# ولج — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%84%D8%AC/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ولج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: ولج

ج ل ( و ا ي ء )
جلا ، جلى ، جال ، لجأ ، ولج ، وجل ، أجل ، جلأ ، جيل .
جلا : قال اللّيث : يقال جَلا الصيْقَلُ السَّيفَ جِلاءً ، واجتَلاه لِنَفسه .
قال لَبِيد :
جُنوحُ الهالِكيِّ على يَدَيْه
مُكِبّاً يجتَلِي نُقَبَ النِّصَالِ
قال : والماشِطَة تَجلُو العروس جَلْوةً وجِلْوَة . وقد جُلِيَتْ على زواجها . واجتلاَها زوْجُها ، أي نَظَر إليها . وأمْرٌ جَلِيٌّ : واضِحٌ .
وتقول : أَجْلِ ليِ هذا الأمرَ ، أي أوْضِحْهُ .
وقال زهير :
وإنَّ الْحَقَّ مَقطعُه ثَلاثٌ
يمينٌ أوْ نِفَارٌ أَوْ جِلاَءُ
قال : يريد بالجِلاء الْبَيان ، والنِّفار الْمحاكَمة ، وأراد بالجِلاء البينَة والشُّهود .
وقال اللّيث : يقال ما أقَمتُ عندهم إلاَّ جِلاءً يومٍ واحد ، أي بَياضَ يَوْمٍ واحد .
وقال الراجز :
مَا ليَ إنْ أَقْصَيْتَنِي من مَقْعَدِ
ولا بِهَذِي الأرْض من تَجلُّدِ
إلاَّ جلاءَ اليوم أو ضُحَى الْغَدِ
ويقال للمريض : جَلاَ اللَّهُ عنه المرض ، أي كَشَفَه ، والله يُجَلِّي السَّاعَة ، أي يُظْهِرُها .
قال الله : ( لاَ يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَآ إِلاَّ هُوَ ) ( الأعراف : 187 ) .
والْبَازِي يُجَلِّي إذا آنس الصَّيْد ، فرفع طَرْفَه ورأْسه ، وتَجَلَّيْتُ الشَّيءَ ، إذا نَظَرْتَ إليه .
وقول الله جلَّ وعَزَّ : ( فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ ) ( الأعراف : 143 ) .
حَدَّثني المنذريّ ، عن أبي بكر الخطّابيّ
عن هُدْبَة ، عن حَمَّاد ، عن ثابت ، عن أَنسَ ، قال : قرأ رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا ) ( الأعراف : 143 ) قال : وَضَعَ إبْهامَهُ على قَريبٍ من طَرَفِ أَنْمُلَةِ خِنْصَرِه ، فَساخَ الجبَل .
قال حمَّاد : قلت لثابِت : تَقول هذا ؟ فقال : يقوله : رسولُ الله ، ويقوله أَنَس ، وأَنا أكتُمْه .
وقال الزّجاج في قوله : ( فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ ( أيْ ظَهَرَ وَبَانَ ، وهو قول أَهْلِ السُّنَّة والجماعة .
وقال اللَّيْث : قال الحسن : تَجَلَّى بَدَا لِلْجَبَلِ نُور العَرْش .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : جَلاهُ عن وطَنِه ، فَجَلا ، أي طَرَدَهُ فَهَرَبَ ، قال : وجَلاَ أيضاً ، إذا عَلا ، وجَلاَ ، إذا اكتَحَل ، قال : والجَلاَ . مَقصور ، والجِلاَءُ مَمدود ، والجِلاَ مَقصور : الأثمِد ، وأنشد :
أَكحُلْكَ بالصَّابِ أو بالجِلا
فَفَتِّحْ لذلك أو غَمِّضِ
ويقال : جَلاَ القَومُ عن أَوْطَانِهم ، يَجْلُون ، وأَجْلَوْا ويُجلُون ، وجَلَّوا يُجِلُّون ، إذا خَرجوا من بَلَدٍ إلى بَلد ، ومنه يقال : استُعمِلَ فلانٌ على الجَالِيةَ ؛ والجَالَّةِ لُغَتان .
والجَلاءُ ممدود مَصدَرُ جَلا عَن وَطَنه ، ويقال : أَجلاهم السُّلطان فأَجْلَوْا وجَلَوْا ، أي أخرَجَهم فَخَرجوا .
وقيل لأهلِ الذِّمَّة : الجالِيَة ؛ لأنَّ عمر بن الخطاب أَجلاَهُم عن جزيرة العرب لِما تَقَدَّمَ من أمر النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فيهم ؛ فسُمُّو جالِيَة . ولزمهم هذا الاسم أيْنَ حَلُّوا ثُمَّ لَزَمَ كُلَّ من لَزِمتَه الجِزية من أهلِ الكتاب بكُلِّ بَلَد ، وإن لم يُجلَوا عن أَوطانهم .
وقال الأصمعيّ : يقال : جَلَّى فلانٌ امرَأَتَه وَصيفاً حين اجتَلاها ، أي أعطاها وصيفاً عِندَ جَلْوَتِها . ويقال : ما جِلْوَتُها بالكسر . فيُقال : كَذَا وكَذَا .
وقال أبو زيد : يُقال : جَلَوْتُ بَصَرِي بالْكُحْلِ جَلْواً . وَانجَلى الْفَمُّ انجلاءً . وجَلَوتُ عَنِّي هَمِّي جَلواً ، إذا أَذهَبتَه . وأَجْلَيتُ العمامَةَ عن رَأْسي ، إذا رَفَعتها مع طَيِّها عن جَبِينك .
وقال أبو عبيد : إذا انحسر الشّعرُ عن جانِبي جَبْهَة الرّجُل ، فهو أَنزَع ، وإذا زاد قليلاً فهو أجْلَح ، فإذا بَلَغَ النِّصفَ ونحوه فهو أَجلَى ، ثم هو أَجْلَهُ ، وأَنشد :
مَعَ الجَلاَ ولائِحِ القَتِيرِ
وقد جَلَى يَجْلِي جَلًى ، فهو أَجْلَى ، وانْجَلى الظَّلامُ انْجِلاءً ، إذا انكَشَفَ ، ويقال للرجل إذا كان عَالي الشَّرف ، لا يَخْفَى مكانُه : هو ابْنُ جَلاَ .
وقال القُلاخ :
أَنا الْقُلاَخُ بنُ قُلاخِ بنِ جلاَ
ابنُ جَتَاثِيْر أَقُودُ الْجَمَلا
وقال سُحَيْم بن وَثيل الرّياحي :
أَنا ابْنُ جَلا وطَلاَّعُ الثَّنايا
مَتَى أَضَعِ الْعِمامَةَ تَعْرِفوني
ويقال : تَجلَّى فلانٌ مكانَ كَذا ، إذا علاه ، والأَصْل : تَجَلَّله .
قال ذو الرمة :
فَلَمَّا تَجَلَّى قَرْعُها الْقاعَ سَمْعَه
وبَانَ له وَسْطَ الأَشاءِ انْغِلالُها
قال أبو نصر : التَّجَلِّي النَّظَر بالأشراف .
وقال غيره : التَّجَلِّي التَّجَلُّل ، أي تَجَلَّلَ فَرْعُها سَمْعَه في الْقاع .
رواه ابن الأعرابيّ :
تَجَلَّى فَرْعُها الْقاعَ سَمْعَه
وقال الله جَلَّ وعَزَّ : ( تَلاهَا وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا ) ( الشمس : 3 ) .
قال الفراء : إذا جَلَّى الظُّلْمة ، فجازت الكِنَايَة عن الظّلْمة ، ولم تُذْكَر في أوّله : لأنَّ معناها مَعْروف ، أَلا تَرى أنك تقول : أصْبَحت بارِدَةً ، وأَمْسَتْ عَرِيَّةِ ؛ وهَبَّتْ شَمالاً ، فكَنَّى عن مُؤَنَّثات لم يَجْرِ لَهُنَّ ذِكْر لأن مَعناهُن مَعْروف .
وقال الزّجّاج : إذا جَلاَّها إذا بَيّنَ الشّمس ؛ لأنَّها تَتَبين إذا انْبسط النهار .
وقال الليث : أَجْلَيْتُ عنه الْهَمَّ إذا فَرَّجت عنه ، وانْجلت عنه الهموم ، كما تَنْجَلِي الظُّلمة .
ويقال : أَخْبرني عن جَلِيّةِ الأمْر ، أي حَقِيقَتِه .
وقال النابغة :
وآبَ مُضِلُّوه بِعَيْنٍ جَلِيَّةٍ
وغُودِرَ بالجوْلاَنِ حَزْمٌ وناثِلُ
يقول : كذَّبُوا بخَبره أَول ما جاء . فجاء دافِنوه بخبر ما عايَنُوه .
ابن السِّكِّيت : قال الكِسَائيّ : فعلت ذاك من إجلاَك ، وأَجلاَك ، ومن جلالِكَ ، أي فعلته من جَرَّاكَ .
جول جيل : قال الليث : يُقال جالُوا في الحرب جَوْلَةً ، وجالوا في الطّوفان جَوَلاناً وجوَّلتُ البِلادَ تَجْويلاً ، أي جلْت فيها كثيراً .
والْجَوْلاَنُ : التّراب الذي تَجُولُ به الريح على وجه الأرض .
قال : والْجَوْلُ والْجُولُ ، كُلٌّ لغاتٌ في الْجَوَلَان . قال : ويقال جَال التُّراب وانْجال . قال : وانْجِياله انكِشاطُه . قال : ويقال للقوم إذا تركوا الْقَصْدَ والهُدى : اجتالهم الشيطان أي جالوا معه في الضّلالة .
وفي الحديث : ( إنَّ الله جلَّ وعزَّ قال : إنِّي خَلَقْتُ عِبَادِي حُنفَاءَ فاجتالتهم الشّياطين )
أي اسْتَخَفّتْهُم ، فجالوا معها .
وقال الليث : وِشَاحٌ جَايِلُ ، وبطانٌ جَايِلُ وهو السَّلِس .
ويقال : وِشَاحٌ جالٌ ، كما يُقال : كَبْشٌ صائِفٌ ، وصَافٌ ، ورجل شائِكُ السِّلاح ، وشَاكٌ . ويقال : أَجَلْتُ السِّلاح بين القوم إذا حَرَّكْتَها ثم أَفَضْتَ بها في القِسْمة ، ويقال : أَجالوا الرّأيَ فيما بينهم .
أبو عُبيد ، عن الفرّاء : اجْتَلْتُ منهم جَوْلاً ، وانتضَلْتُ منهم نَضْلَةً معناهما الاختيار .
أبو عبيد : الْجَالُ والْجولُ نواحي البِئر من أَسفلها إلى أعلاها .
وقال أبو الهيثَم : يقال للرَّجل الذي له رأي ومُسْكَة : رجلٌ له زَبْرٌ وجَولٌ ، أي تَماسُك لا ينهدِمُ جُولُه ، وهو مَزبُورٌ ما فوق الجُولِ منه ، وصُلْبٌ ما تحت الزَّبْرِ من الجُول .
ويقال للرجل الذي لا تماسُك له ولا حزْم : ليس لفلان جُولٌ أي ينهدِم جُولُه ، فلا يُؤْمَنُ أن يكون الزَّبْرُ يسقُط أيضاً .
وقال الرّاعي يمدح عبد الملك :
فأَبوكَ أَحْزَمُهم ، وأنت أميرهم
وأشَدُّهمْ عند العزائم جُولاً
ويقال في مَثَل : ليس لفلان جُولٌ ولا جالٌ ، أي ليس له حزم .
شَمر ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الجولُ الصخرة التي في الماء ، يكون عليها الطَّيُّ ، فإنْ زالت تلك الصَّخْرة ، تهوّر البئر ، فهذا أصل الجُول ، وأنشد :
أَوْفَى على رُكْنين فوق مَثَابةٍ
عن جُولِ نازحةِ الرِّشاءِ شَطُونِ
وقال الليث : جالاَ الوادي جَانبا مائه ، وجالا البحر شطّاه ، والجميع الأجوال ، وأنشد :
إِذا تنازعَ جالا مَجْهَلٍ قذَفٍ
أبو عبيدة ، عن الفرَّاء ، قال : جَوَلانُ المالِ : صغارُه ورديئُه ، وجَوْلان : قريةٌ بالشام .
وقال اللحيانيّ : يومٌ جولانيُّ ، وجَيْلانيّ : كثيرُ التراب ، والرِّيج .
ورُوِي عن عائشة ، أنَّها قالت : كان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) إذا دخل إليها ، لبس مِجْوَلا .
قال أبو العَبَّاس ، قال ابن الأعرابيّ : المجْوَلُ الصُّدْرةُ ، وهو الصِّدار ، قال : والمجوَلُ الدرهمُ الصحيح ، والمجوَلُ العُوذَةُ ، والمجولُ : الحمار الوحشيُّ ، والمجوَلُ هلالٌ من فِضّةِ يكون وسطَ القلادة ، والأجوليُّ من الخيل : الجَوَّالُ السريع .
جلأ : أبو زيد : جَلأْتُ بالرجلِ أَجَلأُ به جَلأً إذا صَرَعَته ، وجلأ بثوبه : رمى به .
أبو عُبيد : الاجئِلال بوزن الافعِلال :
الفزَعُ والوَجل .
وأنشد :
للقَلْبِ من خوْفِهِ اجْئِلاَلُ
شَمر ، عن ابن الأعرابيّ : اجئلال أصله من الوجل ؛ قلت : لا يَسْتَقيم هذا القول إلا أن يكون مقلوباً كأنه في الأصل إيجْلال ، فأُخِّرت الياءُ والهمزة بعد الجيم . وفيه وجهٌ آخر .
قال أبو عبيد ، قال أبو زيد : من أسماء الضِّباع . والجَيْأَل .
قال : وقال الكسائي : هي الجَيْأَلة .
وقال أبو الهيثم ، قال ابن بُزُرْج ، قالوا : في الجيأَل ، وهي الضبُع ، جأَلَت تجأَلُ ، إذا أجمعت .
قال :
وكان لها جاران لا يُخفرانها
أبو جَعْدَةَ العادي وعَرفاءُ جَيْأَل
أبو جَعْدَة : الذئب ، وعَرفاء : الضبع . وإذا اجتمع الضبع في غنم منع كلُّ واحدٍ منهما صاحبَه ، وقال سيبويه في قولهم : اللهُمّ ضبُعاً وذئباً أي اجمعهما ، وإذا اجتمعا سلمت الغنم .
قال : والجَأَثانُ مثلُ مَشي الظليم وما أشبهه من مَشي الناس ، وقد جأثت جأَثاناً .
قلت : وجائز أن يكون اجْئِلال افعِلالاً من جَأَلَ يجأَلُ إذا ذهب وجاء ، كما يقال : وجَف القلبُ إذا اضْطَرَبَ .
وجل : قال الليث : الوجَل ، الخوْف ، وأنا وَجلٌ من هذا الأمر ، وقد وجِلْتَ ، فأنت تَوجلَ ، ولُغةٌ أخرى تَيْجلُ ، ويقال تأجل ، وهو وَجِلٌ وأوْجل ، وأنشد :
لَعَمْرَكَ ما أَدْرِي وإني لأَوْجلُ
عَلَى أَيِّنا تَعْدو المنيَّة أَوَّلُ
جيل : أخبرنا ابنُ رزين ، عن محمد بن عمرو ، عن الشاه ، عن المؤرج في قول الله جل وعز : ( إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ ) ( الأعراف : 27 ) أي جِيلُه ومعناه جِنسه .
وقال عمرو بن بجر : جَيْلانُ فَعَلَةُ الملوك . وكانوا من أهل الجيل : وأنشد :
أتيح لهُ جَيلانُ عند جِدَاره
وردَّد فيه الطرفَ حتى تحيَّرا
وأنشد الأصمعيّ :
أرسل جَيلانَ ينحِتون له
ساتيدَ ما بالحديد فانصدَعا
وقال الليث : الجيلُ كلُّ صنف من الناس ، التُّرك جيل ؛ والصِّين جيل ، والجميع أجيال ، وجَيْلانُ : جيلٌ من المشركين خلف الدَّيلم ، يقال لهم : جيلُ جيلان .
ولج : في ( نوادر الأعراب ) : وَلَّجَ فلانٌ ماله توْليجاً ، إذا جعله في حياته لبعض ولَدِه
فتسامَع الناسُ بذلك ، فانَقَدَعُو عن سُؤاله .
وقال الليث : الولُوج الدُّخول ، قال الله جلَّ وعزَّ : ( وَلَمْ يَتَّخِذُواْ مِن دُونِ اللَّهِ وَلاَ رَسُولِهِ وَلاَ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً ) ( التوبة : 16 ) .
وقال أبو عبيدة : الوليجةُ البطانَة ، وهي مأخوذة من وَلَج يَلِجُ وُلوجاً ، إذا دخل ، أي يَتّخذوا بينهم وبين الكافرين دخيلةَ مَوَدَّة .
وأخبرني المنذريّ عن الغسّانيّ ، عن أبي عبيدة ، أنه قال : وَلِيجَةُ ، كلّ شيءٍ أدخلته في شيءٍ ليس منه فهو وليجة ، والرجل يكون في القوم وليس منهم فهو وليجةٌ فيهم . يقول : فلا تتخذوا أولياء ليسوا من المسلمين دون الله ورسوله . ومنه قوله :
فإنَّ القوافي يَتَّلجْنَ مَوَالجاً
تضايَقَ عنه أن تَولّجهُ الأمرْ
وقال الفراء : الوليجةُ البِطانةُ من المشركين .
والتَّوْلَجُ : كِنَاسُ الظِّباء وبَقَر الوحش ، وأصله ( وَوْلَج ) فَقُلِبَتْ إحدى الواوين تاء ، وقد اتَّلَجَ في تَوْلَجِه ، وأَتْلَجُهُ الْحَرُّ فيه ، أي أَوْلَجه .
وقال الليث : جَاءَ في بعض الرُّقَى : أَعُوذُ باللَّهِ من كُلِّ نَافِثٍ ورَافثٍ ، وشَرِّ كُلِّ تَالِجٍ وَوَالِج .
وقال ابنُ الأعرابيّ : أَوْلاَجُ الْوَادِي : مَعاطِفُه وزواياه ، وَاحِدَتها وَلَجَة ، وتُجْمَعُ : الْوُلُج ، وأنشد ابن الأعرابي :
أَنْتَ ابنُ مُسْلَنْطِحِ الْبِطاحِ ولَمْ
تَعْطِفْ عليك الحُنِيُّ والْوُلُجُ
قال : الْحُنِيُّ : الأَزِقَّةِ والوُلُجُ مثله ، والْوُلُجُ : النَّواحي ، والْوُلُج أيضاً : مَغَارِف الْعَسَل . وقال ابن السكيت : الوَلَجَةُ مكانٌ من الوادي دايعه فيها شجر ، وأنشد :
ولم تُطرّق عليك الحنِيُّ والوَلَجُ
قال : والوَلَج : جمع وَلَجةٍ .
لجأ : أبو زيد : لَجأَتُ إلى المكان ، فَأَنا أَلْجأُ إليه لُجوءًا وَلَجْأً . وأَلْجَأْتُ فُلاناً إلى الشَّيء إِلْجاءً إذا اضْطَرَرْتَه ، ولَجَأ : اسم رجل .
يقال : أَلْجَأْتُ الشَّيء ، إذا حَصَّنْتَه في مَلْجأ ولجاء والْتَجأْتُ إليه الْتِجاءً .
وقال أبو الهيثم : التَّلجِئَةُ أَنْ يُلجئَكَ أن تَأتِيَ أمراً باطنُه خلافُ ظاهره ، وذلك مثلُ إشْهادٍ على أَمْرٍ ظاهرٍ ، وباطنه خلاف ذلك .
وقال ابن شُميل : أَلْجأتُه إلى كذا ، أي اضْطَررته ، قال ولجَّأ فلان ماله ، والتَّلجئَةُ أن يَجْعَلَهُ لبَعْضِ وَرَثَتِه دونَ بَعْض ، كأَنَّه يَتَصَدَّق به عليه ، وهو وارثهُ ، قال : ولا تَلجِئَةَ إلاَّ إلى وارِث . قال ابن الأنباريّ : اللَّجَأُ مهموز مقصور : ما لجأتَ إليه ، واللجا مقصور غير مهموز : جمع لجاةٍ . وهي الضِّفْدَعَةُ الأنثى ، يقال لذكرها : لَجأَ .
قال ابن شميل : ويقال : أَلَكَ لَجَأٌ يا فلان ؟ واللَّجَأُ : الزّوجة . وقال اللِّحيانيّ : يقال : ما لي فيه حَوْجَاءُ وَلا لَوْجَاء ، وما لي فيه حُوَيجاء ، ولا لُوَيجاء كلاهما بالمَدّ ، أي ما لي فيه حَاجَة .
وقال غيره : يقال ما لِيَ عليه عِوَجٌ ولا لِوَج .
أجل : قال الليث : الأجَلُ غايةُ الوقْت في المَوت ، ومَحَلُّ الدَّيْن ونحوه .
أبو عُبَيْد عن أبي زيد : أَجَلْتُ عليهم آجَلُ أَجْلاً : أي جَرَرْتُ جَريرةً .
وقال أبو عمرو ، ويقال : جَلَبْتُ عليهم ، وجَرَرْتُ ، وأَجَلتُ ، بمعنًى واحد ، أي جَنَيْت . الكسائي : فعلت ذَاك من أَجْلاَك وإجْلاكَ ومن جَلاَلِكَ بمعنًى واحد .
الحرانيّ عن ابن السكّيت : فعلتُ ذاك من أجْلكَ ، وإذا اسْقَطْتَ ( مِنْ ) قلتَ : فعلتُ ذاك أَجْلَكَ . هذا كلامُ العرب ، ومن أجل جَرَّاك ، وإذا جِئْتَ ب ( من ) قلت : من أجلِكَ . وتقول أجَلَ هذا الشيء يأجِلُ فهو آجِل ، وهو نَقيض الْعَاجل ، قال : والأجيلُ والْمُؤَجَّلُ إلى وَقْت ، وأنشد :
وغَايَةُ الأَجِيلِ مَهْوَاةُ الرَّدَى
الحَرانيّ عن ابن السكيت : الأجْلُ : مَصْدَر أجَلَ عليهم شَرّاً يَأجِلَهُ أجْلاً إذا جَنَاه عليه .
وقال خَوَّاتُ بن جُبَيْر :
وأهْلِ خِبَاءٍ صَالحٍ ذاتُ بينهم
قد احْتَرَبوا في عاجِلٍ أنا آجِلُه
أي جَانيه .
قال : والأَجْلُ الْقَطيعُ من بَقَر الوحش ، وجمعه الآجَال .
قال : وحَكَى لنا الفَرَّاء : والإجْلُ وَجَعٌ في الْعُنق .
وحكي عن أبي الجرَّاحِ ، أنه قال : بي إجْلٌ فَأَجِّلوني ، أي دَاوُوني .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : هو الأَجَلُ والأَدَل ، وهو وَجَعُ العُنُق من تَعادِي الْوِسَاد .
وقال الأصمعيّ : هو الْبَدَلُ أيضاً ، وقول الله جلَّ وعزَّ : ( مِنْ أَجْلِ ذالِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِسْرَاءِيلَ ) ( المائدة : 32 ) . الأَلفُ مقطوعةٌ من جَرَّى ذلك وربَّما حَذَفَت العرب مِنْ فقالت : فَعَلْتُ ذاكَ أجْلَ كذا . قال عدِيّ :
أجْلَ أنَّ اللَّهَ قد فَضَّلَكُمْ
فوق ما أحكي بصُلْب وإزارِ
رواه شَمِر : إجْلَ أَنَّ اللَّهَ قد فضَّلكم .
وقال الليث : الآجِلَة الآخِرة ، والعاجِلَةُ الدُّنيا .
قلت : والأُصل في قولهم فَعَلْتُه من أجلِكَ ، من قولهم أجَلَ عليه أجْلاً ، أيْ
جَنَى وَجَرَّ . والمَأجَل : شِبْهُ حَوْضٍ واسعٍ يُؤْجَلُ فيه ماءُ القَناة إذا كان قليلاً ، أي يجْمَعُ ، ثم يُفجَّر إلى المزرعة ، وهو بالفارسية طَرخَا .
وقال غير الليث : المأْجَلُ : الجِبَأةُ التي يجتمع فيها مياه الأمطار من الدّور قلت : وأصلُ قولهم : من أجلك ، مأخوذ من قولك : أجَلْتُ ، أي جَنيت ، وهو كقولك : فعلت من جرَّاك .
وبعضهم لا يهمِزُ المأْجَل ، وبكسر الجيم ، فيقول الماجل ، ويجعله من المَجْل ، وهو الماء يجتمع في النُّقطة تمتلىء ماء من عَمَل أو حَرَق .
وأَجَلْ : تَصْديقٌ لخبرٍ يُخْبِرُك به صاحِبُك ، فنقول : فَعل فلان كذا وكذا ، فَتُصَدِّقه بقَولك له : أجَلْ ، وأَمَّا نعم ، فإنَّه جواب المستَفْهِم بكلامٍ لا جحَدْ فيه ، يقول لك هل صَلَّيْت ، فتقول : نعم .

### Türkçe

ج ل ( **و ا ي ء** )
**جلا** ، **جلى** ، **جال** ، **لجأ** ، **ولج** ، **وجل** ، **أجل** ، **جلأ** ، **جيل** .
**جلا** : اللّيث dedi ki: **جَلا** الصيْقَلُ السَّيفَ **جِلاءً** denir; ve onu kendisi için **اجتَلاه** .
لَبِيد dedi:
هالِكيِّnin iki eli üzerinde yana yatışı
yüzüstü, **نُقَبَ النِّصَالِ**i **يجتَلِي** olarak
Dedi ki: ve tarayan kadın, gelini **جَلْوةً** ve **جِلْوَة** olarak **تَجلُو**. Ve evliliği üzerine **جُلِيَتْ**. Ve kocası onu **اجتلاَها**; yani ona baktı. Ve **أَمْرٌ جَلِيٌّ**: açık.
Ve dersin: Bu işi benim için **أَجْلِ**; yani onu açıkla.
Zهير dedi:
Ve muhakkak hakkın kesimi üçtür:
yemin, yahut kaçınma, yahut **جِلاَءُ**
Dedi ki: **الجِلاء** ile beyanı kastediyor; **النِّفار** ise muhakemedir; ve **الجِلاء** ile delili ve şahitleri kastetti.
Ve اللّيث dedi: Onların yanında bir günün **جِلاءً**ı dışında kalmadım denir; yani bir günün beyazlığı.
Ve recez söyleyen dedi:
Beni oturaktan uzaklaştırırsan bana ne var
ve bu yerde bir **تَجلُّدِ** yok
ancak bugünün **جلاءَ**ı yahut yarının kuşluğu
Ve hastaya: Allah ondan hastalığı **جَلاَ** etti denir; yani onu giderdi. Ve Allah saati **يُجَلِّي** eder; yani onu ortaya çıkarır.
Allah dedi: ( **لاَ يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَآ إِلاَّ هُوَ** ) (الأعراف: 187).
Ve doğan, avı görünce **يُجَلِّي** eder; böylece bakışını ve başını kaldırır. Ve ben şeyi **تَجَلَّيْتُ**: ona baktığın zaman.
Ve Allah جلَّ وعَزَّ’ün sözü: ( **فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ** ) (الأعراف: 143).
Bana المنذريّ haber verdi, Ebû Bekr الخطّابيّden
هُدْبَة’den, حَمَّاد’dan, ثابت’ten, أَنس’ten; dedi ki: Allah’ın Resûlü ( صلى الله عليه وسلم ) ( **فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا** ) (الأعراف: 143) okudu; dedi ki: başparmağını serçe parmağının parmak ucuna yakın bir yere koydu; böylece dağ çöktü.
حَمَّاد dedi: ثابت’e dedim: Bunu söylüyor musun? O da dedi ki: Bunu Resûlullah söylüyor, أَنس söylüyor, ben de onu gizliyorum.
Ve الزّجاج onun sözü hakkında dedi: ( **فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ** ) yani göründü ve açığa çıktı; bu, ehl-i sünnet ve cemaatin sözüdür.
Ve اللَّيْث dedi: الحسن dedi: **تَجَلَّى**; yani dağa arşın nuru göründü.
ثعلب, İbnü’l-a‘râbî’den: Onu vatanından **جَلاهُ** etti, böylece **فَجَلا**; yani onu kovdu da kaçtı. Dedi ki: ve **جَلاَ** da, yükseldiği zaman; ve **جَلاَ**, sürme çektiği zaman. Dedi ki: ve **الجَلاَ**: kısaltılmıştır; **الجِلاَءُ** uzatılmıştır; **الجِلاَ** kısaltılmıştır: ismid. Ve şu beyiti okudu:
Sana ya **الصَّابِ** ile ya da **الجِلا** ile sürme çekeyim
bunun için ya aç ya da kapa
Ve denir: Kavim vatanlarından **جَلاَ** etti; **يَجْلُون**; ve **أَجْلَوْا** ve **يُجلُون**; ve **جَلَّوا يُجِلُّون**; bir beldeden bir beldeye çıktıkları zaman. Bundan dolayı denir: Falan **الجَالِيةَ** üzerine görevlendirildi; **الجَالَّةِ** iki lugattır.
Ve **الجَلاءُ** uzatılmıştır; vatanından **جَلا** etmenin masdarıdır. Ve denir: Sultan onları **أَجلاهم** etti de **فأَجْلَوْا** ve **جَلَوْا**; yani onları çıkardı da çıktılar.
Ve ehl-i zimmete **الجالِيَة** denildi; çünkü Ömer b. el-Hattâb onları Arap yarımadasından **أَجلاَهُم** etti; onlarda Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) daha önce geçen emri sebebiyle; böylece **جالِيَة** diye adlandırıldılar. Ve bu isim, nerede konaklasalar onlara yapıştı; sonra her beldede, vatanlarından çıkarılmamış olsalar bile, kendisine cizye gerekli olan ehl-i kitaptan her birine yapıştı.
Ve الأصمعيّ dedi: Denir: Falan, onu **اجتَلاها** ettiği vakit karısına bir hizmetçi **جَلَّى** etti; yani onun **جَلْوَتِها**sı sırasında ona bir hizmetçi verdi. Ve denir: onun **جِلْوَتُها**sı (kesre ile) nedir? Böylece denir: şöyle ve şöyle.
Ve Ebû Zeyd dedi: Denir: Gözümü sürme ile **جَلَوْتُ**; **جَلْواً**. Ve ağız **انجَلى**; **انجلاءً**. Ve gamımı benden **جَلَوتُ**; **جَلواً**; onu giderdiğin zaman. Ve sarığı başımdan **أَجْلَيتُ**; onu alnından, katıyla birlikte kaldırdığın zaman.
Ve Ebû Ubeyd dedi: Saç, erkeğin alnının iki yanından çekilirse o **أَنزَع**dır; biraz daha artarsa o **أجْلَح**tır; yarıya ve benzerine ulaşırsa o **أَجلَى**dır; sonra o **أَجْلَهُ**dur. Ve şu beyiti okudu:
**الجَلاَ** ile ve dumanın parıltılarıyla birlikte
Ve **جَلَى يَجْلِي جَلًى**; böylece o **أَجْلَى**dır. Ve karanlık **انْجَلى انْجِلاءً**; açıldığı zaman. Ve bir adam yüksek şerefli olup yeri gizli kalmıyorsa ona: o **ابْنُ جَلاَ** denir.
القُلاخ dedi:
Ben **الْقُلاَخُ** b. **قُلاخِ** b. **جلاَ**
**جَتَاثِيْر**’in oğlu; deveyi sürerim
Ve سُحَيْم b. وَثيل الرّياحي dedi:
Ben **ابْنُ جَلا** ve geçitlerin gözetleyicisiyim
Ne zaman sarığı koysam beni tanırsınız
Ve denir: Falan, şu yerin üzerine **تَجلَّى** etti; onu aştığı zaman. Asıl: **تَجَلَّله**.
ذو الرمة dedi:
Onun vuruşu düzlükte işitmesini **تَجَلَّى** edince
ve ona, akşamların ortasında onun kaymasının olduğu açığa çıkınca
Ebû Nasr dedi: **التَّجَلِّي**; yüksek yerlerden bakıştır.
Ve başkası dedi: **التَّجَلِّي**; **التَّجَلُّل**dür; yani onun dalı düzlükte işitmesini örttü.
İbnü’l-a‘râbî rivayet etti:
Onun dalı düzlükte işitmesini **تَجَلَّى** etti
Ve Allah جلَّ وعَزَّ dedi: ( **تَلاهَا وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا** ) (الشمس: 3).
الفرّاء dedi: Karanlığı **جَلَّى** ettiği zaman, karanlıktan kinaye yapıldı ve başında zikredilmedi; çünkü manası bilinir. Görmez misin ki sen: sabahladı soğuk, akşamladi çıplak; ve kuzey esti dersin; böylece, kendileri için bir anma geçmemiş müenneslerden kinaye yaptı; çünkü manaları bilinir.
Ve الزّجّاج dedi: **جَلاَّها**; yani güneşi açıkladı; çünkü gündüz yayıldığı zaman o belirginleşir.
Ve الليث dedi: Ondan gamı **أَجْلَيْتُ**; yani ondan ferahlattın. Ve ondan gamlar **انْجلت**; tıpkı karanlığın **تَنْجَلِي** olması gibi.
Ve denir: Bana işin **جَلِيّةِ**sini haber ver; yani hakikatini.
النابغة dedi:
Onu saptıranları, açık bir gözle geri döndü
ve Cevlân’da **حَزْمٌ** ve **ناثِلُ** bırakıldı
Der ki: Haberi ilk geldiğinde onun haberini yalanladılar; sonra onu gömenler, gördükleri şeyin haberiyle geldiler.
İbnü’s-Sikkît: الكسائي dedi: Bunu senin **إجلاَك**ından, ve **أَجلاَك**ından, ve senin **جلالِكَ**ından yaptım; yani bunu senin sürüklemen sebebiyle yaptım.
**جول جيل** : اللّيث dedi: Savaşta bir **جَوْلَةً** olarak **جالُوا** denir; ve tufanda **جَوَلاناً** olarak **جالوا**; ve beldeleri **تَجْويلاً** olarak **جوَّلتُ**; yani içinde çok dolaştım.
Ve **الْجَوْلاَنُ**: rüzgârın yer yüzünde dolaştırdığı topraktır.
Dedi ki: **الْجَوْل** ve **الْجُول**; her biri **الْجَوَلَان** hakkında lugatlardır. Dedi ki: Toprak **جَال** etti ve **انْجال** etti denir. Dedi ki: onun **انْجِياله**i; onun sıyrılıp gitmesidir. Dedi ki: Kavme, kastı ve hidayeti terk ettikleri zaman: Şeytan onları **اجتالهم** etti denir; yani onunla sapıklıkta dolaştılar.
Hadiste: (Allah جلَّ وعزَّ dedi: Ben kullarımı hanîfler olarak yarattım; sonra şeytanlar onları **فاجتالتهم**)
Yani onları hafife aldı; böylece onunla dolaştılar.
Ve اللّيث dedi: **وِشَاحٌ جَايِلُ** ve **بطانٌ جَايِلُ**; o, yumuşaktır.
Ve denir: **وِشَاحٌ جالٌ**; tıpkı **كَبْشٌ صائِفٌ** ve **صَافٌ** denildiği gibi; ve silahı dikenli adam; ve **شَاكٌ**. Ve denir: Silahı kavim arasında **أَجَلْتُ**; onu hareket ettirdiğin, sonra taksimde onunla dağıttığın zaman. Ve denir: Onlar aralarında görüşü **أَجالوا**.
Ebû Ubeyd, الفرّاء’dan: Onlardan bir **جَوْلاً** **اجْتَلْتُ** ve onlardan bir **نَضْلَةً** **انتضَلْتُ**; ikisinin manası seçmedir.
Ebû Ubeyd: **الْجَالُ** ve **الْجولُ**; kuyunun aşağısından yukarısına kadar olan yanlarıdır.
Ebû’l-Heysem dedi: Görüşü ve tutarlılığı olan adama: **زَبْرٌ** ve **جَولٌ**u olan adam denir; yani, onun **جُولُه** yıkılmayacak bir sağlamlık. Ve onun **الجُول**ünün üstü **مَزبُورٌ**dur; ve **الجُول**ünün altı **الزَّبْرِ**den daha serttir.
Ve tutarlılığı ve azmi olmayan adama: Falanın **جُولٌ**u yoktur denir; yani onun **جُولُه** yıkılır; böylece **الزَّبْرُ**ün de düşmesinden emin olunmaz.
الرّاعي, Abdülmelik’i överken dedi:
Baban onların en azimlisidir, sen de onların emirisin
ve azimler yanında onların en şiddetlisi **جُولاً**
Ve meselde denir: Falanın ne **جُولٌ**u vardır ne **جالٌ**ı; yani onun azmi yoktur.
شَمر, İbnü’l-a‘râbî’den; dedi ki: **الجولُ**; suda olan kayadır; onun üzerinde kuyu duvarının örmesi olur; o kaya yerinden oynarsa kuyu çöker; işte **الجُول**ün aslı budur. Ve şu beyiti okudu:
İki rükün üzerine, bir yükselti üstünde yükseldi
uzak ipli bir kuyunun **جُولِ**ünden, derin
Ve اللّيث dedi: Vadi **جالاَ**; suyunun iki yanı; ve deniz **جالا**; iki kıyısı; hepsi **الأجوال**dır. Ve şu beyiti okudu:
Bir **مَجْهَلٍ**in iki **جالا**sı çekiştiği zaman, savuran
Ebû Ubeyde, الفرّاء’dan: Malın **جَوَلانُ**u: onun küçükleri ve kötüleridir. Ve **جَوْلان**: Şam’da bir köydür.
Ve اللحيانيّ dedi: **يومٌ جولانيُّ** ve **جَيْلانيّ**: çok topraklı ve tozlu.
Ve Âişe’den rivayet edildi: dedi ki: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) onun yanına girdiği zaman bir **مِجْوَلا** giyerdi.
Ebû’l-Abbâs dedi, İbnü’l-a‘râbî dedi: **المجْوَلُ**; göğüslüktür; o **الصِّدار**dır. Dedi ki: ve **المجوَلُ**; sahih dirhemdir. Ve **المجوَلُ**; muska/koruyucu nesnedir. Ve **المجولُ**: yaban eşeğidir. Ve **المجوَلُ**; gerdanlığın ortasında bulunan gümüşten bir hilâldir. Ve atlardan **الأجوليُّ**: hızlı dolaşan **الجَوَّالُ**dır.
**جلأ** : Ebû Zeyd: Adamı **جَلأْتُ**; onunla **جَلأً** olarak **أَجَلأُ**; onu yere serdiğim zaman. Ve elbisesiyle **جلأ** etti: onu attı.
Ebû Ubeyd: **الاجئِلال**; **الافعِلال** vezninde: korku ve ürperti.
Ve şu beyiti okudu:
Kalbin, korkusundan bir **اجْئِلاَلُ**u vardır
شَمر, İbnü’l-a‘râbî’den: **اجئلال**ın aslı **الوجل**dendir; dedim ki: Bu söz, ancak ters çevrilmiş olmasıyla doğru olur; sanki asılda **إيجْلال** idi; böylece **الياء** ve **الهمزة**, **الجيم**den sonra geri bırakıldı. Ve onda başka bir yön daha vardır.
Ebû Ubeyd dedi, Ebû Zeyd dedi: Sırtlanların isimlerindendir: **الجَيْأَل**.
Dedi ki: ve الكسائي dedi: o **الجَيْأَلة**dir.
Ebû’l-Heysem dedi, İbn بُزُرْج dedi: **الجيأَل** hakkında—o sırtlandır—**جأَلَت تجأَلُ** denir; toplandığı zaman.
Dedi:
Onun iki komşusu vardı, onu korumasız bırakmazlardı:
**أبو جَعْدَةَ** el-‘âdî ve **عَرفاءُ جَيْأَل**
**أبو جَعْدَةَ**: kurttur; **عَرفاء**: sırtlandır. Sırtlan koyun içinde toplandığı zaman, ikisinden her biri diğerini sahibinden alıkoyar. Ve Sîbeveyh onların sözü hakkında dedi: “Allah’ım, sırtlanı ve kurdu” yani ikisini bir araya getir; ikisi bir araya geldiği zaman koyun selamet bulur.
Dedi ki: ve **الجَأَثانُ**; devekuşunun yürüyüşü gibi ve ona benzeyen insan yürüyüşüdür. Ve o **جأثت جأَثاناً** etti.
Dedim ki: **اجْئِلال**ın, **جَأَلَ يجأَلُ**dan **افعِلال** olması da caizdir; gidip geldiği zaman; tıpkı “kalp **وجَف** etti” denildiği gibi; çırpındığı zaman.
**وجل** : اللّيث dedi: **الوجَل**; korkudur. Ben bu işten **وَجلٌ**üm. Ve **وجِلْتَ**; böylece sen **تَوجلَ** olursun. Ve başka bir lugat: **تَيْجلُ**. Ve **تأجل** denir. Ve o **وَجِلٌ** ve **أوْجل**dür. Ve şu beyiti okudu:
Ömrüne yemin olsun, ben bilmem; ve ben elbette **لأَوْجلُ**üm
ölüm hangimize önce saldıracak
**جيل** : Bize İbnُ رزين haber verdi; Muhammed b. Amr’dan; الشاه’dan; المؤرج’den; Allah جل وعز’in sözü hakkında: ( **إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ** ) (الأعراف: 27) yani onun **جِيلُه**; manası: onun cinsi.
Ve عمرو b. بجر dedi: **جَيْلانُ**; kralların hizmetkârlarıdır. Ve onlar **الجيل** ehlindendi. Ve şu beyiti okudu:
Ona, duvarının yanında **جَيلانُ** verildi
ve bakışı onda döndürdü; ta ki şaşırdılar
Ve الأصمعيّ okudu:
Ona **جَيلانَ** gönderdi; onun için yontuyorlar
demirle olan direkleri; böylece yarıldılar
Ve اللّيث dedi: **الجيلُ**; insanlardan her sınıftır: Türkler bir **جيل**dir; Çin bir **جيل**dir; çoğulu **أجيال**dır. Ve **جَيْلانُ**: Deylem’in arkasında müşriklerden bir **جيل**dir; onlara **جيلُ جيلان** denir.
**ولج** : (**نوادر الأعراب**)da: Falan, malını **توْليجاً** olarak **وَلَّجَ** etti; onu hayatında çocuklarından birine yaptığı zaman
insanlar bunu işittiler; böylece onu sormaktan vazgeçtiler.
Ve اللّيث dedi: **الولُوج**; giriştir. Allah جلَّ وعزَّ dedi: ( **وَلَمْ يَتَّخِذُواْ مِن دُونِ اللَّهِ وَلاَ رَسُولِهِ وَلاَ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً** ) (التوبة: 16).
Ebû Ubeyde dedi: **الوليجةُ**; iç sırdaşlıktır; ve o, **وَلَج يَلِجُ وُلوجاً**dan alınmıştır; girdiği zaman; yani kâfirlerle aralarında gizli bir sevgi edinmesinler.
Ve bana المنذريّ haber verdi; الغسّانيّden; Ebû Ubeyde’den; dedi ki: **وَلِيجَةُ**; bir şeyin içine, ondan olmayan bir şeyi soktuğun her şeydir; ve adam kavim içinde olur da onlardan olmazsa, o onların içinde bir **وليجةٌ**dir. Der ki: Allah ve Resûlü dışında, Müslümanlardan olmayan veliler edinmeyin. Ondan da onun sözü:
Şüphesiz kafiyeler, dar geçitlere **يَتَّلجْنَ** ederler
iş, onu **تَولّجهُ** etmeye dar gelir
Ve الفراء dedi: **الوليجةُ**; müşriklerden olan iç sırdaşlıktır.
Ve **التَّوْلَجُ**: ceylanların ve yaban sığırının inidir. Aslı (**وَوْلَج**)dir; böylece iki **الواو**dan biri **تاء**ya çevrildi. Ve o, **تَوْلَجِه**inde **اتَّلَجَ** etti. Ve sıcağın onu içinde **أَتْلَجُهُ** etmesi: yani onu içine sokmasıdır.
Ve اللّيث dedi: Bazı rukyelerde geldi: Allah’a, her üfleyenden ve saçmalayandan; ve her **تَالِجٍ** ve **وَالِج**in şerrinden sığınırım.
İbnü’l-a‘râbî dedi: Vadinin **أَوْلاَجُ**u: onun kıvrımları ve köşeleridir; bir tanesi **وَلَجَة**dir. Ve **الْوُلُج** olarak toplanır. İbnü’l-a‘râbî şu beyiti okudu:
Sen, düzlüklerin genişçe yayılanının oğlusun; ve
sana **الحُنِيُّ** ve **الْوُلُجُ** kıvrılmadı
Dedi ki: **الْحُنِيُّ**: sokaklardır; ve **الْوُلُجُ** onun gibidir. Ve **الْوُلُجُ**: yanlardır. Ve **الْوُلُجُ** ayrıca: bal kepçeleridir. İbnü’s-Sikkît dedi: **الوَلَجَةُ**; vadide, içinde ağaç olan bir yerdir. Ve şu beyiti okudu:
Ve sana **الحنِيُّ** ve **الوَلَجُ** uğramadı
Dedi ki: ve **الوَلَج**; **وَلَجةٍ**nin çoğuludur.
**لجأ** : Ebû Zeyd: Mekâna **لَجأَتُ** ettim; böylece ben ona **أَلْجأُ** olurum; **لُجوءًا** ve **وَلَجْأً** olarak. Ve falanı şeye **أَلْجَأْتُ**; **إِلْجاءً** olarak; onu zorladığın zaman. Ve **لَجَأ**: bir adam adıdır.
Denir: Şeyi **أَلْجَأْتُ**; onu bir **مَلْجأ** içinde tahkim ettiğin zaman. Ve **ولجاء**. Ve ona **الْتَجأْتُ**; **الْتِجاءً** olarak.
Ebû’l-Heysem dedi: **التَّلجِئَةُ**; seni, içi dışına aykırı bir işi yapmaya mecbur etmesidir; bu da, dışı görünen bir iş üzerine şahit tutma gibidir; içi ise bunun tersidir.
İbn شُميل dedi: Onu şuna **أَلْجأتُ**; yani onu zorladım. Dedi: Falan malını **ولجَّأ** etti; ve **التَّلجئَةُ**; onu mirasçılarından bazısına, bazısı dışında yapmasıdır; sanki ona sadaka veriyor gibidir; hâlbuki o onun mirasçısıdır. Dedi: ve **تَلجِئَةَ** ancak bir mirasçıya olur. İbnü’l-Enbârî dedi: **اللَّجَأُ**; hemzeli, kısaltılmıştır: sığındığın şey. Ve **اللجا**; kısaltılmış, hemzesizdir: **لجاةٍ**nin çoğuludur. O, dişi kurbağadır; erkeğine **لَجأَ** denir.
İbn شُميل dedi: Ve denir: Ey falan, senin bir **لَجَأٌ**ün var mı? Ve **اللَّجَأُ**: eş (kadın)dır. Ve اللِّحيانيّ dedi: Denir: Bende onda ne **حَوْجَاءُ** vardır ne **لَوْجَاء**; ve bende onda ne **حُوَيجاء** vardır ne **لُوَيجاء**; ikisi de uzatma iledir; yani bende onda ihtiyaç yoktur.
Ve başkası dedi: Denir: Benim onun üzerinde ne **عِوَجٌ**üm vardır ne **لِوَج**im.
**أجل** : اللّيث dedi: **الأجَلُ**; ölümde vaktin sonudur; ve borcun vadesi ve benzeri.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Onların üzerine **أَجَلْتُ**; **آجَلُ أَجْلاً**: yani bir suç sürükledim.
Ebû Amr dedi; ve denir: Onların üzerine **جَلَبْتُ** ve **جَرَرْتُ** ve **أَجَلتُ**; tek manadadır; yani işledim. الكسائي: Bunu senin **أَجْلاَك**ından ve **إجْلاكَ**ından ve senin **جَلاَلِكَ**ından yaptım; tek manadadır.
الحرانيّ, İbnü’s-Sikkît’ten: Bunu senin **أجْلكَ**inden yaptım; ve eğer (**مِنْ**)i düşürürsen: Bunu senin **أَجْلَكَ**inden yaptım dersin. Bu, Arapların sözüdür. Ve **من أجل**; senin sürüklemen sebebiyle. Ve eğer (**من**) ile gelirsen: senin **من أجلِكَ**inden. Ve dersin: Bu şey **أجَلَ** eder; **يأجِلُ**; böylece o **آجِل**dir; ve o, **الْعَاجل**in zıddıdır. Dedi: ve **الأجيلُ** ve **الْمُؤَجَّلُ**; bir vakte kadardır. Ve şu beyiti okudu:
**الأَجِيلِ**in gayesi, helâk çukurudur
الحرانيّ, İbnü’s-Sikkît’ten: **الأجْلُ**; onların üzerine bir kötülüğü **أجَلَ** etmenin masdarıdır; onu **أجْلاً** olarak **يَأجِلَهُ**; onu işlediği zaman.
خَوَّاتُ b. جُبَيْر dedi:
Aralarında iyi olan bir çadır ehliyle
hemen olan bir işte savaştılar; ben onun **آجِلُه**yim
Yani onun işleyeni.
Dedi: ve **الأَجْلُ**; yaban sığırından sürüdür; çoğulu **الآجَال**dır.
Dedi: ve الفَرَّاء bize nakletti: ve **الإجْلُ**; boyunda bir ağrıdır.
Ebû الجرَّاحِ’dan nakledildi: dedi ki: Bende bir **إجْلٌ** var; beni **فَأَجِّلوني** edin; yani beni tedavi edin.
ثعلب, İbnü’l-a‘râbî’den: O **الأَجَلُ** ve **الأَدَل**dir; o, yastığın sürtünmesinden boyun ağrısıdır.
Ve الأصمعيّ dedi: O **الْبَدَلُ** dadır. Ve Allah جلَّ وعزَّ’ün sözü: ( **مِنْ أَجْلِ ذالِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِى إِسْرَاءِيلَ** ) (المائدة: 32). **الأَلفُ**; “bunun sürüklemesi sebebiyle”den kesiktir. Ve bazen Araplar **مِنْ**i hazfeder de: Bunu şöyle için yaptım, **أجْلَ** kaza der. عَدِيّ dedi:
**أجْلَ** ki Allah sizi üstün kıldı
benim anlattığımın üstünde, sağlam ve izar ile
Şَمِر rivayet etti: **إجْلَ** ki Allah sizi üstün kıldı.
Ve اللّيث dedi: **الآجِلَة**; âhirettir; **العاجِلَةُ**; dünyadır.
Dedim ki: “Bunu senin **من أجلِكَ**inden yaptım” sözünün aslı, “Onun üzerine bir **أجْلاً** **أجَلَ** etti” sözündendir; yani işledi ve sürükledi. Ve **المَأجَل**: genişçe bir havuz benzeri; kanal suyu az olduğu zaman onda **يُؤْجَلُ** edilir; yani toplanır; sonra ekine akıtılır; Farsça **طَرخَا**dır.
Ve الليث’ten başkası dedi: **المأْجَلُ**; evlerden yağmur sularının toplandığı çukurdur. Dedim ki: “Senin **من أجلك**” sözünün aslı, “**أجَلْتُ**” sözünden alınmıştır; yani işledim; bu, “senin sürüklemen sebebiyle yaptım” gibidir.
Ve bazısı **المأْجَل**i hemzelemez; **الجيم**i kesreleyerek **الماجل** der; ve onu **المَجْل**den yapar; o, bir noktada toplanan sudur; bir işten yahut yanmadan suyla dolan.
Ve **أَجَلْ**: arkadaşının sana haber verdiği bir haberi tasdik etmendir. Böylece: Falan şöyle şöyle yaptı deriz; sen de ona sözünle tasdik edersin: **أجَلْ**. Ama **نعم** ise, içinde inkâr olmayan bir sözle soru soranın cevabıdır; sana “namaz kıldın mı?” der; sen de: **نعم** dersin.
