# وني (و-ن-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%86%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%86%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: İkiniz ihmal etmeyin

- Harfler: و - ن - ي
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ونى

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَنِيَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%86%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A7.md) | تَفْعِلَا | İkiniz ihmal etmeyin | 1 | 1 | [20:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%86%D9%8A/ayet/20:42.md) |

## Mücavir kökler — 4 mücavir (7 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
2. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
3. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
4. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وني |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (lefîf-i mefrûk: fâ ve lâm harfleri illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%B1.md), [كسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%84.md), [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md), [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [جدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir işte veya harekette takatsizlik, yavaşlama, gevşeme ve kesintiye uğrama hali |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi tebliğ, mücadele ve zikir sürecinde azmin kırılmaması ve sürekliliğin aksatılmaması |
| Çekirdek Özet 3 | Dinamik bir görevin kesintiye uğramasının iradi bir ihmalden ziyade ritim ve enerji kaybından doğması |
| Kritik Hata Riski | Kökü doğrudan bilinçli isyan, terk veya inkar sayarak takat tükenmesi ve yavaşlama nüansını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ون | Zayıflık, gevşeme, içkin ritim kaybı veya ağırlık hissi; [ونن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%86%D9%86.md) ve [أون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%86.md) köklerinde görülen yük dengesi ve tınlama-yavaşlama çağrışımı | ي | Lâm konumundaki zayıf harf ile gevşeme ve yavaşlama eylemi soyut bir sürece, takatsizlik ve işteki gevşekliğe dönüştürülmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Bir amaca veya nesneye bağlanmayı, yük altına girmeyi ve ilk irtibatı temsil eder |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Hareketin ve gücün akışını, canlılığın zamana yayılan sürekliliğini simgeler |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | İcra edilen eylemi, doğrudan müdahaleyi ve uygulama gücünü ifade eder |
| وني | Bağlanıp icra edilen işin canlılık ve akış ritminin düşmesi | Bir eyleme bağlı olan elin (uygulamanın) canlılığını ve enerjisini zamanla kaybedip gevşemesi hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Uzun yolculuk neticesinde devenin veya binek hayvanının takatten düşmesi, yorulması ve adımlarını yavaşlatması; rüzgarın esiş hızını ve şiddetini kaybetmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde yürüyüşü zayıflayan ve yorulan atları tasvir ederken kökü fiziksel tükeniş anlamında kullanmıştır: مِسَحٍّ إذا ما السابحاتُ، على الوَنَى، / أَثَرْنَ غُباراً بالكَدِيد المُرَكَّلِ |
| Erken Arapça kullanım | İbn Mukbil'in şiirinde yağmur ve rüzgarın hız kesmeksizin devam etmesi bağlamında olumsuzluk ekiyle geçmektedir: مرته الصّبا بالغور غور تهامة فما ونت عنه بشعفين أمطرا |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde وني kökü, zayıflık, gevşeklik, yavaşlama ve güçten düşme semantik alanı üzerinden varlık gösterir. Arapçada lefif bir yapı (fâ harfi و, lâm harfi ي) sergileyen kök, birincil olarak fiziksel takatsizliği ve ardından bu takatsizliğin eyleme yansıyan gevşekliğini ifade eder. Batı Sami ve İbrani sahasında kökün tam bir fonetik kopyasından ziyade, benzer fonetik dönüşümler gösteren ve zayıflamak, yorulmak, güçten düşmek anlamı taşıyan köklerle kavramsal paralellik kurulur. Arap dilinde kök özellikle eylemin hızının kesilmesi, yavaşlama ve ihmal düzeyine varan irade gevşemesi üzerinden özelleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وني kökünden türeyen yorulma, takatsizlik ve işi ağırdan alma | Bedensel yorgunluktan zihinsel ve iradi gevşemeye doğru semantik genişleme gerçekleşmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami kollarında yorgunluk ve zayıflık bildiren zayıf kökler | Eylemin hızının düşmesi ve gücün azalması temel semantik çekirdeği temsil eder | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وني | Anlamlı | Gevşemek, yorulmak | Bir işte güçsüzlük ve takatsizlik sebebiyle yavaşlamak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [وين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D9%86.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [نوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%8A.md) | Anlamlı | Yönelmek, kastetmek, çekirdek | Zihnin bir hedefe yönelmesi veya meyvenin özü | Kur'an'da geçer; zihinsel odaklanma yönüyle karşıt nüans taşır |
| نيو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [يون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%86.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| ينو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وني | Merkez | Yavaşlama ve gevşeme | Takat eksikliği ve yorgunluk kaynaklı ritim kaybı | Eylemi tamamen bırakmamakla birlikte gücün sönümlenmesi |
| [فتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%B1.md) | Komşu | Durgunlaşma, gevşeme | Hararet ve canlılığın yatışması sonrası oluşan durağanlık | Sıcak veya aktif bir durumdan sakinleşmeye geçiş |
| [كسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%84.md) | Komşu | Tembellik | Güç varken iradi olarak harekete geçmeme ve ağırlık hissi | Takat eksikliğinden değil motivasyon yokluğundan kaynaklanan gevşeklik |
| [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md) | Komşu | Eksik bırakma | Bir işi tam yapabilecekken sınırını daraltıp eksiltme | İrade ve yöntem olarak hedefin gerisinde kalma |
| [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) | Komşu | Güçsüzlük | Bünyenin veya yapının kuvvetten yoksun olması | Eylemsel yavaşlamadan çok yapının kuvvetçe yetersizliği |
| [جدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AF.md) | Zıt | Ciddiyet, gayret, yenilenme | Bir amaca kesintisiz çaba, azim ve dirilikle sarılma | Gevşemenin ve yavaşlamanın tam zıddı olan aktif enerji |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وني | Yavaşlamak, gevşemek | Takatsizlik ve yorgunluktan ötürü işi ağırdan almak | Kesin |
| Latince | Languere, cessare | Güçten düşmek, duraklamak | Canlılığın kaybolması ve ritmin düşmesini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To slacken, to falter, to flag | Gevşemek, duraksamak, hız kesmek | Enerjinin tükenmesiyle sendelemeyi ve tempoyu düşürmeyi ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Nachlassen, ermatten | Gevşemek, bitkin düşmek | Çabanın ve kuvvetin azalmasını başarıyla yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Faiblir, ralentir | Zayıflamak, yavaşlamak | Hem fiziksel gücün hem de eylem hızının azalmasını içerir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَنِيَا (Nehiy kalıbı) | İhmal etmemek, gevşememek, kesintiye uğratmamak | Hz. Musa ve Hz. Harun'un Firavun'a elçi olarak gönderilişinde ilahi zikri ve tebliği aksatmama emri; Tâhâ [20:42](https://lisan.digital/tr/ayet/20:42.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve tebliğ | Peygamberlerin tebliğ vazifesinde yılgınlık veya ihmal göstermekten masum oluşları | İlahî mesajın iletiminde zafiyet ve gevşekliğin nefyedilmesi |
| Fıkıh | İbadet ve cihad mükellefiyeti | İbadetlerde veya cihad esnasında takatsizlik veya tembellik sebebiyle vazifeyi aksatmanın hükmü | Mazeretsiz gevşeme (tevânî) ile meşru takatsizlik arasındaki ayrım |
| Tefsir | Tâhâ [20:42](https://lisan.digital/tr/ayet/20:42.md) tefsiri | Firavun gibi azgın bir otorite karşısında zikrin ve tebliğin kesintisiz sürdürülmesi emri | Zikrin, zorlu görevlerde ruhsal direnci diri tutan bir kalkan olarak vurgulanması |
| Hadis | Gayret ve azim rivayetleri | Hz. Ebubekir'in irtidat olaylarındaki kararlılığı tasvir edilirken ashaba hitaben kullanılan rivayetler | Zor zamanlarda toplumun içine düşebileceği yılgınlık ve ataleti ifade eden bir kavram |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulluk ve zikir | Ruhi direncin sürekliliği | İbadet ve tebliğde sürekliliği sağlayarak inkıtayı önleme | Zikirde gevşeme olmaması, kulun aşkın güç kaynağıyla bağının kopmamasını temin eder | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve araştırma | Zihinsel teyakkuz | İnceleme ve delil arayışında metodolojik rehaveti engelleme | Zihinsel yorgunluğun araştırmayı yüzeyselleştirmesine set çeker | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kriz idaresi | Stratejik teyakkuz ve azim | Otoriteye veya krize karşı mücadelede gevşeklik göstermeme | Firavun örneğinde olduğu gibi baskıcı sistemlerle yüzleşirken iradi yılgınlığa düşmemek | Kesin |
| İktisadi | Üretim ve piyasa | Sürekli verimlilik | Üretim sürecinde ataleti ve tembelliği engelleyerek akışı koruma | Çalışma temposunun düşmesi sistemik krize ve üretimin aksamasına yol açar | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dalga sönümlenmesi (damping / attenuation) | Bir sistemdeki kinetik enerjinin veya sinyal şiddetinin direnç sebebiyle zamanla azalarak genliğinin düşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Motivasyon kaybı ve örgütsel atalet | Bireylerin veya kurumların uzun süren baskı ve zorluklar karşısında dirençlerinin kırılarak eylem hızlarını düşürmeleri | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | وني kökünü yalnızca ahlaki bir tembellik veya keyfi bir ihmalkarlık olarak görüp, kökün temelindeki fiziksel ve psikolojik yorgunluk / takat tükenmesi boyutunu göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, devasa bir tiranlığa (Firavun) karşı yürütülen tebliğde, içsel enerjinin zikir ile beslenerek tükenişe ve hız kesmeye karşı korunmasını hedefler |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki nehyi basit bir görev ihmali yasağı olarak anlamak; zorlu psikolojik süreçlerde zikrin direniş enerjisini besleyen varoluşsal bir dayanak olduğu hakikatini ıskalamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın büyük davalarda insan psikolojisini nasıl gözettiğini, korku ve baskı karşısında ortaya çıkacak doğal yavaşlama ve gevşemeyi nasıl önlediğini gösterdiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber kıssalarında elçilerin tiranlarla karşı karşıya geldiği, risalet vazifesinin ağır baskı altında yürütüldüğü ayetlerde belirleyicidir (özellikle Tâhâ suresi). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hak mücadelesinde yılgınlığın ve yavaşlamanın sadece ahlaki bir zafiyet değil, zikirden ve ruhsal beslenmeden kopuşun doğal bir neticesi olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yürüyüş ve hareket neticesinde binek hayvanının veya insanın takatten düşüp yavaşlaması, rüzgarın esiş gücünü yitirmesi.
- Soyut anlam: Bir amaca yönelik çabanın, azmin ve ruhsal canlılığın baskı ve zaman faktörü altında gevşemesi, duraklaması veya hız kesmesi.
- Sistematik karşılık: Sürekli bir dirençle karşılaşan sistemin, harici bir enerji girdisi (zikir) olmaksızın kendi iç dinamikleriyle zamanla sönümlenmesi ve atalete uğraması.
- LaTeX modeli: $$E(t) = E_0 e^{-\lambda t} + \int_{0}^{t} Z(\tau) \, d\tau$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $E(t)$, $t$ anındaki eylem ve irade enerjisini; $E_0$, başlangıçtaki azim ve takati; $\lambda$, dış baskı ve direnç katsayısını; $e^{-\lambda t}$, dış etkenler sebebiyle sistemin doğal gevşeme ve takatten düşme (vünî) eğilimini temsil eder. $Z(\tau)$ ise zikir ve rabıta girdisidir; bu girdi sürekli kılındığında sistemin enerjisinin sıfıra inmesi (tavânî/vünî hali) engellenerek hareketin sürekliliği sağlanır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%86%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Taha 20:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%86%D9%8A/ayet/20:42.md) — تَنِيَا

اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآيَاتِي وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي

Meal (IK): Sen ve kardeşin ayetlerimle git. İkiniz de Beni zikretmede gevşek davranmayın.

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%86%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من النون
ن ا أ، ن ي أ، ن أ ي، ن و ي، ن أ ن أ، ن و ن، أ ن ن، أ ن ا، و ن ي، و ن ن، و أ ن، أ و ن، أ ي ن مستعملات
ناء:
النَّوْءُ، مهموز: من أَنواء النّجوم، وذلك إذا سقط نجم بالغداة فغاب مع طُلُوع الفَجْر، وطلع في حياله نجمٌ في تلك السّاعة على رأس أربعة عشر منزلا من منازل القمر سُمِّي بذلك السُّقوط والطُّلُوع نوءاً من أنواء المَطَر والحرّ والبَرْد، وذلك من قولك: ناء ينوء.. والشّيء إذا مال إلى السُّقوط تقول: ناء ينوء نَوْءاً بوزن ناع، وإذا نهض في تَثاقُلٍ يقال: ناء ينوء به نَوْءاً إذا أطاقه، قال في وصف الرّأل:
يَنُؤْنَ ولم يُكْسَيْنَ إِلاّ مـنـازعـاً		من الرّيش تنواء الفِصال الهزائل
ويَنُوءُ الحِمْلُ الثَّقيل بالبعير، أي: يميل، أي: يثقله.
والمرأة تنوء بها عجيزتها تَنْواء.
وقوله تعالى: "ما إنّ مَفاتِحَهُ لتنوء بالعُصْبة أولي القوّة"، أي: بأربعين رجلاً، تكاد تعجز بحمله، والمِفْتَحُ: الكنز، والمفتاح: الذي يُفْتَح به الباب.
نيأ:
والنَّيءُ: مصدر للشّيء النَّيِّىء، وهو الذي لم يَنْضَج، مهموز. وفعله الصّحيح من تأليف حروفه: ناء ينيء نيئاً، وهو نَيِّىءٌ، وأنأتُ اللّحم إناءةً إذا لم تنضجه، ولكنّ العرب إذا أرادت أن تَسْتعملَ الهاءَ في هذا المعنى قالت: أنهأتُ اللّحم إنهاءً، وهذا مَشْتَقٌّ من قولهم: لحمٌ نَهيءٌ، وكلّ شيء لم يَنْضَجْ فهو نهيء، حتّى الثّمار وغيرها.. نَهُؤَ يَنْهُؤُ نهاءةً.
نأي:
النّأيُ: البُعْدُ.. نَأَى ينأى نأياً... وأنأيته إنئاءً، إذا أبعدته، والاسم: المصدر، النّأي.
والنُّؤي: حُفْرةٌ تُحْفَرُ حولَ الخِباء، وقد انتأت المرأة نُؤْياً حول بيتها، والجميعُ: النُّؤَى، على فُعَل. والمُنْتأَى: مَوْضِعُهُ، قال:
حَسَرَتْ عنه الرِّياحُ فأبدت		مُنْتأً كالقَرْوِ رَهْنَ انثـلامِ
ونأيتُ الدّمعَ عن عيني بإِصْبَعي نأياً، قال:
إذا ما التقينا سال من عَبَراتنا		شآبيبُ يُنْآَى سَيْلُها بالأصابعِ
والانتياء: الافتعال من النّأي، قال:
فإِنّك كاللّيلِ الّذي هو مُـدرِكـي		وإنْ خِلْتُ أنّ المنتأَى عنك واسع
والعرب تقول: نأى فلانٌ يَنْأَى، إذا بَعُد، وناء عنّي بوزن ناع على القلب، قال:
إذا رآك غنيا لان جانِـبُـهُ		وإن رآك فقيراً ناء واغتربا
والمُناوأةُ: المُناهَضةُ، وناوأنا العدوّ: ناهضناه.
نوي:
النَّوَى: التَّحَوُّل من دارٍ إلى دارٍ أُخْرى، كما كانوا ينتوون مَنزِلاً بَعْدَ مَنْزِلٍ. والفِعْل: الانتواء والمصدر: النّيّة والنَّوى، قال:
..............		عَدَتْه نِيّةٌ عنها قذوف
وقال الطّرمّاح:
آذَنَ النّـاوى بـبَـيْنُـونةٍ		ظَلْتُ منها كصريعِ المُدامِ
النّاوي: الذي أزمع على التّحوّل.
والعربُ تُؤَنِّثُ النَّوَى، قال:
فما للنَّوَى لا بارك اللَّه في النَّوى		وهَمٌّ لنا منها كهَمِّ المُـراهـنِ

وتقول في الشِّعْر: نَوَى القوم، أي: انْتَوَوا.
والنَّوى: نَوَى التَّمْر وأشباهه من كلّ شيء، والجميع: النَّوَى، والواحدةُ: نواةٌ.
وقد نَوَّتْ وأَنْوتِ البُسرةُ، إذا انعقدتْ نَواتها، وثلاثُ نَوَيات.
قال أبو ليلى: أكل الرّجل التَّمْر ونَوَى، أي: رمى بنواته وأنشد: ويأكلُ التَّمْرَ ولا يَنْوي النَّوَى والنِّيّة: ما ينوي الإنسان بقلبه من خَيْرٍ أو شرٍّ..
والنَّوَى والنَّيّةُ: واحد، وهي: النِّية، مخففة، ومعناها: القصد. والنَّوى: الوجه الذي يقصده.
ونَوَتِ النّاقة تَنْوي نَيّاً، إذا كَثُر نِيُّها، قال أبو الدُّقَيْش: النَّيُّ: الفِعْل، والنِّيُّ: الاسم، وهو الشّحم السّمين... والنِّيُّ: اللَّحْم....
والنِّيُّ: ذو النَّيّ، قال أبو ذؤيب:
قَصَرَ الصَّبوحَ لها فَشَرَّجَ لَحْمَها		بالنَّيّ فهي تَثُوخُ فيها الإصْبَـعُ
وقال في نوت النّاقة:
عَرْفاء قد رفع المرار سَنامَها		فنَوَتْ وأَرْدَفَ نابَها بسَـديسِ
أي: أَسْدَسَتْ وبزلت، أراد أن يقول: أردف سديسَها بِنابٍ فقلب.
وناقةٌ ناوية: كثيرةُ النِّيّ.
والنَّوَى: مَخْفِضُ الجارية، وهو ما يَبْقَى من البَظْر إذا قُطِعَ المُتْكُ.. وقالت بَعْضُهنّ: ما ترك النَّخْجُ لنا من نَوَى، والنَّخْجُ: النِّكاح.
نأنأ:
النّأنأةُ: الضَّعْفُ والعَجْز في الأَمْر، قال:
لَعَمْرُك ما سعدٌ بـخُـلَّةِ آثِـمٍ		ولا نَأْنأٍ عند الحِفاظ ولا حَصِرْ
وقال أبو بكر: طُوبَى لمن مات في نأنأة الإسلام، أي: بَدْء الإسلام.
وتقول من نأنأة العَجْز: رجل نَأْنَأٌ ونأناءٌ، وَنْأْنَأَ هو نأنأةً، والنِّساء نَأْنَأْنَ، فإِذا أمرتهنّ قلت: نأنِئْنَ.. وتنأنأت أنا، إذا ضَعُفْتُ.
ونأنأتُ الرّجلَ: نَهْنَهْتُهُ عما يريد وكَفَفْتُه.
نون:
النُّونُ: حرفٌ فيه نونان بينهما واو، وهي مدّة، ولو قيل في الشعر: نن كان صوابا.
والنّون: الحوت، والجميع: النِّينانُ، وذو النّون: يونس عليه السّلام.
والنّون: شفرةُ السَّيْف، ويقال: الذي في كلا صَفْحَتَيْهِ شطبة، قال: وذو النّونين قصّال مِقَطُّ والنّونانِ: الجَلَمان.
ونينوى: المدينة التي أُرْسِلَ إليها يونس.
أن:
أنْ، خفيفة: نصف اسم وتمامه بفِعْل، كقولك: أُحِبُّ أن ألقاك، أي: أحبّ لِقاءَكَ، فصار أن وألقاك في الميزان اسماً واحداً.
وإنْ، خفيفة: حرف مَجازاةٍ في الشَّرط.. وجحود بمنزلة ما، كقولك: إنْ لَقيتُ ذاك، أي: ما لقيت.
وإنّ وأنّ ثقيلة، مكسورة الألف ومفتوحة الألف، وهي تنصب الأسماء، فإِذا كانت مبتدأ ليس قبلها شيء يعتمد عليه، أو كانت مستأنفة بعد كلام قد تمّ ومضى، فأتيتَ بها لأمرٍ يعتمدُ عليها كسرتَ الألف، وفيما سوى ذلك تَنْصِبُ أَلِفَها.
وإذا وقعتْ على الأَسْماء والصّفات فهي مشدّدة، وإذا وقعت على اسمٍ أو فعلٍ لا يتمكّن في صِفةٍ، أو تَصريفٍ فخفّفْها، تقول: بلغني أن قد كان كذا يخفّف مِنْ أَجْلِ كان لأنّها فِعْل، ولولا قد لم يَحْسُنْ على حالٍ مع الفعل حتّى تعتمد على ما، أو على الهاء في قولك: إِنّما كان زيد غائباً.. ل كذلك بلغني أنّه كان كذا فشدّدها إذا اعتمدت على اسم.
ومن ذلك: قولك: إنْ ربّ رجلٍ: فإِذا اعتمدت قلت: إنّه ربّ رجلٍ ونحو ذلك، وهي في الصّفاتِ مشدّدة، فيكون اعتمادُها على ما بعدَ الصّفات، إنّ لك، وإنّ فيها، وإن بك وأشباهها.
وللعَرَب في إنّ لغتان: التّخفيف والتّثقيل، فأمّا من خفّف فإِنّه يَرْفَعُ بها، إلاّ أنّ ناساً من أهل الحجاز يُخَفِّفونَ، وينصبون على توهّم الثقيلة، وقُرِىءَ: "وإنْ كلاّ لما ليُوَفينَّهم" خفّفوا ونصبوا كلاًّ.
وأمّا إنّ هذان لساحران فَمَنْ خفّف فهو بلغة الذين يخفِّفون ويرفعون، فذلك وَجْهٌ، ومنهم مَنْ يجعل اللاّم في موضع إلاّ، ويجعل إنْ جَحْداً، على تفسير: ما هذان إلاّ ساحرانِ، وقال الشّاعر:
أَمْسَى أبانُ ذليلاً بَعْدَ عزّتـه		وإن أبانُ لَمِنْ أَعْلاجِ سُوراءِ

ويقال: تكون إنّ في مَوْضع أَجَلْ فيكسِرونَ ويثقلون، فإِذا وقفوا في هذا المعنى قالوا: إنّهْ.. تكون الهاء صلةً في الوقوف، وتَسْقط الهاء إذا صرفوا... وبلغنا عن عبدِ اللَّه بنِ الزُّبَيْر أن أعرابيّاً أتاه فسأله فحرمه، فقال: لعن اللَّه ناقةً حملتني إليك، فقال ابنُ الزُّبير: إنّ وراكِبَها، أي: أَجَلْ.
فأمّا تميم فإِنّهم يَجْعلونَ ألِفَ كلّ أنّ وأَنْ، منصوبة، من المُثَقَّل والمُخَفَّف: عيناً، كقولك: أريد عَنْ أُكَلِّمك، وبلغني عنّك مقيم.
وأنّ الرّجل يَئنُّ: من الأنين، قال:
تَشْكو الخِشاشَ ومَجْرَى النِّسعتَيْنِ كما		أَنَّ المَرِيضُ إلى عُوّاده، الوَصِـبُ
ورَجُلٌ أُنَنةٌ: كثير الكَلامِ والبثِ والشَّكْوَى، وهو البليغُ القَوّالةُ، والجميع، الأُنَن، ولا يشتق منه فِعْلٌ.
ومن الأنين يُقالُ: أَنَّ يَئِنُّ أنيناً، وأنّاً وأنّةً، وإذا أمرت قلت: اينَنْ لأن الهمزتين إذا التقتا فسكنتِ الأخيرة اجتمعوا على تليينها.
ويقال للمرأة: إنّي، كما يُقالُ للرَّجُلِ: اقْرِرْ، وللمرأة قرّي.
وإنّما يُقاس حرف التّضعيف على الحَرَكةِ والسُّكون بالأمثلة من الفِعْل فحيثما سكنت لام الفعل فأَظْهِرْ حرفي التَّضْعيف على ميزان ما كان في مثاله، نحو قولك للرّجل في الأمر: افْعَلْ مجزومة اللاّم، فتقول في باب التَّضْعيف: اغضضْ واقررْ وامْدُدْ، فإِذا تَحَرّكتْ لام الفعل فمثال ذلك من التّضعيف مُدْغم الحرفين، يقال للمرأة: افّعَلِي فتحرّكَتِ اللاّم قلت: غُضِّي وقَرّي وإنّي وجِدِّي فهذا قياس المجزوم كلّه في باب التّضعيف، لذلك قلت: اينَنْ.
أنا:
أَنَّى، معناها: كيف? ومن أين?.. أنّى شئت: كيف شئت? ومن أين شئت? قال الكميت:
أنّى ومن أين آبك الطَّرَبُ
وقوله جلّ وعزّ: "أنّى لك هذا". أي: من أينَ لكِ هذا? وقوله جلّ وعزّ: "أَنَّى يكون له الملكُ علينا"، أي: كيف يكون?، وقال:
ومُطْعَمُ الغُنْمِ يوم الغُنْمِ مُطْعَمُهُ		أَنَّى توجّه والمَحْرومُ مَحْرومُ
أي: أينما توجّه، وكيفما توجّه.
أنا، فيها لغتان، حذفُ الأَلِفِ وإثباتُه، وأَحْسنُ ذلك أَنْ نُثْبِتَها في الوقوفِ، وإذا مضيت عليها قلت: أَنَ فعلت. وإذا وقفتَ قلتَ: أَنَهْ، وإِن شئتَ: أنا وحذفُها أَحْسَنُ.
وقوله تعالى: "لكنّا هو اللَّهُ ربّي" معناه: لكنّ أنا، فحُذفتٍ الهمزةُ وحذفت إحدى نوني لكنّ فالْتَقَتْ نونان فأدغمتها في صاحبتها.
والإنْيُ والإنَى، مقصور: ساعة من ساعات اللّيل، والجميع: آناء، وكلّ إنْيٍ ساعة.
والإنَى، مقصور أيضاً: الإدراك والبلوغ، وإنَى الشّيء بلوغه وإدراكُهُ، فتقول: انتظرنا إنَى الطّعام، أي: إدراكه، وقوله تعالى: "غير ناظرينَ إناهُ"، أي: غير منتظرين نُضْجه وبلوغه.
وقوله تعالى: "وحميم آن"، أي: قد انتهى حرّه، والفِعْل: أَنَى ياني أنىً.
وقوله تعالى: "من عينٍ آنية"، أي: سُخْنة. وقال العبّاس بن مرداس:
فجئنا مع المهديّ مكّةَ عُنْـوةً		بأَسْيافنا والنَّقْعُ كابٍ وساطـعُ
علانيةً والخيلُ يَغْشَى مُتُونَهـا		حميمٌ وآنٍ من دم الجَوْف ناقعُ
والإيناء، ممدود: قد يكون بمعنى الإبطاء.. آنيت الشّيء، أي: أخَّرته، وتقول للمُبطِىء: آنيت وآذيت.
وأَنَى الشَّيْءُ يأني أُنِيّاً إذا تأخر عن وقته، ومنه قوله: والزّاد لا آنٍ ولا قَفارُ أي: لا بطيء، ولا جَشِبٌ غير مأدوم.
وتقول: ما أَنَى لك، وألم يأنِ لك، أي ألم يَحِن لك? والأَنَى: من الأناة والتّؤدة، قال العجّاج: طال الأَنَى وزايل الحقُّ الأَشَرْ وقال:
أناةً وحلماً وانتظاراً بـهـم غـداً		فما أنا بالواني ولا الضَّرِعِ الغَمْرِ
ويقال: إنّه لَذُو أَناةٍ، إذا كان لا يَعْجَلُ في الأُمور، أي: تأنّى، فهو آنٍ، أي متأنٍّ، قال:
الرّفق يُمْنٌ والأناة سعـادةٌ		فتأنَّ في رِفْقٍ تُلاقِ نجاحا
والأناة: الحلم، والفِعْل: أَنِيَ، وتأنَّى، واسْتَأْنَى، أي: تَثَبَّتَ، قال: وتأنّ إنّك غير صاغِرْ ويقال للمتمكِّث في الأمر: المتأنّي.
وفي الحديث: آذيت وآنيت، أي: أخّرت المجيء وأبطأت، وقال الحطيئة:
وآنيت العَشاءَ إلى سُـهَـيْلٍ		أو الشِّعرَى فطال بيَ الأَناءُ
واستأنيت فلاناً، أي: لم أُعْجِلْهُ.. ويقال: استانِ في أمرك، أي: لا تعجل، قال:
استأنِ تَظْفَرْ في أمورِكَ كُلِّهـا		وإذا عزمت على الهوى فَتَوَكَّلِ
واستأنيت في الطعام، أي: انتظرت إدراكه.
ويقال للمرأة المباركة الحليمة المواتية: أناة، والجميع: الأنوات. قال أهل الكوفة: إنّما هي من الوَنَى وهو الضّعف، ولكنّهم همزوا الواو.
والإناء، ممدود: واحد الآنية، والأواني: جمع الجمع.. جُمِعَ فِعال على أفعلة، ثمّ جُمِعَ أفعلة على أفاعل.
وني:
الوَنَى: الفترةُ في العَمَل، ومنه: التّواني، يقال: وَنَى يَني وَنْياً فهو وانٍ. قال العجّاج: فما وَنَى محمّدٌ مُذّ أن غَفَرْ له الإلهُ ما مَضَى وما غَبَرْ أن أَظْهَرَ الدّينَ به حتّى ظَهَرْ والعَرَبُ تقول: لايَني فلانٌ يَفْعَلُ كذا، أي: لا يزال، قال:
فما يَنُونَ إذا طافوا بحجّهم		يُهَتِّكُون لبَيْتِ اللَّهِ أستارا
وناقةٌ وانية، أي: طليح. والفِعْل: وَنَتْ وَنْياً، لا يُقالُ إلاّ هكذا، قال:
ووانيةٍ زَجَرْتُ على وَناها		قريح الدّفّتَيْنِ من البِطانِ
ونن:
الوَنُّ: الصّنْجُ الذي يضرب بالأصابيع، وهو: الوَنَجُ، ويُقال: هو مُشْتَقٌ من كلام العَجَمِ.
وأن:
الوَأْنةُ: المقتدر الخَلْق، الرّجل والمرأة فيه سواء.
أون:
الأَوْنان: جانبا الخُرْج، يقال: خُرْجٌ ذو أَوْنَيْنِ.. والأَوْنان: العِدلان، والأوانان أيضا.
ويُقالُ للأتان إذا أقربت وعَظُم بَطْنُها: قد أوّنت تأوبناً.
وإذا أَكَلْتَ وشَرِبْتَ وانتفختْ خاصرتاك فقد أوّنت تأوينا، قال: سرّاً وقد أَوَّنَ تأوينَ العُقُقْ العُقُقُ: التي استبان حملها، ونبتتِ العَقيقةُ على وَلَدها في بَطْنها.
والأوان: الحين والزّمان، تقول: جاء أوان البرد، قال العجّاج: هذا أوان الجِدِّ إذْ جدّ عُمَرْ وجمعُ الأَوان: آوِنة.
والآنُ: بمنزلة السّاعة إلاّ أنّ السّاعة جزءٌ مؤقّت من أَجْزاء اللَّيْل والنّهار.
وأما الآنَ فإِنّه يلزم السّاعة التي يكون فيها الكلام والأمور ريثما يبتدىء ويسكت. والعَرَبُ تنصبه في الجرّ والنّصب والرّفع، لأنّه لا يتمكّن في التَّصْريف، فلا يُثَنَّى ولا يثلّث ولا يصغّر، ولا يصرف ولا يضاف إليه شيء.
أين:
أين: وقت من الأمكنة، تقول: أين فلانٌ? فيكون منتصباً في الحالاتِ كُلِّها.
وأمّا الأَيْنُ من الإعياء فإِنه يصرف، وهو يجري مجرى الكلام في كلّ شيء.. والعَرَبُ لا تشتقّ منه فِعْلاً إلاّ في الشّعر، فقالوا: آن يئينُ أيناً.
والإوانُ: شبه أَزَجٍ غير مشدودِ الوَجْه، والإيوانُ: لغةٌ فيه، قال: إيوان كِسْرَى ذي القِرَى والرّيحانْ وجماعة الإوان: أُوُنٌ. وجماعة الإيوان: أواوين وإيوانات.
تَمّ باب اللّفيف من النّون، وبه تمّ باب النّون ولا رباعيّ ولاخماسيّ له

##### Türkçe

لفيفin **النون**’dan olan bab
ن ا أ، ن ي أ، ن أ ي، ن و ي، ن أ ن أ، ن و ن، أ ن ن، أ ن ا، و ن ي، و ن ن، و أ ن، أ و ن، أ ي ن: استعمالda olanlar

**ناء**:
**النَّوْءُ**, hemzeli: yıldızların **أَنواء**’ından; bu da, bir yıldız sabahleyin düştüğü zaman, fecrin doğuşu ile birlikte kaybolup, o saatte onun karşısında ayın menzillerinden on dört menzil başında bir yıldızın doğmasıdır; o düşüş ve doğuşa, yağmurun, sıcağın ve soğuğun **نوء**’u diye ad verildi; bu, senin “**ناء ينوء**” sözündendir.. ve şey düşmeye meylettiği zaman dersin ki: **ناء ينوء نَوْءاً** “**ناع**” vezninde; ve ağırlaşarak kalktığı zaman denir ki: **ناء ينوء به نَوْءاً** onu taşıyabildiği zaman. **الرّأل**’in vasfında dedi ki:
يَنُؤْنَ ولم يُكْسَيْنَ إِلاّ مـنـازعـاً		من الرّيش تنواء الفِصال الهزائل
Ve ağır yük deve ile **يَنُوءُ**; yani: meyleder, yani: onu ağırlaştırır.
Ve kadın, kalçası ile **تَنْواء**.
Ve Yüce’nin sözü: “ما إنّ مَفاتِحَهُ لتنوء بالعُصْبة أولي القوّة”; yani: kırk adam ile; onu taşımaktan neredeyse aciz kalır; ve **المِفْتَحُ**: hazine; ve **المفتاح**: kapının onunla açıldığı şey.

**نيأ**:
Ve **النَّيءُ**: **النَّيِّىء** olan şey için masdar; o da olgunlaşmamış olandır; hemzeli. Ve harflerinin telifinden fiilinin sahihi: **ناء ينيء نيئاً**; ve o **نَيِّىءٌ**’dur. Ve eti **أنأتُ** **إناءةً** (olgunlaştırmadığım zaman). Fakat Araplar bu manada **الهاء**’yı استعمال etmek istediği zaman dedi: eti **أنهأتُ** **إنهاءً**; bu, onların “**لحمٌ نَهيءٌ**” sözünden مشتقّtır; ve olgunlaşmamış her şey **نهيء**’dür; hatta meyveler ve başkaları.. **نَهُؤَ يَنْهُؤُ نهاءةً**.

**نأي**:
**النّأيُ**: uzaklık.. **نَأَى ينأى نأياً**... ve onu uzaklaştırdığım zaman **أنأيته إنئاءً**; isim: masdar, **النّأي**.
Ve **النُّؤي**: çadırın etrafına kazılan çukur; kadın evinin etrafına **نُؤْياً** kazdı; hepsi: **النُّؤَى**, **فُعَل** üzere. Ve **المُنْتأَى**: onun yeri. Dedi ki:
حَسَرَتْ عنه الرِّياحُ فأبدت		مُنْتأً كالقَرْوِ رَهْنَ انثـلامِ
Ve gözümden yaşı parmağımla uzaklaştırdım: **نأيتُ** **نأياً**. Dedi ki:
إذا ما التقينا سال من عَبَراتنا		شآبيبُ يُنْآَى سَيْلُها بالأصابعِ
Ve **الانتياء**: **النّأي**’den ifti‘âl. Dedi ki:
فإِنّك كاللّيلِ الّذي هو مُـدرِكـي		وإنْ خِلْتُ أنّ المنتأَى عنك واسع
Ve Araplar der: falan **نأى** **يَنْأَى**, uzaklaştığı zaman; ve benden “**ناع**” vezninde **ناء** (kalb üzere). Dedi ki:
إذا رآك غنيا لان جانِـبُـهُ		وإن رآك فقيراً ناء واغتربا
Ve **المُناوأةُ**: **المُناهَضةُ**; ve düşmana **ناوأنا**: ona karşı koyduk.

**نوي**:
**النَّوَى**: bir evden başka bir eve dönüşmek; nasıl ki bir menzilden sonra bir menzile **ينتوون** idiler. Fiil: **الانتواء**; masdar: **النّيّة** ve **النَّوى**. Dedi ki:
..............		عَدَتْه نِيّةٌ عنها قذوف
Ve **الطّرمّاح** dedi ki:
آذَنَ النّـاوى بـبَـيْنُـونةٍ		ظَلْتُ منها كصريعِ المُدامِ
**النّاوي**: dönüşmeye azmeden kimse.
Ve Araplar **النَّوَى**’yı müennes yapar. Dedi ki:
فما للنَّوَى لا بارك اللَّه في النَّوى		وهَمٌّ لنا منها كهَمِّ المُـراهـنِ

Ve şiirde dersin: **نَوَى القوم**; yani: **انْتَوَوا**.
Ve **النَّوى**: hurmanın ve her şeyden onun benzerlerinin çekirdeği; hepsi: **النَّوَى**; teki: **نواةٌ**.
Ve **نَوَّتْ** ve **أَنْوتِ** **البُسرةُ**, çekirdeği bağlandığı zaman; ve üç **نَوَيات**.
Ebû Leylâ dedi: adam hurmayı ve **نَوَى** yedi; yani: çekirdeğini attı; ve inşad etti: ويأكلُ التَّمْرَ ولا يَنْوي النَّوَى ve **النِّيّة**: insanın kalbiyle hayırdan veya şerden niyet ettiği şey..
Ve **النَّوَى** ile **النَّيّةُ**: bir; o da **النِّية**’dir, muhaffefe; manası: kasıt. Ve **النَّوى**: kastettiği yön.
Ve deve **نَوَتِ** **تَنْوي** **نَيّاً**, **نِيُّ**’su çok olduğu zaman. Ebû’d-Dukayş dedi: **النَّيُّ**: fiil; ve **النِّيُّ**: isim; o da semiz yağdır... ve **النِّيُّ**: ettir....
Ve **النِّيُّ**: **النَّيّ** sahibi. Ebû Züeyb dedi ki:
قَصَرَ الصَّبوحَ لها فَشَرَّجَ لَحْمَها		بالنَّيّ فهي تَثُوخُ فيها الإصْبَـعُ
Ve “devenin **نوت**’u” hakkında dedi ki:
عَرْفاء قد رفع المرار سَنامَها		فنَوَتْ وأَرْدَفَ نابَها بسَـديسِ
Yani: **أَسْدَسَتْ** ve **بزلت**; demek istedi ki: **سديس**’ini **ناب** ile ardına kattı; sonra kalb etti.
Ve **ناقةٌ ناوية**: **النِّيّ**’si çok olan.
Ve **النَّوَى**: cariyenin alçak yeri; o da **المُتْكُ** kesildiği zaman **البَظْر**’dan kalan şeydir.. ve bazısı dedi ki: **النَّخْجُ** bize **نَوَى**’dan bir şey bırakmadı; ve **النَّخْجُ**: nikâhtır.

**نأنأ**:
**النّأنأةُ**: işte zayıflık ve acizlik. Dedi ki:
لَعَمْرُك ما سعدٌ بـخُـلَّةِ آثِـمٍ		ولا نَأْنأٍ عند الحِفاظ ولا حَصِرْ
Ve Ebû Bekir dedi: İslâmın **نأنأة**’sinde ölene **طُوبَى**; yani: İslâmın başlangıcı.
Ve acizliğin **نأنأة**’sinden dersin: adam **نَأْنَأٌ** ve **نأناءٌ**; ve o **وَنْأْنَأَ** **نأنأةً**; ve kadınlar **نَأْنَأْنَ**; onlara emrettiğin zaman dersin: **نأنِئْنَ**.. ve ben **تنأنأت**; zayıfladığım zaman.
Ve adamı **نأنأتُ**: onu istediğinden **نَهْنَهْتُ** ve onu engelledim.

**نون**:
**النُّونُ**: içinde iki **نون** bulunan bir harf; aralarında bir **واو** vardır; o da bir uzatmadır; şiirde “**نن**” denilse doğru olurdu.
Ve **النّون**: balık; hepsi: **النِّينانُ**; ve **ذو النّون**: Yunus عليه السّلام.
Ve **النّون**: kılıcın ağzı; ve denir ki: iki yüzünün her birinde çizik olan. Dedi ki: وذو النّونين قصّال مِقَطُّ ve **النّونانِ**: **الجَلَمان**.
Ve **نينوى**: Yunus’un kendisine gönderildiği şehir.

**أن**:
**أنْ**, hafif: ismin yarısıdır; tamamı fiil iledir; senin “أُحِبُّ أن ألقاك” sözün gibi; yani: seninle buluşmayı severim; böylece **أن** ve **ألقاك** terazide tek bir isim oldu.
Ve **إنْ**, hafif: şartta ceza harfi.. ve **ما** menzilesinde bir inkâr; senin “إنْ لَقيتُ ذاك” sözün gibi; yani: onu görmedim.
Ve **إنّ** ve **أنّ** ağırdır; elifin kesrelisi ve elifin fethalisi; isimleri nasb eder. Eğer kendisinden önce dayanacağı bir şey olmayan bir mübteda olursa, yahut tamamlanıp geçmiş bir sözden sonra müsta’nef olursa, ona dayanılacak bir iş için onunla geldiğinde elifi kesreli kılarsın; bunun dışındakinde elifini nasb edersin.
Ve isimler ve sıfatlar üzerine vaki olduğu zaman şeddelidir; bir sıfatta yahut tasrifte temekkün etmeyen bir isim veya fiil üzerine vaki olduğu zaman onu hafiflet; dersin: بلغني أن قد كان كذا; **كان** sebebiyle hafifletilir; çünkü o fiildir. Ve **قد** olmasaydı fiil ile bir hâl üzere güzel olmazdı; ta ki **ما**’ya yahut senin “إِنّما كان زيد غائباً” sözündeki **الهاء**’ya dayansın.. كذلك “بلغني أنّه كان كذا”; isme dayandığı zaman onu şeddeli kıl.
Bundan: senin “**إنْ ربّ رجلٍ**” sözün; dayandığın zaman dersin: “**إنّه ربّ رجلٍ**” ve bunun benzeri. Ve o sıfatlarda şeddelidir; böylece onun dayanması sıfatlardan sonra olana olur: **إنّ لك** ve **وإنّ فيها** ve **وإن بك** ve benzerleri.
Ve Arap için **إنّ**’de iki lugat vardır: hafifletme ve ağırlaştırma. Hafifleten kimse onunla رفع eder; ancak Hicaz ehlinden birtakım kimseler hafifletir ve ağır olanı vehmetme üzerine nasb eder. Ve şu okunmuştur: “وإنْ كلاّ لما ليُوَفينَّهم”; hafiflettiler ve **كلاًّ**’yı nasb ettiler.
Ve “**إنّ هذان لساحران**”a gelince: kim hafifletirse, o, hafifletip رفع edenlerin lugatıyladır; bu bir veçhtir. Ve onlardan kimi **اللاّم**’ı **إلاّ** yerinde kılar ve **إنْ**’i inkâr kılar; “ما هذان إلاّ ساحرانِ” tefsiri üzere. Şair dedi ki:
أَمْسَى أبانُ ذليلاً بَعْدَ عزّتـه		وإن أبانُ لَمِنْ أَعْلاجِ سُوراءِ

Ve denilir: **إِنَّ**’in **أَجَلْ**’in yerinde olması; böylece kırarlar ve ağırlaştırırlar; bu mânâda durduklarında derler ki: **إِنَّهْ**.. duruşta **الهاء** bir صلة olur; sarf ettiklerinde **الهاء** düşer... Ve bize **عبدِ اللَّه بنِ الزُّبَيْر**’den ulaştı ki bir bedevî ona geldi, ona sordu, o da onu mahrum etti; bunun üzerine dedi: “Allah beni sana taşıyan bir deveyi lânetlesin”; **ابنُ الزُّبير** dedi ki: “**إِنَّ** ve onun binicisi”; yani: **أَجَلْ**.

Ama **تميم**’e gelince, onlar her **أَنَّ** ve **أَنْ**’in ألف’ını, مُثَقَّل ve مُخَفَّف’ten, mansup yaparlar: عين olarak; senin “**عَنْ** seni konuşturmak istiyorum” demen gibi; ve bana senden “mukimsin” ulaştı.

Ve **أَنَّ** adam **يَئِنُّ**: inlemeden; dedi ki:
تَشْكو الخِشاشَ ومَجْرَى النِّسعتَيْنِ كما		أَنَّ المَرِيضُ إلى عُوّاده، الوَصِـبُ

Ve bir adam **أُنَنةٌ**: sözün, iç dökmenin ve şikâyetin çok olanı; o, beliğ, çok söyleyen kimsedir; çoğulu: **الأُنَن**; ondan bir fiil türetilmez.

İnlemeden denilir: **أَنَّ يَئِنُّ** bir **أنيناً** ile; ve **أَنّاً** ve **أنّةً**; emrettiğinde “**اينَنْ**” dersin; çünkü iki hemze karşılaştığında ve sonuncusu sâkin olunca, onu yumuşatmak üzerinde birleştiler.

Ve kadına denilir: **إنّي**; erkeğe “**اقْرِرْ**” denildiği gibi; kadına “**قرّي**”.

Ve ancak تضعيف harfi, hareke ve sükûn üzerine, fiilden örneklerle kıyas edilir; fiilin لام’ı nerede sâkin olursa, تضعيف’in iki harfini, örneğinde olanın vezni üzere izhar et; erkeğe emirde “**افْعَلْ**” demen gibi, لام’ı meczum; böylece تضعيف بابında dersin: **اغضضْ** ve **اقررْ** ve **امْدُدْ**; fiilin لام’ı harekete geçtiğinde, bunun tضعيف’ten örneği iki harfin idğamlısıdır; kadına denilir: **افّعَلِي**; lâm harekete geçtiğinde dersin: **غُضِّي** ve **قَرّي** ve **إنّي** ve **جِدِّي**; bu, تضعيف بابında meczumun hepsinin kıyasıdır; bunun için “**اينَنْ**” dedim.

**أنا**:
**أَنَّى**; mânâsı: nasıl? ve nereden?.. “**أَنَّى** istersen”: nasıl istersen? ve nereden istersen? **الكميت** dedi ki:
أنّى ومن أين آبك الطَّرَبُ

Ve O’nun (celâl ve عزّ) sözü: “**أنّى لك هذا**”. Yani: bu sana nereden? Ve O’nun (celâl ve عزّ) sözü: “**أَنَّى يكون له الملكُ علينا**”; yani: nasıl olur? Ve dedi ki:
ومُطْعَمُ الغُنْمِ يوم الغُنْمِ مُطْعَمُهُ		أَنَّى توجّه والمَحْرومُ مَحْرومُ
Yani: nereye yönelse; ve nasıl yönelse.

**أنا**; onda iki lehçe vardır: ألف’ın hazfi ve isbâtı; bunun en güzeli, duruşta onu isbât etmektir; onun üzerinden geçip gittiğinde “**أَنَ** yaptım” dersin; durduğunda “**أَنَهْ**” dersin; istersen: **أنا**; ve onun hazfi daha güzeldir.

Ve Yüce’nin sözü: “**لكنّا هو اللَّهُ ربّي**”; mânâsı: “**لكنّ أنا**”; böylece hemze hazfedildi ve **لكنّ**’in iki نون’undan biri hazfedildi; böylece iki نون karşılaştı, onu arkadaşına idğam ettin.

Ve **الإنْيُ** ve **الإنَى**; maksûr: gecenin saatlerinden bir saat; çoğulu: **آناء**; her **إنْيٍ** bir saattir.

Ve **الإنَى**; yine maksûr: idrâk ve bulûğ; bir şeyin **إنَى**’sı onun bulûğu ve idrâkidir; böylece dersin: “yemeğin **إنَى**’sını bekledik”; yani: onun idrâkini; ve O’nun sözü: “**غير ناظرينَ إناهُ**”; yani: pişmesini ve bulûğunu beklemeyenler.

Ve O’nun sözü: “**وحميم آن**”; yani: harareti sona ermiştir; fiil: **أَنَى ياني أنىً**.

Ve O’nun sözü: “**من عينٍ آنية**”; yani: sıcak. **العبّاس بن مرداس** dedi ki:
فجئنا مع المهديّ مكّةَ عُنْـوةً		بأَسْيافنا والنَّقْعُ كابٍ وساطـعُ
علانيةً والخيلُ يَغْشَى مُتُونَهـا		حميمٌ وآنٍ من دم الجَوْف ناقعُ

Ve **الإيناء**; memdûd: yavaşlatma mânâsında olabilir.. “**آنيت**” şeyi; yani: onu geciktirdim; yavaş olana dersin: “**آنيت** ve **آذيت**”.

Ve **أَنَى** şey **يأني أُنِيّاً**; vaktinden gecikince; ondan O’nun sözü: “ve azık ne **آنٍ** ne de **قَفارُ**”; yani: ne yavaş, ne de katı, katıksız.

Ve dersin: “sana ne **أَنَى** oldu?” ve “sana olmadı mı **يأنِ**?”; yani: sana vakti gelmedi mi? Ve **الأَنَى**: **الأناة** ve **التّؤدة**’dendir. **العجّاج** dedi ki: طال الأَنَى وزايل الحقُّ الأَشَرْ Ve dedi ki:
أناةً وحلماً وانتظاراً بـهـم غـداً		فما أنا بالواني ولا الضَّرِعِ الغَمْرِ

Ve denilir: “o, **أَناةٍ** sahibidir”; işlerde acele etmiyorsa; yani: ağır davrandı; o, **آنٍ**’dir; yani: ağır davranan. Dedi ki:
الرّفق يُمْنٌ والأناة سعـادةٌ		فتأنَّ في رِفْقٍ تُلاقِ نجاحا

Ve **الأناة**: حلمdir; fiil: **أَنِيَ**; ve **تأنَّى**; ve **اسْتَأْنَى**; yani: sağlamca durdu. Dedi ki: “**وتأنّ إنّك غير صاغِرْ**”. Ve bir işte oyalanana denilir: **المتأنّي**.

Hadiste: “**آذيت وآنيت**”; yani: gelişi geciktirdin ve yavaşladın. **الحطيئة** dedi ki:
وآنيت العَشاءَ إلى سُـهَـيْلٍ		أو الشِّعرَى فطال بيَ الأَناءُ

Ve “falancayı **استأنيت**”; yani: onu acele ettirmedim.. Ve denilir: “işinde **استانِ**”; yani: acele etme. Dedi ki:
استأنِ تَظْفَرْ في أمورِكَ كُلِّهـا		وإذا عزمت على الهوى فَتَوَكَّلِ

Ve “yemekte **استأنيت**”; yani: onun olgunlaşmasını bekledim.

Ve mübârek, halîm, uyumlu kadına denilir: **أناة**; çoğulu: **الأنوات**. Kûfe ehli dedi ki: o ancak **الوَنَى**’dandır; o da zayıflıktır; fakat onlar و’yu hemzelediler.

Ve **الإناء**; memdûd: **الآنية**’nin bir teki; **الأواني**: cem‘in cem‘i.. **فِعال** **أفعلة** üzerine cem‘ edildi; sonra **أفعلة** **أفاعل** üzerine cem‘ edildi.

**وني**:
**الوَنَى**: işte gevşeklik; ondan: **التّواني**. Denilir: **وَنَى يَني وَنْياً**; o, **وانٍ**’dir. **العجّاج** dedi ki: فما وَنَى محمّدٌ مُذّ أن غَفَرْ له الإلهُ ما مَضَى وما غَبَرْ أن أَظْهَرَ الدّينَ به حتّى ظَهَرْ Ve Araplar der: “falanca şöyle yapmayı **لايَني**”; yani: hâlâ devam eder. Dedi ki:
فما يَنُونَ إذا طافوا بحجّهم		يُهَتِّكُون لبَيْتِ اللَّهِ أستارا

Ve bir deve **وانية**: yani: düşkün. Fiil: **وَنَتْ وَنْياً**; ancak böyle denilir. Dedi ki:
ووانيةٍ زَجَرْتُ على وَناها		قريح الدّفّتَيْنِ من البِطانِ

**ونن**:
**الوَنُّ**: parmaklarla vurulan **الصّنْج**; o: **الوَنَجُ**’dur. Denilir: o, Acemlerin sözünden türemiştir.

**وأن**:
**الوَأْنةُ**: yaratılışı güçlü olan; erkek ve kadın onda eşittir.

**أون**:
**الأَوْنان**: heybenin iki yanı; denilir: iki **أَوْن** sahibi heybe.. Ve **الأَوْنان**: iki yük; **الأوانان** da.

Ve eşek (dişi) yaklaşınca ve karnı büyüyünce denilir: “**أوّنت** **تأوبناً**”.

Ve yedin, içtin ve böğürlerin şiştiyse, “**أوّنت** **تأوينا**” olmuşsundur. Dedi ki: سرّاً وقد أَوَّنَ تأوينَ العُقُقْ **العُقُقُ**: gebeliği belli olan; ve **العَقيقةُ** onun yavrusu üzerine, karnında biter.

Ve **الأوان**: vakit ve zaman; dersin: soğuğun **أوان**’ı geldi. **العجّاج** dedi ki: هذا أوان الجِدِّ إذْ جدّ عُمَرْ Ve **الأَوان**’ın çoğulu: **آوِنة**.

Ve **الآنُ**: saat menzilesindedir; ancak saat, gece ve gündüzün parçalarından vakitlendirilmiş bir parçadır.

Ama **الآنَ**, konuşmanın ve işlerin içinde bulunduğu saati, başlayıp susuncaya dek, gerekli kılar. Araplar onu cer, nasb ve ref‘te mansup yaparlar; çünkü tasrîfte yerleşik değildir; ikilenmez, üçlenmez, küçültülmez; sarf edilmez ve ona hiçbir şey izafe edilmez.

**أين**:
**أين**: mekânlardan bir vakittir; dersin: falanca nerede? Böylece bütün hâllerde mansup olur.

Ama yorgunluktan olan **الأَيْنُ**, sarf edilir; her şeyde sözün gidişi üzere gider.. Araplar ondan bir fiil türetmezler; ancak şiirde; böylece dediler: **آن يئينُ أيناً**.

Ve **الإوانُ**: yüzü sıkılaştırılmamış bir **أَزَج** benzeri; **الإيوانُ**: onda bir lehçedir. Dedi ki: إيوان كِسْرَى ذي القِرَى والرّيحانْ **الإوان**’ın topluluğu: **أُوُنٌ**. **الإيوان**’ın topluluğu: **أواوين** ve **إيوانات**.

**تَمّ باب اللّفيف من النّون، وبه تمّ باب النّون ولا رباعيّ ولاخماسيّ له**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%86%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: ونى

الوَنى: الضعفُ والفتورُ، والكلالُ والإعياءُ. قال امرؤ القيس:
مِسَحٍّ إذا ما السابحاتُ على الوَنى		أثَرْنَ الغُبارَ بالكَديدِ المُـرَكَّـلِ
يقال: وَنَيْتُ في الأمر أَني وَنًى ووَنْياً، أي ضعفتُ، فأنا وانٍ. وناقةٌ وانِيَةٌ، وأَوْنَيْتُها أنا: أتعبتها وأضعفتها. وفلانٌ لا يَني يفعلُ كذا، أي لا يزال يفعل كذا. وافْعَلْ ذاك بلا وَنْيَةٍ، أي بلا تَوانٍ. وامرأةٌ وناةٌ: فيها فتور، وقد تقلب الواو همزة فيقال: أَناةٌ. وقال:
رَمَتْهُ أَناةٌ من رَبيعَةِ عـامِـرٍنَئومِ الضُحى في مَأْتَمٍ أَيِّ مأْتَمِ
وتَوانى في حاجتها قصَّر. والمِيناءُ: كَلاَّءُ السفن ومرفؤها، وهو مِفْعالٌ من الوَنى.

##### Türkçe

**الوَنى**: zayıflık ve gevşeklik; ve bitkinlik ve yorgunluk. İmru’ul-Kays dedi ki:
مِسَحٍّ إذا ما السابحاتُ على **الوَنى**		أثَرْنَ الغُبارَ بالكَديدِ المُـرَكَّـلِ
Denir: İşte **وَنَيْتُ**; yani ben **وَنًى** ve **وَنْياً** oldum; yani zayıfladım; artık ben **وانٍ**im. Ve **ناقةٌ وانِيَةٌ**; ve ben onu **أَوْنَيْتُها**: onu yordum ve zayıflattım. Ve falan kimse **لا يَني** şöyle yapar; yani şöyle yapmayı sürdürür. Ve şunu **بلا وَنْيَةٍ** yap; yani gevşeklik olmaksızın. Ve **امرأةٌ وناةٌ**: onda gevşeklik vardır; ve vav hemzeye çevrilebilir de **أَناةٌ** denir. Ve dedi ki:
رَمَتْهُ **أَناةٌ** من رَبيعَةِ عـامِـرٍنَئومِ الضُحى في مَأْتَمٍ أَيِّ مأْتَمِ
Ve onun ihtiyacında **تَوانى**: kısalttı (eksik bıraktı). Ve **المِيناءُ**: gemilerin barınağı ve limanıdır; ve o, **الوَنى**’dan **مِفْعالٌ**dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%86%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والنون وما يثلثهما)
(وني) الواو والنون والحرف المعتلّ. يدلُّ على ضَعْف. يقال: وَنَى يَنِي وَنْياً. والواني: الضَّعيف(1). قال الله تعالى: (وَلاَ تَنِيَا في ذِكْرِي([طه 42]. والوَنَى: التَّعَب. يقال: أوْنَيْتُه: أتْعَبتُه. وناقةٌ وانيةٌ. ولا يَني يَفعلُ، كما يقال لا يزال. وامرأةٌ وَناةٌ، إذا كان فيها فُتورٌ عند القِيام.‏
(ونم) الواو والنون والميم. قال: وَنَمَ الذُّبابُ يَنِمُ وَنْماً ووَنِيماً: ذَرَق.‏
--------------ــ
(1) في الأصل: "الضعف".‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** و**النون** وما يثلثهما)
(**وني**) **الواو** ve**النون** ve illetli harf. Zayıflığa delâlet eder. Denir ki: **وَنَى** **يَنِي** **وَنْياً**. Ve **الواني**: zayıf olan. Allah Teâlâ dedi ki: (**وَلاَ تَنِيَا في ذِكْرِي**([طه 42]. Ve **الوَنَى**: yorgunluk. Denir ki: **أوْنَيْتُه**: onu yordum. Ve **ناقةٌ وانيةٌ**. Ve **لا يَني يَفعلُ** (şöyle) denir; nitekim **لا يزال** denildiği gibi. Ve **امرأةٌ وَناةٌ**; eğer onda kalkma esnasında bir gevşeklik varsa.

(**ونم**) **الواو** ve**النون** ve**الميم**. Dedi ki: **وَنَمَ الذُّبابُ** **يَنِمُ** **وَنْماً** ve**وَنِيماً**: dışkıladı.

--------------ــ
(1) Asılda: "zayıflık".‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%86%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ن ي
رجل وانٍ‏:‏ بيّن الونيّ والونا‏.‏
يقال‏:‏ دع الونا وخلّ الهوينا‏.‏
وقد ونى في الأمر‏:‏ ضعف وفتر ‏"‏ ولا تنيا في ذكري ‏"‏ وفلان لا يني ولايونّى ولا يتوانى‏:‏ لا يقصّر‏.‏
وعمل فونى إذا تعب وأونيته‏:‏ أتعبته‏.‏
وناقة وانية‏.‏
قال‏:‏ ووانية زجرت على حفاها قريح الدّفّتين على البطان ومن المجاز‏:‏ قول ابن مقبل‏:‏ مرته الصّبا بالغور غور تهامة فما ونت عنه بشعفين أمطرا

##### Türkçe

و ن ي
**رجل وانٍ**: **الونيّ** ve **الونا** açık (belli)dir.
Denilir: **دع الونا وخلّ الهوينا**.
Ve işte **ونى في الأمر**: zayıfladı ve gevşedi; “**ولا تنيا في ذكري**”; ve falan **لا يني ولايونّى ولا يتوانى**: kusur etmez.
Ve iş **فونى**: yorulduğu zaman; ve **أونيته**: onu yordum.
Ve **ناقة وانية**.
Dedi: **ووانية زجرت على حفاها قريح الدّفّتين على البطان** ve mecazdan: İbn Mukbil’in sözü: **مرته الصّبا بالغور غور تهامة فما ونت عنه بشعفين أمطرا**

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%86%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَنا: الفَتْرَةُ في الأَعمال والأُمور. والتَّواني والوَنا: ضَعْفُ البَدَن. وقال ابن سيده: الوَنا التَّعَبُ والفَتْرةُ، ضِدٌّ، يمدّ ويقصر. وقد وَنَى يَنِي وَنْياً ووُنِيّاً ووَنًى؛ الأَخيرة عن كراع، فهو وانٍ، وونَيْتُ أَني كذلك أَي ضَعُفْتُ؛ قال جَحْدَرٌ اليماني: وظَهْر تَنُوفةٍ للرِّيحِ فيها
نَسِيمٌ، لا يَرُوعُ التُّرْبَ، وانِي
والنَّسِيم الواني: الضَّعِيفُ الهُبُوبِ، وتوانَى وأَونَى غيرَه. ونَيْتُ في الأَمر: فتَرْتُ، وأَوْنيْتُ غيري. الجوهري: الوَنا الضَّعْفُ والفُتور والكَلالُ والإِعْياء؛ قال امرؤ القيس:
مِسَحٍّ إذا ما السابحاتُ، على الوَنَى،
أَثَرْنَ غُباراً بالكَدِيد المُرَكَّلِ
وتوَانَى في حاجته: قَصَّر. وفي حديث عائشة تَصِف أَباها، رضي الله عنهما: سَبَقَ إذ وَنَيْتم أي قَصَّرْتم وفَتَرْتمْ. وفي حديث علي، رضي الله عنه: لا يَنْقَطِعُ أَسْبابُ الشّفَقة منهم فيَنُوا في جِدِّهم أَي يَفْتُرُوا في عَزمِهم واجْتِهادهم، وحَذَف نونَ الجمع لجواب النفي بالفاء؛ وقول الأَعشى:
ولا يَدَعُ الحَمْدَ بَل يَشْتَري
بِوْشْكِ الظُّنونِ، ولا بالتَّوَنْ
أَراد بالتَّوانْ، فحذف الأَلف لاجتماع الساكنين لأَن القافية موقوفة؛ قال ابن بري: والذي في شعر الأَعشى:
ولا يدع الحمد ، أَو يشتَرِيه
بوشكِ الفُتُورِ ولا بالتَّوَنْ
أَي لا يَدَعُ مُفَتَّراً فيه ولا مُتَوانِياً، فالجارّ والمجرور في موضع الحال؛ وأَنشد ابن بري:
إِنَّا على طُولِ الكَلالِ والتَّوَنْ
نَسوقُها سَنًّا، وبَعضُ السُّوْقِ سَنّْ
وناقةٌ وانِيةٌ: فاتِرةٌ طَلِيحٌ، وقيل ناقةٌ وانِيةٌ إِذا أَعْيَتْ؛ وأَنشد:
ووانِيةٍ زَجَرْتُ على وجاها
وأَوْنَيْتُها أَنا: أَتْعَبْتُها وأَضْعَفْتُها. تقول: فلان لا يَني في أَمره أَي لا يَفْتُرُ ولا يَعْجِزُ، وفلان لا يَني يَفْعَلُ كذا وكذا بمعنى لا يَزالُ؛ وأَنشده:
فما يَنُونَ إذا طافُوا بحَجِّهِم،
يُهَتِّكُونَ لِبَيْتِ اللهِ أَسْتارا
وافْعَل ذلك بلا وَنْيةٍ أَي بلا نَوانٍ. وامرأَةٌ وَناةٌ وأَناةٌ وأَنِيَّةٌ: حلِيمةٌ بطِيئةُ القِيامِ، الهمزة فيه بدل من الواو؛ وقال سيبويه: لأَن المرأَةُ تُجعل كَسُولاً، وقيل: هي التي فيها فُتور عند القِيام، وقال اللحياني: هي التي فيها فُتور عند القيام والقعود والمشي، وفي التهذيب: فيها فُتور لنَعْمَتِها؛ وأَنشد الجوهري لأَبي حية النميري: رَمَتْه أَناةٌ مِن رَبِيعَةِ عامِرٍ،
نَؤُومُ الضحى، في مَأْتَمٍ أَيِّ مَأْتَمِ
قال ابن بري: أُبدلت الواو المفتوحة همزة في أَناة حرف واحد. قال: وحكى الزاهد أَين أَخْيُهُمْ أَي سَفَرُهم وقَصْدُهم، وأَصله وَخْيُهُمْ، وزاد أَبو عبيد: كلُّ مالٍ زُكِّيَ ذَهَبت أَبَلَتُه أَي وبَلَتُه وهي شرُّه، وزاد ابن الأَعرابي: واحد آلاءِ اللهِ أَلىً، وأَصله وَلىٍ، وزاد غيره: أَزِيرٌ في وَزِيرٍ، وحكى ابن جني: أَجٌّ في وَجٍّ، اسم موضع، وأَجَمٌ في وَجَمٍ. وقوله عز وجل: ولا تَنيا في ذِكري؛ معناه تَفْتُرا. والمِينا: مَرْفَأُ السُّفُن، يُمدّ ويقصر، والمد أَكثر، سمي بذلك لأن السفن تَني فيه أَي تَفْتُرُ عن جَرْيِها؛ قال كثير في المدّ:
فلما اسْتَقَلَّتْ مالمَناخِ جِمالُها،
وأَشْرَفنَ بالأَحْمالِ قلتَ: سَفِينُ،
تَأَطَّرْنَ بالمِيناء ثمَّ جَزَعْنَه،
وقد لَحَّ مِن أَحْمالِهنَّ شُحُونُ
(*قوله «مالمناخ» يريد من المناخ. وقوله «شحون» بالحاء هو الصواب كما أورده ابن سيده في باب الحاء، ووقع في مادة أطر بالجيم خطأ.) وقال نصيب في مدّه:
تَيَمَّمْنَ منها ذاهِباتٍ كأَنَّه،
بِدِجْلَة في الميناء ، فُلْكٌ مُقَيَّرُ
قال ابن بري: وجمع المِيناء للكَلاَّءِ مَوانٍ، بالتخفيف ولم يسمع فيه التشديد. التهذيب: المِينى، مقصور يكتب بالياء، موضع تُرْفأُ إِليه السُّفن. الجوهري: المِيناء كَلاَّءُ السفن ومَرْفَؤُها، وهو مِفْعال من الوَنا. وقال ثعلب: المِينا يمد ويقصر، وهو مِفْعَلٌ أَو مِفْعالٌ من الوَنى. والمِيناء، ممدود: جوهر الزُّجاج الذي يُعمل منه الزجاج. وحكى ابن بري عن القالي قال: المِيناء لجوهر الزجاج ممدود لا غير، قال: وأَما ابن ولاد فجعله مقصوراً، وجعل مَرْفأَ السفن ممدوداً، قال: وهذا خلاف ما عليه الجماعة. وقال أَبو العباس: الوَنى واحدته ونِيَّةٌ وهي اللُّؤْلُؤة؛ قال أَبو منصور: واحدة الونَى وناةٌ لا وَنِيّةٌ، والوَنِيّةُ الدُّرَّة؛ أَبو عمرو: هي الوَنِيّةُ والوَناة للدرّة؛ قال ابن الأَعرابي: سميت وَنِيَّةً لثقبها. وقال غيره: جاريةٌ وناةٌ كأَنها الدُّرَّة، قال: والوَنِيّةُ اللؤلؤة، والجمع وَنِيٌّ؛ أَنشد ابن الأَعرابي لأوْس بن حَجَر. فَحَطَّتْ كما حَطَّتْ ونِيَّةُ تاجِرٍ
وهَى نَظْمُها، فارْفَضَّ مِنها الطَّوائِفُ
شبهها في سرعتها بالدُّرَّة التي انْحَطَّتْ من نِظامها، ويروى: وَهِيَّةُ تاجِرٍ، وهو مذكور في موضعه. والوَنِيّةُ: العِقدُ من الدرّ، وقيل: الوَنِيَّةُ الجُوالِقُ. التهذيب: الوَنْوةُ الاسْتِرخاء في العقل.

##### Türkçe

**الوَنا**: işlerde ve işlerdeki gevşekliktir. Ve **التَّواني** ve **الوَنا**: bedenin zayıflığıdır. İbn Sîdeh dedi: **الوَنا** yorgunluk ve gevşekliktir; zıttır; uzatılır ve kısaltılır. Ve gerçekten **وَنَى يَنِي** **وَنْياً** ve **وُنِيّاً** ve **وَنًى**; sonuncusu Kurâ‘dan; o hâlde o **وانٍ**’dir; ve **ونَيْتُ** yani ben de öyle oldum, yani zayıfladım; Cehdar el-Yemânî dedi:

Ve rüzgâr için bir tenûfe sırtı ki onda
Bir esinti vardır; toprağı ürkütmez; **وانِي**

Ve **النَّسِيم الواني**: esişi zayıf olandır. Ve **توانَى** ve **أَونَى** başkasını.

**ونَيْتُ** işte: gevşedim; ve **أَوْنيْتُ** başkasını. Cevherî: **الوَنا** zayıflık ve gevşeklik ve bitkinlik ve yorgunluktur; İmru’ul-Kays dedi:

Keskin yağdıran; yüzücüler, **الوَنَى** üzere iken,
Kedîd’de, sağlamlaştırılmış (yerde) toz kaldırdılar

Ve **توَانَى** ihtiyacında: kısalttı. Âişe’nin, Allah ikisinden de razı olsun, babasını vasfettiği hadiste: “Siz **وَنَيْتم** ettiğinizde o geçti” yani kısalttınız ve gevşediniz. Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “Onlardan şefkat bağları kesilmez de ciddiyetlerinde **فَيَنُوا** ederler” yani azimlerinde ve gayretlerinde gevşerler; ve fâ ile gelen nefyin cevabı için cem‘ nûnunu hazfetti; ve A‘şâ’nın sözü:

Ve hamdi bırakmaz; bilakis satın alır
Zanların yakınlığıyla; ne de **بالتَّوَنْ** ile

**بالتَّوانْ**’ı kastetti; iki sâkinin birleşmesi sebebiyle elif’i hazfetti; çünkü kafiye vakıflıdır; İbn Berrî dedi: A‘şâ’nın şiirinde olan:

Ve hamdi bırakmaz; yahut onu satın alır
Gevşekliğin yakınlığıyla; ne de **بالتَّوَنْ** ile

Yani onda gevşeklik gösteren olarak da, ağırdan alan olarak da bırakmaz; böylece câr ve mecrûr hâl mevkiindedir; ve İbn Berrî okudu:

Biz, bitkinliğin ve **التَّوَنْ**’un uzunluğu üzere,
Onu yaşça süreriz; ve sürmenin bir kısmı yaşçadır

Ve **ناقةٌ وانِيةٌ**: gevşek, bitkin; ve “**ناقةٌ وانِيةٌ**” denildi: yorulduğu zaman; ve okudu:

Ve bir **وانِيةٍ** ki onun acısı üzerine azarladım

Ve **أَوْنَيْتُها** ben: onu yordum ve onu zayıflattım. Dersin: falan, işinde **لا يَني** eder, yani gevşemez ve âciz kalmaz; ve falan **لا يَني** şöyle şöyle yapar, “devam eder” mânâsında; ve ona şu beyit okundu:

Onlar, haclarında tavaf ettiklerinde **يَنُونَ** etmezler,
Allah’ın Evi için örtüleri yırtarlar

Ve bunu **بلا وَنْيةٍ** yap, yani **بلا نَوانٍ**. Ve bir kadın **وَناةٌ** ve **أَناةٌ** ve **أَنِيَّةٌ**: yumuşak huylu, kalkışı yavaş; ondaki hemze vavın bedelidir; Sîbeveyh dedi: çünkü kadın tembel kılınır; ve denildi: o, kalkışta onda gevşeklik olandır; Lihyânî dedi: o, kalkışta ve oturuşta ve yürüyüşte onda gevşeklik olandır; ve Tehzîb’de: onda, nimet (rahatlık) sebebiyle gevşeklik vardır; Cevherî, Ebû Hayye en-Nümeyrî’den okudu:

Onu, Rebî‘a Âmir’den bir **أَناةٌ** attı,
Kuşluk uykucusu; hangi matem meclisinde olursa olsun

İbn Berrî dedi: Açık vav, **أَناةٌ**’da tek harf olarak hemzeye çevrildi. Dedi: Zâhid, “**أَين أَخْيُهُمْ**”ü nakletti, yani seferleri ve kasıtları; aslı **وَخْيُهُمْ**’dur; ve Ebû Ubeyd ekledi: “Zekâtı verilen her malın **أَبَلَتُه** gider” yani **وَبَلَتُه**; o da onun şerridir; ve İbnü’l-A‘râbî ekledi: Allah’ın nimetlerinden birinin teki **أَلىً**’dır; aslı **وَلىٍ**’dir; ve başkası ekledi: **أَزِيرٌ** **وَزِيرٍ** içinde; ve İbn Cinnî nakletti: bir yer adı olarak **أَجٌّ** **وَجٍّ** içinde; ve **أَجَمٌ** **وَجَمٍ** içinde. Ve Yüce Allah’ın sözü: **ولا تَنيا في ذِكري**; mânâsı: gevşemeyin.

Ve **المِينا**: gemilerin limanı; uzatılır ve kısaltılır; uzatma daha çoktur; gemiler onda **تَني** ettiği için böyle adlandırıldı, yani akışından gevşer; Kesîr uzatmada dedi:

Develeri konak yerinden kalkınca,
Ve yüklerle yükselince, “gemi” dedin,
**بالمِيناء** ile kuşatıldılar, sonra onu aştılar,
Ve yüklerinden **شُحُونُ** ısrar etti

(*Onun “**مالمناخ**” sözüyle “**من المناخ**”u kasteder. Ve onun “**شحون**” sözü, hâ ile olanı doğrudur; İbn Sîdeh’in hâ bâbında getirdiği gibi; ve **أطر** maddesinde cim ile yanlış olarak vâki olmuştur.)

Ve Nasîb uzatmasında dedi:

Oradan yöneldiler, giderlerken sanki o,
Dicle’de, **الميناء**’da, katranlanmış bir gemidir

İbn Berrî dedi: **المِيناء**’nın, **الكَلاَّءِ** için cem‘i **مَوانٍ**’dir; hafifletmeyle; onda şeddeli işitilmedi. Tehzîb: **المِينى** kısaltılmıştır; yâ ile yazılır; gemilerin kendisine yanaştırıldığı yerdir. Cevherî: **المِيناء** gemilerin **كَلاَّء**’u ve limanıdır; ve o, **الوَنا**’dan **مِفْعال** veznindedir. Sa‘leb dedi: **المِينا** uzatılır ve kısaltılır; ve o, **الوَنى**’dan **مِفْعَلٌ** yahut **مِفْعالٌ**dır. Ve **المِيناء** (uzatılmış): camın kendisinden yapıldığı cam cevheridir. İbn Berrî, Kâlî’den nakletti, dedi: Cam cevheri için **المِيناء** yalnız uzatılmıştır; dedi: İbn Velâd’a gelince, onu kısaltılmış yaptı; ve gemilerin limanını uzatılmış yaptı; dedi: bu, cemaatin üzerinde bulunduğunun hilâfıdır.

Ebû’l-Abbâs dedi: **الوَنى**’nın bir teki **ونِيَّةٌ**’dir; o da inci tanesidir; Ebû Mansûr dedi: **الونَى**’nın bir teki **وناةٌ**’dır, **وَنِيّةٌ** değil; ve **الوَنِيّةُ** iri incidir; Ebû Amr: iri inci için o **الوَنِيّةُ** ve **الوَناة**’dır; İbnü’l-A‘râbî dedi: delinmesi sebebiyle **وَنِيَّةً** diye adlandırıldı. Ve başkası dedi: **جاريةٌ وناةٌ** sanki o iri incidir; dedi: ve **الوَنِيّةُ** inci tanesidir; cem‘i **وَنِيٌّ**dür; İbnü’l-A‘râbî, Evs b. Hacer’e ait olarak okudu:

Bir tâcirin **ونِيَّةُ**’si gibi indi,
Ve o, dizisidir; ondan bölükler dağıldı

Onu, süratinde, dizisinden düşmüş iri inciye benzetti; ve şöyle rivayet edilir: **وَهِيَّةُ تاجِرٍ**; o, yerinde zikredilmiştir. Ve **الوَنِيّةُ**: inciden gerdanlıktır; ve denildi: **الوَنِيَّةُ** çuvaldır. Tehzîb: **الوَنْوةُ** akılda gevşekliktir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%86%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ن ي * * الوَنَى * الضعف والخور والفتور والكلال والإعياء يقال * وَنَى * في الأمر يني بالكسر * وَنًى * و * وَنْيَاً * أي ضعف فهو * وَانٍ * وفلان لا * يَنِي * يفعل كذا أي لا يزال يفعله و * تَوَانَى * في حاجته قَصَّر و * المِينَاءُ * بالمد كلاء السفن ومرفؤها وهو مِفْعال من الوَنَى

##### Türkçe

* و ن ي * * **الوَنَى** * zayıflık, gevşeklik, durgunluk, bitkinlik, yorgunluk ve tâkat kesilmesidir. Denilir ki: işte **وَنَى** eder; kesre ile yine: **يني**; **وَنًى** ve **وَنْيَاً** (olarak); yani zayıfladı; o hâlde o **وَانٍ**’dir. Ve falan **يَنِي** (şunu) yapar değil; yani onu yapmayı sürdürür. Ve ihtiyacında **تَوَانَى** etti: eksik yaptı. Ve **المِينَاءُ** (med ile): gemilerin demirleme yeri ve limanıdır; ve o, **الوَنَى**’dan **مِفْعال** veznindedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%86%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي ( *!الوَنَى ، كفَتًى : التَّعَبُ ؛ و ) أَيْضاً : ( الفَتْرَةُ ؛ ضِدٌّ ) ، يُقْصَرُ ( ويُمَدُّ ) ؛ هذا نَصُّ المُحْكم .
وفي الصِّحاح : الوَنَى : الضَّعْفُ والفُتورُ والكَلالُ والإعْياءُ ؛ قالَ امْرؤُ القَيْس :
مِسَحَ إذا ما السابحاتُ على الوَنَى
أَثَرْنَ الغُبارَ بالكَدِيد المُرَكَّلِ

وأَنْشَدَ القالِي شاهِداً للمَمْدودِ قولَ الشاعرِ :
وصَيْدَح ما يفترها وناء
وإن وَنَتِ الرّكاب جَرَتْ أَماماوقد ( *!وَنَى ) في الأَمْرِ ( *!يَنِي *!وَنْياً ) ، بالفتح ، ( *!و وُنِيًّا ) ، كصُلِيَ ، على فعولٍ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ دُرَيْدٍ لذي الرُّمّة :
فأَي مزورٍ أَشْعَثُ الرأْسِ هَاجِعُ
إلى دفِّ هوجاءَ *!الوُنيّ عِقَالُها ( *!و وِناءً ) ، ككِساءٍ ، ( *!و وِنْيَةً ) ، بالكسر ، ( *!ونِيَةً ) ، كعِدَةٍ ، ( *!ووَنًى ) ، كفَتًى ؛ وهذه عن كُراعٍ ؛ واقْتَصَرَ الجَوْهري على هذه والأُوْلى ؛ أَي ضَعُفَ .
وفي حديثِ عائِشَةَ تَصِفُ أباها ، رضِيَ اللهاُ تعالى عنهما : ( سَبَقَ إذ *!وَنَيْتم ) ، أَي قَصَّرْتُم .
وفي حديثِ عليَ رضِي اللهاُ تعالى عنه : ( لا تَنْقَطِعُ أَسْبابُ الشَّفَقة *!فيَنُوا في جِدِّهم ) ، أَي يَفْتُرُونَ في عَزْمِهم واجْتِهادِهم ، وَحَذَفَ نونَ الجَمْع لجوابِ النَّفْي بالفاءِ .
وقولُه ، عزَّ وجلَّ : ﴿ولا تَنِيا في ذِكْرِي﴾ ، أَي لا تَفْتُر .
( *!وأَوْناهُ ) غيرُه : أَتْعَبَه وأَضْعَفَه .
( *!وتَوانَى هو ) ؛ يقالُ : *!تَوانَى في حاجَتِه : إذا قَصَّرَ ؛ قال الجَوْهرِي : وقولُ الأعْشى :
ولا يَدَعُ الحَمْدَ بَل يَشْتَري
بوَشْكِ الظُّنُونِ ولا بالتَّوَنْ أَرادَ *!بالتَّوانِي فحذَفَ الألفَ لاجْتِماعِ السَّاكِنَيْن ، لأنَّ القافِيَةَ مَوْقوفَةٌ .
قالَ ابنُ برِّي : والذي في شِعْر الأعشى :
ولا يَدَعُ الحَمْدَ أَو يَشْتَرِيه
بوشكِ الفُتُورِ ولا *!بالتَّوَنْ

أَي لا يَدَعُ الحَمْدَ مُفَتَّراً فيه ولا *!مُتَوانياً ، فالجارُّ والمَجْرورُ في موضِعِ الحالِ ؛ وأنْشَدَ ابنُ برِّي لآخر :
إنَّا على طُولِ الكَلالِ *!والتَّوَنْ
نَسُوقُها سَنًّا وبَعضُ السَّوْقِ سَنّ ( وناقةٌ *!وانِيَةٌ : فاتِرَةٌ طَلِيحٌ ) ؛ وقيلَ : وانِيَةٌ إذا أَعْيَتْ ، *!وأَوْنَيْتها أَنا : أَتْعَبْتها وَضْعَفْتها ؛ قالَ :
*!ووانيةٍ زَجَرْتُ على دجاها ( وامرأَةٌ *!وَناةٌ ، و ) قد تُقْلب الواوُ هَمْزةً فيُقال ( *!أَناةٌ ) ، نقلَهُ الجَوْهرِي ، زادَ ابنُ سِيدَه : ( *!وإِنِيَّةٌ ) ، بالكسر وفي بعضِ النسخِ كغَنِيَّةٍ ؛ أَي ( حَليمةٌ بَطيئةُ القِيامِ ) ؛ وفي الصِّحاح : فيها فُتورٌ ؛ زادَ الأزْهري لنَعْمَتِها .
وقال اللّحْياني : هي التي فيها فُتورٌ عنْدَ القِيامِ ( والقُعودِ والمَشْي ) . وتقدَّمَ شاهِدُ *!أَناةٍ في أني .
قال ابنُ برِّي : أُبْدلت الواو المَفْتوحَة هَمْزةً في أَناة حَرْف واحد ، قالَ : وحكَى الزَّاهد أَين أَخْيُهُمْ أَي سَفَرُهم وقَصْدُهم ، وأَصْلُه وَخْيُهُمْ ؛ وزادَ أَبو عبيدٍ : كلُّ مالٍ زُكِّي ذَهَبتْ أَبَلَتُه أَي وَبَلَتُه وهي شرُّه ؛ وزادَ ابنُ الأعْرابي : واحِدُ آلاءِ اللهاِ ألًى ، وأَصْلُه وَلًى ؛ وزادَ غيرُه : أَزِيزٌ في وَزِيز ؛ وحكَى ابنُ جنِّي أَجٌّ في وَجَ ، اسْمُ موضِع ، وأَجَمٌ في وَجَمٍ .

( والمِينا ) ، بالكسْرِ مَقْصورٌ : ( مَرْفَأُ السَّفينةِ ) ، سُمِّي بذلكَ لأنَّ السُّفُن *!تَنِي فيه أَي تَفْتُرُ عن جَرْيها .
وقال الأَزْهري : *!المِينى، مَقْصورٌ يُكْتَب بالياءِ : موضِعٌ تَرْفأُ إليه السُّفُن ؛ ( ويُمَدُّ ) هكذا ذَكَرَه بهما القالِي في كتابِه .
وقال ثَعْلَب : هو مِفْعَلٌ أَو مِفْعالٌ مِن *!الوَنَى ، والمَدُّ أَكْثَر ؛ وعليه اقْتَصَرَ ابنُ وَلاَّد ؛ ومنه قولُ كثيرٍ :
تَأَطَّرْنَ بالمِيناءِ ثمَّ خر عنه
وقد لَجَّ مِن أَحْمالِهِنَّ شُجُونُوقال نُصَيْب في المدِّ أَيْضاً :

تَيَمَّمْنَ منها ذاهِباتٍ كأنَّه
بدِجْلَة في *!المِيناءِ فُلْكٌ مُقَيَّرُ ( و *!والمِينَى : ( جَوْهَرُ الزُّجاجِ ) الذي يُعْمَل منه الزُّجاج ؛ هكذا ذَكَرَه ابنُ وَلاَّد بالقَصْرِ ، ويُكْتَب بالياءِ .
وحكَى ابنُ برِّي عن القالِي قالَ : المِيناءُ جَوْهَرُ الزُّجاجِ ، مَمْدودٌ لا غَيْر ؛ قالَ : وأَمَّا ابنُ وَلاَّد فجعَلَه مَقْصوراً ، وجَعَلَ مَرْفأَ السُّفُن مَمْدوداً قالَ : وهذا خِلافُ ما عليه الجماعَةُ .
قُلْتُ : أوْرَدَه القالِي في بابِ ما جاءَ مِن المَمْدودِ على مِثالِ مِفْعال فذَكَر المِيناءَ لجَوْهَر الزُّجاج ، وقالَ : هو مَمْدودٌ عن الفرَّاء ، ثم قالَ . فأمَّا ، *!مِينا البَحْر فيُمَدُّ ويُقْصَر ، وما نقلَهُ عن ابنِ وَلاَّد فصَحِيح ، هكذا رأَيْته في

كتابه ، وفي التكْملةِ : *!المِينى جَوْهَر الزُّجاجِ يُكْتَبُ بالياءِ ، قالَهُ العَسْكرِي ، وهو ممَّا انْقَلَب على الفرَّاء حيث قال ، إنَّه مَمْدودٌ .
( *!والوَنِيَّةُ ) ، كغَنِيَّةٍ : ( اللُّؤْلُؤَةُ ، *!كالوَناةِ ) ؛ عن أَبي عمرو .
وقال ابنُ الأعرابي : سُمِّيت بذلكَ لثقبها فإنَّ ثقْبَها ممَّا يُضْعفُها .
وحكَى القالِي عن ثعلب : *!الوَنِى واحِدَتُه *!وَنِيَّةٌ وهي اللُّؤْلُؤَةُ .
وَرَدَّ عليه الأزْهري فقالَ : واحِدَةُ *!الوَنَى *!وَناةٌ لا *!وَنِيَّةٌ .
ويقالُ جَمْعُ *!وَنِيَّةٍ *!وَنِيٌّ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأعرابي لأَوْس بنِ حَجَر :
فحطَّتْ كما حطَّتْ *!ونِيَّةُ تاجرٍ
وهَي نَظْمُها فارْفَضَّ منها الطَّوائِفُويُرْوَى : وَئِيَّة وقد تقدَّمَ ، ويُرْوَى وَهِيَّة وسَيَأْتي .
( أَو ) *!الوَنِيَّةُ : ( العِقْدُ مِن الدُّرِّ .
( و ) قيلَ : هي ( الجُوالِقُ ) ؛ وبكلِّ ذلكَ فُسِّر البَيْتُ المَذْكورُ .
( و ) الوَنِيَّةُ : ( ع ) ؛ نقلَهُ ياقوتُ ، وقالَ : كأنَّه نِسْبَةٌ إلى *!الوَنى ، وهو تَرْك العجلةِ .
( *!ووَنَاهُ القَوْمُ ) *!وَنًى : ( تَرَكُوه .
( و ) وَنَى ( الكُمَّ ) *!وَنًيا : ( شَمَّرَهُ ) إلى فَوْق .
( *!ووَنَّى *!تَوْنِيَةً : إذا لم يَجِدَّ في العَمَلِ ) ؛ وفي التكملةِ : إذا لم يُجِد العَمَل .
وممَّا يُسْتدرك عليه : *!الوَانِي : الضَّعيفُ البَدَنِ .
( وان : ) ونَسِيمٌ وانٍ : ضَعِيفُ الهُبُوبِ ؛ وأنْشَدَ الجَوْهرِي لجحدَرٍ اليَمامِي ، وكانَ مِن اللُّصُوص :
وظَهْر تَنُوفةٍ للرِّيحَ فيها
نَسِيمٌ لا يَرُوعُ التُّرْبَ *!وانِي وفلانٌ لا *!يَني يَفْعَل كذا : أَي لا يَزالُ ؛ ومنه قولُ الشَّاعر :

وزَعَمْت أنَّك لا *!تَنِي بالصَّيْفِ تامِر وقال غيرُه :
فما *!يَنُونَ إذا طافُوا بحَجِّهِم
يُهَتِكُونَ لبَيْتِ اللهاِ أَسْتاراوافْعَل ذلكَ بلا *!وَنْيةٍ : أَي بِلا تَوانٍ .
وجَمْعُ *!مِينا البَحْر : *!مَوانٍ ، بالتّخْفيفِ ، ولم يُسْمَع فيه التّشْديد ؛ نقلَهُ ابنُ برِّي .
وامرأَةٌ *!وَنًى ، كفَتًى : رَزِينَةٌ ؛ عن ابن القوطية .
وقال غيرُهُ : جارِيَةٌ *!وَناةٌ كأنّها الدُّرَّةُ .
*!والوَنْوةُ : الاسْتِرْخاءُ في العَقْلِ ؛ نقلَهُ الأزْهري .
*!ووَنَتِ السَّحابَةُ : أَمْطَرَتْ ؛ وهو مجازٌ نقلَهُ الزَّمَخْشري .
*!ووَناءٌ ، كسَحابٍ ، أَو هي وَنَى ، بالقَصْر : قَرْيةٌ بمِصْرَ بالصَّعِيدِ الأَدْنى ، منها : الشمسُ محمدُ بنُ إسْمعيل *!الوَنائِيُّ أَحَدُ الأذْكياءِ رَوَى عن السمي محمدِ بنِ عبدِ الدائِمِ البرماوي وغيرِهِ تَرْجَمه الحافِظُ السَّخاوي في الضوء .
*!وأَوْنَتِ الناقَةُ والشاةُ . صارَ بَطْنُهما *!كالأوْنَيْن وهُما العِدْلاَن ، نقلَهُ ابن القطَّاع ، قالَ : وكان القِياسُ *!آونت ويقالُ *!أوّنت .

##### Türkçe

: ( **الوَنَى** , kısaltılmış olarak, **فَتًى** gibi: yorgunluk; ve ) ayrıca: ( gevşeme; zıddı ) ve kısaltılır (ve uzatılır); bu, **المُحْكم**’in nassıdır.

Ve **الصِّحاح**’ta: **الوَنَى**: zayıflık, gevşeklik, bitkinlik ve yorgun düşme; **امْرؤُ القَيْس** dedi ki:
مِسَحَ إذا ما السابحاتُ على الوَنَى
أَثَرْنَ الغُبارَ بالكَدِيد المُرَكَّلِ

Ve **القَالِي**, uzatılmış olana şahit olarak şairin sözünü okudu:
وصَيْدَح ما يفترها وناء
وإن وَنَتِ الرّكاب جَرَتْ أَماماوقد ( **وَنَى** ) işte ( **يَنِي** **وَنْياً** ) ile, fetha ile, ( **و وُنِيًّا** ) da, **صُلِيَ** gibi, **فعولٍ** üzere; ve **ابنُ دُرَيْدٍ**, **ذو الرُّمّة**’ye ait olarak okudu:
فأَي مزورٍ أَشْعَثُ الرأْسِ هَاجِعُ
إلى دفِّ هوجاءَ **الوُنيّ** عِقَالُها ( **و وِناءً** ), **كِساءٍ** gibi, ( **و وِنْيَةً** ), kesra ile, ( **ونِيَةً** ), **عِدَةٍ** gibi, ( **ووَنًى** ), **فَتًى** gibi; ve bu, **كُراعٍ**’dandır; **الجَوْهري** ise bunlarla ve birincisiyle yetindi; yani: zayıfladı.

Ve **عائِشَةَ** hadîsinde, babasını vasfederken, Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun: ( **سَبَقَ إذ وَنَيْتم** ), yani: kısalttınız.

Ve **عليَ** hadîsinde, Allah Teâlâ ondan razı olsun: ( merhamet sebepleri kesilmez de **فيَنُوا في جِدِّهم** ), yani: azimlerinde ve gayretlerinde gevşerler; ve fâ ile nefyin cevabı için cem‘ nûnunu hazf etti.

Ve O’nun sözü, عزَّ وجلَّ: ﴿ولا تَنِيا في ذِكْرِي﴾ yani: gevşeme.

( **وأَوْناهُ** ) başkası: onu yordu ve zayıflattı.

( **وتَوانَى هو** ); denir: **تَوانَى في حاجَتِه**: eğer kısaltırsa; **الجَوْهرِي** dedi ki: ve **الأعْشى**’nın sözü:
ولا يَدَعُ الحَمْدَ بَل يَشْتَري
بوَشْكِ الظُّنُونِ ولا بالتَّوَنْ أَradı: **بالتَّوانِي**; sonra iki sâkinin birleşmesi sebebiyle elif’i hazf etti; çünkü kafiye mevkûftur.

**ابنُ برِّي** dedi ki: ve **الأعْشى**’nın şiirinde olan:
ولا يَدَعُ الحَمْدَ أَو يَشْتَرِيه
بوشكِ الفُتُورِ ولا **بالتَّوَنْ**

Yani: hamdi, onda gevşeklik göstererek bırakmaz ve **مُتَوانياً** olarak da (bırakmaz); böylece câr ve mecrûr hâl mevkiindedir; ve **ابنُ برِّي** bir başkasına ait olarak okudu:
إنَّا على طُولِ الكَلالِ **والتَّوَنْ**
نَسُوقُها سَنًّا وبَعضُ السَّوْقِ سَنّ ( ve bir deve **وانِيَةٌ**: gevşek, bitkin ) ; ve denildi ki: **وانِيَةٌ** eğer yorulursa; **أَوْنَيْتها** ben: onu yordum ve zayıflattım; dedi ki:
**ووانيةٍ** زَجَرْتُ على دجاها ( ve bir kadın **وَناةٌ**; ve ) vav, hemzeye çevrilebilir de ( **أَناةٌ** ) denir; onu **الجَوْهرِي** nakletti; **ابنُ سِيدَه** ekledi: ( **وإِنِيَّةٌ** ), kesra ile; bazı nüshalarda **غَنِيَّةٍ** gibi; yani: ( halîm, kalkması yavaş ); ve **الصِّحاح**’ta: onda gevşeklik vardır; **الأزْهري** onun yumuşaklığı için ekledi.

**اللّحْياني** dedi ki: o, kalkarken (ve otururken ve yürürken) onda gevşeklik bulunan kimsedir. **أَناةٍ**’ın şahidi **أني** maddesinde geçti.

**ابنُ برِّي** dedi ki: **أَناة**’da fethalı vav, tek bir harf olarak hemzeye ibdâl edilmiştir; dedi ki: ve **الزَّاهد** “**أَين أَخْيُهُمْ**”ü hikâye etti, yani: seferleri ve kastları; aslı **وَخْيُهُمْ**’dur; ve **أَبو عبيدٍ** ekledi: zekâtı verilen her malın **أَبَلَتُه**’si gider; yani **وَبَلَتُه**’si; o da onun şerridir; ve **ابنُ الأعْرابي** ekledi: Allah’ın nimetlerinin tekili **ألًى**’dır; aslı **وَلًى**’dır; ve başkası ekledi: **أَزِيزٌ** (aslında) **وَزِيز**’de; ve **ابنُ جنِّي** **أَجٌّ**’ü **وَجَ**’de hikâye etti; bir yer adıdır; ve **أَجَمٌ**’ü **وَجَمٍ**’de.

( **المِينا** ), kesra ile, kısaltılmıştır: ( geminin barınağı ); böyle adlandırıldı; çünkü gemiler orada **تَنِي** eder; yani akışlarından gevşerler.

**الأَزْهري** dedi ki: **المِينى**, kısaltılmıştır; yâ ile yazılır: gemilerin sığındığı yer; ( ve uzatılır ); **القَالِي** onu kitabında ikisiyle böyle zikretti.

**ثَعْلَب** dedi ki: o, **الوَنَى**’dan **مِفْعَلٌ** yahut **مِفْعالٌ**dır; uzatma daha çoktur; ve **ابنُ وَلاَّد** bununla yetindi; ve ondan **كثيرٍ**’in sözü:
تَأَطَّرْنَ بالمِيناءِ ثمَّ خر عنه
وقد لَجَّ مِن أَحْمالِهِنَّ شُجُونُوقال **نُصَيْب** uzatmada da:
تَيَمَّمْنَ منها ذاهِباتٍ كأنَّه
بدِجْلَة في **المِيناءِ** فُلْكٌ مُقَيَّرُ ( ve **والمِينَى**: ( cam cevheri ) ki ondan cam yapılır; **ابنُ وَلاَّد** onu kısaltma ile böyle zikretti; yâ ile yazılır.

**ابنُ برِّي**, **القَالِي**’den nakletti; dedi ki: **المِيناءُ** cam cevheridir; yalnız uzatılmıştır; dedi ki: **ابنُ وَلاَّد** ise onu kısaltılmış yaptı; gemilerin barınağını da uzatılmış yaptı; dedi ki: bu, cemaatin üzerinde bulunduğu şeye aykırıdır.

Dedim ki: **القَالِي** onu, **مِفْعال** misali üzere uzatılmıştan gelenler babında zikretti; böylece cam cevheri için **المِيناءَ**’ı zikretti ve dedi ki: o, **الفرَّاء**’dan (naklen) uzatılmıştır; sonra dedi ki: ama **مِينا البَحْر** ise uzatılır ve kısaltılır; ve **ابنُ وَلاَّد**’dan naklettiği sahihtir; onu kitabında böyle gördüm; ve **التكْملة**’de: **المِينى** cam cevheridir; yâ ile yazılır; bunu **العَسْكرِي** söyledi; ve bu, **الفرَّاء**’ya ters dönmüş olanlardandır; zira o, onun uzatılmış olduğunu söyledi.

( **الوَنِيَّةُ** ), **غَنِيَّةٍ** gibi: ( inci, **كالوَناةِ** ); **أَبي عمرو**’dan.

**ابنُ الأعرابي** dedi ki: delinmesi sebebiyle böyle adlandırıldı; çünkü onun deliği, onu zayıflatan şeylerdendir.

**القَالِي**, **ثعلب**’den nakletti: **الوَنِى**’nin bir tanesi **وَنِيَّةٌ**’dir; o da incidir.

**الأزْهري** ona reddetti de dedi ki: **الوَنَى**’nın bir tanesi **وَناةٌ**’dır; **وَنِيَّةٌ** değil.

Ve denir: **وَنِيَّةٍ**’nin cemi **وَنِيٌّ**’dir; ve **ابنُ الأعرابي**, **أَوْس بنِ حَجَر**’e ait olarak okudu:
فحطَّتْ كما حطَّتْ **ونِيَّةُ** تاجرٍ
وهَي نَظْمُها فارْفَضَّ منها الطَّوائِفُ
Ve **وَئِيَّة** diye rivayet edilir; geçmişti; ve **وَهِيَّة** diye rivayet edilir; gelecek.

( yahut ) **الوَنِيَّةُ**: ( inciden gerdanlık.

( ve ) denildi ki: o ( çuval )dır; ve bunların hepsiyle zikredilen beyit tefsir edildi.

( ve ) **الوَنِيَّةُ**: ( **ع** ); onu **ياقوتُ** nakletti ve dedi ki: sanki **الوَنى**’ya nisbet gibidir; o da aceleyi terk etmektir.

( **وَنَاهُ القَوْمُ** ) **وَنًى**: ( onu terk ettiler.

( ve ) **وَنَى** ( yenleri ) **وَنًيا**: ( onu yukarı doğru sıvadı.

( **ووَنَّى تَوْنِيَةً**: eğer işte ciddî olmazsa ); ve **التكْملة**’de: eğer işi iyi yapmazsa.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **الوَانِي**: bedeni zayıf olan.

( **وان**: ) ve **نَسِيمٌ وانٍ**: esişi zayıf; ve **الجَوْهرِي**, **جحدَرٍ اليَمامِي**’ye ait olarak okudu; o hırsızlardandı:
وظَهْر تَنُوفةٍ للرِّيحَ فيها
نَسِيمٌ لا يَرُوعُ التُّرْبَ **وانِي** ve falan kimse **يَني** şöyle yapmaz: yani: devam eder; ve ondan şairin sözü:
وزَعَمْت أنَّك لا **تَنِي** بالصَّيْفِ تامِر
Ve başkası dedi ki:
فما **يَنُونَ** إذا طافُوا بحَجِّهِم
يُهَتِكُونَ لبَيْتِ اللهاِ أَسْتارا
Ve bunu **وَنْيةٍ** olmaksızın yap: yani: gevşeklik olmaksızın.

Ve **مِينا البَحْر**’ın cemi: **مَوانٍ**, tahfîf ile; onda teşdîd işitilmedi; onu **ابنُ برِّي** nakletti.

Ve bir kadın **وَنًى**, **فَتًى** gibi: ağırbaşlı; **ابن القوطية**’den.

Ve başkası dedi ki: bir cariye **وَناةٌ**; sanki o bir inci.

**الوَنْوةُ**: akılda gevşeklik; onu **الأزْهري** nakletti.

**ووَنَتِ السَّحابَةُ**: yağmur yağdırdı; bu, mecazdır; onu **الزَّمَخْشري** nakletti.

**وَناءٌ**, **سَحابٍ** gibi, yahut o **وَنَى**’dır, kısaltma ile: Mısır’da, aşağı Saîd’de bir köy; ondan: zeki kimselerden biri olan **الشمسُ محمدُ بنُ إسْمعيل الوَنائِيُّ**; **السمي محمدِ بنِ عبدِ الدائِمِ البرماوي** ve başkasından rivayet etti; onu hâfız **السَّخاوي** **الضوء**’da tercüme etti.

**أَوْنَتِ** deve ve koyun: karınları **كالأوْنَيْن** oldu; ikisi de iki yük dengidir; onu **ابن القطَّاع** nakletti; dedi ki: kıyas **آونت** idi; ve **أوّنت** denir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%86%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: ونى

وَنَى فِيهِ
1 وَنَى فِيهِ ذ He entered upon a thing languidly; and عَنْهُ He passed from it: see عَنْ.

تَوَانَى
6 تَوَانَى ذ He was, or became, languid, remiss, weak, feeble, or faint, (T, S, M, MA, Msb, K, *) in actions, and affairs, (T,) in respect of an object of his want, (S,) or in an affair. (MA, Msb.) ― -b2- تَوَانَى فى الأَمْرِ He flagged, or was remiss, in the affair; (Msb;) i. q. قَصَّرَ. (S.)

وَنَاةٌ
وَنَاةٌ ذ A woman languid, or gentle, or grave in deportment, &c.: see أَنَاةٌ.

مِينَآءٌ
مِينَآءٌ ذ A port: see an ex. in a verse cited voce شُحُون: it is masc.; its being a substitute for ى: or it is an ancient Egyptian word in origin.

##### Türkçe

وَنَى فِيهِ
1 **وَنَى فِيهِ** ذ O, bir şeye gevşekçe girdi; ve **عَنْهُ** ondan geçti: **عَنْ**’a bak.

تَوَانَى
6 **تَوَانَى** ذ O, fiillerde ve işlerde, (T,) bir ihtiyacının konusu bakımından, (S,) yahut bir işte, (MA, Msb,) gevşek, ağır, zayıf, âciz, yahut baygın oldu veya oldu, (T, S, M, MA, Msb, K, *). ― -b2- **تَوَانَى فى الأَمْرِ** O, işte gevşedi, yahut işte ağır davrandı; (Msb;) yani **قَصَّرَ**. (S.)

وَنَاةٌ
**وَنَاةٌ** ذ Bir kadın: gevşek, yahut yumuşak, yahut hâl ve tavırda vb. ağırbaşlı: **أَنَاةٌ**’a bak.

مِينَآءٌ
**مِينَآءٌ** ذ Bir liman: **شُحُون** maddesinde zikredilmiş bir beyitteki bir örneğe bak: o müzekkerdir; onun ى için bir bedel olması sebebiyle: yahut asıl itibarıyla kadîm bir Mısır kelimesidir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%86%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَنَى
وَنَى
a.  [ يَنِي ] ( n. ac. وَنْي 1 ,  وِنْيَة [ 2t ] ,  وِنَآء [ وِنَاْي 23A ],  نِيَة ,  وُنِيّ ), Was enervated.

b.  [ Fī ], Dawdled over.

c.  [ acc. or 'An ], Left, abandoned; ceased.

d.  Tucked up ( sleeves ).

وَنِيَ
وَنِيَ A ( n. ac. وَنًى [ 4 ] ),
a.  see supra (a) ,

b.  .

وَنَّيَ
وَنَّيَ II ,
a.  Dawdled.

أَوْنَيَ
أَوْنَيَ IV ,
a.  Enfeebled, enervated; debilitated.

تَوَاْنَيَ
تَوَاْنَيَ VI ,
a.  see I (b) .

وَنْي
وَنْي [ 1 ],
a.  see 4 .

وَنْيَة
وَنْيَة [ 1t ],
a.  Delay.

b.  Pearl; string of pearls.

c.  Sack.

وَنًى
وَنًى [ 4 ]
a.  Weariness; languor, dilatoriness; laxity.

وَنَاة
وَنَاة [ 4tA ],
a.  Listless.

b.  Pearl.

مِيْنا
مِيْنا [ 20I ],
a.  Glass; bead.

b.  Port; anchorage, roadstead.

وَانٍ
وَانٍ [ 21 ],
a.  Feeble, weary; listless; lax.

وَانِيَة
وَانِيَة [ 21t ],
a.  fem. of وَاْنِي 21 .

وَنَآء
وَنَآء [ 22A ],
a.  see 4 .

وَنِيَّة
وَنِيَّة [ 25t ],
a.  see 4t (b) .

مِيْنَآء
مِيْنَآء [ 45I ] , ( pl. مَوَانٍ ,  مَوَانِيّ ),
a.  see 20 (b) .

مُتَوَانٍ
مُتَوَانٍ [ N. Ag.
a.  VI], Listless; sluggish; perfunctory; dawdler.

تَوَانٍ
تَوَانٍ [ N. Ac.
a.  VI], Dilatoriness; delay.

b.  Indifference, perfunctoriness.

أَنَاة
أَنَاة ,  أَنِيَّة
a.  see 4tA (a) .

##### Türkçe

**وَنَى**
**وَنَى**
a. [ يَنِي ] ( n. ac. **وَنْي** 1, **وِنْيَة** [ 2t ], **وِنَآء** [ **وِنَاْي** 23A ], **نِيَة**, **وُنِيّ** ), güçten düşmüş oldu.

b. [ Fī ], oyalanıp ağır davrandı.

c. [ acc. or 'An ], bıraktı, terk etti; kesildi.

d. (kolları) sıvadı.

**وَنِيَ**
**وَنِيَ** A ( n. ac. **وَنًى** [ 4 ] ),
a. yukarıya bak (a),

b. .

**وَنَّيَ**
**وَنَّيَ** II ,
a. oyalanıp ağır davrandı.

**أَوْنَيَ**
**أَوْنَيَ** IV ,
a. zayıflattı, güçten düşürdü; bitkinleştirdi.

**تَوَاْنَيَ**
**تَوَاْنَيَ** VI ,
a. I (b)’ye bak.

**وَنْي**
**وَنْي** [ 1 ],
a. 4’e bak.

**وَنْيَة**
**وَنْيَة** [ 1t ],
a. gecikme.

b. inci; inci dizisi.

c. çuval.

**وَنًى**
**وَنًى** [ 4 ]
a. yorgunluk; bitkinlik, ağırdan alma; gevşeklik.

**وَنَاة**
**وَنَاة** [ 4tA ],
a. isteksiz.

b. inci.

**مِيْنا**
**مِيْنا** [ 20I ],
a. cam; boncuk.

b. liman; demirleme yeri, demir sahası.

**وَانٍ**
**وَانٍ** [ 21 ],
a. zayıf, yorgun; isteksiz; gevşek.

**وَانِيَة**
**وَانِيَة** [ 21t ],
a. **وَاْنِي** 21’in müennesi.

**وَنَآء**
**وَنَآء** [ 22A ],
a. 4’e bak.

**وَنِيَّة**
**وَنِيَّة** [ 25t ],
a. 4t (b)’ye bak.

**مِيْنَآء**
**مِيْنَآء** [ 45I ], ( pl. **مَوَانٍ**, **مَوَانِيّ** ),
a. 20 (b)’ye bak.

**مُتَوَانٍ**
**مُتَوَانٍ** [ N. Ag.
a. VI], isteksiz; ağır; baştan savma; ağırdan alan.

**تَوَانٍ**
**تَوَانٍ** [ N. Ac.
a. VI], ağırdan alma; gecikme.

b. kayıtsızlık, baştan savmalık.

**أَنَاة**
**أَنَاة**, **أَنِيَّة**
a. 4tA (a)’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%86%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وني
وَنَى - يَنِي
وَنَى - يَنِي + الكائن + في أمر: فتر وضعف عنه وقصر فيه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التقصير والتواني عن بدء الفعل وإنفاذه" ، وهي:
حَسَرَ - يَحْسُرُ، ثَبَط َ - يَثْبَط، أَلا - يَأْلُو، كَسِلَ - يَكْسَلُ، وَنى - يَني، كَادَ - يَكَادُ
يفرق لفظاً:
نَاءَ - يَنُوْءُ + شيء أو حمل+ بشيء أو كائن: يثقل عليه فيدفع به أرضاً
وَنَى - يَنِي + الكائن + في أمر: فتر وضعف عنه وقصر فيه
تنيا
 	اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآيَاتِي وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي(42)
مختار الصحاح
● [ونى] و ن ى: الوَنَى الضعف والخور والفتور والكلال والإعياء يقال وَنَى في الأمر يني بالكسر وَنًى و وَنْيَاً أي ضعف فهو وَانٍ وفلان لا يَنِي يفعل كذا أي لا يزال يفعله و تَوَانَى في حاجته قَصَّر و المِينَاءُ بالمد كلاء السفن ومرفؤها وهو مِفْعال من الوَنَى
معجم الفرائد القرآنية:
و ن ي
" تَنِيَا" في قوله تعالى :" اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي وَلا تَنِيَا فِي ذِكْرِي " (42) طه .
وَنِي في الأمر : إذا ضعف فيه وقصر في تحصيله، والوَنْي: الضعف والقصور والكلل
ملخص اللسان
1.     وَنَى يَنِي وَنْياً ووُنِيّاً ووَنًى؛ وونَيْتُ أَني أَي ضَعُفْتُ؛
2.     الوَنا: الفَتْرَةُ في الأَعمال والأُمور.
3.     والتَّواني والوَنا:  ضَعْفُ البَدَن.
4.     الوَنا التَّعَبُ والفَتْرةُ،
5.     وانِي والنَّسِيم الواني: الضَّعِيفُ الهُبُوبِ،
6.     ونَيْتُ في الأَمر: فتَرْتُ،
7.     الوَنا الضَّعْفُ  والفُتور والكَلالُ والإِعْياء؛
8.     وتوَانَى في حاجته: قَصَّر.
9.     سَبَقَ إذ وَنَيْتم أي قَصَّرْتم وفَتَرْتمْ.
10.                        لا يَنْقَطِعُ أَسْبابُ الشّفَقة منهم فيَنُوا في جِدِّهم أَي  يَفْتُرُوا في عَزمِهم واجْتِهادهم،
11.                        وناقةٌ وانِيةٌ: فاتِرةٌ طَلِيحٌ،
12.                         ناقةٌ وانِيةٌ إِذا أَعْيَتْ؛
13.                        ووانِيةٍ زَجَرْتُ على وجاها  وأَوْنَيْتُها أَنا: أَتْعَبْتُها وأَضْعَفْتُها.
14.                        فلان لا يَني  في أَمره أَي لا يَفْتُرُ ولا يَعْجِزُ،
15.                         وفلان لا يَني يَفْعَلُ كذا وكذا  بمعنى لا يَزالُ؛
16.                        وامرأَةٌ وَناةٌ وأَناةٌ  وأَنِيَّةٌ: حلِيمةٌ بطِيئةُ القِيامِ،
17.                         والمِينا:  مَرْفَأُ السُّفُن،
18.                         السفن تَني  فيه أَي تَفْتُرُ عن جَرْيِها؛
19.                        الوَنى واحدته ونِيَّةٌ وهي اللُّؤْلُؤة؛
20.                        والوَنِيّةُ الدُّرَّة؛
21.                        جاريةٌ وناةٌ كأَنها الدُّرَّة،
22.                        والوَنِيّةُ: العِقدُ من الدرّ،
23.                        الوَنِيَّةُ الجُوالِقُ.
24.                         الوَنْوةُ الاسْتِرخاء في العقل.
لسان العرب
● -   وني: الوَنا: الفَتْرَةُ في الأَعمال والأُمور. والتَّواني والوَنا:  ضَعْفُ البَدَن. وقال ابن سيده: الوَنا التَّعَبُ والفَتْرةُ، ضِدٌّ، يمدّ  ويقصر. وقد وَنَى يَنِي وَنْياً ووُنِيّاً ووَنًى؛ الأَخيرة عن كراع، فهو  وانٍ، وونَيْتُ أَني كذلك أَي ضَعُفْتُ؛ قال جَحْدَرٌ اليماني:  وظَهْر تَنُوفةٍ للرِّيحِ فيها  نَسِيمٌ، لا يَرُوعُ التُّرْبَ، وانِي  والنَّسِيم الواني: الضَّعِيفُ الهُبُوبِ، وتوانَى وأَونَى غيرَه.  ونَيْتُ في الأَمر: فتَرْتُ، وأَوْنيْتُ غيري. الجوهري: الوَنا الضَّعْفُ  والفُتور والكَلالُ والإِعْياء؛ قال امرؤ القيس:  مِسَحٍّ إذا ما السابحاتُ، على الوَنَى،  أَثَرْنَ غُباراً بالكَدِيد المُرَكَّلِ  وتوَانَى في حاجته: قَصَّر. وفي حديث عائشة تَصِف أَباها، رضي الله  عنهما: سَبَقَ إذ وَنَيْتم أي قَصَّرْتم وفَتَرْتمْ. وفي حديث علي، رضي الله  عنه: لا يَنْقَطِعُ أَسْبابُ الشّفَقة منهم فيَنُوا في جِدِّهم أَي  يَفْتُرُوا في عَزمِهم واجْتِهادهم، وحَذَف نونَ الجمع لجواب النفي بالفاء؛  وقول الأَعشى:  ولا يَدَعُ الحَمْدَ بَل يَشْتَري  بِوْشْكِ الظُّنونِ، ولا بالتَّوَنْ  أَراد بالتَّوانْ، فحذف الأَلف لاجتماع الساكنين لأَن القافية موقوفة؛  قال ابن بري: والذي في شعر الأَعشى:  ولا يدع الحمد ، أَو يشتَرِيه  بوشكِ الفُتُورِ ولا بالتَّوَنْ  أَي لا يَدَعُ مُفَتَّراً فيه ولا مُتَوانِياً، فالجارّ والمجرور في  موضع الحال؛ وأَنشد ابن بري:  إِنَّا على طُولِ الكَلالِ والتَّوَنْ  نَسوقُها سَنًّا، وبَعضُ السُّوْقِ سَنّْ  وناقةٌ وانِيةٌ: فاتِرةٌ طَلِيحٌ، وقيل ناقةٌ وانِيةٌ إِذا أَعْيَتْ؛  وأَنشد:  ووانِيةٍ زَجَرْتُ على وجاها  وأَوْنَيْتُها أَنا: أَتْعَبْتُها وأَضْعَفْتُها. تقول: فلان لا يَني  في أَمره أَي لا يَفْتُرُ ولا يَعْجِزُ، وفلان لا يَني يَفْعَلُ كذا وكذا  بمعنى لا يَزالُ؛ وأَنشده:  فما يَنُونَ إذا طافُوا بحَجِّهِم،  يُهَتِّكُونَ لِبَيْتِ اللهِ أَسْتارا  وافْعَل ذلك بلا وَنْيةٍ أَي بلا نَوانٍ. وامرأَةٌ وَناةٌ وأَناةٌ  وأَنِيَّةٌ: حلِيمةٌ بطِيئةُ القِيامِ، الهمزة فيه بدل من الواو؛ وقال سيبويه:  لأَن المرأَةُ تُجعل كَسُولاً، وقيل: هي التي فيها فُتور عند القِيام،  وقال اللحياني: هي التي فيها فُتور عند القيام والقعود والمشي، وفي  التهذيب: فيها فُتور لنَعْمَتِها؛ وأَنشد الجوهري لأَبي حية النميري:  رَمَتْه أَناةٌ مِن رَبِيعَةِ عامِرٍ،  نَؤُومُ الضحى، في مَأْتَمٍ أَيِّ مَأْتَمِ  قال ابن بري: أُبدلت الواو المفتوحة همزة في أَناة حرف واحد. قال: وحكى  الزاهد أَين أَخْيُهُمْ أَي سَفَرُهم وقَصْدُهم، وأَصله وَخْيُهُمْ، وزاد  أَبو عبيد: كلُّ مالٍ زُكِّيَ ذَهَبت أَبَلَتُه أَي وبَلَتُه وهي شرُّه،  وزاد ابن الأَعرابي: واحد آلاءِ اللهِ أَلىً، وأَصله وَلىٍ، وزاد غيره:  أَزِيرٌ في وَزِيرٍ، وحكى ابن جني: أَجٌّ في وَجٍّ، اسم موضع، وأَجَمٌ في  وَجَمٍ. وقوله عز وجل: ولا تَنيا في ذِكري؛ معناه تَفْتُرا. والمِينا:  مَرْفَأُ السُّفُن، يُمدّ ويقصر، والمد أَكثر، سمي بذلك لأن السفن تَني  فيه أَي تَفْتُرُ عن جَرْيِها؛ قال كثير في المدّ:  فلما اسْتَقَلَّتْ مالمَناخِ جِمالُها،  وأَشْرَفنَ بالأَحْمالِ قلتَ: سَفِينُ،  تَأَطَّرْنَ بالمِيناء ثمَّ جَزَعْنَه،  وقد لَحَّ مِن أَحْمالِهنَّ شُحُونُ  (*قوله «مالمناخ» يريد من المناخ. وقوله «شحون» بالحاء هو الصواب كما  أورده ابن سيده في باب الحاء، ووقع في مادة أطر بالجيم خطأ.)  وقال نصيب في مدّه:  تَيَمَّمْنَ منها ذاهِباتٍ كأَنَّه،  بِدِجْلَة في الميناء ، فُلْكٌ مُقَيَّرُ  قال ابن بري: وجمع المِيناء للكَلاَّءِ مَوانٍ، بالتخفيف ولم يسمع فيه  التشديد. التهذيب: المِينى، مقصور يكتب بالياء، موضع تُرْفأُ إِليه  السُّفن. الجوهري: المِيناء كَلاَّءُ السفن ومَرْفَؤُها، وهو مِفْعال من  الوَنا. وقال ثعلب: المِينا يمد ويقصر، وهو مِفْعَلٌ أَو مِفْعالٌ من الوَنى.  والمِيناء، ممدود: جوهر الزُّجاج الذي يُعمل منه الزجاج. وحكى ابن بري عن  القالي قال: المِيناء لجوهر الزجاج ممدود لا غير، قال: وأَما ابن ولاد  فجعله مقصوراً، وجعل مَرْفأَ السفن ممدوداً، قال: وهذا خلاف ما عليه  الجماعة. وقال أَبو العباس: الوَنى واحدته ونِيَّةٌ وهي اللُّؤْلُؤة؛ قال أَبو  منصور: واحدة الونَى وناةٌ لا وَنِيّةٌ، والوَنِيّةُ الدُّرَّة؛ أَبو  عمرو: هي الوَنِيّةُ والوَناة للدرّة؛ قال ابن الأَعرابي: سميت وَنِيَّةً  لثقبها. وقال غيره: جاريةٌ وناةٌ كأَنها الدُّرَّة، قال: والوَنِيّةُ  اللؤلؤة، والجمع وَنِيٌّ؛ أَنشد ابن الأَعرابي لأوْس بن حَجَر.  فَحَطَّتْ كما حَطَّتْ ونِيَّةُ تاجِرٍ  وهَى نَظْمُها، فارْفَضَّ مِنها الطَّوائِفُ  شبهها في سرعتها بالدُّرَّة التي انْحَطَّتْ من نِظامها، ويروى:  وَهِيَّةُ تاجِرٍ، وهو مذكور في موضعه. والوَنِيّةُ: العِقدُ من الدرّ، وقيل:  الوَنِيَّةُ الجُوالِقُ. التهذيب: الوَنْوةُ الاسْتِرخاء في العقل.
مقاييس اللغة:
(وني) الواو والنون والحرف المعتلّ. يدلُّ على ضَعْف. يقال: وَنَى يَنِي وَنْياً. والواني: الضَّعيف(1). قال الله تعالى: (وَلاَ تَنِيَا في ذِكْرِي([طه 42]. والوَنَى: التَّعَب. يقال: أوْنَيْتُه: أتْعَبتُه. وناقةٌ وانيةٌ. ولا يَني يَفعلُ، كما يقال لا يزال. وامرأةٌ وَناةٌ، إذا كان فيها فُتورٌ عند القِيام.‏
القاموس المحيط:
ي الوَنَى، كَفَتًى التَّعَبُ، والفَتْرَةُ، ضِدٌّ، ويُمَدُّ وَنَى يَنِي وَنْياً ووُنِيًّا ووِناءً ووِنْيَةً ووَنًى، وأوْناهُ، وتَوانَى هو. وناقةٌ وانِيَةٌ فاتِرَةٌ طَليحٌ. وامرأةٌ وَناةٌ وأناةٌ وأنِيَّةٌ حَليمةٌ بَطيئةُ القِيامِ والقُعودِ والمَشْيِ. والمِينا مَرْفَأُ السفينةِ، ويُمَدُّ، وجَوْهَرُ الزُّجاجِ. والوَنِيَّةُ اللُّؤْلُؤَةُ، كالوَناةِ، أو العقْدُ من الدُّرِّ، والجُوالِقُ، و ع. ووَنَاهُ القَوْمُ تَرَكُوهُ، و الكُمَّ شَمَّرَهُ. ووَنَّى تَوْنِيَةً إذا لم يَجِدَّ في العَمَلِ.
تاج العروس:
( ى الوئى كفتى التعب و ) أيضا ( الفترة ضد ) يقصر ( ويمد ) هذا نص المحكم وفى الصحاح الونى الضعف والفتور والكلال والاعياء قال امروء القيس
مسح إذا ما السابحات على الونى * أثرن الغبار بالكديد المركل وأنشد القالى شاهد اللممدود قول الشاعر وصيدح يفتر هاوناء * وان ونت الركاب جرت أماما وقد ( ونى ) في الامر ( يتى ونيا ) بالفتح ( وونيا ) كصلى على فعول وأنشد ابن دريد لذى الرمة فأى مزور أشعث الرأس هاجع * الى دف هو جاء الونى عقالها ( ووناء ) ككساء ( وونية ) بالكسر ( ونية ) كعدة ( وونى ) كفتى وهذه عن كراع واقتصر الجوهرى على هذه والاولى أي ضعف وفى حديث عائشة تصف أباها رضى الله تعالى عنهما سبق إذ ونيتم أي قصرتم وفترتم وفى حديث على رضى الله تعالى عنه لا تنقطع أسباب الشفقة فينوا في جدهم أي يفترون في عزمهم واجتهادهم وحذف نون الجمع لجواب النفى بالفاء وقوله عز وجل ولا تنيا في ذكرى أي لاتفترا ( وأوناه ) غيره أتعبه وأضعفه ( وتوانى هو ) يقال توانى في حاجته إذا قصر قال الجوهرى وقول الاعشى ولا يدع الحمد بل يشترى * بوشك الظنون ولا بالتون أراد بالتوانى فحذف الالف لاجتماع الساكنين لان القافية موقوفة قال ابن برى والذى في شعر الاعشى ولا يدع الحمد أو يشتريه * بوشك الفتور ولا بالتون أي لا يدع الحمد مفترا فيه ولا متوانيا فالجار والمجرور في موضع الحال وأنشد ابن برى لآخر انا على طول الكلال والتون * نسوقها سنا وبعض السوق سن ( وناقة وانية فاترة طليح ) وقيل وانية إذا أعيت وأونيتها أنا أتعبتها وأضعتها قال * ووانية زجرت على دجاها * ( وامرأة وناة و ) قد تقلب الواو همزة فيقال ( أناة ) نقله الجوهرى زاد ابن سيده ( وانية ) بالكسر وفى بعض النسخ كغنية أي ( حليمة بطيئة القيام ) وفى الصحاح فيها فتور زاد الازهرى لنعمتها وقال اللحيانى هي التى فيها فتور عند القيام ( والقعود والمشى ) وتقدم شاهد أناة في أ ن ى قال ابن برى أبدلت الواو المفتوحة همزة في أناة حرف واحد قال وحكى الزاهد أين أخيهم أي سفرهم وقصدهم وأصله وخيهم وزاد أبو عبيد كل مال زكى ذهبت أبلته أي وبلته وهى شره وزاد ابن الاعرابي واحد آلاء الله الى وأصله ولى وزاد غيره أزيز في وزيز وحكى ابن جنى أج في وج اسم موضع وأجم في وجم ( والمينا ) بالكسر مقصور ( مرفأ السفينة ) سمى بذلك لان السفن تنى فيه أي تفتر عن جريها وقال الازهرى المينى مقصور يكتب بالياء موضع ترفأ إليه السفن ( ويمد ) هكذا ذكره بهما القالى في كتابه وقال ثعلب هو مفعل أو مفعال من الونى والمد أكثر وعليه اقتصر ابن ولاد ومنه قول كثير تأطرن بالميناء ثم خر عنه * وقد لج من أحمالهن شجون وقال نصيب في المد أيضا تيممن منها ذاهبات كانه * بدجلة في الميناء فلك مقير ( و ) المينا ( جوهر الزجاج ) الذى يعمل منه الزجاج هكذا ذكره ابن ولاد بالقصر ويكتب بالياء وحكى ابن برى عن القالى قال الميناء جوهر الزجاج ممدود لا غير قال وأما ابن ولاد فجعله مقصورا وجعل مرفأ السفن ممدودا قال وهذا خلاف ما عليه الجماعة * قلت أورده القالى في باب ما جاء من الممدود على مثال مفعال فذكر الميناء لجوهر الزجاج وقال هو ممدود عن الفراء ثم قال فاما مينا البحر فيمد ويقصر وما نقله عن ابن ولاد فصحيح هكذا رأيته في كتابه وفى التكملة المينى جوهر الزجاج يكتب بالياء قاله العسكري وهو مما انقلب على القراء حيث قال انه ممدود ( والونية ) كغنية ( اللؤلؤة كالوناة ) عن أبى عمرو وقال ابن الاعرابي سميت بذلك لثقبها فان ثقبها مما يضعفها وحكى القالى عن ثعلب الونى واحدته ونية وهى اللؤلؤة ورد عليه الازهرى فقال واحدة الونى وناة لا ونية ويقال جمع ونية ونى وأنشد ابن الاعرابي لأوس بن حجر فحطت كما حطت ونية تاجر * وهى نظمها فارفض منها الطوائف ويروى وئية وقد تقدم ويروى وهية وسيأتى ( أو ) الونية ( العقد من الدرو ) قيل هي ( الجوالق ) وبكل ذلك فسر البيت المذكور ( و ) الونية ( ع ) نقله ياقوت وقال كانه نسبة الى الونى وهو ترك العجلة ( ووناه القوم ) ونى ( تركوه ) ونى ( الكم ) ونى ( شمره ) الى فوق ( وونى تونية إذا لم يجد في العمل ) وفى التكملة إذا لم يجد العمل * ومما يستدرك عليه الوانى الضعيف البدن ونسيم وان ضعيف الهبوب وأنشد الجوهرى لحجدر اليمامى وكان من اللصوص وظهر تنوفة للريح فيها * نسيم لا يروع الترب وانى وفلان لا ينى يفعل كذا أي لا يزال ومنه قول الشاعر * وزعمت أنك لا تنى بالصيف تامر * وقال غيره فما ينون إذا طافوا بحجهم * يهتكون لبيت الله أستارا
وافعل ذلك بلا ونية أي بلا توان وجمع مينا البحر موان بالتخفيف ولم يسمع فيه التشديد نقله ابن برى وامرأة ونى كفتى وزينة عن ابن القوطية وقال غيره جارية وناة كأنها الدرة والونوة الاسترخاء في العقل نقله الازهرى وونت السحابة أمطرت وهو مجاز نقله الزمخشري ووناء كسحاب أوهى ونى بالقصر قرية بمصر بالصعيد الأدنى منها الشمس محمد بن اسمعيل الونائى أحد الاذكياء
روى عن السمى محمد بن عبد الدائم البرماوى وغيره ترجمه الحافظ السخاوى في الضوء وأونت الناقة والشاة صار بطنهما كالاونين وهما العد لان نقله ابن القطاع قال وكان القياس آونت ويقال أونت

##### Türkçe

**وَنَى**
**وَنَى - يَنِي**
**وَنَى - يَنِي** + canlı + bir işte: gevşedi, ona karşı zayıfladı ve onda kısalttı

Lafız, “fiile başlamada ve onu yürütmede kısaltma ve gevşeklik” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَسَرَ - يَحْسُرُ**، **ثَبَط َ - يَثْبَط**، **أَلا - يَأْلُو**، **كَسِلَ - يَكْسَلُ**، **وَنى - يَني**، **كَادَ - يَكَادُ**

Lafız bakımından ayırt edilir:
**نَاءَ - يَنُوْءُ** + şey veya yük + bir şeyle veya canlıyla: ona ağır gelir de onunla yere iter
**وَنَى - يَنِي** + canlı + bir işte: gevşedi, ona karşı zayıfladı ve onda kısalttı

**تنيا**
 **اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآيَاتِي وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي(42)**

مختار الصحاح
● **[ونى]** و ن ى: **الوَنَى** zayıflık, gevşeklik, durgunluk, bitkinlik, yorgunluk ve tâkat kesilmesidir. “İşte **وَنَى** etti, kesre ile **يَني**; **وَنًى** ve **وَوَنْيَاً**” denir; yani zayıfladı; o hâlde o **وَانٍ**’dir. “Falanca şunu yapmada **لا يَنِي**” yani onu yapmayı sürdürür. Ve “ihtiyacında **تَوَانَى** etti”: kısalttı. Ve **المِينَاءُ** (med ile): gemilerin barınağı ve limanıdır; **الوَنَى**’dan **مِفْعال** veznindedir.

معجم الفرائد القرآنية:
و ن ي
“**تَنِيَا**”, Yüce Allah’ın şu sözü içinde: “**اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي وَلا تَنِيَا فِي ذِكْرِي**” (42) Tâhâ.
“İşte **وَنِي**”: onda zayıfladığı ve onu elde etmede kısalttığı zaman; ve **الوَنْي**: zayıflık, kısalık ve bitkinliktir.

ملخص اللسان
1. **وَنَى** **يَنِي** **وَنْياً** ve **وُنِيّاً** ve **وَنًى**; ve “**وونَيْتُ أَني**” yani zayıfladım;
2. **الوَنا**: işlerde ve işlerdeki durgunluktur.
3. Ve **التَّواني** ve **الوَنا**: bedenin zayıflığıdır.
4. **الوَنا**: yorgunluk ve durgunluktur,
5. **وانِي** ve **النَّسِيم الواني**: esişi zayıf olan,
6. “İşte **ونَيْتُ**”: gevşedim,
7. **الوَنا**: zayıflık, durgunluk, bitkinlik ve tâkat kesilmesidir;
8. Ve “ihtiyacında **توَانَى** etti”: kısalttı.
9. “Siz **وَنَيْتم** iken geçti” yani kısalttınız ve gevşediniz.
10. Onlardan şefkat sebepleri kesilmez de ciddiyetlerinde **فَيَنُوا**; yani azimlerinde ve gayretlerinde gevşesinler,
11. **ناقةٌ وانِيةٌ**: gevşek, yorgun düşmüş,
12. **ناقةٌ وانِيةٌ**: tâkati kesildiği zaman;
13. “Ve **وانِيةٍ**’yi onun yüzüne sürdüm ve ben onu **أَوْنَيْتُها**”: onu yordum ve zayıflattım.
14. “Falanca işinde **لا يَني**”: gevşemez ve âciz olmaz,
15. “Falanca şunu şunu yapmada **لا يَني**”: “sürdürür” mânâsında;
16. **امرأَةٌ وَناةٌ** ve **أَناةٌ** ve **أَنِيَّةٌ**: halîm, kalkışı yavaş,
17. **المِينا**: gemilerin limanı,
18. Gemiler onda **تَني** eder: yani akışlarından gevşerler;
19. **الوَنى**’nın tekili **ونِيَّةٌ**’dir; o da inci tanesidir;
20. Ve **الوَنِيّةُ**: iri inci tanesi;
21. **جاريةٌ وناةٌ**: sanki iri inci tanesi,
22. Ve **الوَنِيّةُ**: inciden gerdanlık,
23. **الوَنِيَّةُ**: çuval.
24. **الوَنْوةُ**: akılda gevşekliktir.

لسان العرب
● - **وني**: **الوَنا**: işlerde ve işlerdeki durgunluktur. Ve **التَّواني** ve **الوَنا**: bedenin zayıflığıdır. İbn Sîde dedi: **الوَنا** yorgunluk ve durgunluktur; zıddır; med edilir ve kısaltılır. Ve **وَنَى يَنِي وَنْياً ووُنِيّاً ووَنًى**; sonuncusu Kurâ‘dan; o hâlde o **وانٍ**’dir. Ve “**وونَيْتُ أَني** كذلك” yani zayıfladım; Cehder el-Yemânî dedi:
 Ve rüzgâr için bir tenûfe sırtı; içinde bir esinti, toprağı ürkütmez, **وانِي**
Ve **النَّسِيم الواني**: esişi zayıf olan; ve **توانَى** ve başkasını **أَونَى** etti. “**ونَيْتُ** işte”: gevşedim; ve başkasını **أَوْنيْتُ** ettim. Cevherî: **الوَنا** zayıflık, durgunluk, bitkinlik ve tâkat kesilmesidir; İmru’ul-Kays dedi:
 Keskin sürtücü; yüzücüler **الوَنَى** üzere olduklarında,
 Kedîd-i murakkal ile toz kaldırdılar
Ve “ihtiyacında **توَانَى** etti”: kısalttı. Âişe’nin, Allah ikisinden de razı olsun, babasını vasfettiği hadiste: “Siz **وَنَيْتم** iken geçti” yani kısalttınız ve gevşediniz. Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Onlardan şefkat sebepleri kesilmez de ciddiyetlerinde **فَيَنُوا**” yani azimlerinde ve gayretlerinde gevşesinler; ve fâ ile gelen nefyin cevabı için cem‘ nûnunu hazf etti. A‘şâ’nın sözü:
 Övgüyü bırakmaz; bilakis satın alır
 Zanların yakınlığıyla, ne de **بالتَّوَنْ** ile
**بالتَّوانْ**’ı kastetti; iki sâkinin birleşmesi sebebiyle elif’i hazf etti; çünkü kafiye vakıf üzeredir. İbn Berrî dedi: A‘şâ’nın şiirinde olan:
 Övgüyü bırakmaz; yahut onu satın alır
 Gevşekliğin yakınlığıyla, ne de **بالتَّوَنْ** ile
Yani onda gevşeklik göstererek de, gevşek davranarak da bırakmaz; câr ve mecrûr hâl yerindedir. İbn Berrî okuttu:
 Biz, bitkinlik ve **التَّوَنْ** uzunluğu üzere,
 Onu süreriz; bir sürüş yaşlılıktır, bir kısmı yaşlılıktır
Ve **ناقةٌ وانِيةٌ**: gevşek, yorgun düşmüş; ve “tâkati kesildiğinde **وانِيةٌ**” denildi; ve okuttu:
 Ve **وانِيةٍ**’yi onun karanlığı üzerine sürdüm
 Ve ben onu **أَوْنَيْتُها**: onu yordum ve zayıflattım. “Falanca işinde **لا يَني**”: gevşemez ve âciz olmaz; ve “Falanca şunu şunu yapmada **لا يَني**”: “sürdürür” mânâsında; ve okuttu:
 Haclarında dolaştıklarında **فما يَنُونَ**
 Allah’ın evi için örtüleri yırtarlar
Ve “bunu **بلا وَنْيةٍ** yap”: yani gevşeklik olmaksızın. Ve **امرأَةٌ وَناةٌ** ve **أَناةٌ** ve **أَنِيَّةٌ**: halîm, kalkışı yavaş; hemze onda vâvın bedelidir. Sîbeveyh dedi: çünkü kadın tembel kılınır; ve denildi: kalkışta onda durgunluk olan; Lihyânî dedi: kalkışta, oturuşta ve yürüyüşte onda durgunluk olan; Tehzîb’de: yumuşaklığından dolayı onda durgunluk vardır. Cevherî, Ebû Hayye en-Nümeyrî’den okuttu:
 Onu, Rebî‘a Âmir’den bir **أَناةٌ** attı,
 Kuşluk uykucusu; hangi matemde, hangi matemde
İbn Berrî dedi: **أَناة**’da açık vâv bir harfte hemzeye çevrildi. Dedi: Zâhid “**أَين أَخْيُهُمْ**” yani seferleri ve kasıtları diye rivayet etti; aslı **وَخْيُهُمْ**’dur. Ebû Ubeyd ekledi: zekâtı verilen her malın **أَبَلَتُه**’si gider; yani **وَبَلَتُه**; o da onun şerridir. İbnü’l-A‘râbî ekledi: Allah’ın nimetlerinin bir teki **أَلىً**; aslı **وَلىٍ**’dir. Başkası ekledi: **أَزِيرٌ** içinde **وَزِيرٍ**. İbn Cinnî rivayet etti: **أَجٌّ** içinde **وَجٍّ**, bir yer adıdır; ve **أَجَمٌ** içinde **وَجَمٍ**. Yüce Allah’ın sözü: “**ولا تَنيا في ذِكري**”; mânâsı: gevşemeyin. Ve **المِينا**: gemilerin limanı; med edilir ve kısaltılır; med daha çoktur; gemiler onda **تَني** eder, yani akışlarından gevşerler diye böyle adlandırıldı; Kesîr, med ile dedi:
 Develeri konak yerinden kalkınca,
 Yüklerle yükseldiler; dedin ki: gemi,
 Sonra **المِيناء**’da kuşandılar, sonra ondan ayrıldılar,
 Yüklerinden **شُحُونُ** ısrar etti
(*“مالمناخ” sözüyle “من المناخ”ı ister. “شحون” sözü, İbn Sîde’nin **الحاء** babında getirdiği üzere doğru olanıdır; **أطر** maddesinde **الجيم** ile yanlış düşmüştür.)
Nusayb, med ile dedi:
 Oradan yöneldiler, giderlerken; sanki o,
 Dicle’de **الميناء**’da katranlanmış bir gemidir
İbn Berrî dedi: **المِيناء**’nın **الكَلاَّءِ** için cem‘i **مَوانٍ**’dir; tahfîf ile; onda teşdîd işitilmedi. Tehzîb: **المِينى** kısaltılmıştır; yâ ile yazılır; gemilerin kendisine yanaştırıldığı yerdir. Cevherî: **المِيناء** gemilerin barınağı ve limanıdır; **الوَنا**’dan **مِفْعال** veznindedir. Sa‘leb dedi: **المِينا** med edilir ve kısaltılır; **الوَنى**’dan **مِفْعَلٌ** yahut **مِفْعالٌ**’dır. Ve **المِيناء** (medli): camın kendisinden yapıldığı cam cevheridir. İbn Berrî, Kâlî’den nakletti: cam cevheri için **المِيناء** yalnız medlidir. Dedi: İbn Velled ise onu kısaltılmış yaptı; gemilerin limanını medli yaptı; dedi: bu, cemaatin üzerinde bulunduğuna aykırıdır. Ebû’l-Abbâs dedi: **الوَنى**’nın tekili **ونِيَّةٌ**’dir; o da inci tanesidir. Ebû Mansûr dedi: **الونَى**’nın tekili **وناةٌ**’dır, **ونِيّةٌ** değil; ve **الوَنِيّةُ** iri inci tanesidir. Ebû Amr: iri inci tanesi için o **الوَنِيّةُ** ve **الوَناة**’dır. İbnü’l-A‘râbî dedi: delinmesinden dolayı **وَنِيَّةً** diye adlandırıldı. Başkası dedi: **جاريةٌ وناةٌ** sanki iri inci tanesi; dedi: ve **الوَنِيّةُ** inci tanesidir; cem‘i **وَنِيٌّ**’dir. İbnü’l-A‘râbî, Evs b. Hacer’den okuttu:
 Bir tâcirin **ونِيَّةُ**’si indiği gibi indi,
 O onun dizisidir; ondan bölükler dağıldı
Onu, dizisinden düşen iri inci tanesine benzetti; ve “**وَهِيَّةُ تاجِرٍ**” diye rivayet edilir; o, yerinde zikredilmiştir. Ve **الوَنِيّةُ**: inciden gerdanlıktır; ve denildi: **الوَنِيَّةُ** çuvaldır. Tehzîb: **الوَنْوةُ** akılda gevşekliktir.

مقاييس اللغة:
(**وني**) vâv, nûn ve illetli harf. Zayıflığa delâlet eder. “**وَنَى يَنِي وَنْياً**” denir. Ve **الواني**: zayıf olan. (1) Allah Teâlâ dedi: “**وَلاَ تَنِيَا في ذِكْرِي**” [Tâhâ 42]. Ve **الوَنَى**: yorgunluktur. “**أوْنَيْتُه**”: onu yordum, denir. Ve **ناقةٌ وانيةٌ**. Ve “**لا يَني يَفعلُ**”, “**لا يزال**” denildiği gibi. Ve **امرأةٌ وَناةٌ**: kalkışta onda durgunluk bulunduğu zaman.

القاموس المحيط:
**الوَنَى** ( **كَفَتًى** gibi): yorgunluk ve durgunluk; zıddır; ve med edilir. **وَنَى يَنِي وَنْياً ووُنِيًّا ووِناءً ووِنْيَةً ووَنًى**; ve onu **أوْناهُ**; ve o **تَوانَى** etti. Ve **ناقةٌ وانِيَةٌ**: gevşek, yorgun düşmüş. Ve **امرأةٌ وَناةٌ** ve **أناةٌ** ve **أنِيَّةٌ**: halîm; kalkışı, oturuşu ve yürüyüşü yavaş. Ve **المِينا**: geminin limanı; med edilir; ve cam cevheri. Ve **الوَنِيَّةُ**: inci tanesi; **الوَناة** gibi; yahut inciden gerdanlık; ve çuval; ve ع. Ve “kavim onu **وَنَاهُ** etti”: onu bıraktılar. Ve “kolu **وَنَى** etti”: onu sıvadı. Ve “**وَنَّى** **تَوْنِيَةً**”: işte ciddî davranmadığı zaman.

تاج العروس:
**الوَنَى** ( **كفتى** gibi): yorgunluk ve ayrıca durgunluk; zıddır; kısaltılır ve med edilir; bu, **المحكم**’in nassıdır. **الصحاح**’ta: **الونى** zayıflık, durgunluk, bitkinlik ve tâkat kesilmesidir. İmru’ul-Kays dedi:
 Yüzücüler **الونى** üzere olduklarında, keskin sürtücü,
 Kedîd-i murakkal ile toz kaldırdılar
Kâlî, medli için şairin şu sözünü şahit getirdi:
 Ve **صيدح** gevşer, **هاوناء**;
 Ve binekler **ونت** edince, öne doğru koştular
Ve “işte **وَنَى** etti”: “**يَتى ونيا**” fetha ile; ve “**وونيا**” **صلى** gibi **فعول** üzere. İbn Düreyd, Zü’r-Rumme’ye ait olarak okuttu:
 Baş dağınık, uyuyan hangi ziyaretçi;
 Onun bağına **الونى** geldi: onun bağıdır
Ve **ووناء** **كساء** gibi; ve **وونية** kesre ile; **ونية** **عدة** gibi; ve **وونى** **فتى** gibi; bu, Kurâ‘dandır. Cevherî bunlarla ve öncekilerle yetindi; yani zayıfladı. Âişe’nin, Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun, babasını vasfettiği hadiste: “Siz **ونيتم** iken geçti” yani kısalttınız ve gevşediniz. Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Şefkat sebepleri kesilmez de ciddiyetlerinde **فينوا**” yani azimlerinde ve gayretlerinde gevşerler; ve Yüce Allah’ın sözü: “**ولا تنيا في ذكرى**” yani gevşemeyin. Ve “başkasını **أوناه** etti”: onu yordu ve zayıflattı. Ve “o **تَوانى** etti”: “ihtiyacında **توانى** etti” denir; kısalttığı zaman. Cevherî dedi: A‘şâ’nın sözü:
 Övgüyü bırakmaz; bilakis satın alır
 Zanların yakınlığıyla, ne de **بالتون** ile
**بالتوانى**’yı kastetti; iki sâkinin birleşmesi sebebiyle elif’i hazf etti; çünkü kafiye vakıf üzeredir. İbn Berrî dedi: A‘şâ’nın şiirinde olan:
 Övgüyü bırakmaz; yahut onu satın alır
 Gevşekliğin yakınlığıyla, ne de **بالتون** ile
Yani övgüyü onda gevşeklik göstererek de, gevşek davranarak da bırakmaz; câr ve mecrûr hâl yerindedir. İbn Berrî, başkasından okuttu:
 Biz, bitkinlik ve **التون** uzunluğu üzere,
 Onu süreriz; bir sürüş yaşlılıktır, bir kısmı yaşlılıktır
Ve **ناقة وانية**: gevşek, yorgun düşmüş; ve denildi: tâkati kesildiğinde **وانية**; ve “ben onu **أونيتها** ettim”: onu yordum ve zayıflattım; dedi:
 Ve **وانية**’yi onun karanlığı üzerine sürdüm
Ve **امرأة وناة**; vâv hemzeye çevrilebilir de **أناة** denir; Cevherî nakletti. İbn Sîde ekledi: **وانية** kesre ile; bazı nüshalarda **كغنية** gibi; yani halîm, kalkışı yavaş. **الصحاح**’ta: onda durgunluk vardır. Ezherî ekledi: yumuşaklığından dolayı. Lihyânî dedi: kalkışta, oturuşta ve yürüyüşte onda durgunluk olan. **أناة**’nın şahidi **أ ن ى**’da geçti. İbn Berrî dedi: **أناة**’da açık vâv bir harfte hemzeye çevrildi. Dedi: Zâhid “**أين أخيهم**” yani seferleri ve kasıtları diye rivayet etti; aslı **وخيهم**’dir. Ebû Ubeyd ekledi: zekâtı verilen her malın **أبلته**’si gider; yani **وبلته**; o da onun şerridir. İbnü’l-A‘râbî ekledi: Allah’ın nimetlerinin bir teki **إلى**; aslı **ولى**. Başkası ekledi: **أزيز** içinde **وزيز**. İbn Cinnî rivayet etti: **أج** içinde **وج** (yer adı); ve **أجم** içinde **وجم**. Ve **المينا** kesre ile kısaltılmıştır: geminin limanı; gemiler onda **تنى** eder, yani akışlarından gevşerler diye böyle adlandırıldı. Ezherî dedi: **المينى** kısaltılmıştır; yâ ile yazılır; gemilerin kendisine yanaştırıldığı yerdir. Ve med edilir; Kâlî kitabında onu ikisiyle de böyle zikretti. Sa‘leb dedi: o, **الونى**’dan **مفعل** yahut **مفعال**’dır; med daha çoktur; İbn Velled bununla yetindi. Kesîr’in sözü ondandır:
 **تأطرن بالميناء ثم خر عنه**
 **وقد لج من أحمالهن شجون**
Ve Nusayb, med ile de dedi:
 **تيممن منها ذاهبات كانه**
 **بدجلة في الميناء فلك مقير**
Ve **المينا**: camın kendisinden yapıldığı cam cevheridir; İbn Velled bunu kısaltma ile zikretti; yâ ile yazılır. İbn Berrî, Kâlî’den nakletti: cam cevheri için **الميناء** yalnız medlidir. Dedi: İbn Velled ise onu kısaltılmış yaptı; gemilerin limanını medli yaptı; dedi: bu, cemaatin üzerinde bulunduğuna aykırıdır. Dedim: Kâlî onu, **مفعال** misali üzere medli gelenler babında zikretti; cam cevheri için **الميناء**’yı zikretti ve Ferrâ’dan medli olduğunu söyledi; sonra dedi: denizin **مينا**’sı ise med edilir ve kısaltılır. İbn Velled’den naklettiği ise doğrudur; onu kitabında böyle gördüm. Ve **التكملة**’de: **المينى** cam cevheridir; yâ ile yazılır; Askerî söyledi; bu, okuyuculara ters dönmüş şeylerdendir; zira onun medli olduğunu söyledi. Ve **الونية** **كغنية** gibi: inci tanesi; **كالوناة**; Ebû Amr’dan. İbnü’l-A‘râbî dedi: delinmesinden dolayı böyle adlandırıldı; çünkü delinmesi onu zayıflatandır. Kâlî, Sa‘leb’den rivayet etti: **الونى**’nın tekili **ونية**’dir; o da inci tanesidir. Ezherî ona reddetti ve dedi: **الونى**’nın tekili **وناة**’dır, **ونية** değil. Ve “**ونية**’nin cem‘i **ونى**” denir. İbnü’l-A‘râbî, Evs b. Hacer’den okuttu:
 **فحطت كما حطت ونية تاجر**
 **وهى نظمها فارفض منها الطوائف**
Ve “**وئية**” diye rivayet edilir; geçti. Ve “**وهية**” diye rivayet edilir; gelecek. Ve **الونية**: yahut inciden gerdanlık; denildi: o, çuvaldır; bunların hepsiyle zikredilen beyit tefsir edildi. Ve **الونية**: ع; Yâkût nakletti; sanki **الونى**’ya nispet gibidir; o da aceleyi terk etmektir. Ve “kavim onu **ووناه** etti”: onu bıraktılar. Ve “kolu **ونى** etti”: onu yukarı doğru sıvadı. Ve “**وونى** **تونية**”: işte ciddî davranmadığı zaman. Ve **التكملة**’de: işte ciddî davranmadığı zaman. Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الوانى** beden bakımından zayıf olan; ve **نسيم وان**: esişi zayıf. Cevherî, Hicder el-Yemâmî için okuttu; o hırsızlardandı:
 Ve rüzgâr için bir tenûfe sırtı; içinde bir esinti, toprağı ürkütmez, **وانى**
Ve “Falanca şunu yapmada **لا ينى**”: yani sürdürür. Ondandır şairin sözü:
 Ve yazın hurma satmada **أنك لا تنى** diye zannettin
Ve başkası dedi:
 Haclarında dolaştıklarında **فما ينون**
 Allah’ın evi için örtüleri yırtarlar
Ve “bunu **بلا ونية** yap”: yani gevşeklik olmaksızın. Ve denizin **مينا**’sının cem‘i **موان**’dır; tahfîf ile; onda teşdîd işitilmedi; İbn Berrî nakletti. Ve **امرأة ونى** **كفتى وزينة** gibi; İbnü’l-Kûtıyye’den. Başkası dedi: **جارية وناة** sanki iri inci tanesi. Ve **الونوة**: akılda gevşeklik; Ezherî nakletti. Ve “bulut **ونت** etti”: yağmur yağdırdı; bu mecazdır; Zemahşerî nakletti. Ve **وناء** **كسحاب**: gevşek. Ve **ونى** kısaltma ile: Mısır’da, Yukarı Saîd’in aşağısında bir köy; ondan **الشمس محمد بن اسمعيل الونائى**; zekîlerden biri.
**روى**: es-Semî‘, Muhammed b. Abdü’d-Dâim el-Bermâvî ve başkalarından; Hâfız Sehâvî onu **الضوء**’da tercüme etti. Ve “deve ve koyun **أونت** etti”: karınları **كالاونين** oldu; ikisi de **العد**’dır; İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Dedi: kıyas **آونت** idi. Ve “**أونت**” denir.
