# ولي — Lane's Lexicon

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A/sozluk/lexicon
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%84%D9%8A/entries/lexicon

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md)
- Lane's Lexicon: Edward W. Lane · 19. yy

## Madde başı: ولى

وَلِيَهُ
1 وَلِيَهُ ذ , (S, Msb, K,) and وَلِى عَلَيْهِ, (Msb, K,) inf. n. وِلَايَةٌ (S, Msb, K,) and وَلَايَةٌ, (K,) or the former is a simple subst., (TA,) and signifies the office, and authority, (K,) He held command or authority over it; had charge of it; presided over it, or superintended it, (namely a thing, S, Msb, K, and a country, province, town, or the like, S, Msb,) as a prefect, commander, governor, lord, prince, king, administrator, or manager; (K, TA;) i. q. ↓ تَوَلَّاهُ. (Msb.) ― -b2- وَلِىَ كَذَا He performed the act or office of doing such a thing; he did such a thing himself.

وَلَّى
2 وَلَّى ذ He caused to turn away, or back. (Kur-لn, ch. ii. v. 136.) ― -b2- He caused to turn towards, with acc. (Idem, ch. ii. v. 139.) ― -b3- He turned away, or departed. (TA.) ― -b4- وَلَّى عَنْهُ He turned away from, avoided, shunned, and left, him or it. (Msb.) ― -b5- وَلَّتِ الحَرْبُ [The war declined]. (A, K, in art. سفر.) ― -b6- وَلَّى هَارِبًا He went back, or retreated, fleeing. (S.) ― -b7- وَلَّيْتُهُ ظَهْرِى I placed him behind me, and betook myself to defending him. (TA in art. شزن.) ― -b8- More commonly I turned my back upon him, or it: see Har, p. 564. ― -b9- وَلَّى اللَّيْلُ لِيَذْهَبَ The night [declined, i. e.] retreated to depart; syn. أَدْبَرَ. (T in art. دبر.) ― -b10- وَلَّى أَمْرُ القَوْمِ لِفَسَادِ The case of the people, or party, declined, or became reduced to a bad state; syn. أَدْبَرَ. (M in art. دبر.) ― -b11- [وَلَّى كِبَرًا, and وَلَّى alone, both of frequent occurrence in the lexicons, &c., He became in a declining state by reason of age.] وَلَّى said of a man is syn. with دَبَرَ; as also شَيَّخَ. (S in art. دبر.) See also two exs., p. 75, col. 3. ― -b12- التَّوْلِيَةُ, like الاِدْبَارُ, properly signifies Retrogression; and hence, like this English word, tropically, declension. ― -b13- وَلَّاهُ أَمْرًا He set him over the thing; appointed him superintendent of it; or set him to do it; as also اِيَّاهُ ↓ أَوْلَاهُ. ― -b14- وَلَّى دُبُرَهُ and وَلَّاهُ دُبُرَهُ; see دُبُرٌ, and see three phrases voce ذَنَبٌ.

وَالَاهُ
3 وَالَاهُ ذ It was next, or adjacent, to it. Said of one place or tract with respect to another. ― -b2- وَالَى He made a consecution, or succession, of one to the other; (S, K;) بَيْنَهُمَا between them two; (S;) or بَيْنَ الأَمْرَيْنِ between the two things or affairs; he made a successive connexion, or no interruption. (K.) And والاه He made it consecutive, successive, or uninterrupted, in its progressions, or gradations, or the like; syn. تَابَعَهُ [which see]. (Msb.) ― -b3- وَالَاهُ, (MA,) inf. n. مُوَالَاةٌ, (S, KL, TA,) He befriended him, or was friendly to him. (S, MA, KL, TA.) See شَايَعَهُ.

أَوْلَى
4 أَوْلَى ذ He gave: and he made near. (KL.) ― -b2- أَوْلَاهُ مَعْرُوفًا He did to him, or conferred upon him, a benefit, or favour; syn. أَسْدَاه اِلَيْهِ; as though he made it cleave to him, being next to him: or he put him in possession of it. (TA.) You say also, أَوْلَاهُ ذُلَّا [He brought upon him abasement, or ignominy], (S, K, in art. خسف,) and الذُّلَّ وَالهَوَانَ. (Msb in that art., voce خَسْفٌ, q. v.)

تَوَلَّى
5 تَوَلَّى ذ He turned himself, الى towards. (Jel, ii. 139.) He turned away (Idem, xix. 50; and S, Msb) عَنْهُ from him, or it. (S.) ― -b2- تَوَلَّى He turned the back to another: see a verse in art. فيل, conj. 1. ― -b3- تولّى أَمْرًا He took upon himself an affair. ― -b4- تَوَلَّى كِبْرَهُ He took upon himself, or undertook, the main part thereof; syn. تَحَمَّلَ مُعْظَمَهُ. (Jel, xxiv. ii.) ― -b5- تَولَّاهُ: see وَلِيَهُ.

اِسْتَوْلَى عَلَيْهِ
10 اِسْتَوْلَى عَلَيْهِ ذ He mastered, or gained the mastery over, him or it; (Msb;) he got it in his hand, possession, or power. (TA.) ― -b2- اِسْتَوْلَتْ عَلَيْهِ الحُجَّةُ [The argument, allegation, or pled, overcame him]. (L in art. بهت.)

وَلِىٌّ
وَلِىٌّ ذ The manager of a thing, or of the affairs of another: (Msb:) the guardian, or manager of the affairs, and maintainer, of an orphan: the guardian of a women, who affiances her, and independently of whom marriage cannot be contracted by her. (TA.) The executor of a deceased person: (Bd, xvii. 35:) the heir of a deceased person. (Bd, Jel, ibid.) The hair [or next-of-kin] of a slain person, (Bd, Jel, xvii. 35,) who has the management of the affairs after the death of that person. (Bd, ibid.) And the slayer's next-of-kin, who is answerable for him. ― -b2- وَلِىُّ عَهْدٍ and وِلَايَةُ عَهْدٍ: see art. عهد. ― -b3- وَلِىّ اللّٰهِ may be rendered The friend of God: or وَلِىٌّ has the meaning of an act. part. n., i. e. the constant obeyer [of God]: or that of a pass. part. n., i. e. [the favourite of God;] the object of the constant beneficence and favours of God. (TA.) See عَدُوٌّ. ― -b4- أَللّٰهُ وَلِىُّ الحَمْدِ signifies both مُسْتَحِقُّهُ and صَاحِبُهُ. (IbrD.) ― -b5- وَلِىٌّ pl. أَوْلِيَاءُ A saint, &c. ― -b6- وَلِىٌّ The rain after the وَسْمِىّ. (TA in art. عنو.)

وَلَآءٌ
وَلَآءٌ ذ Relationship: so in the phrase بَيْنَهُمَا وَلَآءٌ [Between them two is relationship]. (JM.) ― -b2- Also used for أَصْحَابُ وَلَآءٍ: see a verse cited voce عَيْرٌ. ― -b3- وَلَآءٌ The right to the inheritance of the property left by an emancipated slave.

وِلَايَةٌ
وِلَايَةٌ ذ : see وَلِىٌّ.

وَالٍ
وَالٍ ذ A prefect, governor, ruler, king, regent, judge, magistrate, &c. See مَعُونَةُ.

فُلَانٌ أَوْلَى بِكَذَا
فُلَانٌ أَوْلَى بِكَذَا ذ Such a one is more, or most, entitled to such a thing; has a better, or the best, right, or title, or claim, to it; is more, or most, deserving, or worthy, of it; is more, or most, competent to it; is more, or most, fit for it; syn. أَحَقُّ بِهِ. (Msb.) But see أَحَقٌّ. See also an ex. voce أُولُو, from the Kur, viii., last verse, and xxxiii. 6. ― -b2- أَوْلَى بِشَىْءٍ More worthy, or deserving, of a thing. More fit, apt, or proper, for a thing. ― -b3- بِالطَّرِيقِ لِأَوْلَى A fortiori: see طَرِيقٌ.

مَوْلًى
مَوْلًى ذ A lord, or chief; syn. سَيِّدٌ. (TA in the addenda.) ― -b2- The son of a paternal uncle: (S, Msb:) or a relation, (K,) such as a son of a paternal uncle (IAar, K) and the like, (K,) [i. e.] and such as a son of a sister. (IAar, TA.) ― -b3- And A freedman; (S, Msb, K;) so called because he is in the condition of the son of a paternal uncle; being one [under the patronage of his emancipator, i. e.,] whom the emancipator is bound to aid, and whose property he inherits if he dies having no [natural or other legal] heir. (TA.) And (K) a slave: (M, K:) fem. with ة. (M.)

مَوَالِيَا
مَوَالِيَا ذ , vulg. مَوَّال (not مَوَالِيَّا) A kind of short poem, generally of five lines, of which all but the penultimate end with the same rhyme: see note 5 to ch. xxvi. of my “ 1001 Nights. ”

### Türkçe

**وَلِيَهُ**
1 **وَلِيَهُ** ذ , (S, Msb, K,) ve **وَلِى عَلَيْهِ**, (Msb, K,) mastar ismi **وِلَايَةٌ** (S, Msb, K,) ve **وَلَايَةٌ**, (K,) yahut birincisi basit bir isimdir, (TA,) ve “görev”i ve “yetki”yi ifade eder; (K;) onun üzerinde komuta yahut yetki sahibi oldu; onun işini üstlendi; onun başında bulundu yahut onu denetledi, (yani bir şeyin, S, Msb, K, ve bir ülkenin, eyaletin, şehrin veya benzerinin, S, Msb,) bir vali, kumandan, yönetici, efendi, emir, kral, idareci veya müdür olarak; (K, TA;) yani ↓ **تَوَلَّاهُ**. (Msb.) ― -b2- **وَلِىَ كَذَا** Şöyle bir şeyi yapma fiilini yahut görevini yerine getirdi; o şeyi bizzat yaptı.

**وَلَّى**
2 **وَلَّى** ذ Döndürdü; yüz çevirmeye yahut geri çevirmeye sebep oldu. (Kur-لn, b. ii. a. 136.) ― -b2- Yöneltti; -e doğru çevirmeye sebep oldu; mef’ûl ile. (Idem, b. ii. a. 139.) ― -b3- Yüz çevirdi yahut ayrıldı. (TA.) ― -b4- **وَلَّى عَنْهُ** Ondan yüz çevirdi, kaçındı, sakındı ve onu yahut onu (şeyi) terk etti. (Msb.) ― -b5- **وَلَّتِ الحَرْبُ** [Savaş geriledi]. (A, K, md. سفر’da.) ― -b6- **وَلَّى هَارِبًا** Kaçarak geri döndü yahut geri çekildi. (S.) ― -b7- **وَلَّيْتُهُ ظَهْرِى** Onu arkamda bıraktım ve onu savunmaya koyuldum. (TA md. شزن’da.) ― -b8- Daha yaygın olarak: Ona yahut ona (şeye) arkamı döndüm: bk. Har, s. 564. ― -b9- **وَلَّى اللَّيْلُ لِيَذْهَبَ** Gece [geriledi, yani] gitmek üzere geri çekildi; eşanlamlısı **أَدْبَرَ**. (T md. دبر’da.) ― -b10- **وَلَّى أَمْرُ القَوْمِ لِفَسَادِ** Kavmin yahut topluluğun işi geriledi yahut kötü bir hâle indirgenmiş oldu; eşanlamlısı **أَدْبَرَ**. (M md. دبر’da.) ― -b11- [**وَلَّى كِبَرًا**, ve **وَلَّى** tek başına; ikisi de sözlüklerde vb. çokça geçer; yaş sebebiyle gerileme hâline girdi.] **وَلَّى** bir adam hakkında, **دَبَرَ** ile eşanlamlıdır; ayrıca **شَيَّخَ** ile de. (S md. دبر’da.) Ayrıca bk. iki örnek, s. 75, sütun 3. ― -b12- **التَّوْلِيَةُ**, **الاِدْبَارُ** gibi, aslında “geri gidiş”i ifade eder; buradan, bu İngilizce kelime gibi mecazen “gerileme”yi (declension) ifade eder. ― -b13- **وَلَّاهُ أَمْرًا** Onu o işin başına koydu; onu onun üzerinde gözetmen tayin etti; yahut onu onu yapmaya memur etti; ayrıca **اِيَّاهُ** ↓ **أَوْلَاهُ**. ― -b14- **وَلَّى دُبُرَهُ** ve **وَلَّاهُ دُبُرَهُ**; bk. **دُبُرٌ**, ve bk. **ذَنَبٌ** maddesinde üç ibare.

**وَالَاهُ**
3 **وَالَاهُ** ذ Ona bitişik yahut komşu oldu. Bir yerin yahut arazinin bir başkasına nispetle söylenir. ― -b2- **وَالَى** Birini ötekine ard arda getirdi yahut peş peşe kıldı; (S, K;) **بَيْنَهُمَا** ikisinin arasında; (S;) yahut **بَيْنَ الأَمْرَيْنِ** iki şey yahut iki iş arasında; ardışık bir bağ kurdu yahut kesinti bırakmadı. (K.) Ve **والاه** Onu, ilerleyişlerinde yahut derecelenmelerinde yahut benzerinde, ardışık, peş peşe yahut kesintisiz kıldı; eşanlamlısı **تَابَعَهُ** [bk.]. (Msb.) ― -b3- **وَالَاهُ**, (MA,) mastar ismi **مُوَالَاةٌ**, (S, KL, TA,) Ona dostluk etti yahut ona dost oldu. (S, MA, KL, TA.) Bk. **شَايَعَهُ**.

**أَوْلَى**
4 **أَوْلَى** ذ Verdi; ve yaklaştırdı. (KL.) ― -b2- **أَوْلَاهُ مَعْرُوفًا** Ona bir iyilik yahut lütuf yaptı yahut ona ihsan etti; eşanlamlısı **أَسْدَاه اِلَيْهِ**; sanki onu ona bitiştirdi, ona yakın olmakla: yahut onu ona sahip kıldı. (TA.) Şöyle de dersin: **أَوْلَاهُ ذُلَّا** [ona zillet yahut aşağılanma getirdi], (S, K, md. خسف’da,) ve **الذُّلَّ وَالهَوَانَ**. (Msb aynı maddede, **خَسْفٌ** lafzında, bk.)

**تَوَلَّى**
5 **تَوَلَّى** ذ Kendi kendini çevirdi, **الى** -e doğru. (Jel, ii. 139.) Yüz çevirdi (Idem, xix. 50; ve S, Msb) **عَنْهُ** ondan yahut ondan (şeyden). (S.) ― -b2- **تَوَلَّى** Başkasına arkasını döndü: bk. md. فيل’de, 1. bâbda bir beyit. ― -b3- **تولّى أَمْرًا** Bir işi üzerine aldı. ― -b4- **تَوَلَّى كِبْرَهُ** Onun ana kısmını üzerine aldı yahut üstlendi; eşanlamlısı **تَحَمَّلَ مُعْظَمَهُ**. (Jel, xxiv. ii.) ― -b5- **تَولَّاهُ**: bk. **وَلِيَهُ**.

**اِسْتَوْلَى عَلَيْهِ**
10 **اِسْتَوْلَى عَلَيْهِ** ذ Ona yahut ona (şeye) galip geldi; (Msb;) onu eline, mülkiyetine yahut kudretine aldı. (TA.) ― -b2- **اِسْتَوْلَتْ عَلَيْهِ الحُجَّةُ** [Delil, iddia yahut hüccet ona galip geldi]. (L md. بهت’da.)

**وَلِىٌّ**
**وَلِىٌّ** ذ Bir şeyin yahut başkasının işlerinin yöneticisi: (Msb:) bir yetimin işlerinin velisi yahut yöneticisi ve onun geçimini sağlayan: bir kadının velisi; onu nişanlayan ve onun bağımsız olarak onunla nikâh akdedemeyeceği kimse. (TA.) Bir ölünün vasisi: (Bd, xvii. 35:) bir ölünün varisi. (Bd, Jel, aynı yer.) Öldürülmüş bir kimsenin velisi [yahut en yakın akrabası], (Bd, Jel, xvii. 35,) o kimsenin ölümünden sonra işlerin idaresi kendisine ait olan. (Bd, aynı yer.) Ve öldürenin en yakın akrabası; onun için sorumlu olan. ― -b2- **وَلِىُّ عَهْدٍ** ve **وِلَايَةُ عَهْدٍ**: bk. md. عهد. ― -b3- **وَلِىّ اللّٰهِ** “Allah’ın dostu” diye tercüme edilebilir: yahut **وَلِىٌّ** bir ism-i fâil manasındadır; yani [Allah’a] sürekli itaat eden: yahut ism-i mef’ûl manasındadır; yani [Allah’ın sevgilisi;] Allah’ın sürekli ihsan ve lütuflarının konusu olan. (TA.) Bk. **عَدُوٌّ**. ― -b4- **أَللّٰهُ وَلِىُّ الحَمْدِ** hem **مُسْتَحِقُّهُ** hem de **صَاحِبُهُ** manasına gelir. (IbrD.) ― -b5- **وَلِىٌّ** çoğulu **أَوْلِيَاءُ** Bir veli, vb. ― -b6- **وَلِىٌّ** **وَسْمِىّ**’den sonraki yağmur. (TA md. عنو’da.)

**وَلَآءٌ**
**وَلَآءٌ** ذ Akrabalık: **بَيْنَهُمَا وَلَآءٌ** ibaresinde olduğu gibi [İkisinin arasında akrabalık vardır]. (JM.) ― -b2- Ayrıca **أَصْحَابُ وَلَآءٍ** için kullanılır: bk. **عَيْرٌ** lafzında zikredilen bir beyit. ― -b3- **وَلَآءٌ** Azat edilmiş kölenin bıraktığı malın mirasına hak.

**وِلَايَةٌ**
**وِلَايَةٌ** ذ : bk. **وَلِىٌّ**.

**وَالٍ**
**وَالٍ** ذ Bir vali, yönetici, hükümdar, kral, naip, kadı, hâkim, vb. Bk. **مَعُونَةُ**.

**فُلَانٌ أَوْلَى بِكَذَا**
**فُلَانٌ أَوْلَى بِكَذَا** ذ Filân kimse, şöyle bir şeye daha çok yahut en çok hak sahibidir; ona daha iyi yahut en iyi hakka, unvana yahut iddiaya sahiptir; ona daha çok yahut en çok layıktır yahut değerdir; ona daha çok yahut en çok ehildir; ona daha çok yahut en çok uygundur; eşanlamlısı **أَحَقُّ بِهِ**. (Msb.) Fakat bk. **أَحَقٌّ**. Ayrıca bk. **أُولُو** lafzında bir örnek; Kur’ân’dan, viii., son âyet, ve xxxiii. 6. ― -b2- **أَوْلَى بِشَىْءٍ** Bir şeye daha layık yahut değer. Bir şeye daha uygun, yatkın yahut münasip. ― -b3- **بِالطَّرِيقِ لِأَوْلَى** Evleviyetle: bk. **طَرِيقٌ**.

**مَوْلًى**
**مَوْلًى** ذ Bir efendi yahut reis; eşanlamlısı **سَيِّدٌ**. (TA zeyillerde.) ― -b2- Baba tarafından amcanın oğlu: (S, Msb:) yahut bir akraba, (K,) baba tarafından amcanın oğlu (IAar, K) ve benzeri, (K,) [yani] kız kardeşin oğlu gibi olanlar da. (IAar, TA.) ― -b3- Ve azatlı; (S, Msb, K;) baba tarafından amcanın oğlu durumunda olduğu için böyle adlandırılır; [yani azat edenin himayesi altında olan,] azat edenin yardım etmekle yükümlü olduğu ve [tabiî yahut başka hukukî] mirasçısı yokken ölürse malını miras aldığı kimse. (TA.) Ve (K) bir köle: (M, K:) dişili ة ile. (M.)

**مَوَالِيَا**
**مَوَالِيَا** ذ , halk arasında **مَوَّال** ( **مَوَالِيَّا** değil) Beş mısralık olan ve sondan bir önceki hariç hepsi aynı kafiyeyle biten kısa bir şiir türü: bk. “1001 Nights”ımın xxvi. bölümüne not 5.
