# ومح (و-م-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%85%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%85%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - م - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%85%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والميم
حمى ، حام ، محا ، ماح ، وحم ، ومح ، أمح ، حمأ ، احمومى .
حمى : قال الليثُ : الحَمْوُ أبو الزّوج وأخُو الزّوج ، وكلُّ مَن وَلِيَ الزَّوْجَ من ذِي قرابته فهم أَحْمَاءُ المرأة ، فَأُمُّ زوجها حَمَاتُها . وفي الحَمْو ثلاث لغات : هو حَمَاهَا مثل عَصَاها ، وحَمُوها مثل أبوها ، وحَمْؤُها مهموز ومقصور .
ابن السكيت عن الأصمعيّ قال : حماةُ المرأة أُمُّ زَوْجِهَا ولا لُغَةَ فيها غيرُ هذه . قال وأمّا أَبُو الزوج فيقال : هذا حَمُوها ، ومررت بِحَمِيها ، ورأيت حَمَاهَا ، وهذا حَمٌ في الانفراد . ويقال : هذا حَمَاها ورأيت حَمَاهَا ومررت بِحمَاهَا ، وهذا حَماً في الانفراد . وزاد الفراء حَمْؤُهَا ساكنةُ الميم مهموزةٌ ، وحَمُها بترك الهمزة ، وأنشد :
هي ما كَنَّتِي وتَزْ
عُمُ أَنّي لها حَمُ
وقال : وكل شيء من قِبَل الزوجِ أَبُوه أو أَخُوه أو عَمُّه فهم الأَحْمَاءُ .
وقال رجل كانت له امرأةٌ فطلّقها وتزوّجها أَخُوه فأنشأ يقول :
لقد أَصْبَحَتْ أسماءُ حِجْراً مُحَرَّماً
وأصبحْتُ من أَدْنَى حُمُوَّتِها حَمَا
أي أصبحتُ أخا زَوْجِها بعدما كنتُ زَوْجَها .
وفي حديث عمر أَنَّهُ قال : ما بَالُ رجَالٍ لا يزَالُ أَحَدُهم كاسراً وِسَادَهُ عند مُغْزِيَةٍ يتحدّث إليها ؟ عليكم بالجَنْبَةِ .
وفي حديث آخَرَ : ( لا يدخُلَنّ رجلٌ على امْرأةٍ وإن قيل حَمُوها ، أَلاَ حَمُوها المَوْتُ ) .
قال أبو عُبيد في تفسير الحَمْو ولغاتِه عن الأصمعيّ نحواً مما ذكره ابنُ السكّيت .
قال أبو عبيد : وقوله ( أَلاَ حَمُوها الموتُ ) يقول فَلْتَمُتْ ولا تَفْعَلْ ذلك ، فإذا كان هذا رَأْيَه في أبي الزَّوْجِ وهو مَحْرَمٌ فكيف بالغريب ؟
قلت : وقد تدبّرت هذا التفسيرَ فلم أَرَهُ مُشَاكِلاً للفظ الحديث .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال في قوله : ( الْحَمْو الموتُ ) . هذه كلمةٌ تقولها العربُ كما تقول : الأسَدُ المَوْتُ ، أي لِقَاؤُه مثل الموْتِ ، وكما تقول السلطانُ نَارٌ ، فمعنى قوله : ( الحَمْو المَوْتُ ) أي أن خَلْوة الحَمْو معها أشد من خَلْوةِ غيره .
قُلْتُ : كَأَنَّهُ ذهبَ إلى أنّ الفسادَ الذي يَجْرِي بين المَرْأةِ وأحْمَائِها أشَدُّ من فسادٍ يكون بَيْنَها وبين الغريبِ ، ولذلك جعله كالمَوْتِ .
ورَوَى أبو العباس عن أبي نصر عن الأصمعي أنه قال : الأَحْمَاءُ من قِبَلِ الزَّوْجِ والأَخْتَانُ من قِبَلِ المرأة .
وهكذا قالَ ابْنُ الأعرابيّ ، وزاد فقال : الحَمَاةُ أُمُّ الزوْج والخَتَنَةُ أُمُّ المرأة . قال وعلى هذا الترتيبِ العباسُ وعليٌّ وحمزةُ وجعفرٌ أحْمَاءُ عائشة .
وقال الليث : الحماة لَحْمة مُنْتَبِرَة في باطن الساق .
وقال الأصمعيّ : الحَمَاتَان : اللَّحْمَتانِ اللَّتان في عُرْض الساق تُرَيَان كالعصَبَتيْن من ظاهرٍ وباطنٍ .
وقال ابنُ شميل : هما المُضْغَتَانِ المنْتَبِرَتان في نِصْفِ السَّاقين من ظاهرٍ .
وقال الأصمعيُّ في الحوافر : الحَوَامِي وهي حُرُوفُها من عن يمينٍ وشِمَالٍ .
وقال أبو دواد :
له بَيْنَ حَوَامِيِه
نُسُورٌ كَنَوَى القَسْبِ
وقال أبو عبيدة : الحاميتان ما عن يمينِ السُّنْبُك وشِمَاله .
وقال الليث : الحِمَى موضع فيه كَلأٌ يُحْمَى من الناس أن يُرْعَى .
وقال الشافعيّ في تفسير قول النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا حِمَى إلا للَّهِ ولرسوله ) . كان الشريفُ من العرب في الجاهليَّة إذا نزل بلداً في عشيرته استعوى كلباً فَحَمَى لخاصّتَهِ مَدَى عُوَاء ذلك الكلْبِ ، فلم يَرْعَهُ معه أحَدٌ وكان شريكَ القوم في سائر المراتع حوله . قال : فنهى النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) أن يُحْمَى على الناس حِمىً كما كانوا في الجاهليَّة يَحْمُون . قال وقوله : ( إلاّ لله ولرسوله ) يقولُ إلاّ ما يُحْمَى لخيل المسلمين وركابهم المُرْصَدَةِ لجهادِ المشركين والحملِ عليها في سبيل الله ، كما حَمَى عُمَرُ النَّقِيعَ لِنَعَمِ الصَّدَقَةِ والخَيْلِ المعَدَّةِ في سبيل الله .
وقال الأصمعيّ : يُقَالُ حَمَى فلانٌ الأرض يَحْمِيها حِمىً إذا مَنَعها من أن تُقْرَبَ . ويقال أحْمَاها إحْمَاءً إذا جعلها حمىً لا تُقْرَب . قال : وأحْمَيْتُ الحديدةَ فأنا أُحْمِيها إحْمَاءً حتى حَمِيَتْ تَحْمَى ، وكذلك حَمِيَتِ الشمس تَحْمَى حَمْياً .
وقال ابن السكّيت : أحْمَيْتُ المسمار إحْماء فأنا أحْمِيه ، وهذا ذَهَبٌ جيدٌ يخرج على الإحماء ولا يقال على الحَمَى لأنه من أَحْمَيت . ويقال حَمَيْت المريض وأنا أحْمِيه من الطّعام ، وحَمَيْتُ القومَ حِمايةً ، وحَمَى فلانٌ أنْفَهُ يحمِيه حَمِيَّةً ومَحْمِيَةً ، وفلانٌ ذُو حَمِيَّةٍ مُنْكَرَةٍ إذا كان ذَا غَضَبٍ وأنَفَةٍ ، وحَمَى أهْلَهُ في القِتال حِمايةً .
وقال الليثُ : حَمِيتُ من هذا الشيء أحْمَى منه حَمِيّةً أي : أنفاً وغيظاً ، وإنه لرجل حَمِيٌّ لا يَحْتَمِلُ الضَّيْم ، وحَمِيُّ الأنْف ، ويقال : احْتَمَى المريضُ احْتِماءً من الأطْعِمة . والرجلُ يَحْتَمِي في الحرْب إذا حَمَى نفْسه ، وحَمِيَ الفرسُ إذا عَرِق يَحْمَى حَمْياً وحَمَى الشَّدُّ مثلَه .
وقال الأعشى :
كأَنَّ احْتِدامَ الجَوْفِ من حَمْيِ شَدهِ
وما بَعْدَهُ من شَدهِ غَلْيُ قُمْقُمِ
ويجمع حَمْيُ الشَّد أحْماءً .
وقال طرفة :
فهي تَرْدِي وإذا ما فَزِعَتْ
طَارَ من أحْمَائِها شَدُّ الأُزُرْ
ويقال إن هذا الذهب والفضة ونحوها لحسن الحَمَاءِ ، ممدود أي خرج من الحَماء حسناً .
قال والحامِيَةُ الرجلُ يحمي أصْحابَه في الحَرْب . يقال : كان فلانٌ على حامِيَةِ القوْم أي آخِر من يَحْمِيهم في انْهِزَامِهم ، والحامية أيضاً جَمَاعَةٌ يَحْمُون أنْفُسَهم .
وقال لبيد :
ومَعي حَامِيةٌ من جَعْفَرٍ
كلَّ يَوْمٍ نَبْتَلي ما في الخِلَلْ
قال : والحامية الحِجَارةُ يُطْوَى بها البِئْرُ .
شمر عن ابن شميل : الحوامِي عِظَامُ الحِجَارَةِ وثِقَالُها . والواحدة حامِيَةٌ ، والحَوَامِي : صَخْرٌ عِظَامٌ تُجعل في مآخيرِ الطَّي أن ينْقَلِع قُدُماً ، يحفِرون له نِقَارَا فيغمِزُونه فيها ، فلا يَدَعُ تراباً ولا شَيْئاً يدْنُو من الطّيّ فيدفعه .
وقال أبو عمرو : الحَوَامِي ما يحميه من الصخْر ، واحِدُها حامِيَةٌ .
وقال ابن شميل أيضاً حِجَارَة الركِيَّة كلّها حوامِ ، وكلُّها على حِذَاءٍ واحدٍ ليس بعضُها بأعظَم من بعض .
قال : والأثافِي الحوَامِي الواحدة حامية وأنشد :
كأنَّ دَلْوَيَّ تَقَلَّبَانِ
بينَ حَوَامِي الطَّي أَرْنَبَانِ
وقال الليث : يقال مَعْنى فلان في حَمِيَّته أي في حَمْلته .
الأصمعيّ : يقال سارت فيه حُمَيَّا الكأْسِ يعني سَوْرَتَها ، ومعنى سارت ارْتَفَعَتْ إلى رَأْسِه .
وقال الليثُ : الْحُمَيَّا بلوغُ الخمر من شارِبها .
وقال أبو عبيد : الحُمَيَّا دَبِيبُ الشراب .
وقال شمر : حُمَيَّا الْخَمْرِ سَوْرَتُها . وحُمَيَّا الشيء حِدَّتُه وشِدَّتُه . ويقال : إنه لشديد الحُمَيَّا أي شديد النفْس .
وقال الأصمعيّ : إنه لحامي الحميَّا أي يَحْمِي حوزته وما وَلِيَه ، وأنشد :
حَامِي الحُمَيَّا مَرِسُ الضَّرِيرِ
وقال الليث : الحُمَّةُ في أفواه العامة إبْرَةُ العقرب والزُنْبور ونحوه ، وإنما الحُمَةُ سُمُّ كل شيء يَلْدَغُ أو يَلْسَعُ .
وقال شمر : الحُمَة السم قال وناب الحية جَوْفاء وكذلك إبرة العَقْرَب والزنبور ومِنْ وَسَطِها يخرج السُّمُّ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : يقال بِسُم العقرب الحُمَةُ والحُمّة .
قلت : ولم أسمع التشديد في الحُمَة لغير ابن الأعرابيّ ولا أحسبه رَوَاه إلا وقد حفِظه عن العرب . الليث احْمَوْمَى الشيءُ فهو مُحْمَوْمٍ ، يوصف به الأسوَدُ من نحوِ اللَّيْلِ والسحاب .
وقال الأصمعي : المُحْمَوْمِي من السحاب الأسود المتراكم .
حمأ : الأصمعي : يقال حَمِئَتِ الركيَّةُ فهي تَحْمأُ حَمَأً إذا صارت ذات حَمَأٍ وأحْمَأْتُها أَنَا إحْمَاءً إذا نقيتها من حَمَأَتِها .
قال : وحَمَأْتُها إذا ألقيت فيها الحمْأةَ .
قلت : ذكر هذَا الأصمعيُّ في كتاب ( الأجنَاس ) كما رواه الليث . وليس بمحفوظٍ ، والصواب ما أخبرنا المنذريُّ عن الحرَّاني عن ابن السكّيت .
قال : أحْمَأْتُ الركيَّة بالألف إذا ألقيت فيها الحَمْأَة وحَمَأْتُها إذا نزعت حَمْأَتَها ، وكذلك رَوَى أَبُو عُبَيْدٍ عن اليزيديّ : حَمَأْت البِئْر إذا أخرجْتَ حَمْأَتَها .
قال : وأَحْمَأْتُها جعلتُ فيها حَمَأَةً ، وافق قولُ ابن السكيتِ قولَ أبي عبيد عن اليزيديّ . وقرأتُ لأبي زيد : حمأت الركيَّة جعلتُها حَمِئَةً . وقرأ ابن عباس : ( تَغْرُبُ فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ ) ( الكهف : 86 ) بالهمز .
ورواه الفرَّاء عن ابن عيينة عن عمرو بن دينار عن ابن عباس نحوَه .
قال الفراء : قرأَ ابن مسعود وابن الزبير ( حَامِيَةٍ ) .
وقال الزجّاج : ( فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ ( أي في عين ذات حَمْأة .
يقال : حَمِئَتْ فهي حَمِئَة إِذا صارت فيها الحَمْأَةُ . ومن قرأ ( حَامِيَةٍ ) ، بغير همزٍ أراد حارَّةً ، وقد تكون حارَّةً ذاتَ حمأةٍ .
أبو عبيد عن الفراء : حَمِئْتُ عليه حَمَأً ، مهموزٌ وغيرُ مَهْمُوزٍ ، أي غَضِبْتُ .
وقال اللحيانيُّ : حَمِيتُ في الغضب أَحْمَى حُمِيّاً ، وبعضهم حَمِئْتُ في الغضب بالهمْز .
أمح : في ( النوادر ) : أَمَحَ الجُرْحُ يأْمِحُ أَمَحَاناً ونَبَذَ وأَزَّ وذَرِبَ إذا ضَرَبَ بِوَجَعٍ ، وكذلك نَبَغَ ونَتَع .
محا : قال الليث : المَحْوُ لِكُلّ شيء يذهبُ أثَرُه ، يقول : أنَا أمْحُوه وأمْحَاهُ وطيّىء تقول : مَحَيْتُه مَحْياً ومَحْواً . وامَّحَى الشيءُ يَمَّحِي امحَاءً . وكذلك امْتَحَى إذا ذهب أثره ، الأجود امَّحَى ، والأصل فيه انْمحى . وأمَّا امْتَحى فَلُغَةٌ رَديئة الخ .
أبو عبيد عن الفراء : أصبحت الأرض مَحْوَةً واحِدَةً إذا تغطَّى وجهها بالماء .
قال أبو عبيدٍ : وقال الأصمعي : من أسماء الشَّمال مَحْوَة غيرُ مصروفة .
وقال ابن السكّيت : هبَّت مَحْوَةُ اسم للشَّمال معرفة وأنشد :
قد بَكَرَتْ مَحْوَةُ بالعَجَاجِ
فَدَمَّرَتْ بَقِيَّةَ الرَّجَاجِ
وقال غيره : سميت الشّمال مَحْوةَ لأنها تمحو السحاب وتَقَشَعُهَا .
وقال أبو زيد : تركبُ السماءُ الأرض محوةً واحدةً إذا طبَّقها المَطَر . والمَحِي من أسماء النّبي ( صلى الله عليه وسلم ) محا الله بِهِ الكُفْرَ وأثره . وهكذا رُوِي في حديثِ مرفوع .
حوم : قال الليث : الحَوْمُ القَطِيع الضَّخْمُ من الإبل . قال : والحَوْمَةُ أكثرُ موضِعٍ في البَحْرِ ماءً ، وأغْمَرُهُ ، وكذلك في الحوض .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : حَوْمَةُ القتال : مُعْظَمُه ، وكذلك من الرَّمْلِ وغيره قال :
وقال أبو عبيدة : الحَوْمُ الكثير من الإبل .
وقال الليث : الحَوَمَانُ دومان الطير يَدُومُ ويَحُومُ حَوْلَ المَاءِ . غيره : هو يَحُوم حول الماء ويَلوبُ إذا كان يَدُور حولَه من العطش .
وقال الليث : الحوائم الإبل العِطَاشُ جِدّاً ويقال : لكل عطشان حائمٌ ، وهامَةٌ حائِمةٌ قد عَطِش دِمَاغُها .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الحُوَّمُ من الإبل العطاشُ التي تَحُوم حولَ الماءِ .
قال أبو بكر : قال الأصمعي في قول علقمة بن عَبَدة :
كأسُ عزيزٍ من الأعنابِ عَتَّقَها
لِبَعْضِ أَربَابِها حَانِيَّةٌ حُومُ
قال الحُومُ الكثيرة .
وقال خالد بن كلثوم : الحُومُ التي تحوم في الرَّأس أي تدور .
وقال الليثُ : الحَوْمَانُ نباتٌ يكون بالبادية .
قلت : لم أسمع الحَوْمانَ في أسماء النبات لغير الليث ، وأظنه وهْماً منه . وقرأت بخط شمر لأبي خيرة قال : الحَوْمَان واحدها حَوْمَانَةٌ شَقائِقُ بين الجبال ، وهي أطيب الحُزُونة ولكنها جَلَد ليس فيها إِكام ولا أبارِق .
وقال أبو عمرو : ما كان فوق الرَّمْلِ ودونه حين تصعده أو تهبِطه .
وقال الأصمعيّ : الحَوْمَانَةُ وجمعها حَوَامِينُ ، أماكِنُ غِلاظٌ مُنْقَادَةٌ .
قلت : وَرَدْتُ رِكيَّة واسعةً في جَوَ واسع يلي طرَفاً من أطْرَاف الدق يقال لها الحَوْمانة ولا أدري الحومانة فوعال من فعل حَمَنُ أو فَعَلان من حَام .
وقال زهير :
بحَوْمَانَةِ الدَّرَّاج فالمُتَثَلَّم
ميح : قال الليث : المَيْحُ في الاستِقَاءِ أن ينزِلَ الرجُل في قرار البِئْرِ إذا قلَّ ماؤُها فيملأ الدَّلْوَ ، يَمِيحُ فيها بيده ويَمِيحُ أصحابَه ، والجميع مَاحَةٌ .
وفي الحديث أنهم وردوا بئْراً ذَمَةً أي قليلاً ماؤُها . قال ونزلنا فيها ستّةً مَاحَةً . وأنشد أبو عبيد :
يا أَيُّها المَائِحُ دَلْوِي دُوْنَكَا
إني رأيْتُ النَّاسَ يَحْمَدُونَكا
وقال الليث : المَيْحُ يجري مَجْرَى المنفعة ، وكل من أعطَى معروفاً فقد مَاحَ . والمُيُوحَةُ ضرْبٌ من المشي في رَهْوجة حَسَنة .
وأنشد :
ميَّاحة تميح مَشْياً رَهْوَجَا
قال : والبطّة مَشْيُها المَيْحُ ، وأنشد لرؤبة :
من كُل مَيَّاحٍ تَرَاهُ هَيْكَلا
أرْجَلَ خِنْذِيذٍ وغَيْرِ أرْجَلاَ
قال : وقد ماحَ فَاه بالسوَاكِ يَمِيحُه إذا شَاصَه وماصَه .
أبو العبَّاس عن ابن الأعرابيّ : ماح إذا استَاك ، وماح إذا تبخْتَر ، وماح إذا أفْضَل ، ويقال امْتَاحَ فلانٌ فلاناً إذا أتاه يطلب فَضْلَه فهو مُمْتَاحٌ وامْتَاحت الشمس ذِفْرَي البعير إذا استَدَّرت عَرَقَه .
وقال ابن فَسْوَة يذكر مُعَذّر ناقته :
إذا امتاحَ حَرُّ الشَّمسِ ذِفْرَاهُ أَسْهَلَتْ
بِأَصْفَرَ منها قَاطِر كُلَّ مَقْطَرِ
الهاء في ذِفْراه للمُعَذر .
أبو العباس عن عمرو عن أبيه قال : يقال لصُفْرة البَيْض المَاحُ ولبياضه الآح .
وقال ابنُ شميل مُحُّ البيض بالتشديد ما في جَوْفهِ من أصْفَرَ وأبْيَضَ كلُّه مُحٌّ . قال ومنهم من يقول المُحَّةُ الصّفْرَاءُ .
وحم : قال الليث : يقال للمرأة الحُبْلَى إذا اشتهت شيئاً : قد وَحِمَتْ وهي تَحِمُ فهي وَحْمَى بينَة الوِحَام ، قال والوَحَمُ والوِحَام في الدواب إذا حملت استعْصَت فيقال وَحِمَتْ . وأنشد :
قد رَابَهُ عِصْيَانُهُا وَوِحَامُها
أبو عبيد عن الأصمعي : من أمثالهم في الشهوان : وَحْمَى ولا حَبَلٌ : أي أنه لا يذكر له شيء إلاَّ تَشَهَّاه كَتَشَهي الحُبْلَى قال : وليس يكون الوِحامُ إلا في شَهْوَةِ الحَبَل خاصَّةً .
وقال أبو عبيدة : ومن أمثالهم : وَحْمَى وأمّا حَبَلٌ فَلاَ ، يقال ذلك لمن يطْلُب ما لا حاجَةَ له فِيه من حِرْصِه ، لأنّ الوَحْمَى التي تَرْحَمُ فتشتهي كُلَّ شيء على حَبَلها ، فقال هذا يشتهي كما تشتهي الحُبلى وليس به حَبَلُ .
قال : وقيل لحُبْلَى : ما تشتهين ؟ فقالت التَمْرَةَ وبِيَهْ دَوَاهاً ، وأَنَا وَحَمَى للدّكَة أي للوَدَك . قلت : الوحَمُ شدة شهوة الحُبْلَى لشيء تأْكُلُه ، ثم يقال لكل مَن أفرط شهوته في شيء قد وَحِمَ يَوْحَمُ وَحَماً ومنه قول الراجز :
أَزْمانَ ليلى عامَ ليلى وَحْمَى
فجعل شهوته للقاء لَيْلَى وَحَماً وأصل الوَحَمَ للحَبَالى .
وأما قول الليث : الوِحَام في الدّوابّ استعصاؤها إذا حَمَلت ، فهو تفسير باطل فأراه غلْطَةً إنما غَرَّهُ قول لبيد يصف عَيْراً وأُتنَه فقال :
قد رَابَهُ عِصْيَانُها وَوِحَامُها
فظن أنه لما عطف قوله ووِحَامُها على قوله عِصْيانُها أنهما شيء واحد ، والمعنى في قوله وِحَامُها شهوة الأُتُنِ للعَيْرِ أراد أنها تَرْيحُه سَرَّةً وتستعصي عليه مع شَهْوتِها له فقد رابه ذلك منها حين ظهر له منها شيئان متضادّان .
ومح : أهمل الليثُ هذا البابَ .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الومْحَةُ الأثَرُ من الشمس . وقرأت بخط شَمِر أنّ أبا عمروٍ أنشد هذه الأرجوزة :
لما تَمشَّيْتُ بُعَيْدَ العَتَمَهْ
سَمِعْتُ من فوقِ البُيوتِ كَدَمَهْ
إذا الخَرِيعُ العَنْقَفِيرُ الحَزَمَهْ
يَؤُرُّها فَحْلٌ شديدُ الضَّمْضَمَه
أي الضم للأنثى إلى نفسه .
أَرّاً بِعَتَّارٍ إذا ما قَدَّمَهْ
فيها انْفَرَى وَمَّاحُها وخَزَمَه
سدَّه بذكره .
قال : ومَّاحُها صَدْعُ فَرْجها . انْفَرَى أي انْفَتح وانفتَقَ لإيلاجه ألا يريقه قلت ولم أسمع هذا الحرف إلا في هذا الرَّجَز وهو من نوادر أبي عمرو .

##### Türkçe

**باب الحاء والميم**
**حمى** , **حام** , **محا** , **ماح** , **وحم** , **ومح** , **أمح** , **حمأ** , **احمومى** .

**حمى** : Leys dedi: **الحَمْوُ** kocanın babası ve kocanın kardeşidir; kocayı, akrabalığından her kim üstlenmişse onlar kadının **أَحْمَاءُ**’sıdır; böylece kocasının annesi onun **حَمَاتُها**’sıdır. **الحَمْو** hakkında üç lugat vardır: o, **حَمَاهَا** (tıpkı **عَصَاها** gibi), ve **حَمُوها** (tıpkı **أبوها** gibi), ve **حَمْؤُها** hemzeli ve maksûrdur.

İbnü’s-Sikkît, el-Asma‘î’den: dedi ki: kadının **حماةُ**’si kocasının annesidir; bunda bundan başka lugat yoktur. Dedi: kocanın babasına gelince: “bu onun **حَمُوها**’sıdır”, “onun **بِحَمِيها**’sına uğradım”, “onun **حَمَاهَا**’sını gördüm”; ve tekil kullanımda “bu bir **حَمٌ**’dır” denir. Ve denir: “bu onun **حَمَاها**’sıdır”, “onun **حَمَاهَا**’sını gördüm”, “onun **بِحمَاهَا**’sına uğradım”; ve tekil kullanımda “bu bir **حَماً**’dır.” Ferrâ, **حَمْؤُهَا**’yı artırdı: mîm’i sâkin, hemzeli; ve hemzeyi terk ile **حَمُها**; ve şu beyti okudu:
هي ما كَنَّتِي وتَزْ
عُمُ أَنّي لها حَمُ
Ve dedi: koca tarafından olan her şey: babası yahut kardeşi yahut amcası; işte onlar **الأَحْمَاءُ**’dır.

Bir adam vardı; bir karısı vardı, onu boşadı; kardeşi onunla evlendi; bunun üzerine şöyle söylemeye başladı:
لقد أَصْبَحَتْ أسماءُ حِجْراً مُحَرَّماً
وأصبحْتُ من أَدْنَى حُمُوَّتِها حَمَا
Yani: onun kocasının kardeşi oldum; daha önce onun kocası iken.

Ömer’in hadisinde: dediği rivayet edilmiştir: “Ne oluyor birtakım adamlara ki, onlardan biri bir **مُغْزِيَةٍ** yanında yastığını kırarcasına (yaslanıp) ona konuşmayı sürdürür? Üzerinize **بالجَنْبَةِ** (yan durma/uzak durma)!”

Başka bir hadiste: “Bir erkek bir kadının yanına girmesin; ‘onun **حَمُوها**’sı’ denilse bile. Dikkat edin: onun **حَمُوها**’sı ölümdür.”

Ebû Ubeyd, **الحَمْو**’nun ve lugatlarının tefsirinde, el-Asma‘î’den, İbnü’s-Sikkît’in zikrettiğine yakın bir şey söyledi.

Ebû Ubeyd dedi: ve onun sözü “Dikkat edin: onun **حَمُوها**’sı ölümdür” demektir ki: “ölsün de bunu yapmasın”; eğer bu, kocanın babası hakkında—ki o bir **مَحْرَمٌ**’dır—onun görüşü ise, yabancı hakkında nasıl olur?

Dedim: bu tefsiri düşündüm de onu hadisin lafzına benzer görmedim.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: onun sözü hakkında: “**الْحَمْو** ölümdür.” Bu, Arapların söylediği bir kelimedir; tıpkı “aslan ölümdür” demeleri gibi; yani onunla karşılaşmak ölüm gibidir; ve tıpkı “sultan ateştir” demeleri gibi. Böylece onun sözü “**الحَمْو** ölümdür”ün manası: **الحَمْو** ile onun baş başa kalması, başkasıyla baş başa kalmaktan daha şiddetlidir.

Dedim: sanki, kadın ile **أحْمَائِها** arasında cereyan eden fesadın, onunla yabancı arasında olacak bir fesaddan daha şiddetli olduğuna gitmiştir; bu yüzden onu ölüm gibi kılmıştır.

Ebû’l-Abbâs, Ebû Nasr’dan, el-Asma‘î’den rivayet etti: dedi ki: **الأَحْمَاءُ** koca tarafından olanlardır; **الأَخْتَانُ** ise kadın tarafından olanlardır.

İbnü’l-A‘râbî de böyle dedi; artırdı ve dedi ki: **الحَمَاةُ** kocanın annesidir; **الخَتَنَةُ** kadının annesidir. Dedi: bu tertibe göre Abbâs, Ali, Hamza ve Ca‘fer, Âişe’nin **أحْمَاءُ**’sıdır.

Leys dedi: **الحماة** bacağın iç tarafında kabarık bir et parçasıdır.

El-Asma‘î dedi: **الحَمَاتَان**: bacağın enine kısmında olan iki et parçasıdır; dıştan ve içten iki sinir bağı gibi görünürler.

İbn Şümeyl dedi: onlar, iki bacağın yarısında dış tarafta kabarık iki lokmadır.

El-Asma‘î, toynaklarda: **الحَوَامِي**; o, onların sağdan ve soldan kenarlarıdır, dedi.

Ebû Duvâd dedi:
له بَيْنَ حَوَامِيِه
نُسُورٌ كَنَوَى القَسْبِ

Ebû Ubeyde dedi: **الحاميتان** **السُّنْبُك**’un sağında ve solunda olan şeydir.

Leys dedi: **الحِمَى** içinde ot bulunan bir yerdir; insanların orada otlatmasından korunur.

Şâfiî, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) “Allah ve Resulü için olandan başka **حِمَى** yoktur” sözünün tefsirinde: Araplardan bir şerif, cahiliyede, aşireti içinde bir beldeye indiğinde bir köpeği uluturdu; o köpeğin ulumasının eriştiği mesafeyi kendi hasları için korurdu; onunla birlikte kimse otlatmazdı; o ise etrafındaki diğer meralarda kavmin ortağı idi. Dedi: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ), cahiliyede korudukları gibi, insanlar üzerine bir **حِمىً** korunmasını yasakladı. Dedi: “Allah ve Resulü için olandan başka” sözü: ancak Müslümanların atları ve binekleri için—müşriklerle cihad ve Allah yolunda onlara yüklenmek için hazırlanmış olanlar için—korunan şey; tıpkı Ömer’in, sadaka hayvanları ve Allah yolunda hazırlanmış atlar için **النَّقِيعَ**’ı koruması gibi.

El-Asma‘î dedi: denir: falan, yeri **حَمَى** eder, onu **يَحْمِيها** **حِمىً** olarak; onu yaklaşılmaktan menettiğinde. Ve denir: onu **أحْمَاها** **إحْمَاءً** olarak; onu yaklaşılmayan bir **حمىً** kıldığında. Dedi: demiri **أحْمَيْتُ**; ben onu **إحْمَاءً** ile **أُحْمِيها**’yım; ta ki **حَمِيَتْ** **تَحْمَى** oluncaya kadar; güneş de böyle **حَمِيَتِ** **تَحْمَى** **حَمْياً**.

İbnü’s-Sikkît dedi: çiviyi **أحْمَيْتُ** **إحْماءً**; ben onu **أحْمِيه**’yim. Ve bu iyi altındır; **على الإحماء** üzere çıkar; **على الحَمَى** denmez; çünkü **أَحْمَيت**’tendir. Ve denir: hastayı **حَمَيْتُ**; ben onu yemekten **أَحْمِيه**. Ve kavmi **حَمَيْتُ** **حِمايةً**. Ve falan burnunu **حَمَى** eder; onu **يحمِيه** **حَمِيَّةً** ve **مَحْمِيَةً**. Ve falan, öfke ve kibir sahibi ise, inkâr edilen bir **حَمِيَّةٍ** sahibidir. Ve ailesini savaşta **حَمَى** eder, **حِمايةً**.

Leys dedi: bu şeyden **حَمِيتُ**; ondan **أحْمَى** ederim, **حَمِيّةً**; yani: burun kıvırma ve öfke. Ve o, zulmü taşımayan **حَمِيٌّ** bir adamdır; **حَمِيُّ الأنْف**. Ve denir: hasta, yiyeceklerden **احْتَمَى** eder, **احْتِماءً**. Adam savaşta **يَحْتَمِي** eder; nefsini koruduğunda. Ve at **حَمِيَ** eder; terlediğinde; **يَحْمَى** **حَمْياً**; ve **حَمَى الشَّدُّ** da onun gibidir.

A‘şâ dedi:
كأَنَّ احْتِدامَ الجَوْفِ من حَمْيِ شَدهِ
وما بَعْدَهُ من شَدهِ غَلْيُ قُمْقُمِ
Ve **حَمْيُ الشَّد** **أحْماءً** olarak cem‘ edilir.

Tarafe dedi:
فهي تَرْدِي وإذا ما فَزِعَتْ
طَارَ من أحْمَائِها شَدُّ الأُزُرْ

Ve denir: şu altın ve gümüş ve benzerleri, güzel **الحَمَاءِ**’dandır; medli; yani **الحَماء**’dan güzel çıkmıştır.

Dedi: **الحامِيَةُ** savaşta arkadaşlarını koruyan adamdır. Denir: falan, kavmin **حامِيَةِ**’si üzerindeydi; yani onların bozguna uğrayışlarında onları koruyan en son kişiydi. Ve **الحامية** ayrıca, nefislerini koruyan bir topluluktur.

Lebîd dedi:
ومَعي حَامِيةٌ من جَعْفَرٍ
كلَّ يَوْمٍ نَبْتَلي ما في الخِلَلْ
Dedi: **الحامية** kuyunun çevresine örülen taşlardır.

Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الحوامِي** taşların büyük kemikleri ve ağırlarıdır. Tekili **حامِيَةٌ**’dir. Ve **الحَوَامِي**: büyük kayalardır; **الطَّي**’ın arka taraflarına, eskiden sökülüp çıkmasın diye konur; ona oyuklar kazarlar, onları içine bastırırlar; böylece ne toprak ne de **الطّيّ**a yaklaşan bir şey bırakır; onu iter.

Ebû Amr dedi: **الحَوَامِي** kayadan onu koruyan şeylerdir; tekili **حامِيَةٌ**’dir.

İbn Şümeyl ayrıca: kuyunun taşlarının hepsi **حوامِ**’dir; hepsi tek bir hizadadır; bazısı bazısından daha büyük değildir, dedi.

Dedi: **الأثافِي** **الحوَامِي**’dir; tekili **حامية**’dir; ve şu beyti okudu:
كأنَّ دَلْوَيَّ تَقَلَّبَانِ
بينَ حَوَامِي الطَّي أَرْنَبَانِ

Leys dedi: denir: falan, kendi **حَمِيَّته**’sinde; yani kendi hamlesinde.

El-Asma‘î: denir: onda kadehin **حُمَيَّا**’sı yürüdü; yani onun coşkusu; “yürüdü”nün manası: başına yükseldi.

Leys dedi: **الْحُمَيَّا** şarabın içenden (içene) ulaşmasıdır.

Ebû Ubeyd dedi: **الحُمَيَّا** içkinin sürünmesidir.

Şemmer dedi: şarabın **حُمَيَّا**’sı onun coşkusudur. Ve bir şeyin **حُمَيَّا**’sı onun keskinliği ve şiddetidir. Ve denir: o, şiddetli **الحُمَيَّا** sahibidir; yani şiddetli nefislidir.

El-Asma‘î dedi: o, **حامي الحميَّا**’dır; yani kendi havzasını ve üstlendiğini korur; ve şu beyti okudu:
حَامِي الحُمَيَّا مَرِسُ الضَّرِيرِ

Leys dedi: **الحُمَّةُ**, avamın ağızlarında, akrep ve yabanarısı ve benzerinin iğnesidir; oysa **الحُمَةُ**, sokan yahut ısıran her şeyin zehridir.

Şemmer dedi: **الحُمَة** zehirdir. Dedi: yılanın dişi boştur; akrep ve yabanarısının iğnesi de böyledir; ve ortasından zehir çıkar.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: akrebin zehri için **الحُمَةُ** ve **الحُمّة**.

Dedim: İbnü’l-A‘râbî’den başkası için **الحُمَة**’de şeddeli söyleyişi işitmedim; ve sanmam ki onu, ancak Araplardan ezberlemiş olarak rivayet etmiştir. Leys: şey **احْمَوْمَى** eder; o, **مُحْمَوْمٍ**’dur; gece ve bulut gibi şeylerden siyaha vasıf olur.

El-Asma‘î dedi: **المُحْمَوْمِي** yığılmış siyah buluttandır.

**حمأ** : el-Asma‘î: denir: kuyu **حَمِئَتِ**; o, **تَحْمأُ** **حَمَأً**; yani **حَمَأٍ** sahibi olduğunda. Ve ben onu **أحْمَأْتُها** **إحْمَاءً**; yani onu kendi **حَمَأَتِها**’sından temizlediğimde.

Dedi: ve onu **حَمَأْتُها**; yani içine **الحمْأةَ** attığımda.

Dedim: el-Asma‘î bunu, Leys’in rivayet ettiği üzere, ( **الأجنَاس** ) kitabında zikretti. Bu mahfuz değildir; doğru olan, Münzirî’nin, Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten bize haber verdiğidir.

Dedi: kuyuyu, elif ile, **أحْمَأْتُ**; yani içine **الحَمْأَة** attığımda; ve onu **حَمَأْتُها**; yani **حَمْأَتَها**’sını çekip çıkardığımda. Ebû Ubeyd de Yezîdî’den böyle rivayet etti: kuyuyu **حَمَأْت**; yani **حَمْأَتَها**’sını çıkardığında.

Dedi: ve onu **أَحْمَأْتُها**; yani içine bir **حَمَأَةً** yaptım. İbnü’s-Sikkît’in sözü, Ebû Ubeyd’in Yezîdî’den sözüne uygun düştü. Ebû Zeyd’e ait olarak okudum: **حمأت** kuyuyu; yani onu **حَمِئَةً** yaptım. İbn Abbâs, ( **تَغْرُبُ فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ** ) ( **الكهف : 86** ) ayetini hemze ile okudu.

Ferrâ, İbn Uyeyne’den, Amr b. Dînâr’dan, İbn Abbâs’tan buna benzerini rivayet etti.

Ferrâ dedi: İbn Mes‘ûd ve İbn Zübeyr ( **حَامِيَةٍ** ) okudu.

Zeccâc dedi: ( **فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ** ) yani **حَمْأة** sahibi bir pınarda. Denir: **حَمِئَتْ**; o, **حَمِئَة**’dir; içinde **الحَمْأَةُ** olduğunda. Kim ( **حَامِيَةٍ** ) hemzesiz okursa, sıcak olanı kastetmiştir; ve sıcak olup **حمأة** sahibi de olabilir.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: ona **حَمِئْتُ** **حَمَأً**; hemzeli ve hemzesiz; yani öfkelendim.

Lihyânî dedi: öfkede **حَمِيتُ**; **أَحْمَى** ederim, **حُمِيّاً**; bazısı da öfkede hemze ile **حَمِئْتُ**.

**أمح** : ( **النوادر** )’de: yara **أَمَحَ** eder; **يأْمِحُ** **أَمَحَاناً**; ve **نَبَذَ** ve **أَزَّ** ve **ذَرِبَ**; yani acıyla vurduğunda; **نَبَغَ** ve **نَتَع** da böyledir.

**محا** : Leys dedi: **المَحْوُ** izi giden her şey içindir; der ki: ben onu **أمْحُوه** ve **أمْحَاهُ**. Tayyı’ kabilesi: onu **مَحَيْتُه** **مَحْياً** ve **مَحْواً** der. Ve şey **امَّحَى** eder; **يَمَّحِي** **امحَاءً**. Ve izi gittiğinde **امْتَحَى** da böyledir; en iyisi **امَّحَى**’dır; aslı **انْمحى**’dır. **امْتَحى** ise kötü bir lugattır, الخ.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: yer, yüzü suyla örtüldüğünde, tek bir **مَحْوَةً** olarak sabahladı.

Ebû Ubeyd dedi: el-Asma‘î dedi ki: **مَحْوَة** kuzey rüzgârının isimlerindendir; gayr-i munsarıftır.

İbnü’s-Sikkît dedi: **مَحْوَةُ** esti; kuzeyin özel isim olarak ismidir; ve şu beyti okudu:
قد بَكَرَتْ مَحْوَةُ بالعَجَاجِ
فَدَمَّرَتْ بَقِيَّةَ الرَّجَاجِ
Başkası dedi: kuzeye **مَحْوةَ** adı verildi; çünkü o bulutu siler ve onu dağıtır.

Ebû Zeyd dedi: gök, yağmur onu kapladığında, yeri tek bir **محوةً** olarak biner. Ve **المَحِي** Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) isimlerindendir; Allah onunla küfrü ve izini sildi. Böylece merfû bir hadiste rivayet edilmiştir.

**حوم** : Leys dedi: **الحَوْمُ** develerden büyük sürüdür. Dedi: **الحَوْمَةُ** denizde suyun en çok olduğu yer ve en derinidir; havuzda da böyledir.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **حَوْمَةُ القتال**: onun en büyüğüdür; kumdan ve başkasından da böyledir, dedi:
وقال أبو عبيدة : **الحَوْمُ** develerden çok olandır.

Leys dedi: **الحَوَمَانُ** kuşun dönüp durmasıdır; su etrafında sürekli durur ve **يَحُومُ** eder. Başkası: o, su etrafında **يَحُوم** eder ve susuzluktan etrafında döndüğünde **يَلوبُ** eder.

Leys dedi: **الحوائم** çok susuz develerdir; ve her susuza **حائمٌ** denir; ve susuzluktan beyni susamış bir **هامَةٌ حائِمةٌ**.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الحُوَّمُ** develerden, su etrafında dönen susuz olanlardır.

Ebû Bekr dedi: el-Asma‘î, Alkame b. Abede’nin sözü hakkında dedi:
كأسُ عزيزٍ من الأعنابِ عَتَّقَها
لِبَعْضِ أَربَابِها حَانِيَّةٌ حُومُ
Dedi: **الحُومُ** çok olandır.

Hâlid b. Kulsûm dedi: **الحُومُ** başta dönen; yani dönen şeydir.

Leys dedi: **الحَوْمَانُ** çölde bulunan bir bitkidir.

Dedim: bitki isimlerinde **الحَوْمانَ**’ı Leys’ten başkası için işitmedim; ve onu, ondan bir vehim sanıyorum. Şemmer’in hattıyla Ebû Hayra’dan okudum: dedi ki: **الحَوْمَان**; tekili **حَوْمَانَةٌ**; dağlar arasında yarıklardır; en hoş sertliktir; fakat serttir; içinde ne tümsekler ne de parıltılı kumluklar vardır.

Ebû Amr dedi: kumun üstünde olan ve onun altında olan; ona çıktığında yahut indiğinde.

El-Asma‘î dedi: **الحَوْمَانَةُ** ve cem‘i **حَوَامِينُ**; kalın, uzayıp giden yerlerdir.

Dedim: geniş bir kuyuyu, **الحَوْمانة** denilen, **الدق**’ın uçlarından bir uca bitişik geniş bir boşlukta suladım; ve **الحومانة**’nın, **حَمَنُ** fiilinden **فوعال** mı, yoksa **حَام**’dan **فَعَلان** mı olduğunu bilmiyorum.

Züheyr dedi:
بحَوْمَانَةِ الدَّرَّاج فالمُتَثَلَّم

**ميح** : Leys dedi: **المَيْحُ** su çekmede, kuyunun suyu azaldığında adamın kuyunun dibine inmesidir; kovayı doldurur; içinde eliyle **يَمِيحُ** eder ve arkadaşlarına **يَمِيحُ** eder; hepsi **مَاحَةٌ**’dır.

Hadiste: az sulu bir kuyuya vardılar; yani suyu az. Dedi: ve içine altı **مَاحَةً** olarak indik. Ebû Ubeyd şu beyti okudu:
يا أَيُّها المَائِحُ دَلْوِي دُوْنَكَا
إني رأيْتُ النَّاسَ يَحْمَدُونَكا

Leys dedi: **المَيْحُ** faydanın yürüdüğü yolda yürür; her kim bir iyilik verirse, **مَاحَ** etmiştir. Ve **المُيُوحَةُ** güzel bir gevşeklikte yürüyüşün bir türüdür.

Ve şu beyti okudu:
ميَّاحة تميح مَشْياً رَهْوَجَا
Dedi: ördeğin yürüyüşü **المَيْحُ**’tur. Ru’be’ye ait olarak okudu:
من كُل مَيَّاحٍ تَرَاهُ هَيْكَلا
أرْجَلَ خِنْذِيذٍ وغَيْرِ أرْجَلاَ
Dedi: ve ağzını misvakla **ماحَ** etti; onu **يَمِيحُه**; onu sertçe sürttüğünde ve emdiğinde.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **ماح**; misvak kullandığında. Ve **ماح**; salına salına yürüdüğünde. Ve **ماح**; fazlalık verdiğinde. Ve denir: falan, falanı **امْتَاحَ** etti; yani onun fazlasını istemek için ona geldi; o, **مُمْتَاحٌ**’tır. Ve güneş, devenin **ذِفْرَي**’ını **امْتَاحت** etti; yani terini yuvarlaklaştırıp topladığında.

İbn Fasve, devesi **مُعَذّر**’i anarak:
إذا امتاحَ حَرُّ الشَّمسِ ذِفْرَاهُ أَسْهَلَتْ
بِأَصْفَرَ منها قَاطِر كُلَّ مَقْطَرِ
**ذِفْراه**’daki **الهاء** **المُعَذر** içindir.

Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, babasından: yumurtanın sarılığına **المَاحُ**, beyazına **الآح** denir.

İbn Şümeyl: yumurtanın **مُحُّ**’u (şeddeli), içindeki sarı ve beyazın hepsidir; hepsi **مُحٌّ**’tur. Dedi: onlardan kimi **المُحَّةُ** sarıdır, der.

**وحم** : Leys dedi: hamile kadın bir şeyi arzuladığında ona denir: **وَحِمَتْ**; o, **تَحِمُ** eder; o, **وَحْمَى**’dır; **الوِحَام**’ı açık olan. Dedi: ve **الوَحَمُ** ve **الوِحَام** binek hayvanlarında, hamile kaldıklarında huysuzlaşıp inat ettiklerinde olur; **وَحِمَتْ** denir. Ve şu beyti okudu:
قد رَابَهُ عِصْيَانُهُا وَوِحَامُها

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: onların, şehvetli hakkında mesellerinden: **وَحْمَى ولا حَبَلٌ**; yani ona bir şey anılmaz ki onu arzulamasın; hamilenin arzulaması gibi. Dedi: **الوِحام** ancak hamileliğin şehvetinde özellikle olur.

Ebû Ubeyde dedi: onların mesellerinden: **وَحْمَى وأمّا حَبَلٌ فَلاَ**; bu, hırsından dolayı kendisine ihtiyaç olmayan şeyi isteyen kimseye söylenir; çünkü rahmi olan **الوَحْمَى**, hamileliği üzerinde her şeyi arzular; böylece “bu, hamile gibi arzuluyor; onda hamilelik yok” denir.

Dedi: bir hamileye “ne arzuluyorsun?” denildi; “hurmayı ve onunla beraber belaları; ve ben **وَحَمَى**’yım **للدّكَة** yani **للوَدَك** (yağ) için” dedi. Dedim: **الوحَمُ** hamilenin yiyeceği bir şeye şiddetli iştahıdır; sonra, bir şeye iştahı aşırı olan her kimse için denir: **وَحِمَ** eder; **يَوْحَمُ** **وَحَماً**; ondan, recez söyleyenin sözü:
أَزْمانَ ليلى عامَ ليلى وَحْمَى
Böylece, Leylâ ile buluşma iştahını **وَحَماً** kıldı; **الوَحَمَ**’ın aslı hamileler içindir.

Leys’in sözüne gelince: binek hayvanlarında **الوِحَام** onların hamile kaldıklarında inat etmeleridir; bu bâtıl bir tefsirdir; onu bir yanılgı görürüm. Onu aldatan, Lebîd’in bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederek söylediği sözdür:
قد رَابَهُ عِصْيَانُها وَوِحَامُها
Böylece, “**وِحَامُها**”yı “**عِصْيانُها**”ya atfetmesi sebebiyle ikisinin tek şey olduğunu sandı. Oysa “**وِحَامُها**” sözünün manası: dişi eşeklerin erkek eşeğe iştahıdır; onların onu bir kere rahatlatıp sonra ona, ona olan iştahlarıyla birlikte, inat ettiklerini kastetti; böylece onda iki zıt şey ortaya çıktığında bu, onu onlardan kuşkulandırdı.

**ومح** : Leys bu babı ihmal etti.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi ki: **الومْحَةُ** güneşten olan izdir. Şemmer’in hattıyla okudum ki Ebû Amr şu urcûzeyi okudu:
لما تَمشَّيْتُ بُعَيْدَ العَتَمَهْ
سَمِعْتُ من فوقِ البُيوتِ كَدَمَهْ
إذا الخَرِيعُ العَنْقَفِيرُ الحَزَمَهْ
يَؤُرُّها فَحْلٌ شديدُ الضَّمْضَمَه
Yani: erkeğin dişiyi kendine sıkıca katması.

أَرّاً بِعَتَّارٍ إذا ما قَدَّمَهْ
فيها انْفَرَى وَمَّاحُها وخَزَمَه
Onu, erkekliğiyle kapattı.

Dedi: **وَّمَّاحُها** onun ferçinin yarığıdır. **انْفَرَى** yani açıldı ve yarıldı; onun sokması için; onu akıtmasın diye. Dedim: bu harfi ancak bu recezde işittim; o, Ebû Amr’un nadirlerindendir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%85%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَزهري خاصة، ابن الأَعرابي: الوَمْحَة الأَثَرُ من الشمس؛ قال: وقرأْت بخط شمر أَن أَبا عمرو الشَّيْبانيّ أَنشده هذه الأَبيات: لما تَمَشَّيْتُ بُعَيْدَ العَتَمَه،
سَمِعْتُ من فوقِ البُيوتِ كَدَمَه
إِذا الخَريعُ العَنْقَفِيرُ الحُذَمه،
يَؤُزُّها فَحْلٌ شديدُ الضَّمْضَمه
أَزّاً بعَيَّارٍ إِذا ما قَدَّمَه،
فيها انْفَرَى وَمَّاحُها وخَزَمَه
قال: وَمَّاحُها صَدْعُ فرجها. انْفَرَى: انفتح وانْفَتَقَ لإِيلاجه الذكر فيه؛ قال الأَزهري: لم أَسمع هذا الحرف إِلاَّ في هذه الأُرجوزة، وأَحسبها في نوادره.

##### Türkçe

الأَزهري özellikle; ابن الأَعرابي: **الوَمْحَة** güneşten olan izdir; dedi:

Ve Şمر’in hattıyla okudum ki, Ebû Amr eş-Şeybânî ona bu beyitleri inşâd etti:

لما تَمَشَّيْتُ بُعَيْدَ العَتَمَه،
سَمِعْتُ من فوقِ البُيوتِ كَدَمَه
إِذا الخَريعُ العَنْقَفِيرُ الحُذَمه،
يَؤُزُّها فَحْلٌ شديدُ الضَّمْضَمه
أَزّاً بعَيَّارٍ إِذا ما قَدَّمَه،
فيها انْفَرَى وَمَّاحُها وخَزَمَه

Dedi: **وَمَّاحُها** onun ferciğinin yarığıdır. **انْفَرَى**: onun içine erkeklik uzvunun idhâli için açıldı ve yarıldı; el-Ezherî dedi: Bu harfi ancak bu urcûzede işittim; ve onu onun nevâdirinde sanıyorum.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%85%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوماح، ككتان: صدع فرج المرأة قال الأزهري: قرأت بخط شمر، أن أبا عمرو الشيباني أنشد هذه الأبيات:
  لما تمشيت بعيد الـعـتـمـه                      سمعت من فوق البيوت كدمه

  إذا الخريع العنقفير الحذمـه                      يؤرها فحل شديد الضمضمه
  أرا بعتـار إذا مـا قـدمـه                      فيها انفرى وماحها وخزمه قال: وماحها: صدع فرجها. وانفرى: انفتح وانفتق لإيلاجه الذكر فيه. قال الأزهري: لم أسمع هذا الحرف إلا في هذه الأرجوزة، وأحسبها في نوادره. والومحة، بفتح فسكون الأثر من الشمس، حكاه الأزهري خاصة عن ابن الأعرابي.

##### Türkçe

**الوماح**، **ككتان**: kadının fercinin yarılması (çatlaması). **قال الأزهري**: Şemmer’in hattıyla okudum ki, Ebû Amr eş-Şeybânî şu beyitleri inşâd etti:
  Uzak karanlığın ötesinde yürüdüğümde                      evlerin üstünden bir **كدمه** işittim

  Eğer **الخريع العنقفير الحذمـه**                      onu, **شديد الضمضمه** bir **فحل** **يؤرها**
  **أرا** bir **بعتـار** ile, ne zaman ki onu **قـدمـه**                      onda **انفرى** oldu ve onun **وماحها**’sı ve onun **خزمه**’si. **قال**: onun **وماحها**’sı: onun fercinin yarılmasıdır. Ve **انفرى**: onun açılması ve, erkeğin onda idhâli için, yarılıp açılmasıdır. **قال الأزهري**: Bu harfi, ancak bu **الأرجوزة**’de işittim; ve onu, onun **نوادر**’inde sanıyorum. Ve **الومحة**; fetha ile sonra sükûn (ile): güneşten olan izin (eserin) (adı); bunu, el-Ezherî özellikle İbnü’l-A‘râbî’den nakletti.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%85%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَمَحَ
وَمَحَ وَمْحَة 1t ,
a.  Freckle.

وَمَّاْح
وَمَّاْح 28 ,
a.  Rupture.

وَمْخَة
وَمْخَة
a.  Reproof.

##### Türkçe

وَمَحَ
**وَمَحَ** **وَمْحَة** 1t ,
a.  Çil.

وَمَّاْح
**وَمَّاْح** 28 ,
a.  Yırtılma.

وَمْخَة
**وَمْخَة**
a.  Azarlama.
