، وأنشد ابن الأعرابي :
أَنْتَ ابنُ مُسْلَنْطِحِ الْبِطاحِ ولَمْ
تَعْطِفْ عليك الحُنِيُّ والْوُلُجُ
قال : الْحُنِيُّ : الأَزِقَّةِ والوُلُجُ مثله ، والْوُلُجُ : النَّواحي ، والْوُلُج أيضاً : مَغَارِف الْعَسَل . وقال ابن السكيت : الوَلَجَةُ مكانٌ من الوادي دايعه فيها شجر ، وأنشد :
ولم تُطرّق عليك الحنِيُّ والوَلَجُ
قال : والوَلَج : جمع وَلَجةٍ .
لجأ : أبو زيد : لَجأَتُ إلى المكان ، فَأَنا أَلْجأُ إليه لُجوءًا وَلَجْأً . وأَلْجَأْتُ فُلاناً إلى الشَّيء إِلْجاءً إذا اضْطَرَرْتَه ، ولَجَأ : اسم رجل .
يقال : أَلْجَأْتُ الشَّيء ، إذا حَصَّنْتَه في مَلْجأ ولجاء والْتَجأْتُ إليه الْتِجاءً .
وقال أبو الهيثم : التَّلجِئَةُ أَنْ يُلجئَكَ أن تَأتِيَ أمراً باطنُه خلافُ ظاهره ، وذلك مثلُ إشْهادٍ على أَمْرٍ ظاهرٍ ، وباطنه خلاف ذلك .
وقال ابن شُميل : أَلْجأتُه إلى كذا ، أي اضْطَررته ، قال ولجَّأ فلان ماله ، والتَّلجئَةُ أن يَجْعَلَهُ لبَعْضِ وَرَثَتِه دونَ بَعْض ، كأَنَّه يَتَصَدَّق به عليه ، وهو وارثهُ ، قال : ولا تَلجِئَةَ إلاَّ إلى وارِث . قال ابن الأنباريّ : اللَّجَأُ مهموز مقصور : ما لجأتَ إليه ، واللجا مقصور غير مهموز : جمع لجاةٍ . وهي الضِّفْدَعَةُ الأنثى ، يقال لذكرها : لَجأَ .
قال ابن شميل : ويقال : أَلَكَ لَجَأٌ يا فلان ؟ واللَّجَأُ : الزّوجة . وقال اللِّحيانيّ : يقال : ما لي فيه حَوْجَاءُ وَلا لَوْجَاء ، وما لي فيه حُوَيجاء ، ولا لُوَيجاء كلاهما بالمَدّ ، أي ما لي فيه حَاجَة .
وقال غيره : يقال ما لِيَ عليه عِوَجٌ ولا لِوَج .
أجل : قال الليث : الأجَلُ غايةُ الوقْت في المَوت ، ومَحَلُّ الدَّيْن ونحوه .
أبو عُبَيْد عن أبي زيد : أَجَلْتُ عليهم آجَلُ أَجْلاً : أي جَرَرْتُ جَريرةً .
وقال أبو عمرو ، ويقال : جَلَبْتُ عليهم ، وجَرَرْتُ ، وأَجَلتُ ، بمعنًى واحد ، أي جَنَيْت . الكسائي : فعلت ذَاك من أَجْلاَك وإجْلاكَ ومن جَلاَلِكَ بمعنًى واحد .
الحرانيّ عن ابن السكّيت : فعلتُ ذاك من أجْلكَ ، وإذا اسْقَطْتَ ( مِنْ ) قلتَ : فعلتُ ذاك أَجْلَكَ . هذا كلامُ العرب ، ومن أجل جَرَّاك ، وإذا جِئْتَ ب ( من ) قلت : من أجلِكَ . وتقول أجَلَ هذا الشيء يأجِلُ فهو آجِل ، وهو نَقيض الْعَاجل ، قال : والأجيلُ والْمُؤَجَّلُ إلى وَقْت ، وأنشد :
وغَايَةُ الأَجِيلِ مَهْوَاةُ الرَّدَى
الحَرانيّ عن ابن السكيت : الأجْلُ : مَصْدَر أجَلَ عليهم شَرّاً يَأجِلَهُ أجْلاً إذا جَنَاه عليه .
وقال خَوَّاتُ بن جُبَيْر :
وأهْلِ خِبَاءٍ صَالحٍ ذاتُ بينهم
قد احْتَرَبوا في عاجِلٍ أنا آجِلُه
أي جَانيه .
قال : والأَجْلُ الْقَطيعُ من بَقَر الوحش ، وجمعه الآجَال .
قال : وحَكَى لنا الفَرَّاء : والإجْلُ وَجَعٌ في الْعُنق .
وحكي عن أبي الجرَّاحِ ، أنه قال : بي إجْلٌ فَأَجِّلوني ، أي دَاوُوني .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : هو الأَجَلُ والأَدَل ، وهو وَجَعُ العُنُق من تَعادِي الْوِسَاد .
وقال الأصمعيّ : هو الْبَدَلُ أيضاً ، وقول الله جلَّ وعزَّ : ( مِنْ أَجْلِ ذالِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِسْرَاءِيلَ ) ( المائدة : 32 ) . الأَلفُ مقطوعةٌ من جَرَّى ذلك وربَّما حَذَفَت العرب مِنْ فقالت : فَعَلْتُ ذاكَ أجْلَ كذا . قال عدِيّ :
أجْلَ أنَّ اللَّهَ قد فَضَّلَكُمْ
فوق ما أحكي بصُلْب وإزارِ
رواه شَمِر : إجْلَ أَنَّ اللَّهَ قد فضَّلكم .
وقال الليث : الآجِلَة الآخِرة ، والعاجِلَةُ الدُّنيا .
قلت : والأُصل في قولهم فَعَلْتُه من أجلِكَ ، من قولهم أجَلَ عليه أجْلاً ، أيْ
جَنَى وَجَرَّ . والمَأجَل : شِبْهُ حَوْضٍ واسعٍ يُؤْجَلُ فيه ماءُ القَناة إذا كان قليلاً ، أي يجْمَعُ ، ثم يُفجَّر إلى المزرعة ، وهو بالفارسية طَرخَا .
وقال غير الليث : المأْجَلُ : الجِبَأةُ التي يجتمع فيها مياه الأمطار من الدّور قلت : وأصلُ قولهم : من أجلك ، مأخوذ من قولك : أجَلْتُ ، أي جَنيت ، وهو كقولك : فعلت من جرَّاك .
وبعضهم لا يهمِزُ المأْجَل ، وبكسر الجيم ، فيقول الماجل ، ويجعله من المَجْل ، وهو الماء يجتمع في النُّقطة تمتلىء ماء من عَمَل أو حَرَق .
وأَجَلْ : تَصْديقٌ لخبرٍ يُخْبِرُك به صاحِبُك ، فنقول : فَعل فلان كذا وكذا ، فَتُصَدِّقه بقَولك له : أجَلْ ، وأَمَّا نعم ، فإنَّه جواب المستَفْهِم بكلامٍ لا جحَدْ فيه ، يقول لك هل صَلَّيْت ، فتقول : نعم .

##### Türkçe

ج ل ( **و ا ي ء** )
**جلا** ، **جلى** ، **جال** ، **لجأ** ، **ولج** ، **وجل** ، **أجل** ، **جلأ** ، **جيل** .
**جلا** : اللّيث dedi ki: **جَلا** الصيْقَلُ السَّيفَ **جِلاءً** denir; ve onu kendisi için **اجتَلاه** .
لَبِيد dedi:
هالِكيِّnin iki eli üzerinde yana yatışı
yüzüstü, **نُقَبَ النِّصَالِ**i **يجتَلِي** olarak
Dedi ki: ve tarayan kadın, gelini **جَلْوةً** ve **جِلْوَة** olarak **تَجلُو**. Ve evliliği üzerine **جُلِيَتْ**. Ve kocası onu **اجتلاَها**; yani ona baktı. Ve **أَمْرٌ جَلِيٌّ**: açık.
Ve dersin: Bu işi benim için **أَجْلِ**; yani onu açıkla.
Zهير dedi:
Ve muhakkak hakkın kesimi üçtür:
yemin, yahut kaçınma, yahut **جِلاَءُ**
Dedi ki: **الجِلاء** ile beyanı kastediyor; **النِّفار** ise muhakemedir; ve **الجِلاء** ile delili ve şahitleri kastetti.
Ve اللّيث dedi: Onların yanında bir günün **جِلاءً**ı dışında kalmadım denir; yani bir günün beyazlığı.
Ve recez söyleyen dedi:
Beni oturaktan uzaklaştırırsan bana ne var
ve bu yerde bir **تَجلُّدِ** yok
ancak bugünün **جلاءَ**ı yahut yarının kuşluğu
Ve hastaya: Allah ondan hastalığı **جَلاَ** etti denir; yani onu giderdi. Ve Allah saati **يُجَلِّي** eder; yani onu ortaya çıkarır.
Allah dedi: ( **لاَ يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَآ إِلاَّ هُوَ** ) (الأعراف: 187).
Ve doğan, avı görünce **يُجَلِّي** eder; böylece bakışını ve başını kaldırır. Ve ben şeyi **تَجَلَّيْتُ**: ona baktığın zaman.
Ve Allah جلَّ وعَزَّ’ün sözü: ( **فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ** ) (الأعراف: 143).
Bana المنذريّ haber verdi, Ebû Bekr الخطّابيّden
هُدْبَة’den, حَمَّاد’dan, ثابت’ten, أَنس’ten; dedi ki: Allah’ın Resûlü ( صلى الله عليه وسلم ) ( **فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا** ) (الأعراف: 143) okudu; dedi ki: başparmağını serçe parmağının parmak ucuna yakın bir yere koydu; böylece dağ çöktü.
حَمَّاد dedi: ثابت’e dedim: Bunu söylüyor musun? O da dedi ki: Bunu Resûlullah söylüyor, أَنس söylüyor, ben de onu gizliyorum.
Ve الزّجاج onun sözü hakkında dedi: ( **فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ** ) yani göründü ve açığa çıktı; bu, ehl-i sünnet ve cemaatin sözüdür.
Ve اللَّيْث dedi: الحسن dedi: **تَجَلَّى**; yani dağa arşın nuru göründü.
ثعلب, İbnü’l-a‘râbî’den: Onu vatanından **جَلاهُ** etti, böylece **فَجَلا**; yani onu kovdu da kaçtı. Dedi ki: ve **جَلاَ** da, yükseldiği zaman; ve **جَلاَ**, sürme çektiği zaman. Dedi ki: ve **الجَلاَ**: kısaltılmıştır; **الجِلاَءُ** uzatılmıştır; **الجِلاَ** kısaltılmıştır: ismid. Ve şu beyiti okudu:
Sana ya **الصَّابِ** ile ya da **الجِلا** ile sürme çekeyim
bunun için ya aç ya da kapa
Ve denir: Kavim vatanlarından **جَلاَ** etti; **يَجْلُون**; ve **أَجْلَوْا** ve **يُجلُون**; ve **جَلَّوا يُجِلُّون**; bir beldeden bir beldeye çıktıkları zaman. Bundan dolayı denir: Falan **الجَالِيةَ** üzerine görevlendirildi; **الجَالَّةِ** iki lugattır.
Ve **الجَلاءُ** uzatılmıştır; vatanından **جَلا** etmenin masdarıdır. Ve denir: Sultan onları **أَجلاهم** etti de **فأَجْلَوْا** ve **جَلَوْا**; yani onları çıkardı da çıktılar.
Ve ehl-i zimmete **الجالِيَة** denildi; çünkü Ömer b. el-Hattâb onları Arap yarımadasından **أَجلاَهُم** etti; onlarda Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) daha önce geçen emri sebebiyle; böylece **جالِيَة** diye adlandırıldılar. Ve bu isim, nerede konaklasalar onlara yapıştı; sonra her beldede, vatanlarından çıkarılmamış olsalar bile, kendisine cizye gerekli olan ehl-i kitaptan her birine yapıştı.
Ve الأصمعيّ dedi: Denir: Falan, onu **اجتَلاها** ettiği vakit karısına bir hizmetçi **جَلَّى** etti; yani onun **جَلْوَتِها**sı sırasında ona bir hizmetçi verdi. Ve denir: onun **جِلْوَتُها**sı (kesre ile) nedir? Böylece denir: şöyle ve şöyle.
Ve Ebû Zeyd dedi: Denir: Gözümü sürme ile **جَلَوْتُ**; **جَلْواً**. Ve ağız **انجَلى**; **انجلاءً**. Ve gamımı benden **جَلَوتُ**; **جَلواً**; onu giderdiğin zaman. Ve sarığı başımdan **أَجْلَيتُ**; onu alnından, katıyla birlikte kaldırdığın zaman.
Ve Ebû Ubeyd dedi: Saç, erkeğin alnının iki yanından çekilirse o **أَنزَع**dır; biraz daha artarsa o **أجْلَح**tır; yarıya ve benzerine ulaşırsa o **أَجلَى**dır; sonra o **أَجْلَهُ**dur. Ve şu beyiti okudu:
**الجَلاَ** ile ve dumanın parıltılarıyla birlikte
Ve **جَلَى يَجْلِي جَلًى**; böylece o **أَجْلَى**dır. Ve karanlık **انْجَلى انْجِلاءً**; açıldığı zaman. Ve bir adam yüksek şerefli olup yeri gizli kalmıyorsa ona: o **ابْنُ جَلاَ** denir.
القُلاخ dedi:
Ben **الْقُلاَخُ** b. **قُلاخِ** b. **جلاَ**
**جَتَاثِيْر**’in oğlu; deveyi sürerim
Ve سُحَيْم b. وَثيل الرّياحي dedi:
Ben **ابْنُ جَلا** ve geçitlerin gözetleyicisiyim
Ne zaman sarığı koysam beni tanırsınız
Ve denir: Falan, şu yerin üzerine **تَجلَّى** etti; onu aştığı zaman. Asıl: **تَجَلَّله**.
ذو الرمة dedi:
Onun vuruşu düzlükte işitmesini **تَجَلَّى** edince
ve ona, akşamların ortasında onun kaymasının olduğu açığa çıkınca
Ebû Nasr dedi: **التَّجَلِّي**; yüksek yerlerden bakıştır.
Ve başkası dedi: **التَّجَلِّي**; **التَّجَلُّل**dür; yani onun dalı düzlükte işitmesini örttü.
İbnü’l-a‘râbî rivayet etti:
Onun dalı düzlükte işitmesini **تَجَلَّى** etti
Ve Allah جلَّ وعَزَّ dedi: ( **تَلاهَا وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا** ) (الشمس: 3).
الفرّاء dedi: Karanlığı **جَلَّى** ettiği zaman, karanlıktan kinaye yapıldı ve başında zikredilmedi; çünkü manası bilinir. Görmez misin ki sen: sabahladı soğuk, akşamladi çıplak; ve kuzey esti dersin; böylece, kendileri için bir anma geçmemiş müenneslerden kinaye yaptı; çünkü manaları bilinir.
Ve الزّجّاج dedi: **جَلاَّها**; yani güneşi açıkladı; çünkü gündüz yayıldığı zaman o belirginleşir.
Ve الليث dedi: Ondan gamı **أَجْلَيْتُ**; yani ondan ferahlattın. Ve ondan gamlar **انْجلت**; tıpkı karanlığın **تَنْجَلِي** olması gibi.
Ve denir: Bana işin **جَلِيّةِ**sini haber ver; yani hakikatini.
النابغة dedi:
Onu saptıranları, açık bir gözle geri döndü
ve Cevlân’da **حَزْمٌ** ve **ناثِلُ** bırakıldı
Der ki: Haberi ilk geldiğinde onun haberini yalanladılar; sonra onu gömenler, gördükleri şeyin haberiyle geldiler.
İbnü’s-Sikkît: الكسائي dedi: Bunu senin **إجلاَك**ından, ve **أَجلاَك**ından, ve senin **جلالِكَ**ından yaptım; yani bunu senin sürüklemen sebebiyle yaptım.
**جول جيل** : اللّيث dedi: Savaşta bir **جَوْلَةً** olarak **جالُوا** denir; ve tufanda **جَوَلاناً** olarak **جالوا**; ve beldeleri **تَجْويلاً** olarak **جوَّلتُ**; yani içinde çok dolaştım.
Ve **الْجَوْلاَنُ**: rüzgârın yer yüzünde dolaştırdığı topraktır.
Dedi ki: **الْجَوْل** ve **الْجُول**; her biri **الْجَوَلَان** hakkında lugatlardır. Dedi ki: Toprak **جَال** etti ve **انْجال** etti denir. Dedi ki: onun **انْجِياله**i; onun sıyrılıp gitmesidir. Dedi ki: Kavme, kastı ve hidayeti terk ettikleri zaman: Şeytan onları **اجتالهم** etti denir; yani onunla sapıklıkta dolaştılar.
Hadiste: (Allah جلَّ وعزَّ dedi: Ben kullarımı hanîfler olarak yarattım; sonra şeytanlar onları **فاجتالتهم**)
Yani onları hafife aldı; böylece onunla dolaştılar.
Ve اللّيث dedi: **وِشَاحٌ جَايِلُ** ve **بطانٌ جَايِلُ**; o, yumuşaktır.
Ve denir: **وِشَاحٌ جالٌ**; tıpkı **كَبْشٌ صائِفٌ** ve **صَافٌ** denildiği gibi; ve silahı dikenli adam; ve **شَاكٌ**. Ve denir: Silahı kavim arasında **أَجَلْتُ**; onu hareket ettirdiğin, sonra taksimde onunla dağıttığın zaman. Ve denir: Onlar aralarında görüşü **أَجالوا**.
Ebû Ubeyd, الفرّاء’dan: Onlardan bir **جَوْلاً** **اجْتَلْتُ** ve onlardan bir **نَضْلَةً** **انتضَلْتُ**; ikisinin manası seçmedir.
Ebû Ubeyd: **الْجَالُ** ve **الْجولُ**; kuyunun aşağısından yukarısına kadar olan yanlarıdır.
Ebû’l-Heysem dedi: Görüşü ve tutarlılığı olan adama: **زَبْرٌ** ve **جَولٌ**u olan adam denir; yani, onun **جُولُه** yıkılmayacak bir sağlamlık. Ve onun **الجُول**ünün üstü **مَزبُورٌ**dur; ve **الجُول**ünün altı **الزَّبْرِ**den daha serttir.
Ve tutarlılığı ve azmi olmayan adama: Falanın **جُولٌ**u yoktur denir; yani onun **جُولُه** yıkılır; böylece **الزَّبْرُ**ün de düşmesinden emin olunmaz.
الرّاعي, Abdülmelik’i överken dedi:
Baban onların en azimlisidir, sen de onların emirisin
ve azimler yanında onların en şiddetlisi **جُولاً**
Ve meselde denir: Falanın ne **جُولٌ**u vardır ne **جالٌ**ı; yani onun azmi yoktur.
شَمر, İbnü’l-a‘râbî’den; dedi ki: **الجولُ**; suda olan kayadır; onun üzerinde kuyu duvarının örmesi olur; o kaya yerinden oynarsa kuyu çöker; işte **الجُول**ün aslı budur. Ve şu beyiti okudu:
İki rükün üzerine, bir yükselti üstünde yükseldi
uzak ipli bir kuyunun **جُولِ**ünden, derin
Ve اللّيث dedi: Vadi **جالاَ**; suyunun iki yanı; ve deniz **جالا**; iki kıyısı; hepsi **الأجوال**dır. Ve şu beyiti okudu:
Bir **مَجْهَلٍ**in iki **جالا**sı çekiştiği zaman, savuran
Ebû Ubeyde, الفرّاء’dan: Malın **جَوَلانُ**u: onun küçükleri ve kötüleridir. Ve **جَوْلان**: Şam’da bir köydür.
Ve اللحيانيّ dedi: **يومٌ جولانيُّ** ve **جَيْلانيّ**: çok topraklı ve tozlu.
Ve Âişe’den rivayet edildi: dedi ki: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) onun yanına girdiği zaman bir **مِجْوَلا** giyerdi.
Ebû’l-Abbâs dedi, İbnü’l-a‘râbî dedi: **المجْوَلُ**; göğüslüktür; o **الصِّدار**dır. Dedi ki: ve **المجوَلُ**; sahih dirhemdir. Ve **المجوَلُ**; muska/koruyucu nesnedir. Ve **المجولُ**: yaban eşeğidir. Ve **المجوَلُ**; gerdanlığın ortasında bulunan gümüşten bir hilâldir. Ve atlardan **الأجوليُّ**: hızlı dolaşan **الجَوَّالُ**dır.
**جلأ** : Ebû Zeyd: Adamı **جَلأْتُ**; onunla **جَلأً** olarak **أَجَلأُ**; onu yere serdiğim zaman. Ve elbisesiyle **جلأ** etti: onu attı.
Ebû Ubeyd: **الاجئِلال**; **الافعِلال** vezninde: korku ve ürperti.
Ve şu beyiti okudu:
Kalbin, korkusundan bir **اجْئِلاَلُ**u vardır
شَمر, İbnü’l-a‘râbî’den: **اجئلال**ın aslı **الوجل**dendir; dedim ki: Bu söz, ancak ters çevrilmiş olmasıyla doğru olur; sanki asılda **إيجْلال** idi; böylece **الياء** ve **الهمزة**, **الجيم**den sonra geri bırakıldı. Ve onda başka bir yön daha vardır.
Ebû Ubeyd dedi, Ebû Zeyd dedi: Sırtlanların isimlerindendir: **الجَيْأَل**.
Dedi ki: ve الكسائي dedi: o **الجَيْأَلة**dir.
Ebû’l-Heysem dedi, İbn بُزُرْج dedi: **الجيأَل** hakkında—o sırtlandır—**جأَلَت تجأَلُ** denir; toplandığı zaman.
Dedi:
Onun iki komşusu vardı, onu korumasız bırakmazlardı:
**أبو جَعْدَةَ** el-‘âdî ve **عَرفاءُ جَيْأَل**
**أبو جَعْدَةَ**: kurttur; **عَرفاء**: sırtlandır. Sırtlan koyun içinde toplandığı zaman, ikisinden her biri diğerini sahibinden alıkoyar. Ve Sîbeveyh onların sözü hakkında dedi: “Allah’ım, sırtlanı ve kurdu” yani ikisini bir araya getir; ikisi bir araya geldiği zaman koyun selamet bulur.
Dedi ki: ve **الجَأَثانُ**; devekuşunun yürüyüşü gibi ve ona benzeyen insan yürüyüşüdür. Ve o **جأثت جأَثاناً** etti.
Dedim ki: **اجْئِلال**ın, **جَأَلَ يجأَلُ**dan **افعِلال** olması da caizdir; gidip geldiği zaman; tıpkı “kalp **وجَف** etti” denildiği gibi; çırpındığı zaman.
**وجل** : اللّيث dedi: **الوجَل**; korkudur. Ben bu işten **وَجلٌ**üm. Ve **وجِلْتَ**; böylece sen **تَوجلَ** olursun. Ve başka bir lugat: **تَيْجلُ**. Ve **تأجل** denir. Ve o **وَجِلٌ** ve **أوْجل**dür. Ve şu beyiti okudu:
Ömrüne yemin olsun, ben bilmem; ve ben elbette **لأَوْجلُ**üm
ölüm hangimize önce saldıracak
**جيل** : Bize İbnُ رزين haber verdi; Muhammed b. Amr’dan; الشاه’dan; المؤرج’den; Allah جل وعز’in sözü hakkında: ( **إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ** ) (الأعراف: 27) yani onun **جِيلُه**; manası: onun cinsi.
Ve عمرو b. بجر dedi: **جَيْلانُ**; kralların hizmetkârlarıdır. Ve onlar **الجيل** ehlindendi. Ve şu beyiti okudu:
Ona, duvarının yanında **جَيلانُ** verildi
ve bakışı onda döndürdü; ta ki şaşırdılar
Ve الأصمعيّ okudu:
Ona **جَيلانَ** gönderdi; onun için yontuyorlar
demirle olan direkleri; böylece yarıldılar
Ve اللّيث dedi: **الجيلُ**; insanlardan her sınıftır: Türkler bir **جيل**dir; Çin bir **جيل**dir; çoğulu **أجيال**dır. Ve **جَيْلانُ**: Deylem’in arkasında müşriklerden bir **جيل**dir; onlara **جيلُ جيلان** denir.
**ولج** : (**نوادر الأعراب**)da: Falan, malını **توْليجاً** olarak **وَلَّجَ** etti; onu hayatında çocuklarından birine yaptığı zaman
insanlar bunu işittiler; böylece onu sormaktan vazgeçtiler.
Ve اللّيث dedi: **الولُوج**; giriştir. Allah جلَّ وعزَّ dedi: ( **وَلَمْ يَتَّخِذُواْ مِن دُونِ اللَّهِ وَلاَ رَسُولِهِ وَلاَ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً** ) (التوبة: 16).
Ebû Ubeyde dedi: **الوليجةُ**; iç sırdaşlıktır; ve o, **وَلَج يَلِجُ وُلوجاً**dan alınmıştır; girdiği zaman; yani kâfirlerle aralarında gizli bir sevgi edinmesinler.
Ve bana المنذريّ haber verdi; الغسّانيّden; Ebû Ubeyde’den; dedi ki: **وَلِيجَةُ**; bir şeyin içine, ondan olmayan bir şeyi soktuğun her şeydir; ve adam kavim içinde olur da onlardan olmazsa, o onların içinde bir **وليجةٌ**dir. Der ki: Allah ve Resûlü dışında, Müslümanlardan olmayan veliler edinmeyin. Ondan da onun sözü:
Şüphesiz kafiyeler, dar geçitlere **يَتَّلجْنَ** ederler
iş, onu **تَولّجهُ** etmeye dar gelir
Ve الفراء dedi: **الوليجةُ**; müşriklerden olan iç sırdaşlıktır.
Ve **التَّوْلَجُ**: ceylanların ve yaban sığırının inidir. Aslı (**وَوْلَج**)dir; böylece iki **الواو**dan biri **تاء**ya çevrildi. Ve o, **تَوْلَجِه**inde **اتَّلَجَ** etti. Ve sıcağın onu içinde **أَتْلَجُهُ** etmesi: yani onu içine sokmasıdır.
Ve اللّيث dedi: Bazı rukyelerde geldi: Allah’a, her üfleyenden ve saçmalayandan; ve her **تَالِجٍ** ve **وَالِج**in şerrinden sığınırım.
İbnü’l-a‘râbî dedi: Vadinin **أَوْلاَجُ**u: onun kıvrımları ve köşeleridir; bir tanesi **وَلَجَة**dir. Ve **الْوُلُج** olarak toplanır. İbnü’l-a‘râbî şu beyiti okudu:
Sen, düzlüklerin genişçe yayılanının oğlusun; ve
sana **الحُنِيُّ** ve **الْوُلُجُ** kıvrılmadı
Dedi ki: **الْحُنِيُّ**: sokaklardır; ve **الْوُلُجُ** onun gibidir. Ve **الْوُلُجُ**: yanlardır. Ve **الْوُلُجُ** ayrıca: bal kepçeleridir. İbnü’s-Sikkît dedi: **الوَلَجَةُ**; vadide, içinde ağaç olan bir yerdir. Ve şu beyiti okudu:
Ve sana **الحنِيُّ** ve **الوَلَجُ** uğramadı
Dedi ki: ve **الوَلَج**; **وَلَجةٍ**nin çoğuludur.
**لجأ** : Ebû Zeyd: Mekâna **لَجأَتُ** ettim; böylece ben ona **أَلْجأُ** olurum; **لُجوءًا** ve **وَلَجْأً** olarak. Ve falanı şeye **أَلْجَأْتُ**; **إِلْجاءً** olarak; onu zorladığın zaman. Ve **لَجَأ**: bir adam adıdır.
Denir: Şeyi **أَلْجَأْتُ**; onu bir **مَلْجأ** içinde tahkim ettiğin zaman. Ve **ولجاء**. Ve ona **الْتَجأْتُ**; **الْتِجاءً** olarak.
Ebû’l-Heysem dedi: **التَّلجِئَةُ**; seni, içi dışına aykırı bir işi yapmaya mecbur etmesidir; bu da, dışı görünen bir iş üzerine şahit tutma gibidir; içi ise bunun tersidir.
İbn شُميل dedi: Onu şuna **أَلْجأتُ**; yani onu zorladım. Dedi: Falan malını **ولجَّأ** etti; ve **التَّلجئَةُ**; onu mirasçılarından bazısına, bazısı dışında yapmasıdır; sanki ona sadaka veriyor gibidir; hâlbuki o onun mirasçısıdır. Dedi: ve **تَلجِئَةَ** ancak bir mirasçıya olur. İbnü’l-Enbârî dedi: **اللَّجَأُ**; hemzeli, kısaltılmıştır: sığındığın şey. Ve **اللجا**; kısaltılmış, hemzesizdir: **لجاةٍ**nin çoğuludur. O, dişi kurbağadır; erkeğine **لَجأَ** denir.
İbn شُميل dedi: Ve denir: Ey falan, senin bir **لَجَأٌ**ün var mı? Ve **اللَّجَأُ**: eş (kadın)dır. Ve اللِّحيانيّ dedi: Denir: Bende onda ne **حَوْجَاءُ** vardır ne **لَوْجَاء**; ve bende onda ne **حُوَيجاء** vardır ne **لُوَيجاء**; ikisi de uzatma iledir; yani bende onda ihtiyaç yoktur.
Ve başkası dedi: Denir: Benim onun üzerinde ne **عِوَجٌ**üm vardır ne **لِوَج**im.
**أجل** : اللّيث dedi: **الأجَلُ**; ölümde vaktin sonudur; ve borcun vadesi ve benzeri.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Onların üzerine **أَجَلْتُ**; **آجَلُ أَجْلاً**: yani bir suç sürükledim.
Ebû Amr dedi; ve denir: Onların üzerine **جَلَبْتُ** ve **جَرَرْتُ** ve **أَجَلتُ**; tek manadadır; yani işledim. الكسائي: Bunu senin **أَجْلاَك**ından ve **إجْلاكَ**ından ve senin **جَلاَلِكَ**ından yaptım; tek manadadır.
الحرانيّ, İbnü’s-Sikkît’ten: Bunu senin **أجْلكَ**inden yaptım; ve eğer (**مِنْ**)i düşürürsen: Bunu senin **أَجْلَكَ**inden yaptım dersin. Bu, Arapların sözüdür. Ve **من أجل**; senin sürüklemen sebebiyle. Ve eğer (**من**) ile gelirsen: senin **من أجلِكَ**inden. Ve dersin: Bu şey **أجَلَ** eder; **يأجِلُ**; böylece o **آجِل**dir; ve o, **الْعَاجل**in zıddıdır. Dedi: ve **الأجيلُ** ve **الْمُؤَجَّلُ**; bir vakte kadardır. Ve şu beyiti okudu:
**الأَجِيلِ**in gayesi, helâk çukurudur
الحرانيّ, İbnü’s-Sikkît’ten: **الأجْلُ**; onların üzerine bir kötülüğü **أجَلَ** etmenin masdarıdır; onu **أجْلاً** olarak **يَأجِلَهُ**; onu işlediği zaman.
خَوَّاتُ b. جُبَيْر dedi:
Aralarında iyi olan bir çadır ehliyle
hemen olan bir işte savaştılar; ben onun **آجِلُه**yim
Yani onun işleyeni.
Dedi: ve **الأَجْلُ**; yaban sığırından sürüdür; çoğulu **الآجَال**dır.
Dedi: ve الفَرَّاء bize nakletti: ve **الإجْلُ**; boyunda bir ağrıdır.
Ebû الجرَّاحِ’dan nakledildi: dedi ki: Bende bir **إجْلٌ** var; beni **فَأَجِّلوني** edin; yani beni tedavi edin.
ثعلب, İbnü’l-a‘râbî’den: O **الأَجَلُ** ve **الأَدَل**dir; o, yastığın sürtünmesinden boyun ağrısıdır.
Ve الأصمعيّ dedi: O **الْبَدَلُ** dadır. Ve Allah جلَّ وعزَّ’ün sözü: ( **مِنْ أَجْلِ ذالِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِى إِسْرَاءِيلَ** ) (المائدة: 32). **الأَلفُ**; “bunun sürüklemesi sebebiyle”den kesiktir. Ve bazen Araplar **مِنْ**i hazfeder de: Bunu şöyle için yaptım, **أجْلَ** kaza der. عَدِيّ dedi:
**أجْلَ** ki Allah sizi üstün kıldı
benim anlattığımın üstünde, sağlam ve izar ile
Şَمِر rivayet etti: **إجْلَ** ki Allah sizi üstün kıldı.
Ve اللّيث dedi: **الآجِلَة**; âhirettir; **العاجِلَةُ**; dünyadır.
Dedim ki: “Bunu senin **من أجلِكَ**inden yaptım” sözünün aslı, “Onun üzerine bir **أجْلاً** **أجَلَ** etti” sözündendir; yani işledi ve sürükledi. Ve **المَأجَل**: genişçe bir havuz benzeri; kanal suyu az olduğu zaman onda **يُؤْجَلُ** edilir; yani toplanır; sonra ekine akıtılır; Farsça **طَرخَا**dır.
Ve الليث’ten başkası dedi: **المأْجَلُ**; evlerden yağmur sularının toplandığı çukurdur. Dedim ki: “Senin **من أجلك**” sözünün aslı, “**أجَلْتُ**” sözünden alınmıştır; yani işledim; bu, “senin sürüklemen sebebiyle yaptım” gibidir.
Ve bazısı **المأْجَل**i hemzelemez; **الجيم**i kesreleyerek **الماجل** der; ve onu **المَجْل**den yapar; o, bir noktada toplanan sudur; bir işten yahut yanmadan suyla dolan.
Ve **أَجَلْ**: arkadaşının sana haber verdiği bir haberi tasdik etmendir. Böylece: Falan şöyle şöyle yaptı deriz; sen de ona sözünle tasdik edersin: **أجَلْ**. Ama **نعم** ise, içinde inkâr olmayan bir sözle soru soranın cevabıdır; sana “namaz kıldın mı?” der; sen de: **نعم** dersin.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو واللام وما يثلثهما)
(ولم) الواو واللام والميم، فيه كلماتٌ تتشاكل. يقولون: الوَلْم: الحِزَام. والوَلم: حبلٌ يُشَدُّ بين التَّصدير والسَّفيف([1]) لئلاَّ يَقْلَقا. ويقال الوَلْم: كلُّ خيطٍ شَددتَ به شيئاً. وليس يبعد أن يكون اشتقاقُ الوَلِيمة من هذا، لأنه يكون عند عقد النِّكاح. وأهل اللُّغة يقولون: طعام العُرْس وَليمة.
(وله) الواو واللام والهاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على اضطرابِ شيء أو ذهابِه [يقال: رجلٌ([2])] والهٌ وامرأة والهٌ ووالهة. قال الأعشى:
فأقبلَتْ والِهاً ثَكْلَى على عَجَلٍ	 *** كُلٌّ دَهَاها وكلٌّ عندَها اجتمعا([3])والموَلَّهُ: الذي ولِّه عَقْلُه. وعَينٌ مُوَلَّهة، إذا أُرسل ماؤُها فذَهبَ في الصّحارى. ومنه التَّوليه: أن يفرَّق بين المرأة وولدِها. وفي الحديث: "لا تولّه والدةٌ عن وَلَدها".
(ولي) الواو واللام والياء: أصلٌ صحيح يدلُّ على قرب. من ذلك الوَلْيُ: القرْب. يقال: تَباعَدَ بعد وَلْي، أي قُرْبٍ. وجَلَسَ ممّا يَلِيني، أي يُقارِبُني. والوَلِيُّ: المَطَر يجيءُ بعد الوَسْميّ، سمِّي بذلك لأنَّه يلي الوسمِيّ.
ومن الباب المَوْلَى: المُعْتِقُ والمُعْتَق، والصَّاحب، والحليف، وابن العَمّ، والنَّاصر، والجار؛ كلُّ هؤلاءِ من الوَلْيِ وهو القُرْب. وكلُّ مَن ولِيَ أمرَ آخرَ فهو وليُّه. وفلانٌ أولى بكذا، [أي أحرى به وأجدر. فأمَّا قولهم في الشتم: أولى لكَ فحدّثني علي بن عمر قال: سمعت ثعلباً([4])] يقول: أولى تهدُّد ووعيد. وأنشد:
فأوْلَى ثمَّ أولَى ثم أوْلَى *** وهل للدَّرِّ يُحْلَبُ مِن مَرَدِّ([5])
وقال الأصمعيّ: معناه قارَبَه ما يُهلكُه، أي نَزَل به. وأنشد:
فعَادَى بين هادِيَتينِ منها *** وأولَى أن يزيدَ على الثَّلاثِ([6])
أي قارب أن يزيد. قال ثعلب: ولم يقل أحدٌ [أحسَنَ([7])] مما قاله الأصمعيُّ في أولى. وقال غيره: أولى تحسيرٌ له على ما فاتَه. والوَلاَء: الموالون. يقال هَؤلاء وَلاءُ فلانٍ. والوَلاء أيضاً: ولاءُ المُعْتَق، وهو أن يكون ولاؤه لمُعْتِقِه، كأنَّه يكون أولى به في الإرْثِ من غيره إذا لم يكن للمُعْتِق وارثُ نَسَب. وهو الذي جاء في الحديث: "نَهَى عن بيع الوَلاَء وهِبَتِه". ووالَيْتُ بين الشَّيئين، إذا عادَيْتَ بينهما وِلاءً. وافعَلْ هذا على الوِلاء أي مُرَتِّبا([8]). والباب كلُّه راجعٌ إلى القُرْب.
(ولب) الواو واللام والباء. يقولون: إنَّ فيها بابين أحدهما يدلُّ على نَماءٍ، والآخَر على ذَهاب.
أمَّا الأوَّل فالوَالِبَة: الزَّرْعة تَنْبُتُ من عُروق الزَّرعة الأولى. ووالِبَةُ الإبلِ: نَسْلُها. ووَلَبَ الشَّيءَ: وَصَلَه([9]).
والآخر الوالب، قال الشَّيباني: هو الذَّاهب في وجهه. يقال: ولَبَ في ذلك الوَجْه. قال:
رأيت جُرَيَّا والباً في ديارهمْ *** وبئسَ الفتى إنْ نابَ أمْرٌ بمُعْظَمِ([10])(ولث) الواو واللام والثاء، فيه كلمتان. يقال: بينهم وَلْثٌ([11])، أي عهد.
والأخرى وَلثَه بالعصا يَلِثُه وَلْثاً. ووَلَثَت المَطَرةُ الأرضَ، إذا ضَرَبت.
(ولج) الواو واللام والجيم: كلمةٌ تدلُّ على دُخول شيء. يقال وَلَج في مَنزِلِه ووَلَجَ البيتَ يَلِجُ وُلُوجاً. والوَليجة: البِطانةُ والدُّخَلاء. [و] يقال رجلٌ خُرَجَةٌ وُلَجةٌ: كثيرُ الخروج والوُلوج. والوَلِجَة: وجَعٌ يَلجُ جَوفَ الإنسان([12]). ويقولون: الوَلَج: الطَّريق في الرَّمْل([13])، وهو من القياس.
(ولح) الواو واللام والحاء. يقولون: الوَلِيح: الجُوالِق، الواحدة وليحة. قال:
* جُلِّلنَ فَوقَ الولايا الوَليحَا([14]) *
(ولخ) الواو واللام والخاء. يدلُّ على اختلاط. يقال ائتَلَخَ العُشب ائتلاخاً، إذا عَظَم وطال واختلَطَ بعضُه ببعض. ووقع القوم في ائتلاخٍ، أي اختلاط. وزعم ناسٌ أنّ هذا من باب الهمزة واللام والخاء، وقد ذُكِر هنالك.
(ولد) الواو واللام والدال: أصلٌ صحيح، وهو دليل النَّجْل والنسْل، ثمَّ يقاس عليه غيرُه. من ذلك الوَلَد، وهو* للواحد والجميع، ويقال للواحد وُلْدٌ أيضاً([15]). والوَليدةُ الأنثى، والجمع ولائد. وتَولَّدَ الشّيءُ عن الشّيء: حَصَل عنه. واللِّدَة نُقصانُه الواو([16]) لأنّ أصله وِلْدَة.
(ولذ) الواو واللام والذال. من غرائب ابن دريد([17]): الوَلْذ: سرعةٌ في المَشْيِ والحَركة، ووَلَذ يَلِذ.
(ولس) الواو واللام والسين: كلمةٌ تدلُّ على ضَربٍ من السَّير. الوَلَسان: العَنَق([18]) في السَّير.
(ولع) الواو واللام والعين: كلمتانِ تدُلُّ إحداهما على اللَّهَجِ بالشيء، والأخرى على لَونٍ من الألوان.
فالأولى قولهم: أُولِعْتُ بالشَّيءِ وَلُوعاً. ورَجلٌ وُلَعَةٌ، إذا لَهِجَ بالشَّيء. ويقاس على هذا فيقال وَلَع الظَّبيُ، إذا أسْرَع([19]). ووَلَعَ الرّجُل: كَذَب.
والأخرى قولهم للمُلمَّع مُوَلَّع. والتَّوليع: استطالةُ البَلَق. قال:
* كأنَّه في الجِلْدِ توليعُ البَهَقْ([20]) *
والوَليع: الطَّلْع في قِيقائِه.
(ولغ) الواو واللام والغين: كلمةٌ واحدة، وهي قولُهم: وَلغَ الكَلْبُ في الإناء يَلَغُ، ويُولَغ إذا أوْلَغَه صاحبُه. أنشدنا عليُّ بن إبراهيمَ القَطّانُ قال: أنشدنا ثعلب:
ما مَرَّ يومٌ إلاَّ وعِندهُما *** لَحمُ رجالٍ أو يُولَغَانِ دما([21])
ورجلٌ مُستَولِغٌ: لا يبالي ذمَّاً ولا عاراً.
(ولق) الواو واللام والقاف: كلمةٌ تدلُّ على إسراعٍ وخفّة. يقال جاءت الإبل تَلِقُ، أي تُسرِع. قال:
* جاءت به عَنْسٌ من الشَّام تَلِقْ([22]) *
وعلى هذا قراءة من قرأ: ﴿إذْ تَلِقُونَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ([23])﴾ [النور 15]. وناقَةٌ وَلَقَى: سريعة. والوَلْق: أخَفُّ الطَّعن، وَلَقَهُ بالسَّيف وَلَقات. ووَلَق يَلِقُ: كذَب؛ كلُّ هذا قياسُه واحد.
ومن الباب الأوْلَقُ الجُنون. يقال: أخَذَه الأَوْلَق. ورجُلٌ مُؤَوْلَق على مُعَوْلقٍ: به جُنون.
---------------------__
([1]) السفيف: حزام الرحل والهوج. وفي الأصل: "والسقيف"، محرف.
([2]) التكملة من المجمل.
([3]) ديوان الأعشى: 84 واللسان ( وله). وفي الديوان: " على حزن".
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) أنشده في المجمل واللسان (ولي).
([6]) أنشده في المجمل واللسان (ولي).
([7]) التكملة من المجمل. ونصه: "ولم يقل أحد في أولى أحسن مما قال الأصمعي".
([8]) في الأصل: "مراتبا".
([9]) في اللسان: "ولب إليه الشيء يلب ولوباً: وصل إليه كائناً ما كان". وفي القاموس: "ولب يلب ولوباً: دخل وأسرع. والشيء وإليه: وصله كائناً ما كان".
([10]) البيت لعبيد القشيري، كما في اللسان (ولب). والرواية الأولى فيه: "رأيت عميرا"، ثم نبه على رواية "جريا". وفي المجمل واللسان: "إن ناب دهر".
([11]) لا تزال هذه الكلمة مستعملة في العامية المصرية، يقولونها بكسر الواو وإبدال التاء سيناً.
([12]) المجمل: "وجع يأخذ الإنسان شديد"، ونحوه في اللسان.
([13]) ورد هذا التفسير في القاموس ولم يرد في اللسان.
([14]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوان الهذليين (1: 130) واللسان (ولح). وهو بتمامه:
يضيء ربابا كدهم المخا *** ض جللن فوق الولايا الوليحا
([15]) ابن سيده: الولد والولد بالضم: ما ولد أياً كان، وهو يقع على الواحد والجمع والذكر والأنثى. وذكر في اللسان أن قيساً تجعل الولد بالضم جمعاً، والولد بالتحريك واحداً.
([16]) في الأصل: "نقصانه ولو"، صوابه في المجمل.
([17]) في الجمهرة (2: 318).
([18]) في الأصل: "العشق"، صوابه في المجمل.
([19]) في الأصل: "إذا أسمع". وفي المجمل: "وولع الظبي: عدا، ولعا".
([20]) لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (ولع). وقبله:
* فيها خطوط من سواد وبلق *
          وهذه هي الرواية الصحيحة في البيت. ورواية الأصمعي: "كأنها". وقال أبو عبيدة: قلت لرؤبة: إن كانت الخطوط فقل: "كأنها"، وإن كان سواد وبياض فقل: "كأنهما". فقال: كأن ذا- ويلك- توليع البهق. انظر اللسان (ولع).
([21]) لابن هرمة، أو أبي زبيد الطائي، كما في اللسان (ولغ) والحق أنه لابن قيس الرقيات، كما في الحيوان
(7: 154) من قصيدة له يمدح بها عبد العزيز بن مروان. انظر ديوانه 253-260.
([22]) للقلاخ بن حزن المنقري، يهجو الجليد الكلابي. انظر اللسان (زلق). وفي (ولق) أنه الشماخ، تحريف. وقبله:
إن الحصين زلق وزملق *** كذنب العقرب شوال غلق
وبعده:
يدعى الجليد وهو فينا الزملق *** لا آمن جليسه ولا أنق
 ([23]) هذه قراءة عائشة وابن عباس وعيسى وابن يعمر وزيد بن علي. وقرأ الجمهور: "تَلَقَّوْنَهُ" بفتح التاء واللام وتشديد القاف المفتوحة. وقرأ أبي: "تتلقونه". وقرأ ابن السميقع: "تلقونه" مضارع ألقى. وقرأ هو أيضاً: "تلقونه" مضارع لقي. انظر تفسير أبي حيان (6: 438).

ـ

##### Türkçe

(وav ve **اللام** ve onları üçleyenler babı)

(**ولم**) **الواو** ve **اللام** ve **الميم**; onda birbirine benzeyen kelimeler vardır. Derler ki: **الوَلْم**: kuşak. Ve **الوَلم**: **التَّصدير** ile **السَّفيف** arasında bağlanan bir iptir ki ikisi sallanmasın. Ve denir ki **الوَلْم**: bir şeyle bir şeyi bağladığın her ip. Ve uzak değildir ki **الوَلِيمة**’nin türeyişi bundan olsun; çünkü nikâh akdi sırasında olur. Dil ehli der ki: düğün yemeği **وَليمة**’dir.

(**وله**) **الواو** ve **اللام** ve **الهاء**: sahih bir asıl; bir şeyin çalkalanmasına yahut gitmesine delâlet eder. [Denir ki: adam] **واله** ve kadın **واله** ve **والهة**. **الأعشى** dedi:
فأقبلَتْ والِهاً ثَكْلَى على عَجَلٍ	 *** كُلٌّ دَهَاها وكلٌّ عندَها اجتمعا
Ve **الموَلَّهُ**: aklı kendisinden alınmış olan. Ve **عَينٌ مُوَلَّهة**: suyu salıverildiğinde, çöllerde gidip kaybolursa. Ve ondan **التَّوليه**: kadın ile çocuğunun arasının ayrılmasıdır. Hadiste: “Bir anne, çocuğundan **تولّه** edilmesin.”

(**ولي**) **الواو** ve **اللام** ve **الياء**: sahih bir asıl; yakınlığa delâlet eder. Bundan **الوَلْيُ**: yakınlık. Denir ki: **وَلْي**’den sonra uzaklaştı; yani yakınlıktan. Ve “bana bitişik olandan oturdu”; yani bana yaklaşır. Ve **الوَلِيُّ**: **الوَسْميّ**den sonra gelen yağmur; ona bu ad verildi, çünkü **الوسمِيّ**yi izler.

Ve babdan **المَوْلَى**: âzat eden ve âzat edilen, arkadaş, müttefik, amcaoğlu, yardımcı, komşu; bunların hepsi **الوَلْي**dendir ve o yakınlıktır. Ve her kim bir başkasının işini üstlenirse o onun **وليّ**sidir. Ve falan, şuna daha **أولى**dır; [yani ona daha lâyık ve daha ehildir. Ama sövmede onların sözü: “**أولى لكَ**”; bana Ali b. Ömer haber verdi, dedi: **ثعلب**’ı işittim] derdi ki: **أولى** tehdit ve gözdağıdır. Ve okudu:
فأوْلَى ثمَّ أولَى ثم أوْلَى *** وهل للدَّرِّ يُحْلَبُ مِن مَرَدِّ
Ve **الأصمعيّ** dedi: manası, onu helâk edecek şey ona yaklaştı; yani ona indi. Ve okudu:
فعَادَى بين هادِيَتينِ منها *** وأولَى أن يزيدَ على الثَّلاثِ
Yani artmaya yaklaştı. **ثعلب** dedi: **أولى** hakkında **الأصمعيّ**’nin dediğinden daha [güzel] söyleyen kimse söylemedi. Ve başkası dedi: **أولى**, kaçırdığı şeye karşı onun için bir pişman ettirmedir. Ve **الوَلاَء**: bağlı olanlar. Denir ki: bunlar falanın **وَلاءُ**’udur. Ve **الوَلاء** ayrıca: âzatlının velâsıdır; o da velâsının âzat edene ait olmasıdır; sanki nesep vârisi bulunmadığında mirasta başkasından ona daha **أولى** olur. Ve hadiste gelen odur: “**الوَلاَء**’ın satımını ve hibesini yasakladı.” Ve iki şey arasında **والَيْتُ** ettim; aralarında **وِلاءً** olarak düşmanlık ettin ise. Ve bunu **على الوِلاء** yap; yani sıralı olarak. Ve babın hepsi yakınlığa dönüktür.

(**ولب**) **الواو** ve **اللام** ve **الباء**. Derler ki: onda iki bab vardır; birisi artmaya delâlet eder, diğeri gitmeye.
Birincisine gelince: **الوَالِبَة**: ilk ekinin köklerinden biten ekin. Ve **والِبَةُ الإبلِ**: onun nesli. Ve **وَلَبَ** şeyi: ona ulaştırdı.
Diğeri **الوالب**: **الشَّيباني** dedi: o, kendi yönünde gidip giden kimsedir. Denir ki: o yöne **ولَبَ** etti. Dedi:
رأيت جُرَيَّا والباً في ديارهمْ *** وبئسَ الفتى إنْ نابَ أمْرٌ بمُعْظَمِ

(**ولث**) **الواو** ve **اللام** ve **الثاء**; onda iki kelime vardır. Denir ki: aralarında **وَلْثٌ**; yani ahid.
Diğeri: ona sopayla **وَلثَه** eder; **يَلِثُه وَلْثاً**. Ve yağmur yeri **وَلَثَت**; vurduğunda.

(**ولج**) **الواو** ve **اللام** ve **الجيم**: bir şeyin girişine delâlet eden bir kelime. Denir ki: evine **وَلَج** etti ve eve **وَلَجَ** eder; **يَلِجُ وُلُوجاً**. Ve **الوَليجة**: iç yüz ve içeri giren yabancılar. Ve denir: adam **خُرَجَةٌ وُلَجةٌ**: çıkışı ve girişi çok. Ve **الوَلِجَة**: insanın iç boşluğuna giren ağrı. Ve derler ki: **الوَلَج**: kumda yol; ve bu kıyastandır.

(**ولح**) **الواو** ve **اللام** ve **الحاء**. Derler ki: **الوَلِيح**: çuval; bir tanesi **وليحة**. Dedi:
* جُلِّلنَ فَوقَ الولايا الوَليحَا *

(**ولخ**) **الواو** ve **اللام** ve **الخاء**. Karışmaya delâlet eder. Denir: ot **ائتَلَخَ** eder; **ائتلاخاً**: büyüyüp uzadığında ve bir kısmı bir kısmına karıştığında. Ve kavim bir **ائتلاخٍ** içine düştü; yani karışıklık. Bir topluluk, bunun **الهمزة** ve **اللام** ve **الخاء** babından olduğunu iddia etti; orada zikredilmiştir.

(**ولد**) **الواو** ve **اللام** ve **الدال**: sahih bir asıl; doğurma ve neslin delilidir; sonra başkası ona kıyas edilir. Bundan **الوَلَد**; o tekil ve çoğul içindir; ve tekile **وُلْدٌ** da denir. Ve **الوَليدةُ** dişidir; çoğulu **ولائد**. Ve şey, şeyden **تَولَّدَ** etti: ondan meydana geldi. Ve **اللِّدَة**: **الواو**’nun düşürülmesidir; çünkü aslı **وِلْدَة**’dir.

(**ولذ**) **الواو** ve **اللام** ve **الذال**. İbn Düreyd’in gariplerindendir: **الوَلْذ**: yürüyüşte ve harekette sürat; ve **وَلَذ** eder, **يَلِذ**.

(**ولس**) **الواو** ve **اللام** ve **السين**: bir kelime; yürüyüşün bir türüne delâlet eder. **الوَلَسان**: yürüyüşte **العَنَق**.

(**ولع**) **الواو** ve **اللام** ve **العين**: iki kelime; birisi bir şeye düşkün olmaya, diğeri renklerden bir renge delâlet eder.
Birincisi onların sözü: şeye **أُولِعْتُ**; **وَلُوعاً**. Ve adam **وُلَعَةٌ**: şeye düşkün olursa. Buna kıyas edilir de denir: ceylan **وَلَع** etti; süratlenirse. Ve adam **وَلَعَ**: yalan söyledi.
Diğeri: alacalıya **مُوَلَّع** demeleri. Ve **التَّوليع**: **البَلَق**’ın uzamasıdır. Dedi:
* كأنَّه في الجِلْدِ توليعُ البَهَقْ *
Ve **الوَليع**: **قِيقائِه** içindeki tomurcuktur.

(**ولغ**) **الواو** ve **اللام** ve **الغين**: tek bir kelime; onların sözü: köpek kaba **وَلغَ** eder, **يَلَغُ**; ve sahibi onu daldırırsa **يُولَغ** edilir. Ali b. İbrahim el-Kattân bize okuttu, dedi: **ثعلب** bize okuttu:
ما مَرَّ يومٌ إلاَّ وعِندهُما *** لَحمُ رجالٍ أو يُولَغَانِ دما
Ve adam **مُستَولِغٌ**: kınamaya da ayıba da aldırmaz.

(**ولق**) **الواو** ve **اللام** ve **القاف**: sürate ve hafifliğe delâlet eden bir kelime. Denir: develer **تَلِقُ** olarak geldi; yani süratlenir. Dedi:
* جاءت به عَنْسٌ من الشَّام تَلِقْ *
Ve buna göre, şu kıraati okuyan kimsenin kıraati: ﴿إذْ **تَلِقُونَهُ** بِأَلْسِنَتِكُمْ﴾ [النور 15]. Ve dişi deve **وَلَقَى**: süratli. Ve **الوَلْق**: saplamanın en hafifidir; onu kılıçla **وَلَقَهُ** eder; **وَلَقات**. Ve **وَلَق يَلِقُ**: yalan söyledi; bütün bunların kıyası birdir.
Ve babdan **الأوْلَقُ**: delilik. Denir: onu **الأَوْلَق** aldı. Ve adam **مُؤَوْلَق** bir **مُعَوْلقٍ** üzerinedir: onda delilik vardır.

---------------------__
([1]) **السفيف**: semerin ve hevcin kuşağı. Asılda: “**والسقيف**”, tahrif edilmiştir.
([2]) Tekmile, **المجمل**’dendir.
([3]) **ديوان الأعشى**: 84 ve **اللسان** (**وله**). Divanda: “**على حزن**”.
([4]) Tekmile, **المجمل**’dendir.
([5]) Onu **المجمل** ve **اللسان** (**ولي**)’de okuttu.
([6]) Onu **المجمل** ve **اللسان** (**ولي**)’de okuttu.
([7]) Tekmile, **المجمل**’dendir. Metni: “**ولم يقل أحد في أولى أحسن مما قال الأصمعي**”.
([8]) Asılda: “**مراتبا**”.
([9]) **اللسان**’da: “**ولب إليه الشيء يلب ولوباً: وصل إليه كائناً ما كان**”. Ve **القاموس**’ta: “**ولب يلب ولوباً: دخل وأسرع. والشيء وإليه: وصله كائناً ما كان**”.
([10]) Beyit, **عبيد القشيري**’nindir; **اللسان** (**ولب**)’de olduğu gibi. Oradaki birinci rivayet: “**رأيت عميرا**”, sonra “**جريا**” rivayetine dikkat çekti. Ve **المجمل** ve **اللسان**’da: “**إن ناب دهر**”.
([11]) Bu kelime hâlâ Mısır halk ağzında kullanılmaktadır; **الواو**’yu kesre ile söylerler ve **التاء**’yı **سين**e çevirirler.
([12]) **المجمل**: “**وجع يأخذ الإنسان شديد**”, ve benzeri **اللسان**’da.
([13]) Bu açıklama **القاموس**’ta geldi, **اللسان**’da gelmedi.
([14]) **أبي ذؤيب الهذلي**’nindir; **ديوان الهذليين** (1: 130) ve **اللسان** (**ولح**). Tamamı:
يضيء ربابا كدهم المخا *** ض جللن فوق الولايا الوليحا
([15]) İbn Sîde: **الولد** ve **الولد** (zamme ile): doğan şey, her ne olursa; tekile ve çoğula, erkeğe ve dişiye kullanılır. Ve **اللسان**’da, Kays’ın **الولد**’ü (zamme ile) çoğul, **الولد**’ü (hareke ile) tekil yaptığı zikredildi.
([16]) Asılda: “**نقصانه ولو**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([17]) **الجمهرة** (2: 318)’de.
([18]) Asılda: “**العشق**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([19]) Asılda: “**إذا أسمع**”. **المجمل**’de: “**وولع الظبي: عدا، ولعا**”.
([20]) **رؤبة**’nindir; divanında 104 ve **اللسان** (**ولع**). Ondan önce:
* فيها خطوط من سواد وبلق *
Ve bu, beyitteki sahih rivayettir. **الأصمعي**’nin rivayeti: “**كأنها**”. Ve **أبو عبيدة** dedi: **رؤبة**’ye dedim: çizgiler ise “**كأنها**” de; siyah ve beyaz ise “**كأنهما**” de. O dedi: “**كأن ذا- ويلك- توليع البهق**”. **اللسان** (**ولع**)’a bak.
([21]) **ابن هرمة**’nindir, yahut **أبي زبيد الطائي**’nindir; **اللسان** (**ولغ**)’de olduğu gibi; doğru olan, **ابن قيس الرقيات**’ındır; **الحيوان** (7: 154)’te, onun **عبد العزيز بن مروان**’ı övdüğü bir kasidedendir. Divanına bak: 253-260.
([22]) **القلاخ بن حزن المنقري**’nindir; **الجليد الكلابي**’yi hicveder. **اللسان** (**زلق**)’a bak. Ve (**ولق**)’ta onun **الشماخ** olduğu (denmiştir); tahriftir. Ondan önce:
إن الحصين زلق وزملق *** كذنب العقرب شوال غلق
Ve ondan sonra:
يدعى الجليد وهو فينا الزملق *** لا آمن جليسه ولا أنق
([23]) Bu, **عائشة** ve **ابن عباس** ve **عيسى** ve **ابن يعمر** ve **زيد بن علي**’nin kıraatidir. Cumhur: “**تَلَقَّوْنَهُ**” (ت ve ل fethalı, ق şeddeli meftuha) okudu. **أبي**: “**تتلقونه**” okudu. **ابن السميقع**: “**تلقونه**” (ألقى’nın muzârîsi) okudu. O ayrıca: “**تلقونه**” (لقي’nin muzârîsi) okudu. **تفسير أبي حيان** (6: 438)’a bak.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الولوج: الدخول في مضيق. قال تعالى: ﴿حتى يلج الجمل في سم الخياط﴾ [الأعراف/40]، وقوله: ﴿يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل﴾ [الحج /61] فتنبيه على ما ركب الله عز وجل عليه العالم من زيادة الليل في النهار، وزيادة النهار في الليل، وذلك بحسب مطالع الشمس ومغاربها. والوليجة: كل ما يتخذه الإنسان معتمدا عليه، وليس من أهله، من قولهم: فلان وليجة في القوم: إذا لحق بهم وليس منهم؛ إنسانا كان أو غيره. قال تعالى: ﴿ولم يتخذوا من دون الله ولا رسوله ولا المؤمنين وليجة﴾ [التوبة/16] وذلك مثل قوله: ﴿يا أيها الذين آمنوا لا تتخذوا اليهود والنصارى أولياء﴾ [المائدة/51] ورجل خرجة ولجة (انظر: المجمل 4/937؛ واللسان (ولج) ) : كثير الخروج والولوج.

##### Türkçe

- **الولوج**: bir boğaza girmek. Yüce Allah dedi ki: ﴿حتى يلج الجمل في سم الخياط﴾ [الأعراف/40], ve O’nun sözü: ﴿يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل﴾ [الحج /61]; böylece, Allah عز وجل’in âlemi üzerine bindirdiği, gecenin gündüzde artması ve gündüzün gecede artması hususuna bir uyarıdır; ve bu, güneşin doğuş yerleri ve batış yerlerine göre olur. Ve **الوليجة**: insanın, kendisinden olmayanlardan, ona dayanılan olarak edindiği her şeydir; onların “falanca kavim içinde **وليجة**’dir” sözünden: onlara katıldığı hâlde onlardan olmadığı zaman; insan olsun veya başkası. Yüce Allah dedi ki: ﴿ولم يتخذوا من دون الله ولا رسوله ولا المؤمنين وليجة﴾ [التوبة/16]; ve bu, O’nun sözü gibidir: ﴿يا أيها الذين آمنوا لا تتخذوا اليهود والنصارى أولياء﴾ [المائدة/51]. Ve **رجل خرجة ولجة** (bak: **المجمل** 4/937; ve **اللسان** (**ولج**) ): çok çıkışlı ve girişli.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ل ج
ولج في البيت وتولّج وامرأة خرّاجة ولاّجة‏.‏
ودخلوا الولج والولجة وهو ما كان من كهف أو غار يلجأ إليه والتجأوا إلى الولجاته والأولاج‏.‏
ودخل الظبي في التّولج‏:‏ في الكناس‏.‏
وهو وليجةٌ من الولائج‏:‏ بطانة‏.‏

##### Türkçe

و ل ج
**ولج** eve girdi ve **تولّج**; ve (o) çok çıkıp giren, çok giren bir kadındır.

Ve **الولج**’e ve **الولجة**’ye girdiler; ve o, sığınılan bir mağara kovuğu yahut in’den olan şeydir; ve onun **الولجات**’ına ve **الأولاج**’a sığındılar.

Ve ceylan **التّولج**’e girdi: **الكناس**’a.

Ve o, **الولائج**’den bir **وليجةٌ**’dir: astar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ابن سيده: الوُلُوجُ الدخولُ. وَلَجَ البيتَ وُلُوجاً ولِجَةً، فأَما سيبويه فذهب إِلى إِسقاط الوسط، وأَما محمد بن يزيد فذهب إِلى أَنه متعد بغير وسط؛ وقد أَولَجَه.
والمَوْلَجُ: المَدْخَلُ.
والوِلاجُ: الباب. والوِلاجُ: الغامض من الأَرض والوادي، والجمع وُلُجٌ ووُلُوجٌ، الأَخيرة نادرة لأَن فِعالاً لا يُكسَّر على فُعول، وهي الوَلَجَةُ، والجمع وَلَجٌ. ابن الأَعرابي: وِلاجُ الوادي (* قوله «ولاج الوادي
إلخ» بكسر الواو، وقوله واحدتها ولجة، أي بالتحريك، وقوله والجمع ولج أي جمع ولاج، بالكسر: ولج بضمتين، هكذا يفهم من شرح القاموس ومن سياق عبارة المؤلف المارة قريباً.) معاطفه، واحدتها وَلَجَةٌ، والجمع الوُلُجُ؛ وأَنشد لِطُرَيْحٍ يمدح الوليد بن عبد الملك:
أَنتَ ابنُ مُسْلَنْطِحِ البِطاحِ، ولم
تَعْطِفْ عليك الحُنِيُّ والوُلُجُ
لو قلتَ للسَّيْلِ: دَعْ طَريقَكَ، والـ
ـمَوْجُ عليه كالهَضْبِ يَعْتَلِجُ،
لارْتَدَّ أَوْ ساخَ، أَو لكانَ له
في سائرِ الأَرضِ، عنكَ، مُنْعَرَجُ
وقال: الحُنِيُّ والوُلُجُ الأَزِقَّةُ. والوُلُجُ: النَّواحي. والوُلُجُ: مَغارِفُ العسلِ. والوَلَجَةُ، بالتحريك: موضع أَو كَهْف يستتر فيه المارَّةُ من مطر أَو غيره، والجمع وَلَجٌ وَأَولاجٌ.
وفي حديث ابن مسعود: إِياكم والمُناخَ على ظهر الطريق فإِنه منزل الوالِجَةِ، يعني السباع والحيات، سمِّيت والِجَةً لاستتارها بالنهار في الأَوْلاجِ، وهو ما وَلَجْتَ فيه من شِعْب أَو كهف وغيرهما. والوَلَجُ والوَلَجَةُ: شيء يكون بين يَدَيْ فِناء القوم، فإِما أَن يكون من باب حِقٍّ وحِقَّةٍ أَو من باب تَمْر وتَمْرَةٍ.
ووِلاجَا الخَلِيَّة: طَبَقاها من أَعلاها إِلى أَسفلها، وقيل: هو بابها، وكله من الدخول.
ورجل خَرّاجٌ وَلاّجٌ، وخَرُوجٌ وَلُوجٌ؛ قال:
قد كنتُ خَرَّاجاً وَلُوجاً صَيْرَفاً،
لم تَلْتَحِصْني حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ
ورجل خُرَجَةٌ وُلَجَةٌ، مثل هُمَزَة، أَي كثير الدخول والخروج. ووَلِيجةُ الرجل: بِطانَتُه وخاصته ودِخْلَتُه؛ وفي التنزيل: ولم يتخذوا من دون الله ولا رسوله ولا المؤمنين وَلِيجَة؛ قال أَبو عبيدة: الوَلِيجَة البِطانَةُ، وهي مأْخوذة من وَلَجَ يَلِجُ وُلُوجاً وَلِجَةً إِذا دخل أَي ولم يتخذوا بينهم وبين الكافرين دَخِيلَةَ مَوَدّةٍ؛ وقال أَيضاً: ولِيجةً. كلُّ شيء أَولَجْته فيه وليس منه، فهو وَلِيجَة؛ والرجل يكون في القوم وليس منهم، فهو وَلِيجَة فيهم، يقول: ولا يتخذوا أَولياء ليسوا من المؤمنين دون الله ورسوله؛ ومنه قوله:
فإِن القَوافي يَتَّلِجْنَ مَوالِجاً،
تَضايَقُ عنها أَنْ تَوَلَّجَها الإِبَرْ
وقال الفرّاء: الوَليجَة البطانة من المشركين، قال سيبويه: إِنما جاء مصدره وُلُوجاً، وهو من مصادر غير المتعدي، على معنى وَلَجْتُ فيه، وأَولَجَه: أَدخله. وفي حديث عليّ: أَقَرَّ بالبَيْعَةِ وادَّعى الوَلِيجةَ؛ وَلِيجة الرجلِ: بِطانَتُه ودُخلاؤه وخاصته.
واتَّلَجَ مَوالِجَ، على افْتَعَل، أَي دخل مَداخل. وفي حديث ابن عمر: أَن أَنساً كان يَتَوَلَّجُ على النساء وهنَّ مُكَشَّفاتُ الرؤوس أَي يدخل عليهن، وهو صغير، ولا يحتجبن منه. التهذيب: وفي نوادرهم: وَلَّجَ مالَه تَوْلِيجاً إِذا جعله في حياته لبعض وَلَده، فتسامعَ الناسُ بذلك فانْقَدَعُوا عن سؤاله.
والوالِجةُ: وجع يأْخذ الإِنسان.
وقوله تعالى: يُولِجُ الليلَ في النهار ويولج النهار في الليل: أَي يزيد من هذا في ذلك ومن ذلك في هذا. وفي حديث أُمِّ زَرْع: لا يُولِجُ الكَفَّ ليَعْلَمَ البَثِّ أَي لا يدخل يده في ثوبها ليعلم منها ما يسوءُه إِذا اطلع عليه، تصفه بالكرم وحسن الصحبة، وقيل: إِنها تذمه بأَنه لا يتفقد أَحوال البيت وأَهله. والوُلوجُ: الدخول. وفي الحديث: عُرِضَ عليَّ كلُّ شيء تُولَجُونَه، بفتح اللام، أَي تُدْخَلُونه وتصيرون إِليه من جنة أَو نار.
والتَّوْلَجُ: كناس الظبي أَو الوحش الذي يلج فيه، التاء فيه مبدلة من الواو، والدَّولَجُ لغة فيه، داله عند سيبويه بدل من تاء، فهو على هذا بدل من بدل، وعَدَّه كُراعٌ فَوْعَلاً؛ قال ابن سيده: وليس بشيء؛ وأَنشد يعقوب:
وبادَرَ العُفْر تَؤُمُّ الدَّولَجَا
الجوهري: قال سيبويه التاء مبدلة من الواو، وهو فَوْعَل لأَنك لا تجد في الكلام تَفْعَلٌ اسماً، وفَوعَل كثير؛ وقال يصف ثوراً تَكَنَّسَ في عِضاه، وهو لجرير يهجو البَعِيثَ:
قد غَبَرَتْ أُمُّ البَعِيث حَجِجَا،
على السَّوايا ما تَحُفُّ الهَوْدَجا،
فوَلَدتْ أَعْثَى ضَرُوطاً عُنْبُجا،
كأَنه ذِيخٌ إِذا ما مَعَجا،
مُتَّخِذاً في ضَعَواتٍ تَوْلَجا
غَبَرَت: بقيت. والسَّوايا: جمع سَوِيَّة، وهو كساء يجعل على ظهر البعير، وهو من مراكب الإِماء. وقوله: ما تحف الهودَجا أَي ما توطئه من جوانبه وتَفْرُشُ عليه تجلس عليه. والذِّيخُ: ذَكَر الضِّباع. والأَعْثى: الكثير الشعر. والعُنْبُجُ: الثقيل الوَخِمُ. ومَعَجَ: نفش شعره. والضَّعَواتُ: جمع ضَعَةٍ لنبتٍ معروف.
وقد اتَّلَجَ الظبي في كناسه وأَتْلَجَه فيه الحَرُّ أَي أَوْلَجه. وشَرٌّ تالِجٌ والِجٌ؛ الليث: جاء في بعض الرُّقَى: أَعوذ بالله من شرِّ كلِّ تالِجٍ ومالِجٍ

##### Türkçe

İbn Sîde: **الوُلُوجُ** giriştir. **وَلَجَ** eve **وُلُوجاً** ve **ولِجَةً** (girdi);
amma Sîbeveyh ortaya düşürmeye gitti, amma Muhammed b. Yezîd ise onun
ortasız müteaddî olduğuna gitti; ve onu **أَولَجَه** (içeri soktu).

**المَوْلَجُ**: giriş yeri.

**الوِلاجُ**: kapı. **الوِلاجُ**: yerin ve vadinin kapalı/derin olanı; çoğulu **وُلُجٌ**
ve **وُلُوجٌ**dur; sonuncusu nâdirdir, çünkü **فِعالاً** **فُعول** üzere kırılmaz; o
**الوَلَجَةُ**dir, çoğulu **وَلَجٌ**dur. İbnü’l-A‘râbî: **وِلاجُ الوادي**
(* Sözü «**ولاج الوادي** إلخ» **الواو**’un kesresiyle; ve sözü “bir tanesi **ولجة**” yani hareke ile; ve sözü “çoğul **ولج**” yani **ولاج**’ın çoğulu, kesre ile: **ولج** iki damme ile; böylece Kāmûs’un şerhinden ve müellifin az önce geçen ibaresinin siyakından anlaşılır.) onun kıvrımlarıdır; bir tanesi **وَلَجَةٌ**dur, çoğulu **الوُلُجُ**dur;
ve Tureyh’ten, Velîd b. Abdülmelik’i övdüğü (şiiri) okudu:
أَنتَ ابنُ مُسْلَنْطِحِ البِطاحِ، ولم
تَعْطِفْ عليك الحُنِيُّ والوُلُجُ
لو قلتَ للسَّيْلِ: دَعْ طَريقَكَ، والـ
ـمَوْجُ عليه كالهَضْبِ يَعْتَلِجُ،
لارْتَدَّ أَوْ ساخَ، أَو لكانَ له
في سائرِ الأَرضِ، عنكَ، مُنْعَرَجُ

Ve dedi: **الحُنِيُّ** ve **الوُلُجُ** dar sokaklardır. **الوُلُجُ**: taraflar/yönlerdir.
**الوُلُجُ**: bal kepçeleridir. **الوَلَجَةُ** (hareke ile): bir yer yahut bir mağaradır; orada
geçip gidenler yağmurdan yahut başkasından gizlenir; çoğulu **وَلَجٌ** ve **أَولاجٌ**dır.

İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Yolun sırtı üzerinde konaklamaktan sakının; çünkü o
**الوالِجَةِ**’nin menzilidir” yani yırtıcı hayvanlar ve yılanlar; gündüzleri
**الأَوْلاجِ** içinde gizlenmeleri sebebiyle **والِجَةً** diye adlandırıldı; o da senin
içine **وَلَجْتَ** (girdiğin) bir dağ geçidi yahut mağara ve başkasıdır.

**الوَلَجُ** ve **الوَلَجَةُ**: kavmin avlusunun önünde bulunan bir şeydir; artık ya
**حِقٍّ** ve **حِقَّةٍ** بابından olur yahut **تَمْر** ve **تَمْرَةٍ** بابından olur.

**وِلاجَا الخَلِيَّة**: onun üstünden altına iki tabakasıdır; ve denildi: o onun kapısıdır;
ve hepsi girişten (gelir).

Bir adam **خَرّاجٌ وَلاّجٌ**, ve **خَرُوجٌ وَلُوجٌ**dur; dedi ki:
قد كنتُ خَرَّاجاً وَلُوجاً صَيْرَفاً،
لم تَلْتَحِصْني حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ

Ve bir adam **خُرَجَةٌ وُلَجَةٌ**, **هُمَزَة** gibi; yani giriş ve çıkışı çok olan.

**وَلِيجةُ** adamın: onun astarı/mahrem çevresi ve hasları ve içliğidir; ve tenzîlde:
“Allah’tan, Resûlünden ve müminlerden başka bir **وَلِيجَة** edinmediler”; Ebû Ubeyde dedi:
**الوَلِيجَة** astardır/mahrem çevredir; **وَلَجَ يَلِجُ وُلُوجاً وَلِجَةً** “girdi”den alınmıştır;
yani kâfirlerle aralarında bir sevgi içliği edinmediler; ve yine dedi:
**ولِيجةً**. Her şey ki onu içine **أَولَجْتَ** ve o ondan değildir, o bir **وَلِيجَة**dir;
ve adam kavim içinde olur da onlardan değildir; o, onların içinde bir **وَلِيجَة**dir; der ki:
Allah ve Resûlü dışında, müminlerden olmayan velîler edinmesinler; ve ondandır sözü:
فإِن القَوافي يَتَّلِجْنَ مَوالِجاً،
تَضايَقُ عنها أَنْ تَوَلَّجَها الإِبَرْ

Ferrâ dedi: **الوَليجَة** müşriklerden olan astar/mahrem çevredir. Sîbeveyh dedi:
onun masdarı ancak **وُلُوجاً** olarak geldi; o, müteaddî olmayanın masdarlarındandır,
**وَلَجْتُ فيه** mânâsı üzere; ve **أَولَجَه**: onu içeri soktu. Ali hadîsinde:
“Biatı ikrar etti ve **الوَلِيجةَ** iddia etti”; **وَلِيجة** adamın: onun astarı/mahrem çevresi,
içeriden katılanları ve haslarıdır.

**اتَّلَجَ مَوالِجَ** ( **افْتَعَل** üzere): yani giriş yerlerine girdi. İbn Ömer hadîsinde:
Enes’in, başları açık iken kadınların üzerine **يَتَوَلَّجُ** olduğu, yani onların yanına girerdi;
o küçük idi, ondan sakınmazlardı. Tehzîb: Ve onların nâdirlerinde: **وَلَّجَ** malını
**تَوْلِيجاً** (yaptı), yani onu hayatında çocuklarından bir kısmına yaptı; insanlar bunu
işitince, ondan istemekten vazgeçtiler.

**والِجةُ**: insana gelen bir ağrıdır.

Yüce sözü: **يُولِجُ الليلَ في النهار ويولج النهار في الليل**: yani bundan şuna artırır ve şundan buna.
Ümmü Zer‘ hadîsinde: “**لا يُولِجُ الكَفَّ ليَعْلَمَ البَثِّ**” yani elini onun elbisesine sokmaz ki,
ondan, üzerine muttali olunca onu kötüleyecek şeyi bilsin; onu cömertlik ve iyi arkadaşlıkla
vasfeder; ve denildi: bilakis onu, evin ve ehlinin hallerini yoklamadığı için yerer.
**الوُلوجُ**: giriştir. Hadîste: “Bana, sizin içine **تُولَجُونَه** ( **اللام**’ın fethiyle) gireceğiniz her şey arz olundu”;
yani onu içeri sokulursunuz ve cennet yahut ateşten ona varırsınız.

**التَّوْلَجُ**: ceylanın yahut yaban hayvanının, içine girdiği inidir; ondaki **التاء** **الواو**’dan bedeldir;
ve **الدَّولَجُ** onda bir lugattır; onun **دال**’ı Sîbeveyh’e göre **تاء**’dan bedeldir; artık bu,
bedelden bedeldir; ve Kurâ‘ onu **فَوْعَلاً** saydı; İbn Sîde dedi: bu bir şey değildir; ve
Ya‘kūb (şu beyti) okudu:
وبادَرَ العُفْر تَؤُمُّ الدَّولَجَا

Cevherî: Sîbeveyh dedi ki **التاء** **الواو**’dan bedeldir; ve o **فَوْعَل**dir; çünkü sözde isim olarak
**تَفْعَلٌ** bulmazsın; **فَوعَل** ise çoktur; ve bir öküzü vasfederek dedi ki, **عِضاه**’ında inine girmişti;
o, Cerîr’indir, el-Ba‘îs’i hicveder:
قد غَبَرَتْ أُمُّ البَعِيث حَجِجَا،
على السَّوايا ما تَحُفُّ الهَوْدَجا،
فوَلَدتْ أَعْثَى ضَرُوطاً عُنْبُجا،
كأَنه ذِيخٌ إِذا ما مَعَجا،
مُتَّخِذاً في ضَعَواتٍ تَوْلَجا

**غَبَرَت**: kaldı. **السَّوايا**: **سَوِيَّة**’nin çoğuludur; o, devenin sırtına konulan bir örtüdür;
o, câriyelerin bineklerindendir. Ve sözü: **ما تحف الهودَجا** yani onun yanlarından onu çiğnediği
ve üzerine serdiği, üzerine oturduğu şey. **الذِّيخُ**: sırtlanların erkeği. **الأَعْثى**: çok kıllı olan.
**العُنْبُجُ**: ağır, bıktırıcı olan. **مَعَجَ**: saçını kabarttı. **الضَّعَواتُ**:
bilinen bir bitki için **ضَعَةٍ**’nin çoğuludur.

Ve ceylan ininde **اتَّلَجَ** etti ve sıcaktan onu oraya **أَتْلَجَه** etti, yani onu **أَوْلَجه** etti.

Ve “kötülük” **تالِجٌ** **والِجٌ**dur; Leys: bazı rukyelerde geldi: “Allah’a sığınırım,
her **تالِجٍ** ve **مالِجٍ**’in şerrinden.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ل ج * * وَلَجَ * يلج بالكسر * وُلُوجا * أي دخل و * أَوْلَجَه * غيره أدخله وقوله تعالى ﴿يُوْلج الليل في النهار ويولج النهار في الليل﴾ أي يزيد من هذا في ذلك ومن ذلك في هذا و * وَلِيجَةُ * الرجل خاصته وبطانته

##### Türkçe

* و ل ج * **وَلَجَ**; kesre ile **يلج**; **وُلُوجا**: yani girdi. Ve **أَوْلَجَه**: başkası onu içeri soktu. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**يُوْلج** الليل في النهار ويولج النهار في الليل﴾, yani bundan şuna artırır ve şundan buna. Ve **وَلِيجَةُ**: kişinin kendisine mahsus olanı ve iç yüzü (yakın çevresi).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ولج  البيت  يلج ولوجا  ، بالضم،  ولجة  ، كعدة، وتولج، إذا  دخل  . في الصحاح واللسان: قال سيبويه: إنما جاء مصدره ولوجا، وهو من مصادر غير المتعدي، على معنى ولجت فيه. وفي المحكم: فأما سيبويه، فذهب إلى إسقاط الوسط، وأما محمد بن يزيد فذهب إلى أنه متعد بغير وسط. قال شيخنا: قلت: فظاهر كلام سيبويه أن ولج من الأفعال المتعدية، ولا قائل به، فإن أراد تعديته للظرف كولجت المكان ونحوه، فهو كدخلت وغيره من الأفعال اللازمة التي تنصب الظروف. وإن أراد أنه يتعدى لمفعول به صريح كصربت زيدا، فلا يصح ولا يثبت. وكلام سيبويه أوله السيرافي وغيره ووهمه كثير من شراحه. انتهى.  كاتلج  موالج،  على افتعل  ، أي دخل مداخل. أصله اوتلج، أبدلت الواو تاء ثم أدغمت.  وأولجته وأتلجته  ، بمعنى، أي أدخلته. قال شيخنا: ففيه استعمال افتعل لازما ومتعديا. قلت: ليس الأمر ما ذكر، وإنما هو أتلجته من باب الإفعال، والتاء منقلبة عن الواو، وهكذا مضبوط في سائر النسخ. وفي اللسان:  قد اتلج الظبي في كناسه وأتلجه فيه الحر، أي أولجه. في التنزيل:  ولم يتخذوا من دون الله ولا رسوله ولا المؤمنين وليجة  قال أبو عبيد:  الوليجة  : البطانة، و  الدخيلة، وخاصتك من الرجال  ، تطلق على الواحد وغيره. وفي العناية، في آل عمران: استعيرت لمن اختص بك بدليل قولهم: لبست فلانا، إذا اختصصته. قلت: فهو إذن مجاز. الوليجة:  من تتخذه معتمدا عليه من غير أهلك  ، وبه فسر بعض الآية. وقال الفراء: الوليجة: البطانة من المشركين. وقال أبو عبيد: وليجة، كل شيء أولجته فيه وليس منه فهو وليجته.  وهو وليجتهم، أي لصيق بهم  وليس منهم. وجمع الوليجة الولائج.  والولجة، محركة  : موضع أو  كهف تستتر فيه المارة من مطر وغيره، ومعطف الوادي  ، الأخير عن ابن الأعرابي، وجمعه عنده ولاج، بالكسر. و  ج  الولجة  أولاج وولج  ، الأخير محركة.  والوالجة: الدبيلة  ، وهو داء في الجوف.  والرجل المولوج  : الذي أصابته الوالجة. الوالجة:  وجع في الإنسان  .  والتولج: كناس  الظبي أو  الوحش  الذي يلج فيه. التاء فيه مبدلة من الواو. والدولج لغة فيه. وداله عند سيبويه بدل من تاء، فهو على هذا بدل من بدل. وعده كراع فوعلا. قال ابن سيده: وليس بشيء. قال جرير يهجو البعيث المجاشعي:
  كأنه ذيخ إذا ما معجا
  متخذا في ضعوات تولجا وأنشد ابن الأعرابي لطريح يمدح الوليد بن عبد الملك
  أنت ابن مسلنطح البطاح ولم                      تعطف عليك الحني والولج

  قال: الحني،  والولج، بضمتين: النواحي والأزقة. و  الولج:  مغارف العسل  ، جمع ولاج بالكسر. وللخلية ولاجان، هما طبقاها من أعلاها إلى أسفلها. وقيل: ولاجها: بابها. الولج،  بالتحريك: الطريق في الرمل   والتلج كصرد: فرخ العقاب  ، وقد تقدم في المثناو  أصله ولج  ، قلبت الواو تاء. في التهذيب من نوادر الأعراب: ولج ماله توليجا.  توليج المال: جعله في حياتك لبعض ولدك فيتسامع الناس  بذلك  فينقدعون  أي ينكفون  عن سؤالك  ، لعدم دخوله في حوزة الملك.  وولوالج  ، بالفتح  : د، ببذخشان  ، خلف بلخ وطخارستان. قال في المعجم: وأحسب أنها مدينة مزاحم بن بسطام، ينسب إليها أبو الفتح عبد الرشيد بن أبي حنيفة النعمان بن عبد الرزاق بن عبد الله الولوالجي، إمام فاضل، سكن سمرقند، وسمع الحديث ورواه، ولد ببلده سنة 467، سمع ببلخ أبا القاسم أحمد بن محمد الخليلي وأبا جعفر محمد بن الحسين السمنجاني، وببخارا أبا بكر محمد بن منصور بن الحسن النسفي، وغيرهم، ولم يذكر وفاته. قلت: وتوفي تقريبا بعد الأربعين وخمسمائة، كذا في لباب الأنساب. ومما يستدرك عليه: المولج: المدخل. وتولج: دخل. قال الشاعر:
  فإن القوافي يتلجن موالـجـا                      تضايق عنها أن تولجها الإبر والولاج: الباب. والولاج: الغامض من الأرض والوادي. والجمع ولوج وولوج، الأخيرة نادرة لأن فعالا لا يكسر على فعول. والوالجة: السباع والحيات، لاستتارها بالنهار في الأولاج. وقد جاء في حديث ابن مسعود. والولج والولجة: شيء يكون بين يدي فناء القوم. ورجل خراج ولاج، وخروج ولوج، وخرجة ولجة، مثال همزة: أي كثير الدخول والخروج. وشرتالج. وقال الليث: جاء في بعض الرقى: أعوذ بالله من شر كل تالج ومالج. والوالجة مدينة مزاحم بن بسطام. قيل: وهي ولوالج. والولجتان: هما ولجة عمران، وولجة علي، وتليجة، الثلاثة من قرى الضواحي. وتلوج، كتنور، في نواحي دمياط، وتنسب إليها شبرا؛ كذا في قوانين ابن الجيعان. والولجة: ناحية بالمغرب، من أعمال تاهرت؛ ذكرها الحافظ السلفي؛ وموضع بأرض العراق عن يسار القاصد لمكة من القادسية، وبينها وبين القادسية فيض من فيوضماء الفرات. والولجة: بأرض كسكر، موضع مما يلي البر، واقع فيه خالد بن الوليد جيش الفرس فهزمهم؛ ذكره في الفتوح،  في صفر سنة 1 وقال القعقاع بن عمرو:
  ولم أر قوما مثل قوم رأيتهـم                      على ولجات البر أحمى وأنجبا كذا في المعجم.

##### Türkçe

**ولج**: evi **يلج** **ولوجا** (damme ile), **ولجة** ( **كعدة** gibi) ve **تولج**; girdiği zaman. **الصحاح** ve **اللسان**’da: Sîbeveyh dedi ki: Onun masdarı ancak **ولوجا** olarak gelmiştir; o, geçişsiz olanın masdarlarındandır; “onda **ولجت**” manası üzere. **المحكم**’de: Sîbeveyh’e gelince, orta harfi düşürmeye gitti; Muhammed b. Yezîd’e gelince, ortasız (vasıtasız) müteaddî olduğuna gitti. Şeyhimiz dedi ki: Dedim: Sîbeveyh’in sözünün zahiri, **ولج**’in müteaddî fiillerden olduğudur; bunu söyleyen yoktur. Eğer zarfı müteaddî kılmayı kastettiyse, **ولجت المكان** ve benzeri gibi, o, **دخلت** ve zarfı nasb eden diğer lâzım fiiller gibidir. Eğer açık bir mef‘ûl bih’e müteaddî olmayı kastettiyse, **صربت زيدا** gibi, sahih olmaz ve sabit olmaz. Sîbeveyh’in sözüne Sîrâfî ve başkaları evvel verdi; şârihlerinin çoğu onu vehmetti. Bitti.

**كاتلج**: **موالِج**; **افتعل** vezni üzere; yani giriş yerlerine girdi. Aslı **اوتلج**’dir; vâv tâ’ya çevrildi, sonra idğam edildi.

**وأولجته وأتلجته**: manaca; yani onu içeri soktum. Şeyhimiz dedi ki: Onda **افتعل**’in lâzım ve müteaddî olarak kullanımı vardır. Dedim: İş onun dediği değildir; ancak o, **أتلجته**’dir, **الإفعال** بابındandır; tâ vâvdan dönmüştür; ve böylece diğer nüshalarda ضبط edilmiştir. **اللسان**’da: **قد اتلج الظبي في كناسه وأتلجه فيه الحر**; yani onu içeri soktu, yani **أولجه**.

Tenzîlde: **ولم يتخذوا من دون الله ولا رسوله ولا المؤمنين وليجة**. Ebû Ubeyd dedi ki: **الوليجة**: iç astar (yakın sırdaş), ve **الدخيلة**; ve erkeklerden sana mahsus olanın; tekil ve başkasına da ıtlak olunur. **العناية**’de, Âl-i İmrân’da: “Seni kendine has kıldı” manasına, onların “**لبست فلانا**” demeleri deliliyle istiâre edilmiştir; yani onu kendine has kıldığın zaman. Dedim: O hâlde o, mecazdır. **الوليجة**: ehlinden başka, kendisine dayanılan kimse; ve bununla âyetin bir kısmı tefsir edilmiştir. Ferrâ dedi ki: **الوليجة**: müşriklerden olan iç astar. Ebû Ubeyd dedi ki: **وليجة**: içine soktuğun her şey, ondan değilse, o onun **وليجة**’sidir. Ve o, onların **وليجتهم**’idir; yani onlara yapışık, onlardan değildir. **الوليجة**’nin cem‘i **الولائج**’dir.

**والولجة** (harekeli): yolcuların yağmur ve başkasından gizlendiği bir yer yahut bir mağara; ve vadinin kıvrımı; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’dendir; onun yanında cem‘i **ولاج** (kesre ile)dir. Ve **ج**: **الولجة**’nin cem‘i **أولاج** ve **ولج**; sonuncusu harekeli.

**والوالجة**: **الدبيلة**; o, karın içindeki bir hastalıktır. **والرجل المولوج**: **الوالجة**’nin isabet ettiği kimse. **الوالجة**: insanda bir ağrı.

**والتولج**: **الظبي**’nin yahut **الوحش**’un içine girdiği in. Ondaki tâ, vâvdan بدل edilmiştir. **الدولج** onun hakkında bir lugattır. Sîbeveyh’e göre onun dâlı, tâ’dan bedeldir; bu hâlde bedelden bedeldir. Kurâ‘ onu **فوعلا** saydı. İbn Sîde dedi ki: Bu bir şey değildir. Cerîr, el-Ba‘îs el-Mucâşi‘î’yi hicvederek dedi ki:

  كأنه ذيخ إذا ما معجا
  متخذا في ضعوات تولجا

İbnü’l-A‘râbî, Tarîh’ten, Velîd b. Abdülmelik’i medhederken şu beyti rivayet etti:

  أنت ابن مسلنطح البطاح ولم                      تعطف عليك الحني والولج

Dedi ki: **الحني** ve **الولج** (iki damme ile): taraflar ve sokak aralarıdır.

Ve **الولج**: bal kepçeleri; **ولاج** (kesre ile)nin cem‘idir. Kovana iki **ولاج** vardır; onlar, üstünden altına iki tabakasıdır. Ve denildi ki: onun **ولاج**’ı: kapısıdır.

**الولج** (hareke ile): kumda yol.

**والتلج** ( **صرد** gibi): kartal yavrusu; ve daha önce **المثناو**’da geçti. Aslı **ولج**’dir; vâv tâ’ya çevrilmiştir.

**التهذيب**’de, bedevîlerin nadirlerinden: **ولج ماله توليجا**. **توليج المال**: malını, hayatında iken çocuklarından bir kısmına vermendir; insanlar bunu birbirine duyurur; böylece senden istemekten **فينقدعون**; yani **ينكفون**; onun mülk havzasına girmemesi sebebiyle.

**وولوالج** (fetha ile): Bedahşân’da bir yer; Belh ve Tohâristân’ın arkasında. **المعجم**’de dedi ki: Zannederim o, Muzâhim b. Bistâm’ın şehridir; ona nisbet olunur: Ebü’l-Feth Abdürreşîd b. Ebî Hanîfe en-Nu‘mân b. Abdürrezzâk b. Abdillâh el-**الولوالجي**; faziletli imam; Semerkand’da oturdu; hadisi işitti ve rivayet etti; beldesinde 467 senesinde doğdu; Belh’te Ebü’l-Kâsım Ahmed b. Muhammed el-Halîlî’yi ve Ebû Ca‘fer Muhammed b. el-Hüseyn es-Semencânî’yi işitti; Buhârâ’da Ebû Bekr Muhammed b. Mansûr b. el-Hasen en-Nesefî’yi ve başkalarını; vefatını zikretmedi. Dedim: Yaklaşık beş yüz kırktan sonra vefat etti; **لباب الأنساب**’da böyle.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **المولج**: giriş yeri. **وتولج**: girdi. Şair dedi ki:

  فإن القوافي يتلجن موالـجـا                      تضايق عنها أن تولجها الإبر

**والولاج**: kapı. **والولاج**: yerin ve vadinin gizli olanı. Cem‘i **ولوج** ve **ولوج**’dur; sonuncusu nadirdir; çünkü **فعال** **فعول** üzerine kırılmaz.

**والوالجة**: yırtıcı hayvanlar ve yılanlar; gündüzleri **الأولاج**’da gizlenmeleri sebebiyle. İbn Mes‘ûd hadîsinde gelmiştir.

**والولج** ve **الولجة**: kavmin avlusunun önünde bulunan bir şey.

Ve “**رجل خراج ولاج**” ve “**خروج ولوج**” ve “**خرجة ولجة**” ( **همزة** misali): yani çokça girip çıkan.

Ve **شرتالج**.

Leys dedi ki: Bazı rukyelerde geldi: “Her **تالج** ve **مالج**’in şerrinden Allah’a sığınırım.”

**والوالجة**: Muzâhim b. Bistâm’ın şehridir. Denildi ki: o, **ولوالج**’dir.

**والولجتان**: onlar **ولجة عمران** ve **ولجة علي** ve **تليجة**’dir; üçü de kenar köylerdendir.

**وتلوج** ( **كتنور** gibi): Dimyât taraflarında; ve ona nisbet olunur: Şubrâ; İbnü’l-Cey‘ân’ın **قوانين**’inde böyle.

**والولجة**: Mağrib’de bir nâhiye; Tâhert’in amellerindendir; Hâfız Selefî onu zikretti.

Ve Irak toprağında bir yer; Kâdisiyye’den Mekke’ye gidenin solunda; onunla Kâdisiyye arasında Fırat’ın taşkınlarından bir taşkın vardır.

Ve **الولجة**: Kaskar toprağında; karaya bitişik bir yer; Hâlid b. Velîd orada Fars ordusuna rastladı da onları bozguna uğrattı; **الفتوح**’ta, 1 senesi Safer’inde zikretti. Ka‘kâ‘ b. Amr dedi ki:

  ولم أر قوما مثل قوم رأيتهـم                      على ولجات البر أحمى وأنجبا

**المعجم**’de böyle.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَلَجَ
1 وَلَجَ ذ , aor. يَلِجُ, inf. n. وُلُوجٌ and لِجَةٌ; and ↓ اِتَّلَجَ; (S, K;) and ↓ تولّج; (L;) He, or it, entered. (S, K.) You say وَلَجَ البَيْتَ, and ↓ اتّلجه, and ↓ تولّجهُ, He entered the house. (L.) And وَلَجَ الشَّىْءُ فِى غَيرِهِ The thing entered into another thing. (Msb.) As is said in the S and L, Sb says that وَلَجَ has for its inf. n. وُلُوجٌ, which is of one of the measures of the inf. ns. of intrans. verbs, because the meaning [of وَلَجْتُ البَيْتَ] is وَلَجْتُ فِيهِ: and it is said in the M, that Sb holds the intermediate particle to be dropped: but Mohammad Ibn-Yezeed holds the verb to be trans. without an intermediate particle. MF observes, that Sb's words appear to make ولج a trans. verb, which no one asserts it to be: that if he mean that it has as its complement a noun in the acc. case as an adverbial noun of place, it is like دَخَلْتُ and other intrans. verbs: but if he mean that it governs a simple objective complement, like ضَرَبْتُ زَيْدًا, his opinion is not correct. (TA.)

اولج
4 اولج ذ , (S, K,) inf. n. اِيلَاجٌ; (Msb;) and ↓ اِتَّلَجَ, as in the CK and in several MS. copies of the K) or أَتْلَجَ, (as in the L, and all the copies of the K consulted by SM, in this art., and in art. تلج,) in which ت is substituted for و, and this is the correct reading; (TA;) He, or it, caused to enter; introduced; inserted. (S, K.) ― -b2- The expression in the Kur. [xxii. 60; and other chapters,] يُولِجُ اللَّيلَ فِى النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِى اللَّيْلِ signifies He maketh the night, by increasing it, to enter into, [or encroach upon,] the day, and maketh the day, in like manner, to enter into, [or encroach upon,] the night: (Jel:) or He increaseth the night with a part of the day, by taking from the latter and adding to the former, and in like manner increaseth the day with a part of the night. (S.) ― -b3- [اولج is often used for اولج ذكره; and hence as meaning Inivit.]

5 تَوَلَّجَ see 1.

8 اِوْتَلَجَ see 1 and 4.

رَجُلٌ خُرَجَةٌ وُلَجَهٌ
رَجُلٌ خُرَجَةٌ وُلَجَهٌ ذ , (S,) and ↓ خَرَّاجٌ وَلَّاجٌ, and ↓ خَرُوجٌ وَلُوجٌ, (TA,) A man frequently going, or coming, out and in. (S, TA.) [This is the primary meaning: for others see art. خرج.]

وَلَجَةٌ
وَلَجَةٌ ذ A place, (S,) or a cavern, in which passengers shelter themselves from rain &c.: pl. أَوْلَاجٌ and وَلَجٌ, (S, K,) [or rather the latter, which is omitted in the CK, is a coll. gen. n., of which ولجة is the n. un.] or وُلُجٌ. (L.) ― -b2- Also, A bend, or place of bending, of a valley: (IAar:) pl. as above. (K.)

وَلُوجٌ
وَلُوجٌ ذ and وَلَّاجٌ: see وُلْجَةٌ.

وَلِيجَةٌ
وَلِيجَةٌ ذ Anything that is introduced, or inserted, into a thing, and that does not belong to it: any such thing is termed a وليجة of a thing. (A'Obeyd.) ― -b2- هُوَ وَلِيجَتُهُمْ He is an adherent to them; (K;) one who has entered, or become introduced, or included, among them,] and not belonging to them. (TA.) Pl. وَلَائِجُ. (TA.) ― -b3- وَلِيجَةٌ (assumed tropical:) A particular, or special, intimate, friend, or associate, of a man; syn. خَاصَّةٌ (S, K) and بِطَانَةٌ (S) and دَخِيلَةٌ: (K:) by these syns. A'Obeyd explains it in the Kur. ix. 16: and it is applied to one and to more than one: (TA:) or one whom a person takes to rely upon, or to place confidence in, not being of his family: (K:) and so some explain the word in the verse above referred to: (TA:) or it there signifies an intimate friend who is one of the polytheists. (Fr.)

وَالِجَةٌ
وَالِجَةٌ ذ i. q. دُبَيْلَةٌ, (K,) i. e., A certain disease in the belly. (TA.) A pain that attacks a man; or a pain in a man; وَجَعٌ يَأْخُذُ الاِنْسَانَ, (so in two copies of the S, and in the L,) or وَجَعٌ فِى الاِنْسَانِ: (so in the TA and a MS. copy of the K:) or a pain that attacks the teeth; or a pain in the teeth; وجع يأخذ الأَسْنَانَ, (so in a copy of the S,) or وجع فى الأَسْنَانِ. (So in the CK.)

أَوْلَجُ
أَوْلَجُ ذ [More, or most, penetrating]: applied to language or discourse. [TA, in art. جمع: see an ex. voce مُجْمَعٌ.]

تَوْلَجٌ
تَوْلَجٌ ذ The hiding place of a wild beast, (or antelope, TA,) among trees, (S, K,) into which he enters (الَّذِى يَلِج فِيهِ); like دَوْلَجٌ: the ت, says Sb, is substituted for و, and the word is of the measure فَوْعَلٌ; for تَفْعَلٌ is scarcely found in Arabic as the measure of a subst., whereas فَوْعَلٌ is frequent. (S.)

مَوْلِجٌ
مَوْلِجٌ ذ A place of entrance; a place into which one enters: (TA:) pl. مَوَالِجُ. (S.) [See its contr. مَخْرَجٌ.]

مَوْلُوجٌ
مَوْلُوجٌ ذ A man attacked by the disease called وَالِجَة, or دُبَيْلَة. (K, TA.)

##### Türkçe

**وَلَجَ**
1 **وَلَجَ** ذ , muzâri‘ **يَلِجُ**, mastar ismi **وُلُوجٌ** ve **لِجَةٌ**; ve ↓ **اِتَّلَجَ**; (S, K;) ve ↓ **تولّج**; (L;) O, yahut o (şey), girdi. (S, K.) **وَلَجَ البَيْتَ**, ve ↓ **اتّلجه**, ve ↓ **تولّجهُ** dersin: O, eve girdi. (L.) Ve **وَلَجَ الشَّىْءُ فِى غَيرِهِ**: Şey, başka bir şeyin içine girdi. (Msb.) S ve L’de söylendiği üzere, Sb der ki: **وَلَجَ**’ın mastar ismi **وُلُوجٌ**’dur; bu, lâzım fiillerin mastar isimlerinin vezinlerinden birinin üzerinedir; çünkü [**وَلَجْتُ البَيْتَ**’in] mânâsı **وَلَجْتُ فِيهِ**’dir: ve M’de denilmiştir ki, Sb aradaki edatın düşürülmesini caiz görür: fakat Mohammad Ibn-Yezeed fiili, arada bir edat olmaksızın müteaddî sayar. MF gözlemler ki, Sb’nin sözleri, hiç kimsenin müteaddî olduğunu ileri sürmediği **ولج**’i müteaddî kılar görünmektedir: eğer onun muradı, tamamlayıcısı olarak mansûb bir ismi mekân zarfı olarak alması ise, o, **دَخَلْتُ** ve diğer lâzım fiiller gibidir: fakat eğer muradı, **ضَرَبْتُ زَيْدًا** gibi yalın bir mef‘ûl-i bih’i yönetmesi ise, onun görüşü doğru değildir. (TA.)

**اولج**
4 **اولج** ذ , (S, K,) mastar ismi **اِيلَاجٌ**; (Msb;) ve ↓ **اِتَّلَجَ**, CK’de ve K’nın birkaç yazma nüshasında olduğu üzere) yahut **أَتْلَجَ**, (L’de ve SM’nin bu maddede ve **تلج** maddesinde müracaat ettiği K nüshalarının hepsinde olduğu üzere,) bunda **ت** harfi **و** yerine konmuştur ve bu doğru okuyuşdur; (TA;) O, yahut o (şey), içeri soktu; içeri koydu; yerleştirdi. (S, K.) ― -b2- Kur’ân’daki [xxii. 60; ve başka sûrelerdeki] **يُولِجُ اللَّيلَ فِى النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِى اللَّيْلِ** ifadesi, O’nun geceyi, onu artırmak suretiyle, gündüzün içine soktuğunu [yahut gündüze taşırdığını], ve gündüzü de aynı şekilde gecenin içine soktuğunu [yahut geceye taşırdığını] ifade eder: (Jel:) yahut O, gündüzden alıp geceye eklemek suretiyle geceyi gündüzün bir parçasıyla artırır ve aynı şekilde gündüzü gecenin bir parçasıyla artırır. (S.) ― -b3- [**اولج** çoğu kez **اولج ذكره** yerine kullanılır; buradan da “Inivit” mânâsında.]

5 **تَوَلَّجَ** bk. 1.

8 **اِوْتَلَجَ** bk. 1 ve 4.

**رَجُلٌ خُرَجَةٌ وُلَجَهٌ**
**رَجُلٌ خُرَجَةٌ وُلَجَهٌ** ذ , (S,) ve ↓ **خَرَّاجٌ وَلَّاجٌ**, ve ↓ **خَرُوجٌ وَلُوجٌ**, (TA,) Çokça dışarı çıkıp içeri giren, yahut gidip gelen, bir adam. (S, TA.) [Bu, aslî mânâdır: diğerleri için **خرج** maddesine bak.]

**وَلَجَةٌ**
**وَلَجَةٌ** ذ Bir yer, (S,) yahut bir mağara; yolcuların yağmur vb.’den sığındıkları: çoğulu **أَوْلَاجٌ** ve **وَلَجٌ**, (S, K,) [daha doğrusu ikincisi—CK’de hazfedilmiş olan—bir cem‘î cins ismidir; onun tekil ismi **ولجة**’dir] yahut **وُلُجٌ**. (L.) ― -b2- Yine, bir vadinin bir kıvrımı, yahut kıvrım yeri: (IAar:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (K.)

**وَلُوجٌ**
**وَلُوجٌ** ذ ve **وَلَّاجٌ**: bk. **وُلْجَةٌ**.

**وَلِيجَةٌ**
**وَلِيجَةٌ** ذ Bir şeye sokulan yahut yerleştirilen ve ona ait olmayan her şey: böyle bir şey, bir şeyin **وليجة**’si diye adlandırılır. (A'Obeyd.) ― -b2- **هُوَ وَلِيجَتُهُمْ**: O, onlara bağlı olandır; (K;) onların arasına girmiş, yahut sokulmuş, yahut dâhil edilmiş olup onlardan olmayan [kimsedir]. (TA.) Çoğulu **وَلَائِجُ**. (TA.) ― -b3- **وَلِيجَةٌ** (mecaz kabul edilerek:) Bir adamın hususî, yahut özel, samimî dostu yahut arkadaşı; eş anlamlısı **خَاصَّةٌ** (S, K) ve **بِطَانَةٌ** (S) ve **دَخِيلَةٌ**: (K:) bu eş anlamlılarla A'Obeyd onu Kur’ân ix. 16’da açıklar: ve bir kişi için de birden çok kişi için de kullanılır: (TA:) yahut bir kimsenin, ailesinden olmadığı hâlde, dayanmak yahut güvenmek için edindiği kimsedir: (K:) ve yukarıda işaret edilen âyetteki kelimeyi bazıları böyle açıklar: (TA:) yahut orada, müşriklerden olan samimî bir dost mânâsınadır. (Fr.)

**وَالِجَةٌ**
**وَالِجَةٌ** ذ **دُبَيْلَةٌ** ile aynı (K,) yani, karında olan belirli bir hastalık. (TA.) Bir adama musallat olan bir ağrı; yahut bir adamda bir ağrı; **وَجَعٌ يَأْخُذُ الاِنْسَانَ**, (S’nin iki nüshasında ve L’de böyle,) yahut **وَجَعٌ فِى الاِنْسَانِ**: (TA’da ve K’nın bir yazma nüshasında böyle:) yahut dişlere musallat olan bir ağrı; yahut dişlerde bir ağrı; **وجع يأخذ الأَسْنَانَ**, (S’nin bir nüshasında böyle,) yahut **وجع فى الأَسْنَانِ**. (CK’de böyle.)

**أَوْلَجُ**
**أَوْلَجُ** ذ [Daha çok, yahut en çok, nüfuz edici]: dil yahut söz için kullanılır. [TA, **جمع** maddesinde: bir örnek için **مُجْمَعٌ** maddesine bak.]

**تَوْلَجٌ**
**تَوْلَجٌ** ذ Ağaçlar arasında yabanî bir hayvanın (yahut ceylanın, TA) gizlenme yeri; (S, K,) içine girdiği ( **الَّذِى يَلِج فِيهِ** ); **دَوْلَجٌ** gibidir: Sb der ki, **ت** harfi **و** yerine konmuştur ve kelime **فَوْعَلٌ** veznindedir; zira **تَفْعَلٌ**, Arapçada bir isim vezni olarak pek az bulunur; hâlbuki **فَوْعَلٌ** çoktur. (S.)

**مَوْلِجٌ**
**مَوْلِجٌ** ذ Giriş yeri; içine girilen yer: (TA:) çoğulu **مَوَالِجُ**. (S.) [Onun zıddı **مَخْرَجٌ**’a bak.]

**مَوْلُوجٌ**
**مَوْلُوجٌ** ذ **وَالِجَة** yahut **دُبَيْلَة** denilen hastalığa tutulmuş bir adam. (K, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَلَجَ
وَلَجَ
a.  [ يَكِجُ ] ( n. ac. لِجَة [ 2t ] ,  وُلُوْج 27 ) [ acc. or Fī ], Entered; penetrated; crept into.

b.  [ Fī ], Undertook.

c.  [ pass. ], Suffered.

وَلَّجَ
وَلَّجَ II ,
a.  Disposed of during his life-time ( property ).

b.  [ acc. &  Fī ] [ coll. ], Intrusted to.

أَوْلَجَ
أَوْلَجَ IV (
a.  و or ت ) [ acc. &  Fī ], Made, caused to enter; put, inserted into.

تَوَلَّجَ
تَوَلَّجَ V
a.  [ Ila ],  see I (a) .

b.  [ coll. ],  see I (b) .

اِوْتَلَجَ
اِوْتَلَجَ VIII ( t )
a.  [ acc. ],  see I (a) .

b.  Introduced.

وَلَج
وَلَج 4 ,
a.  Sandy road.

وَلَجَة
وَلَجَة 4t , ( pl. وَلَج 4 ,  أَوْلَاْج 38 ),
a.  Cavern; grotto.

b.  Bend of a valley.

وُلَج
وُلَج 9 ,
a.  Young eagle.

وُلُج
وُلُج 10 ,
a.  Streets.

b.  Shores, coasts.

c.  Spoons.

مَوْلِج
مَوْلِج 18 , ( pl. مَوَاْلِجُ 44 ),
a.  Entrance, entry.

وَاْلِجَة
وَاْلِجَة 21t ,
a.  Pain.

b.  Misfortune.

c.  see

وَلڤجَ
N. P. وَلڤجَ I .

وَلِيْجَة
وَلِيْجَة 25t ,
a.  Adherent, partisan, follower; confidant; familiar.

وَلَّاْج
وَلَّاْج 28 ,
a.  Penetrating.

وَلڤجَ
N. P. وَلڤجَ I ,
a.  Suffering, in pain.

وَلَّجَ
N. Ac. وَلَّجَ II ,
a.  Deed of gift.

تَوْلَج
تَوْلَج
a.  Lair, den.

وُلَجَة خُرَجَة
وُلَجَة خُرَجَة
a.  Restless.

خَرَّاج وَلَّاج
خَرَّاج وَلَّاج
a.  Artful.

##### Türkçe

**وَلَجَ**
**وَلَجَ**
a. [ **يَكِجُ** ] (isim mastar: **لِجَة** [2t], **وُلُوْج** 27) [mef‘ûl veya **فِي** ile], Girdi; nüfuz etti; içine sokuldu.

b. [ **فِي** ile], Üstlendi.

c. [edilgen], Acı çekti.

**وَلَّجَ**
**وَلَّجَ** II,
a. Hayatı sırasında (mülkü) elden çıkardı.

b. [mef‘ûl & **فِي** ile] [topluluk], Emanet etti.

**أَوْلَجَ**
**أَوْلَجَ** IV (
a. **و** veya **ت** ) [mef‘ûl & **فِي** ile], Soktu; girmesine sebep oldu; içine koydu; içine yerleştirdi.

**تَوَلَّجَ**
**تَوَلَّجَ** V
a. [ **إِلَى** ile], I (a)’ya bak.

b. [topluluk], I (b)’ye bak.

**اِوْتَلَجَ**
**اِوْتَلَجَ** VIII ( **ت** )
a. [mef‘ûl ile], I (a)’ya bak.

b. Soktu.

**وَلَج**
**وَلَج** 4,
a. Kumlu yol.

**وَلَجَة**
**وَلَجَة** 4t, (çoğulu: **وَلَج** 4, **أَوْلَاْج** 38),
a. Mağara; in.

b. Bir vadinin kıvrımı.

**وُلَج**
**وُلَج** 9,
a. Genç kartal.

**وُلُج**
**وُلُج** 10,
a. Sokaklar.

b. Kıyılar, sahiller.

c. Kaşıklar.

**مَوْلِج**
**مَوْلِج** 18, (çoğulu: **مَوَاْلِجُ** 44),
a. Giriş, girilecek yer.

**وَاْلِجَة**
**وَاْلِجَة** 21t,
a. Acı.

b. Musibet.

c. bak

**وَلڤجَ**
Özel isim. **وَلڤجَ** I.

**وَلِيْجَة**
**وَلِيْجَة** 25t,
a. Bağlı; taraftar, izleyici; sırdaş; tanıdık.

**وَلَّاْج**
**وَلَّاْج** 28,
a. Nüfuz eden.

**وَلڤجَ**
Özel isim. **وَلڤجَ** I,
a. Acı çekme, acı içinde olma.

**وَلَّجَ**
İsim mastar. **وَلَّجَ** II,
a. Hibe senedi.

**تَوْلَج**
**تَوْلَج**
a. İn, yuva.

**وُلَجَة خُرَجَة**
**وُلَجَة خُرَجَة**
a. Huzursuz.

**خَرَّاج وَلَّاج**
**خَرَّاج وَلَّاج**
a. Hilekâr.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ولج
وَلَجَ - يَلِجُ - وَليْج - وَلِيْجَة - أَوْلَجَ - يُوْلِجُ
وَلَجَ - يَلِجُ + كائن أو شيء + في مكان أو شيء: يدخل ثم ينفذ في شيء من منفذ ضيق: يتحرك ماراً من خلال فتحة أو منفذ ضيق، من مكان واسع إلى مكان آخر ضيق أو واسع
وَلِيْج: على وزن " فعيل " اسم فاعل مبالغة من " وَلَجَ - يَلِجُ ": كثير الولج
وَلِيْجَة: على وزن " فَعيلة ": مؤنث " وَلِيْج ": وهو كذلك اسم آلة من " وَلَجَ - يَلِجُ ": الوسيلة أو العامل الذي يسهل ويجعل الشيء يلج إلى مكان أو شيء
﴿ولم يتخذوا من دون الله ولا رسوله ولا المؤمنين وليجة﴾: لم يتخذوا إيمانهم وجهادهم وسيلة لتسهيل الوصول والنفاذ إلى مآرب خاصة: الذريعة أو الواسطة أو الحجة للوصول إلى الهدف
أَوْلَجَ - يُوْلِجُ: على وزن " أفعلَ " من " وَلَجَ - يَلِجُ ": يجعله  " يَلِجُ ": يجعله يدخل ثم ينفذ من مكان إلى آخر عبر منفذ ضيق
﴿يولج الليل في النهار﴾: يجعل الليل يدخل في النهار فتظهر بداية الظلمة على شكل استطالات وعتمات من الظل تدخل ضمن ضياء النهار
﴿ويولج النهار في الليل﴾: وهو ظهور استطالات الضياء عند الفجر على شكل خيوط من نور خرجت من منافذ الأفق قبل شروق الشمس
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدخول والولوج من مكان خارج شيء إلى مكان داخل شيء"، وهي:
دَخَلَ - يَدْخُلُ، وَلَجَ - يَلِجُ، غَاصَ - يَغُوْصُ، وَقَبَ - يَقِبُ، دَهِمَ - يَدْهَمُ (دَهَمَ - يَدْهَمُ)، عَسْعَسَ - يُعَسْعِسُ (عَسَّ - يَعُسُّ)
يلج
 	﴿إن الذين كذبوا بآياتنا واستكبروا عنها لا تفتح لهم أبواب السماء ولا يدخلون الجنة حتى يلج الجمل في سم الخياط وكذلك نجزي المجرمين(40)﴾ الأعراف
 	﴿يعلم ما يلج في الأرض وما يخرج منها وما ينزل من السماء وما يعرج فيها وهو الرحيم الغفور(2)﴾ سبأ ﴿هو الذي خلق السماوات والأرض في ستة أيام ثم استوى على العرش يعلم ما يلج في الأرض وما يخرج منها وما ينزل من السماء وما يعرج فيها وهو معكم أين ما كنتم والله بما تعملون بصير(4)﴾ الحديد
وليجة
 ﴿أم حسبتم أن تتركوا ولما يعلم الله الذين جاهدوا منكم ولم يتخذوا من دون الله ولا رسوله ولا المؤمنين وليجة والله خبير بما تعملون(16)﴾ التوبة
أولج - يولج - تولج : الليل في النهار والنهار في الليل :
يجعل الليل يتحرك فيمر ضمن النهار فتظهر بداية الظلمة على شكل استطالات وعتمات من الظل تدخل ضمن ضياء النهار
يجعل النهار يتحرك فيمر ضمن الليل  فتظهر بداية الضياء على شكل استطالات من الضياء تدخل ضمن عتمة الليل
 ﴿تولج الليل في النهار وتولج النهار في الليل وتخرج الحي من الميت وتخرج الميت من الحي وترزق من تشاء بغير حساب(27)﴾ آل عمران
 	﴿ألم ترى أن الله يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل وسخر الشمس والقمر كل يجري إلى أجل مسمى وأن الله بما تعملون خبير(29)﴾ لقمان ﴿يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل وسخر الشمس والقمر كل يجري لأجل مسمى ذلكم الله ربكم له الملك والذين تدعون من دونه ما يملكون من قطمير(13)﴾ فاطر
 	﴿ذلك بأن الله يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل وأن الله سميع بصير(61)﴾ الحج ﴿يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل وهو عليم بذات الصدور(6)﴾ الحديد
مختار الصحاح
● [ولج] و ل ج: وَلَجَ يلج بالكسر وُلُوجا أي دخل و أَوْلَجَه غيره أدخله وقوله تعالى ﴿يُوْلج الليل في النهار ويولج النهار في الليل﴾ أي يزيد من هذا في ذلك ومن ذلك في هذا و وَلِيجَةُ الرجل خاصته وبطانته
الراغب
ولج
- الولوج: الدخول في مضيق. قال تعالى: }حتى يلج الجمل في سم الخياط﴿[الأعراف/40]، وقوله:﴾يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل﴿[الحج /61] فتنبيه على ما ركب الله عز وجل عليه العالم من زيادة الليل في النهار، وزيادة النهار في الليل، وذلك بحسب مطالع الشمس ومغاربها. والوليجة: كل ما يتخذه الإنسان معتمدا عليه، وليس من أهله، من قولهم: فلان وليجة في القوم: إذا لحق بهم وليس منهم؛ إنسانا كان أو غيره. قال تعالى:﴾ولم يتخذوا من دون الله ولا رسوله ولا المؤمنين وليجة﴿[التوبة/16] وذلك مثل قوله:﴾يا أيها الذين آمنوا لا تتخذوا اليهود والنصارى أولياء{ [المائدة/51] ورجل خرجة ولجة (انظر: المجمل 4/937؛ واللسان (ولج) ) : كثير الخروج والولوج.
ملخص اللسان
1.  الوُلُوجُ الدخولُ. وَلَجَ البيتَ وُلُوجاً ولِجَةً، وقد أَولَجَه.والمَوْلَجُ: المَدْخَلُ.والوِلاجُ: الباب.ورجل خَرّاجٌ وَلاّجٌ، وخَرُوجٌ وَلُوجٌ؛خُرَجَةٌ وُلَجَةٌ، مثل هُمَزَة، أَي كثير الدخول والخروج. والوِلاجُ: الغامض من الأَرض والوادي، والجمع وُلُجٌ  ووُلُوجٌ،
2.     وهي  الوَلَجَةُ، والجمع وَلَجٌ.: وِلاجُ الوادي  والجمع ولج أي جمع ولاج، بالكسر: ولج بضمتين،واحدتها وَلَجَةٌ، والجمع الوُلُجُ؛
3.     والوُلُجُ: النَّواحي.
4.     والوُلُجُ: مَغارِفُ العسلِ.
5.     والوَلَجَةُ، بالتحريك: موضع أَو كَهْف يستتر فيه  المارَّةُ من مطر أَو غيره، والجمع وَلَجٌ وَأَولاجٌ.
6.     إِياكم والمُناخَ على ظهر الطريق فإِنه منزل  الوالِجَةِ، يعني السباع والحيات، سمِّيت والِجَةً لاستتارها بالنهار في  الأَوْلاجِ، وهو ما وَلَجْتَ فيه من شِعْب أَو كهف وغيرهما.
7.     والوَلَجُ والوَلَجَةُ: شيء يكون بين يَدَيْ فِناء القوم،
8.  ووَلِيجةُ الرجل: بِطانَتُه وخاصته ودِخْلَتُه؛ وفي التنزيل: ولم يتخذوا  من دون الله ولا رسوله ولا المؤمنين وَلِيجَة؛  الوَلِيجَة البِطانَةُ،وهي مأْخوذة من وَلَجَ يَلِجُوُلُوجاً وَلِجَةً إِذا دخل  أَي ولم يتخذوا بينهم وبين الكافرين دَخِيلَةَ مَوَدّةٍ؛ الوَليجَة البطانة من المشركين،
9.     وقال أَيضاً:  ولِيجةً. كلُّ شيء أَولَجْته فيه وليس منه، فهو وَلِيجَة؛ والرجل يكون في القوم وليس منهم،فهو وَلِيجَة فيهم،
10.                        وَلَّجَ مالَه  تَوْلِيجاً إِذا جعله في حياته لبعض وَلَده، فتسامعَ الناسُ بذلك فانْقَدَعُوا عن سؤاله.
11.                        والوالِجةُ: وجع يأْخذ الإِنسان.
12.                        وقوله تعالى: يُولِجُ الليلَ في النهار ويولج النهار في الليل: أَي يزيد  من هذا في ذلك ومن ذلك في هذا.
لسان العرب
● -  ولج: ابن سيده: الوُلُوجُ الدخولُ. وَلَجَ البيتَ وُلُوجاً ولِجَةً،  فأَما سيبويه فذهب إِلى إِسقاط الوسط، وأَما محمد بن يزيد فذهب إِلى أَنه  متعد بغير وسط؛ وقد أَولَجَه.  والمَوْلَجُ: المَدْخَلُ.  والوِلاجُ: الباب. والوِلاجُ: الغامض من الأَرض والوادي، والجمع وُلُجٌ  ووُلُوجٌ، الأَخيرة نادرة لأَن فِعالاً لا يُكسَّر على فُعول، وهي  الوَلَجَةُ، والجمع وَلَجٌ. ابن الأَعرابي: وِلاجُ الوادي  (* قوله «ولاج الوادي  إلخ» بكسر الواو، وقوله واحدتها ولجة، أي بالتحريك، وقوله والجمع ولج أي  جمع ولاج، بالكسر: ولج بضمتين، هكذا يفهم من شرح القاموس ومن سياق عبارة  المؤلف المارة قريباً.) معاطفه، واحدتها وَلَجَةٌ، والجمع الوُلُجُ؛  وأَنشد لِطُرَيْحٍ يمدح الوليد بن عبد الملك:  أَنتَ ابنُ مُسْلَنْطِحِ البِطاحِ، ولم  تَعْطِفْ عليك الحُنِيُّ والوُلُجُ  لو قلتَ للسَّيْلِ: دَعْ طَريقَكَ، والـ  ـمَوْجُ عليه كالهَضْبِ يَعْتَلِجُ،  لارْتَدَّ أَوْ ساخَ، أَو لكانَ له  في سائرِ الأَرضِ، عنكَ، مُنْعَرَجُ  وقال: الحُنِيُّ والوُلُجُ الأَزِقَّةُ. والوُلُجُ: النَّواحي.  والوُلُجُ: مَغارِفُ العسلِ. والوَلَجَةُ، بالتحريك: موضع أَو كَهْف يستتر فيه  المارَّةُ من مطر أَو غيره، والجمع وَلَجٌ وَأَولاجٌ.  وفي حديث ابن مسعود: إِياكم والمُناخَ على ظهر الطريق فإِنه منزل  الوالِجَةِ، يعني السباع والحيات، سمِّيت والِجَةً لاستتارها بالنهار في  الأَوْلاجِ، وهو ما وَلَجْتَ فيه من شِعْب أَو كهف وغيرهما.  والوَلَجُ والوَلَجَةُ: شيء يكون بين يَدَيْ فِناء القوم، فإِما أَن  يكون من باب حِقٍّ وحِقَّةٍ أَو من باب تَمْر وتَمْرَةٍ.  ووِلاجَا الخَلِيَّة: طَبَقاها من أَعلاها إِلى أَسفلها، وقيل: هو  بابها، وكله من الدخول.  ورجل خَرّاجٌ وَلاّجٌ، وخَرُوجٌ وَلُوجٌ؛ قال:  قد كنتُ خَرَّاجاً وَلُوجاً صَيْرَفاً،  لم تَلْتَحِصْني حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ  ورجل خُرَجَةٌ وُلَجَةٌ، مثل هُمَزَة، أَي كثير الدخول والخروج.  ووَلِيجةُ الرجل: بِطانَتُه وخاصته ودِخْلَتُه؛ وفي التنزيل: ولم يتخذوا  من دون الله ولا رسوله ولا المؤمنين وَلِيجَة؛ قال أَبو عبيدة:  الوَلِيجَة البِطانَةُ، وهي مأْخوذة من وَلَجَ يَلِجُ وُلُوجاً وَلِجَةً إِذا دخل  أَي ولم يتخذوا بينهم وبين الكافرين دَخِيلَةَ مَوَدّةٍ؛ وقال أَيضاً:  ولِيجةً. كلُّ شيء أَولَجْته فيه وليس منه، فهو وَلِيجَة؛ والرجل يكون في  القوم وليس منهم، فهو وَلِيجَة فيهم، يقول: ولا يتخذوا أَولياء ليسوا من  المؤمنين دون الله ورسوله؛ ومنه قوله:  فإِن القَوافي يَتَّلِجْنَ مَوالِجاً،  تَضايَقُ عنها أَنْ تَوَلَّجَها الإِبَرْ  وقال الفرّاء: الوَليجَة البطانة من المشركين، قال سيبويه: إِنما جاء  مصدره وُلُوجاً، وهو من مصادر غير المتعدي، على معنى وَلَجْتُ فيه،  وأَولَجَه: أَدخله. وفي حديث عليّ: أَقَرَّ بالبَيْعَةِ وادَّعى الوَلِيجةَ؛  وَلِيجة الرجلِ: بِطانَتُه ودُخلاؤه وخاصته.  واتَّلَجَ مَوالِجَ، على افْتَعَل، أَي دخل مَداخل. وفي حديث ابن عمر:  أَن أَنساً كان يَتَوَلَّجُ على النساء وهنَّ مُكَشَّفاتُ الرؤوس أَي يدخل  عليهن، وهو صغير، ولا يحتجبن منه. التهذيب: وفي نوادرهم: وَلَّجَ مالَه  تَوْلِيجاً إِذا جعله في حياته لبعض وَلَده، فتسامعَ الناسُ بذلك  فانْقَدَعُوا عن سؤاله.  والوالِجةُ: وجع يأْخذ الإِنسان.  وقوله تعالى: يُولِجُ الليلَ في النهار ويولج النهار في الليل: أَي يزيد  من هذا في ذلك ومن ذلك في هذا. وفي حديث أُمِّ زَرْع: لا يُولِجُ  الكَفَّ ليَعْلَمَ البَثِّ أَي لا يدخل يده في ثوبها ليعلم منها ما يسوءُه إِذا  اطلع عليه، تصفه بالكرم وحسن الصحبة، وقيل: إِنها تذمه بأَنه لا يتفقد  أَحوال البيت وأَهله. والوُلوجُ: الدخول. وفي الحديث: عُرِضَ عليَّ كلُّ  شيء تُولَجُونَه، بفتح اللام، أَي تُدْخَلُونه وتصيرون إِليه من جنة أَو  نار.  والتَّوْلَجُ: كناس الظبي أَو الوحش الذي يلج فيه، التاء فيه مبدلة من  الواو، والدَّولَجُ لغة فيه، داله عند سيبويه بدل من تاء، فهو على هذا بدل  من بدل، وعَدَّه كُراعٌ فَوْعَلاً؛ قال ابن سيده: وليس بشيء؛ وأَنشد  يعقوب:  وبادَرَ العُفْر تَؤُمُّ الدَّولَجَا  الجوهري: قال سيبويه التاء مبدلة من الواو، وهو فَوْعَل لأَنك لا تجد في  الكلام تَفْعَلٌ اسماً، وفَوعَل كثير؛ وقال يصف ثوراً تَكَنَّسَ في  عِضاه، وهو لجرير يهجو البَعِيثَ:  قد غَبَرَتْ أُمُّ البَعِيث حَجِجَا،  على السَّوايا ما تَحُفُّ الهَوْدَجا،  فوَلَدتْ أَعْثَى ضَرُوطاً عُنْبُجا،  كأَنه ذِيخٌ إِذا ما مَعَجا،  مُتَّخِذاً في ضَعَواتٍ تَوْلَجا  غَبَرَت: بقيت. والسَّوايا: جمع سَوِيَّة، وهو كساء يجعل على ظهر  البعير، وهو من مراكب الإِماء. وقوله: ما تحف الهودَجا أَي ما توطئه من جوانبه  وتَفْرُشُ عليه تجلس عليه. والذِّيخُ: ذَكَر الضِّباع. والأَعْثى: الكثير  الشعر. والعُنْبُجُ: الثقيل الوَخِمُ. ومَعَجَ: نفش شعره. والضَّعَواتُ:  جمع ضَعَةٍ لنبتٍ معروف.  وقد اتَّلَجَ الظبي في كناسه وأَتْلَجَه فيه الحَرُّ أَي أَوْلَجه.  وشَرٌّ تالِجٌ والِجٌ؛ الليث: جاء في بعض الرُّقَى: أَعوذ بالله من شرِّ  كلِّ تالِجٍ ومالِجٍ
مقاييس اللغة:
(ولج) الواو واللام والجيم: كلمةٌ تدلُّ على دُخول شيء. يقال وَلَج في مَنزِلِه ووَلَجَ البيتَ يَلِجُ وُلُوجاً. والوَليجة: البِطانةُ والدُّخَلاء. [و] يقال رجلٌ خُرَجَةٌ وُلَجةٌ: كثيرُ الخروج والوُلوج. والوَلِجَة: وجَعٌ يَلجُ جَوفَ الإنسان([12]). ويقولون: الوَلَج: الطَّريق في الرَّمْل([13])، وهو من القياس.
القاموس المحيط:
ولَجَ يَلِجُ وُلُوجاً ولِجَةً دَخَلَ، كاتَّلَجَ، على افْتَعَلَ. وأولَجْتُهُ وأَتْلَجْتُهُ. والوَلِيجَةُ الدَّخيلَةُ، وخاصَّتُكَ من الرِّجالِ، أو مَنْ تَتَّخِذُهُ مُعْتَمِداً عليه من غيرِ أهلِكَ. وهو ولِيجَتُهُمْ، أي لَصِيقٌ بِهِمْ. والوَلَجَةُ، محركةً كَهْفٌ تَسْتَتِرُ فيه المَارَّةُ منْ مَطَرٍ وغيرِهِ، ومَعْطِفُ الوادِي، ج أولاجٌ وَوَلَجٌ. والوالِجَةُ الدُّبَيْلَةُ، والرَّجُلُ المَوْلوجُ، ووجَعٌ في الْإِنْسانِ. والتَّوْلَجُ كِناسُ الوَحْشِ.
والوُلُجُ، بضمتين: النَّواحي والْأَزِقَّةُ، ومغَارِفُ العَسَلِ، وبالتحريك، الطَّريقُ في الرَّمْلِ. والتُّلَجُ، كَصُرَدٍ: فَرْخُ العُقابِ، أصْلُهُ: وُلَجٌ. وتَوْليجُ المال: جَعْلُهُ في حَياتِكَ لِبَعْضِ ولَدِكَ، فَيَتَسامَعُ الناسُ، فَيَنْقَدِعُونَ عن سُؤالِكَ. ووَلْوالِجُ: د بِبَذَخْشانَ.
تاج العروس:
ولج
" وَلَجَ " البَيتَ " يَلِجُ وُلُوجاً " بالضّمّ " ولِجَةً " كعِدَةٍ وتَولَّجَ إِذا " دَخَلَ " . في الصّحاح واللِّسان : قال سيبويه : إِنما جاءَ مصدرُه وُلُوجاً وهو من مصادرِ غير المتعَدّي علَى معنى وَلَجْتُ فيه . وفي المحكم : فأَمّا سيبويه فذَهبَ إِلى إِسقاطِ الوَسَط وأَمَّا محمّدُ بنُ يَزيدَ فذَهبَ إِلى أَنه مُتعَدٍّ بغيرِ وَسطٍ . قال شيخنا : قلت : فظاهِرُ كلامِ سيبويه أَنّ وَلَجَ من الأَفعالِ المتعدِّيَة ولا قائلَ به فإِن أَرادَ تعديتَه للظّرف كوَلَجْت المَكَانَ ونحوَه فهو كدَخَلْت وغيرِه من الأَفعال الَّلازمة التي تَنصب الظُّروفَ . وإِن أَراد أَنه يَتعدَّى لمفعول به صريح كصربْت زيداً فلا يَصِحّ ولا يَثْبُتُ . وكلام سيبويهِ أَوَّلَه السِّيرافي وغيرُه ووَهَّمَه كثيرٌ من شُرَّاحِهِ . انتهى . " كاتَّلَج " مَوالِجَ " على افْتَعَل " أَي دَخَل مَداخِلَ . أَصلُه اوْتَلَج أُبدِلت الوَاوُ تاءً ثمّ أُدغِمَت . " وأَوْلجْتُه وأَتْلَجْته " بمعنىً أَي أَدْخَلْته . قال شيخنا : ففيه استعمالُ افتعَلَ لازماً ومتعدِّياً . قلت : ليس الأَمر ما ذَكَر وإِنّما هو أَتْلجْتهُ من باب الإِفعال والتاءُ منقلِبة عن الواو وهكذا مضبوطٌ في سائر النَّسخ . وفي اللسان : " قد اتَّلَج الظَّبيُ في كِناسِه وأَتْلَجَه فيه الحَرُّ أَي أَوْلَجه . في التنزيل : " وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دونِ اللهِ وَلاَ رَسُولِهِ وَلاَ المُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً " قال أَبو عُبيد : " الوَليجة " : البِطَانة و " الدَّخيلة وخاصَّتُك من الرجال " تُطلَق على الواحِد وغيرِه . وفي العناية في آل عمران : استُعيرت لمَن اخْتصَّ بك بدليل قولهم : لَبِسْتُ فُلاناً إِذا اخْتَصَصْتَه . قلت : فهو إِذنْ مَجاز . الوَلِيجة : " مَنْ تَتَّخِذه مُعتمِداً عليه من غير أَهلِك " وبه فَسَّرَ بعضٌ الآيةَ . وقال الفرَّاءُ : الوَليجةُ : البِطَانةُ من المُشركين . وقال أَبو عُبيد : وَليجة كلّ شيءٍ أَوْلجتَه فيه وليس منه فهو وَليجَتُه . " وهو وَلِيجَتُهم أَي لَصِيقٌ بهم " وليس منهم . وجمعُ الوَليجةِ الوَلائجُ . " والوَلَجَةُ محرَّكةً " : موضعٌ أَو " كَهْفٌ تَسْتتِرُ فيه المارَّةُ من مَطَرٍ وغيرِه ومَعْطِفُ الوَادِي " الأَخير عن ابن الأَعرابيّ وجمعُه عنده وِلاَجٌ بالكسر . و " ج " الوَلَجَة " أَوْلاَجٌ ووَلَجٌ " الأَخير محرَّكة . " والوالِجة : الدُّبَيْلَةُ " وهو دَاءٌ في الجَوْف . " والرَّجلُ المُوْلوجُ " : الذي أَصابَتْه الوالِجةُ . الوالِجَة : " وَجَعٌ في الإِنسان " . " والتَّوْلَجُ : كِناسُ " الظِّبْيِ أَو " الوَحْشِ " الَّذي يَلِجُ فيه . التاءُ فيه مبدَلَةٌ من الواوِ . والدَّوْلَجُ لغةٌ فيه . وداله عند سيبويهِ بَدَل من تاءٍ فهو على هذا بدَلٌ من بَدَلٍ . وَعدَّه كُراع فَوْعَلاً . قال ابن سِيده : وليس بشيْءٍ . قال جَريرٌ يُهجو البَعِيثَ المُجاشِعِيَّ :
" كأَنّه ذِيخٌ إِذا ما مَعَجَا
" مُتَّخِذاً في ضَعَواتٍ تَوْلَجَا وأَنشد ابن الأَعرابيّ لطُرَيحٍ يمدحُ الوَلِيدَ بنَ عبدِ المَلِك
أَنت ابنُ مُسْلَنْطِحِ البِطاحِ ولمْ ... تَعْطِفْ عليكَ الحُنِيُّ والوُلُجُ
قال : الحُنِيّ " والولُجُ بضمّتين : النَّواحِي والأَزِقَّة . و " الوُلُج : " مَغارِفُ العَسَل " جمعُ وِلاَجٍ بالكسر . وللخَلِيَّةِ وِلاَجَانِ هما طَبَقَاها من أَعلاَها إِلى أَسفلِها . وقيل : وِلاَجُها : بابُها . الوَلَجُ " بالتَّحريك : الطَّريقُ في الرَّمْل " " والتُّلَج كصُرَدٍ : فَرْخُ العُقابِ " وقد تقدّم في المثنّاو " أَصْلُه وُلَجٌ " قلبَت الواوُ تاءً . في التَّهذيب من نوادر الأَعرابِ : وَلَّجَ مالَه تَوليجاً . " تَوْليجُ المالِ : جَعْلُه في حَياتك لبعضِ وَلَدِك فيَتسامَعُ النَّاسُ " بذلك " فَينْقَدِعونَ " أَي يَنْكَفُّون " عن سُؤالِك " لعدَمِ دُخولِه في حَوْزَةِ المِلْك . " ووَلْوَالجُ " بالفتح " : د بِبَذَخْشَانَ " خلفَ بَلْخ وطَخارِسْتانَ . قال في المعجم : وأَحْسَب أَنها مدينةُ مُزاحِمِ بنِ بِسْطامٍ يُنْسَب إِليها أَبو الفتح عبدُ الرَّشيدِ بنُ أَبي حَنيفةَ النُّعمَانِ بنِ عبدِ الرّزّاقِ بنِ عبدِ الله الوَلْوَالِجِيّ إِمامٌ فاضلٌ سَكَن سَمَرْقَنْدَ وسمِعَ الحَديثَ ورواه وُلِدَ ببلدِه سنة 467 ، سَمِعَ ببَلْخ أَبا القاسم أَحمدَ بنَ مُحمَّدٍ الخَليليَّ وأَبا جعفر محمّدَ بنَ الحُسين السِّمِنْجانيّ وبِبُخَارَا أَبا بَكْرٍ محمّدَ بنَ منصورِ بنِ الحَسن النَّسَفيَّ وغيرَهم ولم يَذكر وَفاتَه . قلت : وتُوُفِّيَ تقريباً بعد الأَربعينَ وخَمْسِمائةٍ كذا في لُبابِ الأَنسابِ . ومما يستدرك عليه : المَوْلَجُ : المَدْخَلُ . وتَولَّجَ : دَخَلَ . قال الشاعر :
فإِن القَوافِي يَتَّلِجْنَ مَوالِجاً ... تَضايَقُ عنها أَنْ تَوَلَّجَها الإِبَرْ والوِلاَجُ : البابُ . والوِلاَجُ : الغامضُ من الأَرْض والوَادِي . والجمْعُ وُلُوجٌ ووُلُوجٌ الأَخيرة نادرةٌ لأَن فِعالاً لا يُكسَّر على فُعُولٍ . والوَالِجةُ : السِّباعُ والحَيَّاتُ لاسْتِتارِها بالنَّهارِ في الأَوْلاَج . وقد جاءَ في حديث ابن مسعود . والوَلَجُ والوَلَجَةُ : شَيْءٌ يكون بين يَدَيْ فِنَاءِ القَوْم . ورجل خَرّاجٌ وَلاَّجٌ وخَرُوجٌ وَلُوجٌ وخُرَجَةٌ وُلَجَةٌ مثال هُمَزَةٍ : أَي كثيرُ الدُّخولِ والخُروجِ . وشَرٌّتالِجٌ . وقال اللّيث : جاءَ في بعض الرُّقَى : أَعوذُ باللهِ من شرِّ كُلِّ تالجٍ ومَالجٍ . والوالِجة مَدينة مُزاحِمِ بنِ بسْطامٍ . قيل : وهي وُلْوَالِجُ . والوَلْجَتانِ : هما وَلْجَةُ عِمرانَ ووَلْجَةُ عَليّ وتَلِيجَةُ الثَّلاثةُ من قُرَى الضَّواحِي . وتَلُّوجُ كتَنُّور في نَواحِي دِمياطَ وتُنسب إِليها شَبْرا ؛ كذا في قوانين ابن الجيعان . والوَلَجَةُ : ناحيةٌ بالمغرِب من أَعمال تاهَرْتَ ؛ ذكَرها الحافظُ السِّلَفيّ ؛ وموضِعٌ بأَرضِ العِراق عن يَسارِ القاصِدِ لمَكَّةَ من القادسِيَّةِ وبينها وبين القادِسِيَّةِ فَيْضٌ من فُيوضِماءِ الفُراتِ . والوَلَجَةُ : بأَرْضِ كَسْكَرَ موْضع ممّا يَلِي البَرَّ واقَعَ فيه خالدُ بنُ الوليد جَيشَ الفُرْسِ فهزَمَهم ؛ ذكره في الفتوح " في صفر سنة 1 وقال القَعْقاعُ بنُ عَمْرٍو :
ولم أَرَ قَوْماً مِثلَ قَومٍ رَأَيتُهمْ ... على وَلَجَاتِ البَرِّ أَحْمَى وأَنْجَبَا كذا في المعجم

##### Türkçe

**ولج**
**وَلَجَ - يَلِجُ - وَليْج - وَلِيْجَة - أَوْلَجَ - يُوْلِجُ**
**وَلَجَ - يَلِجُ** + bir varlık veya şey + bir yerin veya bir şeyin içine: girer, sonra dar bir geçitten bir şeyin içine nüfuz eder: dar bir açıklık veya dar bir geçitten geçerek hareket eder; geniş bir yerden başka bir yere, dar veya geniş olana.

**وَلِيْج**: “**فعيل**” vezninde, **وَلَجَ - يَلِجُ**’den “mübalağa ism-i fâil”: çokça **الولوج** eden.

**وَلِيْجَة**: “**فَعيلة**” vezninde: **وَلِيْج**’in müennesi; aynı zamanda **وَلَجَ - يَلِجُ**’den ism-i âlet: bir şeyin bir yere veya bir şeye **يَلِجُ** etmesini kolaylaştıran ve onu sağlayan vasıta veya etken.

﴿**ولم يتخذوا من دون الله ولا رسوله ولا المؤمنين وليجة**﴾: imanlarını ve cihadlarını, özel amaçlara ulaşmayı ve nüfuz etmeyi kolaylaştıran bir vasıta edinmediler: hedefe ulaşmak için bahane yahut aracı yahut hüccet.

**أَوْلَجَ - يُوْلِجُ**: **وَلَجَ - يَلِجُ**’den “**أفعلَ**” vezninde: onu “**يَلِجُ**” kılar: onu, dar bir geçitten, bir yerden başka bir yere girer sonra nüfuz eder kılar.

﴿**يولج الليل في النهار**﴾: geceyi gündüzün içine sokar; böylece gölgenin uzantıları ve karanlıkları şeklinde, gündüzün aydınlığı içine giren karanlığın başlangıcı görünür.

﴿**ويولج النهار في الليل**﴾: bu da, güneş doğmadan önce ufkun geçitlerinden çıkmış nur iplikleri şeklinde, fecirde aydınlığın uzantılarının görünmesidir.

Lafız, “bir şeyin dışındaki bir yerden, bir şeyin içindeki bir yere giriş ve **الولوج**” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**دَخَلَ - يَدْخُلُ**، **وَلَجَ - يَلِجُ**، **غَاصَ - يَغُوْصُ**، **وَقَبَ - يَقِبُ**، **دَهِمَ - يَدْهَمُ** (**دَهَمَ - يَدْهَمُ**)، **عَسْعَسَ - يُعَسْعِسُ** (**عَسَّ - يَعُسُّ**)

**يلج**
	﴿**إن الذين كذبوا بآياتنا واستكبروا عنها لا تفتح لهم أبواب السماء ولا يدخلون الجنة حتى يلج الجمل في سم الخياط وكذلك نجزي المجرمين(40)**﴾ **الأعراف**
	﴿**يعلم ما يلج في الأرض وما يخرج منها وما ينزل من السماء وما يعرج فيها وهو الرحيم الغفور(2)**﴾ **سبأ** ﴿**هو الذي خلق السماوات والأرض في ستة أيام ثم استوى على العرش يعلم ما يلج في الأرض وما يخرج منها وما ينزل من السماء وما يعرج فيها وهو معكم أين ما كنتم والله بما تعملون بصير(4)**﴾ **الحديد**

**وليجة**
﴿**أم حسبتم أن تتركوا ولما يعلم الله الذين جاهدوا منكم ولم يتخذوا من دون الله ولا رسوله ولا المؤمنين وليجة والله خبير بما تعملون(16)**﴾ **التوبة**

**أولج - يولج - تولج** : geceyi gündüzün içine ve gündüzü gecenin içine:
geceyi hareket ettirir de gündüzün içinde geçer; böylece gölgenin uzantıları ve karanlıkları şeklinde, gündüzün aydınlığı içine giren karanlığın başlangıcı görünür.
gündüzü hareket ettirir de gecenin içinde geçer; böylece gecenin karanlığı içine giren aydınlığın uzantıları şeklinde aydınlığın başlangıcı görünür.

﴿**تولج الليل في النهار وتولج النهار في الليل وتخرج الحي من الميت وتخرج الميت من الحي وترزق من تشاء بغير حساب(27)**﴾ **آل عمران**
	﴿**ألم ترى أن الله يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل وسخر الشمس والقمر كل يجري إلى أجل مسمى وأن الله بما تعملون خبير(29)**﴾ **لقمان** ﴿**يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل وسخر الشمس والقمر كل يجري لأجل مسمى ذلكم الله ربكم له الملك والذين تدعون من دونه ما يملكون من قطمير(13)**﴾ **فاطر**
	﴿**ذلك بأن الله يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل وأن الله سميع بصير(61)**﴾ **الحج** ﴿**يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل وهو عليم بذات الصدور(6)**﴾ **الحديد**

**مختار الصحاح**
● [**ولج**] و ل ج: **وَلَجَ** **يلج** kesre ile **وُلُوجا**; yani girdi. **أَوْلَجَه**: başkası onu içeri soktu. Yüce Allah’ın sözü ﴿**يُوْلج الليل في النهار ويولج النهار في الليل**﴾: yani bundan şuna artırır ve şundan buna. Ve **وَلِيجَةُ** adamın: onun hasları ve iç yüzü (yakın çevresi).

**الراغب**
**ولج**
- **الولوج**: dar bir yere giriş. Yüce Allah dedi: }**حتى يلج الجمل في سم الخياط**﴿[**الأعراف/40**] ve sözü:﴾**يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل**﴿[**الحج /61**]; böylece Allah عز وجل’in âlemi, gecenin gündüzde artması ve gündüzün gecede artması üzerine kurduğuna dikkat çekme; bu, güneşin doğuş yerleri ve batış yerlerine göredir. Ve **الوليجة**: insanın, kendisinden olmayanlardan, kendisine dayanarak edindiği her şey; onların “falanca kavim içinde **وليجة**’dir” sözünden: onlara katılır da onlardan olmazsa; insan olsun veya başkası. Yüce Allah dedi:﴾**ولم يتخذوا من دون الله ولا رسوله ولا المؤمنين وليجة**﴿[**التوبة/16**]; bu, onun sözü gibidir:﴾**يا أيها الذين آمنوا لا تتخذوا اليهود والنصارى أولياء**{ [**المائدة/51**]. Ve “**رجل خرجة ولجة**” (bak: **المجمل 4/937؛ واللسان (ولج)**): çokça çıkış ve **الولوج** sahibi.

**ملخص اللسان**
1. **الوُلُوجُ**: giriş. **وَلَجَ** eve **وُلُوجاً** ve **ولِجَةً**; ve onu **أَولَجَه**. Ve **المَوْلَجُ**: giriş yeri. Ve **الوِلاجُ**: kapı. Ve **رجل خَرّاجٌ وَلاّجٌ** ve **خَرُوجٌ وَلُوجٌ**; **خُرَجَةٌ وُلَجَةٌ**, **هُمَزَة** gibi; yani çokça giriş ve çıkış. Ve **الوِلاجُ**: yerin ve vadinin gizli/derin olanı; cem‘i **وُلُجٌ** ve **وُلُوجٌ**.
2. Ve o, **الوَلَجَةُ**’dir; cem‘i **وَلَجٌ**. **وِلاجُ** vadinin (içi); cem‘i **ولج**; yani **ولاج**’ın cem‘i; kesre ile: **ولج**; iki damme ile: **ولج**; tekili **وَلَجَةٌ**, cem‘i **الوُلُجُ**.
3. **الوُلُجُ**: taraflar.
4. **الوُلُجُ**: bal kepçeleri.
5. **الوَلَجَةُ**, hareke ile: yağmurdan veya başkasından geçenlerin gizlendiği yer yahut mağara; cem‘i **وَلَجٌ** ve **وَأَولاجٌ**.
6. “Yolun sırtında konaklamaktan sakının; çünkü o, **الوالِجَةِ**’nin menzilidir”; yani yırtıcılar ve yılanlar. Gündüzleri **الأَوْلاجِ** içinde gizlenmeleri sebebiyle **والِجَةً** diye adlandırıldı; **الأَوْلاجِ** ise, içine **وَلَجْتَ** ettiğin şeydir: bir dağ geçidi yahut mağara ve benzerleri.
7. **الوَلَجُ** ve **الوَلَجَةُ**: kavmin avlusunun ön tarafı arasında bulunan bir şey.
8. **وَلِيجةُ** adamın: onun iç yüzü (yakın çevresi) ve hasları ve içli-dışlılığı; tenzilde: **ولم يتخذوا من دون الله ولا رسوله ولا المؤمنين وَلِيجَة**; **الوَلِيجَة**: iç yüz (yakın çevre); **وَلَجَ يَلِجُ وُلُوجاً وَلِجَةً**’den alınmıştır; yani girdiği zaman; yani kâfirlerle aralarında bir sevgi **دَخِيلَةَ**’si edinmediler; **الوَليجَة** müşriklerden olan iç yüz (yakın çevre).
9. Yine dedi: **ولِيجةً**. İçine **أَولَجْتَه** ettiğin ve ondan olmayan her şey, o bir **وَلِيجَة**’dir; adam kavim içinde olur da onlardan olmaz; o, onların içinde **وَلِيجَة**’dir.
10. **وَلَّجَ** malını **تَوْلِيجاً**: onu hayatında çocuklarından bir kısmına verdiği zaman; insanlar bunu işittiler de ondan istemekten vazgeçtiler.
11. **الوالِجةُ**: insana gelen bir ağrı.
12. Yüce Allah’ın sözü: **يُولِجُ الليلَ في النهار ويولج النهار في الليل**: yani bundan şuna artırır ve şundan buna.

**لسان العرب**
● - **ولج**: İbn Sîde: **الوُلُوجُ** girişdir. **وَلَجَ** eve **وُلُوجاً** ve **لِجَةً**; fakat Sîbeveyh, ortayı düşürmeye gitti; Muhammed b. Yezîd ise, ortasız müteaddî olduğuna gitti; ve onu **أَولَجَه**. Ve **المَوْلَجُ**: giriş yeri. Ve **الوِلاجُ**: kapı. Ve **الوِلاجُ**: yerin ve vadinin gizli/derin olanı; cem‘i **وُلُجٌ** ve **وُلُوجٌ**; sonuncusu nadirdir; çünkü **فِعالاً**, **فُعول** üzerine kırılmaz; ve o, **الوَلَجَةُ**’dir; cem‘i **وَلَجٌ**.

İbnü’l-A‘râbî: **وِلاجُ الوادي** ( *Onun “**ولاج الوادي** …” sözü **الواو**’nun kesresi iledir; “onun bir tanesi **ولجة**’dir” sözü, yani hareke ile; “ve çoğulu **ولج**’dir” sözü, yani kesre ile **ولاج**’ın çoğulu: **ولج** iki damme ile; Kāmûs’un şerhinden ve müellifin az önce geçen ibaresinin siyakından böyle anlaşılır.) vadinin kıvrımlarıdır; onun bir tanesi **وَلَجَةٌ**’dir; çoğulu **الوُلُجُ**’dur; ve Ṭurayḥ’tan, el-Velîd b. ʿAbdilmelik’i övdüğü şiiri okudu:
أَنتَ ابنُ مُسْلَنْطِحِ البِطاحِ، ولم
تَعْطِفْ عليك الحُنِيُّ والوُلُجُ
لو قلتَ للسَّيْلِ: دَعْ طَريقَكَ، والـ
ـمَوْجُ عليه كالهَضْبِ يَعْتَلِجُ،
لارْتَدَّ أَوْ ساخَ، أَو لكانَ له
في سائرِ الأَرضِ، عنكَ، مُنْعَرَجُ

Ve dedi: **الحُنِيُّ** ve **الوُلُجُ** dar sokaklardır. Ve **الوُلُجُ**: taraflardır.

Ve **الوُلُجُ**: bal kepçeleridir. Ve **الوَلَجَةُ**, hareke ile: bir yer yahut bir mağara; orada gelip geçenler yağmurdan yahut başkasından gizlenir; çoğulu **وَلَجٌ** ve **أَولاجٌ**’dır.

İbn Mesʿûd hadîsinde: “Yolun sırtında konaklamaktan sakının; çünkü o, **الوالِجَةِ**’nin menzilidir” yani yırtıcı hayvanlar ve yılanlar; gündüzün **الأَوْلاجِ** içinde gizlenmeleri sebebiyle **والِجَةً** diye adlandırıldı; o da, senin içine girdiğin şeydir: bir dağ geçidi yahut mağara ve başkaları gibi.

Ve **الوَلَجُ** ve **الوَلَجَةُ**: kavmin avlusunun önünde bulunan bir şeydir; ya **حِقٍّ** ve **حِقَّةٍ** باب’ından olur yahut **تَمْر** ve **تَمْرَةٍ** باب’ından olur.

Ve **وِلاجَا الخَلِيَّة**: onun üstünden altına kadar iki tabakasıdır; ve denildi: o, onun kapısıdır; hepsi de girişten (dâhil olmaktan)dır.

Ve bir adam **خَرّاجٌ وَلاّجٌ**, ve **خَرُوجٌ وَلُوجٌ**’dur; dedi ki:
قد كنتُ خَرَّاجاً وَلُوجاً صَيْرَفاً،
لم تَلْتَحِصْني حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ

Ve bir adam **خُرَجَةٌ وُلَجَةٌ**, **هُمَزَة** gibi; yani giriş ve çıkışı çoktur.

Ve **وَلِيجةُ** adamın: onun iç astarı, hasları ve içe girişidir; ve tenzîlde: “Ve Allah’tan, Resûlünden ve müminlerden başka bir **وَلِيجَة** edinmediler”; Ebû ʿUbeyde dedi: **الوَلِيجَة** iç astardır; o, **وَلَجَ يَلِجُ وُلُوجاً وَلِجَةً**’dan alınmıştır; yani girdiği zaman; yani kâfirlerle aralarında bir sevgi içliliği edinmediler; ve yine dedi: **ولِيجةً**. İçine soktuğun her şey, onun içinde olup ondan olmayan ise, o **وَلِيجَة**’dir; ve adam kavmin içinde olur da onlardan olmaz; o, onların içinde bir **وَلِيجَة**’dir; der ki: müminlerden olmayan velileri Allah’tan ve Resûlünden başka edinmesinler; ve ondandır onun sözü:
فإِن القَوافي يَتَّلِجْنَ مَوالِجاً،
تَضايَقُ عنها أَنْ تَوَلَّجَها الإِبَرْ

Ve el-Ferrâ’ dedi: **الوَليجَة** müşriklerden olan iç astardır. Sîbeveyh dedi: onun masdarı ancak **وُلُوجاً** olarak geldi; o, gayr-i müteaddînin masdarlarındandır; **وَلَجْتُ فيه** mânâsı üzere; ve **أَولَجَه**: onu içeri soktu. ʿAlî hadîsinde: “Bey‘ate ikrâr etti ve **الوَلِيجةَ** iddia etti”; adamın **وَلِيجة**’si: onun iç astarı, araya karışanları ve haslarıdır.

Ve **اتَّلَجَ مَوالِجَ**, **افْتَعَل** üzere: yani giriş yerlerine girdi. İbn ʿUmer hadîsinde: Enes’in, başları açık iken kadınların üzerine **يَتَوَلَّجُ** olduğu; yani onların yanına girerdi; o küçük idi; ondan sakınmazlardı. Tehzîb: Ve onların nevâdirinde: **وَلَّجَ مالَه تَوْلِيجاً**; yani malını hayatında iken çocuklarından bir kısmına yaptı; insanlar bunu işittiler de ondan istemekten vazgeçtiler.

Ve **الوالِجَةُ**: insana gelen bir ağrıdır.

Ve onun تعالى sözü: **يُولِجُ الليلَ في النهار ويولج النهار في الليل**: yani bundan şuna artırır ve şundan buna artırır. Ümmü Zerʿ hadîsinde: “**لا يُولِجُ الكَفَّ ليَعْلَمَ البَثِّ**”; yani elini onun elbisesine sokup da, muttali olunca onu kötüleyecek şeyi ondan bilmek için sokmaz; onu cömertlik ve iyi arkadaşlıkla vasfeder; ve denildi: bilakis onu, evin ve ehlinin hâllerini yoklamadığı için yerer. Ve **الوُلوجُ**: giriştir. Hadîste: “Bana, sizin içine gireceğiniz her şey arz olundu: **تُولَجُونَه**”, **اللام**’ın fethi ile; yani onu içeri sokarsınız ve cennet yahut ateşten ona varırsınız.

Ve **التَّوْلَجُ**: ceylanın yahut vahşî hayvanın, içine girdiği inidir; ondaki **التاء** **الواو**’dan بدل edilmiştir; ve **الدَّولَجُ** onda bir lugattır; onun **الدال**’ı Sîbeveyh’e göre **تاء**’dan بدل’dir; bu hâlde o, بدل’den بدل’dir; ve Kurâʿ onu **فَوْعَلاً** saydı; İbn Sîde dedi: bu bir şey değildir; ve Yaʿkūb okudu:
وبادَرَ العُفْر تَؤُمُّ الدَّولَجَا

Cevherî: Sîbeveyh dedi: **التاء** **الواو**’dan بدل edilmiştir; ve o **فَوْعَل**’dır; çünkü kelâmda isim olarak **تَفْعَلٌ** bulmazsın; **فَوعَل** çoktur; ve bir boğayı vasfederek dedi; **عِضاه** içinde inine girmişti; o, Cerîr’indir; el-Baʿîth’i hicveder:
قد غَبَرَتْ أُمُّ البَعِيث حَجِجَا،
على السَّوايا ما تَحُفُّ الهَوْدَجا،
فوَلَدتْ أَعْثَى ضَرُوطاً عُنْبُجا،
كأَنه ذِيخٌ إِذا ما مَعَجا،
مُتَّخِذاً في ضَعَواتٍ تَوْلَجا

**غَبَرَت**: kaldı. **السَّوايا**: **سَوِيَّة**’nin çoğuludur; o, devenin sırtına konulan bir örtüdür; o, câriyelerin bineklerindendir. Ve onun sözü: **ما تحف الهودَجا**; yani onun yanlarından onu çiğnediği ve üzerine serdiği; onun üzerine oturur. Ve **الذِّيخُ**: sırtlanların erkeğidir. Ve **الأَعْثى**: çok kıllı olandır. Ve **العُنْبُجُ**: ağır, hantal olandır. Ve **مَعَجَ**: kıllarını kabarttı. Ve **الضَّعَواتُ**: bilinen bir bitki için **ضَعَةٍ**’nin çoğuludur.

Ve ceylan ininde **اتَّلَجَ** etti; ve sıcak onu orada **أَتْلَجَه** etti; yani onu içeri soktu.

Ve **شَرٌّ تالِجٌ والِجٌ**; el-Leys: bazı rukyelerde geldi: “Allah’a sığınırım her **تالِجٍ** ve **مالِجٍ**’in şerrinden.”

Maqāyîsü’l-luġa:
(**ولج**) **الواو** ve **اللام** ve **الجيم**: bir kelimedir; bir şeyin girişine delâlet eder. Denir: **وَلَج** onun evine; ve **وَلَجَ البيتَ يَلِجُ وُلُوجاً**. Ve **الوَليجة**: iç astar ve araya karışanlardır. Ve denir: bir adam **خُرَجَةٌ وُلَجةٌ**: çıkışı ve girişi çoktur. Ve **الوَلِجَة**: insanın iç boşluğuna giren bir ağrıdır. Ve derler: **الوَلَج**: kumda yoldur; ve o, القياس’tandır.

el-Qāmûsü’l-muḥîṭ:
**ولَجَ يَلِجُ وُلُوجاً ولِجَةً**: girdi; **كاتَّلَجَ** gibi, **افْتَعَلَ** üzere. Ve **أولَجْتُهُ** ve **أَتْلَجْتُهُ**. Ve **الوَلِيجَةُ**: içe sokulan (dâhile), ve erkeklerden senin hasların; yahut ehlinden olmayanlardan, ona dayanarak edindiğin kimse. Ve o, onların **ولِيجَتُهُمْ**’dur; yani onlara yapışık (yakın)dır. Ve **الوَلَجَةُ**, harekeli olarak: bir mağara; orada gelip geçenler yağmurdan ve başkasından gizlenir; ve vadinin kıvrımıdır; çoğulu **أولاجٌ** ve **وَوَلَجٌ**’dir. Ve **الوالِجَةُ**: çıbandır; ve **الرَّجُلُ المَوْلوجُ**; ve insanda bir ağrıdır. Ve **التَّوْلَجُ**: vahşî hayvanın ini.

Ve **الوُلُجُ**, iki damme ile: taraflar ve dar sokaklar; ve bal kepçeleri; ve hareke ile: kumda yol. Ve **التُّلَجُ**, **كَصُرَدٍ** gibi: kartal yavrusu; aslı: **وُلَجٌ**. Ve **تَوْليجُ المال**: onu hayatında iken çocuğunun bir kısmına yapmak; insanlar işitir de senden istemekten vazgeçerler. Ve **وَلْوالِجُ**: **د** (bir yer), Bedahşân’dadır.

Tâcü’l-ʿarûs:
**ولج**
“**وَلَجَ**” evi “**يَلِجُ وُلُوجاً**” damme ile “**ولِجَةً**” **كعِدَةٍ** gibi; ve **تَولَّجَ**; yani “girdi”. **الصّحاح** ve **اللِّسان**’da: Sîbeveyh dedi: onun masdarı ancak **وُلُوجاً** olarak geldi; o, gayr-i müteaddînin masdarlarındandır; **وَلَجْتُ فيه** mânâsı üzere. **المحكم**’de: Sîbeveyh’e gelince, o orta harfin düşürülmesine gitti; Muhammed b. Yezîd’e gelince, o, ortasız müteaddî olduğuna gitti.

Şeyhimiz dedi: Ben dedim: Sîbeveyh’in sözünün zâhiri, **وَلَجَ**’ın müteaddî fiillerden olduğudur; hâlbuki bunu söyleyen yoktur. Şayet zarf için ta‘diyesini murad ettiyse, **وَلَجْتُ المَكَانَ** ve benzeri gibi, o, **دَخَلْت** ve zarfı nasbeden diğer lâzım fiiller gibidir. Şayet açık bir mef‘ûl bih’e, **صربْت زيداً** gibi, ta‘addî ettiğini murad ettiyse, sahih olmaz ve sabit olmaz. Sîbeveyh’in sözünü Sîrâfî ve başkası te’vil etti; şârihlerinin çoğu onu vehme düşürdü. Bitti.

**كاتَّلَج**: **مَوالِجَ**; **افْتَعَل** vezni üzere; yani, giriş yerlerine girdi. Aslı **اوْتَلَج**’dır; **الوَاوُ** **تاءً**ya ibdâl edildi, sonra idğam edildi.

**وأَوْلجْتُه وأَتْلَجْته**: mânâca; yani, onu içeri soktum. Şeyhimiz dedi: Onda **افتعَلَ**’ın lâzım ve müteaddî olarak kullanımı vardır. Ben dedim: İş onun zikrettiği gibi değildir; ancak o, **أَتْلجْتهُ**’dir, **الإِفعال** bâbındandır; **التاءُ** **الواو**dan münkalibdir; ve böylece diğer nüshalarda da ضبط edilmiştir.

Lisân’da: “**قد اتَّلَج الظَّبيُ في كِناسِه وأَتْلَجَه فيه الحَرُّ أَي أَوْلَجه**.” Tenzîl’de: “**وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دونِ اللهِ وَلاَ رَسُولِهِ وَلاَ المُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً**.” Ebû Ubeyd dedi: **الوَليجة**: iç yüz (bıtâne)dir; ve “**الدَّخيلة وخاصَّتُك من الرجال**”: bir ve başkası için kullanılır. Âl-i İmrân’da **العناية**’de: “Seninle ihtisâsı olan kimse için, onların sözüne delil olarak, istiâre edilmiştir: **لَبِسْتُ فُلاناً إِذا اخْتَصَصْتَه**.” Ben dedim: Öyleyse o mecazdır.

**الوَلِيجة**: “Ailenden olmayanlardan, kendisine dayanır olarak edindiğin kimse.” Bununla bazıları âyeti tefsir etti. Ferrâ dedi: **الوَليجة**: müşriklerden olan iç yüz (bıtâne)dir. Ebû Ubeyd dedi: Her şeyin **وَليجة**si, onu içine soktuğun ve ondan olmayan şeydir; o, onun **وَليجَتُه**dur. “**وهو وَلِيجَتُهم أَي لَصِيقٌ بهم**”: yani onlara yapışık/bitşik; ve onlardan değildir. **الوَليجة**’nin cem‘i **الوَلائج**’dir.

**والوَلَجَةُ** (harekeli): bir yer; yahut “yağmur ve benzerinden geçenlerin içinde gizlendiği bir mağara; ve vâdinin kıvrımı”; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’dendir; onun yanında cem‘i kesre ile **وِلاَجٌ**dur. Ve **ج**: **الوَلَجَة**’nin (cem‘i) **أَوْلاَجٌ** ve **وَلَجٌ**dur; sonuncusu harekeli.

**والوالِجة**: **الدُّبَيْلَةُ**; o, karında bir hastalıktır. **والرَّجلُ المُوْلوجُ**: **الوالِجة**’nin isabet ettiği kimse. **الوالِجَة**: “insanda bir ağrı.”

**والتَّوْلَجُ**: **كِناسُ** **الظِّبْيِ** yahut **الوَحْشِ**; onun içine girdiği yer. Ondaki **التاءُ** **الواوِ**dan mübdeledir. **والدَّوْلَجُ** onda bir lugattır. Onun **دال**’ı Sîbeveyh’e göre **تاءٍ**dan bedeldir; buna göre, bedelden bedeldir. Kurâ‘ onu **فَوْعَلاً** saydı. İbn Sîde dedi: Bu bir şey değildir.

Cerîr, el-Ba‘îs el-Mücâşi‘î’yi hicvederek dedi:
“كأَنّه ذِيخٌ إِذا ما مَعَجَا
مُتَّخِذاً في ضَعَواتٍ تَوْلَجَا”

İbnü’l-A‘râbî, Turayh’tan, el-Velîd b. Abdülmelik’i medhederken nakletti:
أَنت ابنُ مُسْلَنْطِحِ البِطاحِ ولمْ ... تَعْطِفْ عليكَ الحُنِيُّ والوُلُجُ

Dedi: **الحُنِيّ** ve **الولُجُ** (iki damme ile): taraflar ve dar sokaklardır. Ve **الوُلُج**: “bal kepçeleri”; kesre ile **وِلاَجٍ**’ın cem‘idir. Petek için iki **وِلاَجَانِ** vardır; onlar, üstünden altına kadar iki tabakasıdır. Ve denildi: Onun **وِلاَجُها**sı: kapısıdır.

**الوَلَجُ** (tahrîk ile): “kumda yol.” **والتُّلَج** **صُرَدٍ** gibi: kartal yavrusu; ve daha önce **المثنّاو**’da geçti: “Aslı **وُلَجٌ**’dur”; **الواوُ** **تاءً**ya çevrildi.

Tehzîb’de, A‘râb’ın nevâdirinden: **وَلَّجَ مالَه تَوليجاً**. **تَوْليجُ المالِ**: onu hayatında, çocuklarından bazısına (vererek) kılmaktır; insanlar bunu işitir; böylece “**فَينْقَدِعونَ**” yani “**يَنْكَفُّون**” “**عن سُؤالِك**”; onun mülkiyet havzasına girmemesi sebebiyle.

**ووَلْوَالجُ** (fetha ile): “**د بِبَذَخْشَانَ**”; Belh ve Tahâristân’ın arkasında. Mu‘cem’de dedi: Zannederim ki o, Müzâhim b. Bistâm’ın şehridir; ona nisbet edilir: Ebü’l-Feth Abdürreşîd b. Ebî Hanîfe en-Nu‘mân b. Abdürrezzâk b. Abdullâh el-**الوَلْوَالِجِيّ**; faziletli bir imamdır; Semerkand’da oturdu; hadisi işitti ve rivayet etti; memleketinde 467 senesinde doğdu; Belh’te Ebü’l-Kâsım Ahmed b. Muhammed el-Halîlî’yi ve Ebû Ca‘fer Muhammed b. el-Hüseyn es-Simincânî’yi; Buhârâ’da Ebû Bekr Muhammed b. Mansûr b. el-Hasen en-Nesefî’yi ve başkalarını işitti; vefatını zikretmedi. Ben dedim: Yaklaşık beş yüz kırktan sonra vefat etti; **لُبابِ الأَنسابِ**’da böyledir.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **المَوْلَجُ**: giriş. **وتَولَّجَ**: girdi. Şair dedi:
فإِن القَوافِي يَتَّلِجْنَ مَوالِجاً ... تَضايَقُ عنها أَنْ تَوَلَّجَها الإِبَرْ

**والوِلاَجُ**: kapı. **والوِلاَجُ**: yerin ve vâdinin gizli olanı. Cem‘i **وُلُوجٌ** ve **وُلُوجٌ**dur; sonuncusu nâdirdir; çünkü **فِعالاً** **فُعُولٍ** üzere kırılmaz.

**والوَالِجةُ**: yırtıcı hayvanlar ve yılanlar; gündüzleri **الأَوْلاَج** içinde gizlenmeleri sebebiyle. İbn Mes‘ûd hadîsinde gelmiştir.

**والوَلَجُ** ve **الوَلَجَةُ**: kavmin avlusunun önünde bulunan bir şey. Ve (denir:) adam **خَرّاجٌ وَلاَّجٌ** ve **خَرُوجٌ وَلُوجٌ** ve **خُرَجَةٌ وُلَجَةٌ**; **هُمَزَةٍ** misali: yani çok girip çıkan. Ve **وشَرٌّتالِجٌ**.

Leys dedi: Bazı rukyelerde geldi: **أَعوذُ باللهِ من شرِّ كُلِّ تالجٍ ومَالجٍ**.

**والوالِجة**: Müzâhim b. Bistâm’ın şehridir. Denildi: O, **وُلْوَالِجُ**dur.

**والوَلْجَتانِ**: onlar, **وَلْجَةُ عِمرانَ** ve **وَلْجَةُ عَليّ**’dir; ve **تَلِيجَةُ**: banliyö köylerinden üçüdür.

**وتَلُّوجُ** **كتَنُّور**: Dımyât taraflarındadır; ona Şebrâ nisbet edilir; İbnü’l-Cey‘ân’ın **قوانين**’inde böyledir.

**والوَلَجَةُ**: Mağrib’de, Tâhert amellerinden bir nâhiyedir; onu Hâfız es-Silefî zikretti; ve Irak toprağında bir mevzidir: Kâdisiyye’den Mekke’ye gidenin solunda; onunla Kâdisiyye arasında Fırat suyunun taşkınlarından bir taşkın vardır.

**والوَلَجَةُ**: Kaskar toprağında, karaya bitişik olan yerlerden bir mevzidir; Hâlid b. el-Velîd orada Fars ordusuyla karşılaştı da onları bozdu; **الفتوح**’ta zikretti: “Sıfır ayında, sene 1.” Ka‘kâ‘ b. Amr dedi:
ولم أَرَ قَوْماً مِثلَ قَومٍ رَأَيتُهمْ ... على وَلَجَاتِ البَرِّ أَحْمَى وأَنْجَبَا

Mu‘cem’de böyledir.
