# ولغ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%BA/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%84%D8%BA/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ولغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%BA.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ولغ

ولغ السبع، والكلب وكل ذي خطم في الإناء ، وقال أبو زيد: ولغ في الشراب، ومنه، وبه يلغ، كيهب، وقال ابن دريد: يالغ فيه: لغة، ونسبه الليث لبعض العرب، قال: أرادوا بيان الواو فجعلوا مكانها ألفا، وأنشد على هذه اللغة لعبيد الله بن قيس الرقيات:
  ما مر يوم إلا وعندهمـا                      لحم رجال أو يالغان دما قلت: ويروى أو يولغان وهي لغة أيضا كما سيأتي للمصنف، وقد نسبه الجوهري لأبي زبيد الطائي، وأوله:
  مرضع شبلين في مغارهما                      قد نهزا للفطام أو فطمـا وقال ابن بري: هو لابن هرمة، وصوب الصاغاني قول الليث.
 قلت: ومثله قرأت في كتاب الأغاني لأبي الفرج، قال: وكان في قصيدته هذه أو يالغان بالألف، وكذلك روي عنه، ثم غيرته الرواة، سمعت ابن الأعرابي يقول: سئل يونس عن قول ابن قيس الرقيات: أو يالغان دما، فقال يونس: يجوز يولغان، ولا يجوز يالغان، فقيل له: قد قال ذلك ابن قيس، وهو حجازي فصيح، فقال: ليس بفصيح ولا ثقة، شغل نفسه بالشراب بتكريت، انتهى.
 وحكى اللحياني: ولغ يلغ، كورث يرث، وقال غيره: ولغ يولغ: مثل: وجل يوجل، ومنه رواية الجوهري: أو يولغان دما ولغا بالفتح، وأنشد ابن بري لحاجز الأسدي اللص:
  بغزو مثل ولغ الذئب حتى                      يثوب بصاحبي ثأر منـيم وقال آخر:
  بغزو كولغ الذئب غـاد ورائح                      وسير كنصل السيف لا يتعوج ولغ الذئب نسق لا يفصل بينهما فترة كعد الحاسب ويضم عن الفراء، وولوغا كقعود، وولغانا، محركة، أي: شرب ما فيه ماء أو دما بأطراف لسانه، أو أدخل لسانه فيه فحركه، وفي الحديث: إذا ولغ الكلب في إناء أحدكم فليغسله سبع مرات، أي: شرب منه بلسانه خاص بالسباع أي: أكثر ما يكون الولوغ في السباع ومن الطير بالذباب، يقال: ليس شيء من الطيور يلغ غير الذباب.
 وما ولغ اليوم ولوغا، بالفتح أي: لم يطعم شيئا، قاله ابن عبادس والزمخشري، وهو مجاز.
 والميلغ، والميلغة بكسرهما: الإناء يلغ فيه الكلب، واقتصر الجوهري على الأول، وزاد في الدم، وفي حديث علي رضي الله عنه، أن رسول الله صلى الله عليه وسلم بعثه ليدي قوما قتلهم خالد، فأعطاهم ميلغة الكلب يعني: أعطاهم قيمة كل ما ذهب لهم، حتى قيمة الميلغة، وقد مر ذكر الحديث أيضا في ر-د-ع.
 ووالغ: جبل بين الأحساء واليمامة قال:
  إذا قطعنا والغا والسبسـبـا
  ذكرت من ربعة قيلا مرحبا
  وخبز بر عندها ومشـربـا ووالغون، بكسر اللام: واد ولعله الذي ذكر، جمع بما حوله، قال الأغلب العجلي:
  نحن منعنا جوف والغينا

  وقد تدلى عنبا وتينا وإعرابه كنصيبين، كما في العباب.
 وولغون: ة، بالبحرين.
 والولغة: الدلو الصغيرة قال:
  شر الدلاء الولغة الملازمه
  والبكرات شرهن الصائمه وأولغ الكلب: سقاه، أو جعل له ماء أو شيئا يولغ فيه.
 ومن المجاز: رجل مستولغ: إذا كان لا يبالي ذما ولا عارا، وفي الأساس: ما يبالي بالمذام، يطلب أن يولغ في عرضه، وأنشد ابن بري لرؤبة:
  فلا تقسني بامرئ مستولغ ومما يستدرك عليه: ميالغ الكلاب: جمع ميلغ.
 وفي مثل: غزو كولغ الذئب، أي: متدارك، وقد مر شاهده.
 وفلان يأكل لحوم الناس، ويلغ في دمائهم، وهو مجاز.
 واستعار بعضهم الولوغ للدلو فقال:
  دلوك دلو يا دليح سابغه
  في كل أرجاء القليب والغه

### Türkçe

**ولغ** yırtıcı hayvanın, köpeğin ve her burunlu olanın kapta (su vb.) yalaması (içmesi)dir. Ebû Zeyd dedi: **ولغ** içecekte (içkide) yaladı (içti); ondan (şu da gelir): **وبه يلغ**; **كيهب** gibi. İbn Düreyd dedi: **يالِغ** onda: bir lehçedir; Lîs bunu bazı Araplara nisbet etti; dedi: **الواو**’yu beyan etmek istediler de onun yerine **ألف** yaptılar. Ve bu lehçe üzere Ubeydullah b. Kays er-Rukayyât’a ait olarak şu şiiri okuttu:
  “Hiçbir gün geçmez ki ikisinin yanında                      erkeklerin eti yahut **يالِغان** kan (olmasın).”

Dedim: “yahut **يولِغان**” diye de rivayet olunur; bu da bir lehçedir, musannif için ileride geleceği üzere. Cevherî onu Ebû Zübeyd et-Tâî’ye nisbet etmiştir; ve onun başı (ilk beyti) şudur:
  “İnlerinde iki aslan yavrusunu emziren                      sütten kesmeye dişlemişler yahut kesilmişler.”

İbn Berrî dedi: O, İbn Hirma’nındır; ve Sâğânî Lîs’in sözünü doğru buldu.

Dedim: Bunun benzerini Ebû’l-Ferec’in **كتاب الأغاني**’sinde okudum; dedi: Bu kasidesinde “yahut **يالِغان**” **ألف** ile idi; ve ondan böyle rivayet olundu; sonra râvîler onu değiştirdiler. İbnü’l-A‘râbî’yi işittim, dedi: Yûnus’a İbn Kays er-Rukayyât’ın “yahut **يالِغان** kan” sözü soruldu; Yûnus dedi: **يولِغان** caiz olur; **يالِغان** caiz olmaz. Ona denildi ki: Bunu İbn Kays söylemiştir; o Hicazlı fasih (bir şair)dir. Dedi: Fasih değildir ve güvenilir değildir; kendini Tekrît’te içkiyle meşgul etti. Bitti.

Lihyânî nakletti: **ولغ يلغ**; **كورث يرث** gibi. Başkası dedi: **ولغ يولغ**: **وجل يوجل** gibi. Ondan Cevherî’nin rivayeti: “yahut **يولِغان** kan”; **ولغا** fetha ile. İbn Berrî, Hâciz el-Esedî hırsız için şu beyti okuttu:
  “Kurdun **ولغ**’u gibi bir akınla, ta ki                      uyuyan birinin intikamı iki sahibine dönünceye dek.”

Bir başkası dedi:
  “Kurdun **ولغ**’u gibi bir akınla; giden ve gelen;                      ve bir yürüyüşle, kılıcın ağzı gibi, eğrilmez.”

**ولغ الذئب**: aralarında bir fetret ayırmaksızın ard arda (devamlı)dır; hesapçının sayması gibi. Ferrâ’dan: (fiil) damme ile (de gelir). Ve **ولوغا** **كقعود** gibi; ve **ولغانا** (harekeli): yani, içinde su yahut kan olan şeyi dilinin uçlarıyla içti; yahut dilini onun içine soktu da onu hareket ettirdi. Hadiste: “Köpek sizden birinin kabında **ولغ** ederse onu yedi kere yıkasın”; yani ondan diliyle içti. Yırtıcılara mahsustur; yani **الولوغ** en çok yırtıcılarda olur; kuşlardan da sinekte. Denir: Kuşlardan sinekten başka hiçbir şey **يلغ** etmez.

Ve bugün **ولوغا** (fetha ile) **ما ولغ**: yani hiçbir şey tatmadı; bunu İbn Abbâd ve Zemahşerî söyledi; bu mecazdır.

**الميلغ** ve **الميلغة** (ikisi de kesra ile): köpeğin içinde **يلغ** ettiği kaptır. Cevherî birincisiyle yetindi; ve kanda (kullanımını) artırdı. Ali رضى الله عنه hadîsinde: Resûlullah صلى الله عليه وسلم onu, Hâlid’in öldürdüğü bir kavme (diyet vermek üzere) gönderdi; onlara “**ميلغة الكلب**” verdi; yani onlara, kendilerinden giden her şeyin kıymetini verdi; hatta **الميلغة**’nin kıymetini (bile). Hadisin zikri **ر-د-ع**’da da geçti.

**ووالغ**: Ahsa ile Yemâme arasında bir dağdır. Dedi:
  “**ووالغ**’ı ve düzlükleri kestiğimizde,
  bir tepecikten ‘merhaba’ denildiğini hatırladım,
  yanında buğday ekmeği ve içecek (de).”

**ووالغون** (lâmın kesrası ile): bir vadidir; belki zikredilen odur; çevresindekilerle birlikte cem‘ edilmiştir. Ağleb el-Aclî dedi:
  “Biz **والغينا**’nın iç kısmını menettik.”

Ve (kelimenin) i‘râbı **كنصيبين** gibidir; **العباب**’da olduğu üzere.

**وولغون**: Bahreyn’de bir (yer)dir.

**الولغة**: küçük kovadır. Dedi:
  “Kovaların şerri, yapışıp kalan **الولغة**’dir;
  makaraların da şerri, susup duranlarıdır.”

**وأولغ الكلب**: ona su içirdi; yahut ona su veya içinde **يولغ** edeceği bir şey yaptı.

Mecazdan: **رجل مستولغ**: zemme ve ayıba aldırmadığı zaman. **الأساس**’ta: zemmeleri umursamaz; ırzında **يولغ** edilmesini ister. İbn Berrî, Ru’be için şu beyti okuttu:
  “Öyleyse beni **بامرئ مستولغ** ile kıyaslama.”

Ve ona (maddeye) istidrâk olunanlardandır: **ميالغ الكلاب**: **ميلغ**’in cem‘idir.

Ve şu meselde: “**غزو كولغ الذئب**”: yani peş peşe (ard arda)dır; şahidi geçti.

Ve “falanca insanların etlerini yer ve kanlarında **يلغ** eder”; bu mecazdır.

Bazıları **الولوغ**’u kova için istiâre etti de dedi:
  “Kovan, ey **دليح**; geniş bir kovadır;
  kuyunun her tarafında **والغه** (olarak).”
