# وله — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%87/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%84%D9%87/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وله](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%87.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: وله

الوَلَهُ: الحزن، وقيل: هو ذهاب العقل والتحير من شدّة الوجد أَو الحزن أَو الخوف. والوَلَهُ: ذهاب العقل لفِقْدانِ الحبيب. وَلهَ يَلِه مثل وَرِم يَرِمُ ويَوْلَهُ على القياس، ووَلَه يَلِهُ. الجوهري: وَلِهَ يَوْلَه وَلَهاً وولَهاناً وتَوَلَّه واتَّلَه، وهو افتعل، فأُدغم؛ قال مُلَيْحٌ الهذلي:
إِذا ما حال دون كلامِ سُعْدَى
تَنائي الدارِ، واتَّلَه الغَيُورُ
والوَلَهُ يكون من الحزن والسرور مثل الطَّرَبِ. ورجل وَلْهانُ ووالِهٌ وآلِهٌ، على البدل: ثَكْلانُ. وامرأَة وَلْهَى ووالهٌ ووالِهَةٌ ومِيلاهٌ: شديدة الحزن على ولدها، والجمع الوُلَّه، وقد وَلَّهها الحُزْنُ والجَزَعُ وأَوْلَهها؛ قال:
حاملةٌ دَلْوِيَ لا محمولَهْ،
مَلأَى من الماء كعينِ المُولَهْ
المُولَهُ: مُفْعَلٌ من الوَلَهِ، وكل أُنثى فارقت ولدها فهي والِهٌ؛ قال الأَعشى يذكر بقرة أَكل السباع ولدها:
فأَقبلَتْ والِهاً ثَكْلى على عَجَلٍ،
كلٌّ دهاها، وكلٌّ عندَها اجْتَمعا
ابن شميل: ناقة مِيلاهٌ، وهي التي فَقدت ولدها فهي تَلِهُ إِليه. يقال: وَلَهَتْ إِليه تَلِهُ أَي تَحِنُّ إِليه. شمر: المِيلاهُ الناقةُ تُرِبُّ بالفحل، فإِذا فَقَدَتْهُ وَلَهَتْ إِليه؛ وناقة والِهٌ. قال: والجمل إِذا فَقَدَ أُلاَّفَهُ فحنَّ إِليها والِهٌ أَيضاً؛ قال الكميت: وَلِهَتْ نفْسيَ الطَّرُوبُ إِليهم
وَلَهاً حالَ دون طَعْمِ الطعامِ
ولِهَتْ: حَنَّتْ. وناقة والِهٌ إِذا اشتدّ وَجْدُها على ولدها. الجوهري: المِيلاهُ التي من عادتها أَن يشتدّ وجْدُها على ولدها، صارت الواو ياء لكسرة ما قبلها؛ قال الكميت يصف سحاباً:
كأَنَّ المَطافِيلَ المَوالِيهَ وَسْطَه
يُجاوِبُهُنَّ الخَيْزُرانُ المُثَقَّبُ
والتَّوْلِيهُ: أَن يُفَرَّقَ بين المرأَة وولدها، زاد التهذيب: في البيع. وفي الحديث: لا تُوَلَّهُ والدةٌ على ولدها أَي لا تُجْعَلُ والهاً، وذلك في السبايا، والوَلَهُ يكون بين الوالدة وولدها، وبين الإِخوة، وبين الرجل وولده، وقد وَلَهتْ وأَوَلهها غيرُها، وقيل في تفسير الحديث: لا تُوَلَّه والدة على ولدها أَي لا يُفَرَّقُ بينهما في البيع، وكل أُنثى فارقت ولدها فهي والِهٌ. وفي حديث نُقَادَةَ الأَسَدِيِّ: غير أَن لا تُوَلِّه ذَاتَ ولد عن ولدها. وفي حديث الفَرَعَةِ: تُكْفِئُ إِناءَك وتُوَلِّه ناقَتَك أَي تَجْعَلُها والِهَةً بذبحك ولدها، وقد أَولَهْتُها ووَلَّهْتُها تَوْلِيهاٍ. وفي الحديث: أَنه نهى عن التَّوْلِيهِ والتَّبْرِيحِ. وماءٌ مُولَهٌ ومُوَلَّهٌ: أُرْسلَ في الصحراء فذهب؛ وأَنشد الجوهري: مَلأَى من الماء كعينِ المُولَهْ
ورواه أَبو عمرو:
تمشي من الماء كمشي المُولَهْ
قال ابن بري: يعني أَنها دلو كبيرة، فإذا رفعها من البئر رَفَعَتْ معها الدِّلاءَ الصِّغَار، فهي أَبداً حاملة لا محمولة لأَن الدلاءَ الصغارَ لا تحملها؛ وقول مُليح:
فهنَّ هَيَّجْنَنا، لمَّا بَدَوْنَ لَنا،
مِثْلَ الغَمامِ جَلْتْهُ الأُلَّهُ الهُوجُ
عَنى الرياحَ لأَنه يُسْمَعُ لها حَنِينٌ كحَنينِ الرياح، وأَراد الوُلَّهَ، فأَبدل من الواو همزة للضمة.
والمِيلاهُ: الريح الشديدة الهُبُوبِ ذاتُ الحَنِين. قال ابن دريد: وزعم قوم من أَهل اللغة أَن العنكبوت تسمَّى المُولَه، قال: وليس بثَبْتٍ. والمِيلَه: الفَلاةُ التي تُوَلِّه الناسَ وتُحَيِّرُهم؛ قال رؤبة: به تَمَطَّتْ غَوْلَ كلّ مِيلَهِ
بنا حَراجِيجُ المَهاري النُّفَّهِ
أَراد البلاد التي تُوَلِّهُ الإِنسان أَي تحيره.
والوَلِيهةُ: اسم موضع.
والوَلَهانُ: اسم شيطان يُغْري الإِنسانَ بكثرة استعمال الماء عند الوضوء. وفي الحديث: الوَلَهانُ اسم شيطان الماءِ يُولِعَ الناسَ بكثرة استعمال الماء؛ وأَما ما أَنشده المازني:
قد صَبَّحَتْ حَوْضَ قِرىً بَيُّوتا،
يَلِهَنَ بَرْدَ مائِه سُكُوتا،
نَسْفَ العجوزِ الأَقِطَ المَلْتُوتا
قال: يَلِهْنَ بردَ الماء أَي يُسْرِعْنَ إِليه وإِلى شربه ولَهَ الوالِه إِلى ولدها حَنِيناً.

### Türkçe

**الوَلَهُ**: hüzün; ve denildi ki: o, şiddetli **الوجد** yahut hüzün yahut korkudan aklın gitmesi ve şaşkınlıktır. Ve **الوَلَهُ**: sevgilinin kaybı sebebiyle aklın gitmesidir. **وَلهَ يَلِه**; **وَرِم يَرِمُ** gibi; ve القياس üzere **ويَوْلَهُ**; ve **وَلَه يَلِهُ**. el-Cevherî: **وَلِهَ يَوْلَه وَلَهاً وولَهاناً وتَوَلَّه واتَّلَه**; ve o **افتعل**’dir, sonra idğam edildi; dedi ki Müleyh el-Hüzelî:

İzâ mâ hâle dûne kelâmi Su‘dâ
Tenâî’d-dâri, vettelehe’l-gayûru

Ve **الوَلَهُ**, **الطَّرَبِ** gibi, hüzünden ve sevinçten olur. Ve bir adam **وَلْهانُ** ve **والِهٌ** ve **آلِهٌ**, بدل üzere: **ثَكْلانُ**. Ve bir kadın **وَلْهَى** ve **والهٌ** ve **والِهَةٌ** ve **مِيلاهٌ**: çocuğuna karşı şiddetli hüzünlü; çoğulu **الوُلَّه**; ve hüzün ve **الجَزَعُ** onu **وَلَّهها** etti ve onu **أَوْلَهها** etti; dedi ki:

Hâmiletun dalvîye lâ mahmûleh,
Mel’â mine’l-mâ’i ke‘ayni’l-mûleh

**المُولَهُ**: **الوَلَهِ**’den **مُفْعَلٌ**’dir; ve her dişi, yavrusundan ayrıldıysa o **والِهٌ**’dir; dedi ki el-A‘şâ, yırtıcıların yavrusunu yediği bir ineği zikrederek:

Feakbelet vâlihan seklâ ‘alâ ‘acelin,
Kullun dehâhâ, ve kullun ‘indehâ’ctema‘â

İbn Şümeyl: **مِيلاهٌ** bir deve; o, yavrusunu kaybetmiş olandır; böylece ona doğru **تَلِهُ** eder. Denir: **وَلَهَتْ إِليه تَلِهُ** yani ona özlem duyar. Şemmer: **المِيلاهُ** erkek deveye alışmış dişi devedir; sonra onu kaybedince ona **وَلَهَتْ** eder; ve **والِهٌ** bir deve. Dedi: ve erkek deve, ülfet ettiği dişisini kaybedince ona özlem duyarsa o da **والِهٌ**’dir; dedi ki el-Kümeyt:

Velihet nefsiy’et-tarûbu ileyhim
Velahan hâle dûne ta‘mi’t-ta‘âm

**ولِهَتْ**: özlem duydu. Ve bir deve **والِهٌ**, yavrusuna karşı **وَجْدُها** şiddetlendiği zaman. el-Cevherî: **المِيلاهُ**, âdeti yavrusuna karşı **وَجْدُها**’nın şiddetlenmesi olan dişidir; öncesindeki kesre sebebiyle vav yâ’ya döndü; dedi ki el-Kümeyt, bir bulutu vasfederek:

Keenne’l-metâfîle’l-mevâliye vestahû
Yücâvibuhunne’l-hayzurânu’l-müsekkabu

Ve **التَّوْلِيهُ**: kadın ile çocuğu arasının ayrılmasıdır; et-Tehzîb artırdı: satışta. Ve hadiste: **لا تُوَلَّهُ والدةٌ على ولدها** yani **والهاً** kılınmaz; bu, esir kadınlar hakkındadır; ve **الوَلَهُ**, anne ile çocuğu arasında, kardeşler arasında, adam ile çocuğu arasında olur; ve **وَلَهتْ** ve başkası onu **أَوَلهها** etti; ve hadisin tefsirinde denildi ki: **لا تُوَلَّه والدة على ولدها** yani satışta ikisinin arası ayrılmaz; ve her dişi, yavrusundan ayrıldıysa o **والِهٌ**’dir. Ve **نُقَادَةَ الأَسَدِيِّ** hadîsinde: **غير أَن لا تُوَلِّه ذَاتَ ولد عن ولدها**. Ve **الفَرَعَةِ** hadîsinde: **تُكْفِئُ إِناءَك وتُوَلِّه ناقَتَك** yani yavrusunu boğazlamanla onu **والِهَةً** kılarsın; ve onu **أَولَهْتُها** ve onu **وَلَّهْتُها تَوْلِيهاٍ**. Ve hadiste: **أَنه نهى عن التَّوْلِيهِ والتَّبْرِيحِ**. Ve **ماءٌ مُولَهٌ ومُوَلَّهٌ**: çöle salındı da gitti; ve el-Cevherî inşâd etti:

Mel’â mine’l-mâ’i ke‘ayni’l-mûleh

Ve onu Ebû ‘Amr rivayet etti:

Temşî mine’l-mâ’i kemşy’i’l-mûleh

İbn Berrî dedi: yani o büyük bir kovadır; onu kuyudan kaldırınca onunla birlikte küçük kovaları da kaldırır; böylece o daima taşıyandır, taşınan değildir; çünkü küçük kovalar onu taşımaz; ve Müleyh’in sözü:

Fehunne heyyecnâ, lemmâ bedevne lenâ,
Misle’l-gamâmi celtehu’l-üllehu’l-hûcu

Rüzgârları kastetti; çünkü onlara, rüzgârların iniltisi gibi bir iniltinin işitilmesi vardır; ve **الوُلَّهَ**’yi istedi; böylece dammeden dolayı vavdan hemzeyi بدل etti.

Ve **المِيلاهُ**: şiddetli esiş sahibi, iniltisi olan rüzgâr. İbn Düreyd dedi: dil ehlinin bir topluluğu, örümceğin **المُولَه** diye adlandırıldığını iddia etti; dedi: ve bu sabit değildir. Ve **المِيلَه**: insanları **تُوَلِّه** eden ve onları şaşırtan çöl; dedi ki Ru’be:

Bihî temattat gavle kulli mîleh
Binâ harâcîcu’l-mehârî’n-nuffeh

İnsanı **تُوَلِّهُ** eden, yani onu şaşırtan beldeleri kastetti.

Ve **الوَلِيهةُ**: bir yer adıdır.

Ve **الوَلَهانُ**: abdestte suyu çok kullanmakla insanı kışkırtan bir şeytanın adıdır. Ve hadiste: **الوَلَهانُ** su şeytanının adıdır; insanları suyu çok kullanmaya düşkün kılar; ama el-Mâzinî’nin inşâd ettiği şeye gelince:

Kad sabbahat havda kirâ beyûtâ,
Yilehne berde mâ’ihî sukûtâ,
Nesfe’l-‘acûzi’l-ekıta’l-meltûtâ

Dedi: **يَلِهْنَ** suyun soğuğunu yani ona ve onu içmeye sürat ederler; ve **وَلَهَ** olan **الوالِه** yavrusuna, özlemle (yönelir).
