# وني — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%86%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%86%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%86%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: وني

الوَنا: الفَتْرَةُ في الأَعمال والأُمور. والتَّواني والوَنا: ضَعْفُ البَدَن. وقال ابن سيده: الوَنا التَّعَبُ والفَتْرةُ، ضِدٌّ، يمدّ ويقصر. وقد وَنَى يَنِي وَنْياً ووُنِيّاً ووَنًى؛ الأَخيرة عن كراع، فهو وانٍ، وونَيْتُ أَني كذلك أَي ضَعُفْتُ؛ قال جَحْدَرٌ اليماني: وظَهْر تَنُوفةٍ للرِّيحِ فيها
نَسِيمٌ، لا يَرُوعُ التُّرْبَ، وانِي
والنَّسِيم الواني: الضَّعِيفُ الهُبُوبِ، وتوانَى وأَونَى غيرَه. ونَيْتُ في الأَمر: فتَرْتُ، وأَوْنيْتُ غيري. الجوهري: الوَنا الضَّعْفُ والفُتور والكَلالُ والإِعْياء؛ قال امرؤ القيس:
مِسَحٍّ إذا ما السابحاتُ، على الوَنَى،
أَثَرْنَ غُباراً بالكَدِيد المُرَكَّلِ
وتوَانَى في حاجته: قَصَّر. وفي حديث عائشة تَصِف أَباها، رضي الله عنهما: سَبَقَ إذ وَنَيْتم أي قَصَّرْتم وفَتَرْتمْ. وفي حديث علي، رضي الله عنه: لا يَنْقَطِعُ أَسْبابُ الشّفَقة منهم فيَنُوا في جِدِّهم أَي يَفْتُرُوا في عَزمِهم واجْتِهادهم، وحَذَف نونَ الجمع لجواب النفي بالفاء؛ وقول الأَعشى:
ولا يَدَعُ الحَمْدَ بَل يَشْتَري
بِوْشْكِ الظُّنونِ، ولا بالتَّوَنْ
أَراد بالتَّوانْ، فحذف الأَلف لاجتماع الساكنين لأَن القافية موقوفة؛ قال ابن بري: والذي في شعر الأَعشى:
ولا يدع الحمد ، أَو يشتَرِيه
بوشكِ الفُتُورِ ولا بالتَّوَنْ
أَي لا يَدَعُ مُفَتَّراً فيه ولا مُتَوانِياً، فالجارّ والمجرور في موضع الحال؛ وأَنشد ابن بري:
إِنَّا على طُولِ الكَلالِ والتَّوَنْ
نَسوقُها سَنًّا، وبَعضُ السُّوْقِ سَنّْ
وناقةٌ وانِيةٌ: فاتِرةٌ طَلِيحٌ، وقيل ناقةٌ وانِيةٌ إِذا أَعْيَتْ؛ وأَنشد:
ووانِيةٍ زَجَرْتُ على وجاها
وأَوْنَيْتُها أَنا: أَتْعَبْتُها وأَضْعَفْتُها. تقول: فلان لا يَني في أَمره أَي لا يَفْتُرُ ولا يَعْجِزُ، وفلان لا يَني يَفْعَلُ كذا وكذا بمعنى لا يَزالُ؛ وأَنشده:
فما يَنُونَ إذا طافُوا بحَجِّهِم،
يُهَتِّكُونَ لِبَيْتِ اللهِ أَسْتارا
وافْعَل ذلك بلا وَنْيةٍ أَي بلا نَوانٍ. وامرأَةٌ وَناةٌ وأَناةٌ وأَنِيَّةٌ: حلِيمةٌ بطِيئةُ القِيامِ، الهمزة فيه بدل من الواو؛ وقال سيبويه: لأَن المرأَةُ تُجعل كَسُولاً، وقيل: هي التي فيها فُتور عند القِيام، وقال اللحياني: هي التي فيها فُتور عند القيام والقعود والمشي، وفي التهذيب: فيها فُتور لنَعْمَتِها؛ وأَنشد الجوهري لأَبي حية النميري: رَمَتْه أَناةٌ مِن رَبِيعَةِ عامِرٍ،
نَؤُومُ الضحى، في مَأْتَمٍ أَيِّ مَأْتَمِ
قال ابن بري: أُبدلت الواو المفتوحة همزة في أَناة حرف واحد. قال: وحكى الزاهد أَين أَخْيُهُمْ أَي سَفَرُهم وقَصْدُهم، وأَصله وَخْيُهُمْ، وزاد أَبو عبيد: كلُّ مالٍ زُكِّيَ ذَهَبت أَبَلَتُه أَي وبَلَتُه وهي شرُّه، وزاد ابن الأَعرابي: واحد آلاءِ اللهِ أَلىً، وأَصله وَلىٍ، وزاد غيره: أَزِيرٌ في وَزِيرٍ، وحكى ابن جني: أَجٌّ في وَجٍّ، اسم موضع، وأَجَمٌ في وَجَمٍ. وقوله عز وجل: ولا تَنيا في ذِكري؛ معناه تَفْتُرا. والمِينا: مَرْفَأُ السُّفُن، يُمدّ ويقصر، والمد أَكثر، سمي بذلك لأن السفن تَني فيه أَي تَفْتُرُ عن جَرْيِها؛ قال كثير في المدّ:
فلما اسْتَقَلَّتْ مالمَناخِ جِمالُها،
وأَشْرَفنَ بالأَحْمالِ قلتَ: سَفِينُ،
تَأَطَّرْنَ بالمِيناء ثمَّ جَزَعْنَه،
وقد لَحَّ مِن أَحْمالِهنَّ شُحُونُ
(*قوله «مالمناخ» يريد من المناخ. وقوله «شحون» بالحاء هو الصواب كما أورده ابن سيده في باب الحاء، ووقع في مادة أطر بالجيم خطأ.) وقال نصيب في مدّه:
تَيَمَّمْنَ منها ذاهِباتٍ كأَنَّه،
بِدِجْلَة في الميناء ، فُلْكٌ مُقَيَّرُ
قال ابن بري: وجمع المِيناء للكَلاَّءِ مَوانٍ، بالتخفيف ولم يسمع فيه التشديد. التهذيب: المِينى، مقصور يكتب بالياء، موضع تُرْفأُ إِليه السُّفن. الجوهري: المِيناء كَلاَّءُ السفن ومَرْفَؤُها، وهو مِفْعال من الوَنا. وقال ثعلب: المِينا يمد ويقصر، وهو مِفْعَلٌ أَو مِفْعالٌ من الوَنى. والمِيناء، ممدود: جوهر الزُّجاج الذي يُعمل منه الزجاج. وحكى ابن بري عن القالي قال: المِيناء لجوهر الزجاج ممدود لا غير، قال: وأَما ابن ولاد فجعله مقصوراً، وجعل مَرْفأَ السفن ممدوداً، قال: وهذا خلاف ما عليه الجماعة. وقال أَبو العباس: الوَنى واحدته ونِيَّةٌ وهي اللُّؤْلُؤة؛ قال أَبو منصور: واحدة الونَى وناةٌ لا وَنِيّةٌ، والوَنِيّةُ الدُّرَّة؛ أَبو عمرو: هي الوَنِيّةُ والوَناة للدرّة؛ قال ابن الأَعرابي: سميت وَنِيَّةً لثقبها. وقال غيره: جاريةٌ وناةٌ كأَنها الدُّرَّة، قال: والوَنِيّةُ اللؤلؤة، والجمع وَنِيٌّ؛ أَنشد ابن الأَعرابي لأوْس بن حَجَر. فَحَطَّتْ كما حَطَّتْ ونِيَّةُ تاجِرٍ
وهَى نَظْمُها، فارْفَضَّ مِنها الطَّوائِفُ
شبهها في سرعتها بالدُّرَّة التي انْحَطَّتْ من نِظامها، ويروى: وَهِيَّةُ تاجِرٍ، وهو مذكور في موضعه. والوَنِيّةُ: العِقدُ من الدرّ، وقيل: الوَنِيَّةُ الجُوالِقُ. التهذيب: الوَنْوةُ الاسْتِرخاء في العقل.

### Türkçe

**الوَنا**: işlerde ve işlerdeki gevşekliktir. Ve **التَّواني** ve **الوَنا**: bedenin zayıflığıdır. İbn Sîdeh dedi: **الوَنا** yorgunluk ve gevşekliktir; zıttır; uzatılır ve kısaltılır. Ve gerçekten **وَنَى يَنِي** **وَنْياً** ve **وُنِيّاً** ve **وَنًى**; sonuncusu Kurâ‘dan; o hâlde o **وانٍ**’dir; ve **ونَيْتُ** yani ben de öyle oldum, yani zayıfladım; Cehdar el-Yemânî dedi:

Ve rüzgâr için bir tenûfe sırtı ki onda
Bir esinti vardır; toprağı ürkütmez; **وانِي**

Ve **النَّسِيم الواني**: esişi zayıf olandır. Ve **توانَى** ve **أَونَى** başkasını.

**ونَيْتُ** işte: gevşedim; ve **أَوْنيْتُ** başkasını. Cevherî: **الوَنا** zayıflık ve gevşeklik ve bitkinlik ve yorgunluktur; İmru’ul-Kays dedi:

Keskin yağdıran; yüzücüler, **الوَنَى** üzere iken,
Kedîd’de, sağlamlaştırılmış (yerde) toz kaldırdılar

Ve **توَانَى** ihtiyacında: kısalttı. Âişe’nin, Allah ikisinden de razı olsun, babasını vasfettiği hadiste: “Siz **وَنَيْتم** ettiğinizde o geçti” yani kısalttınız ve gevşediniz. Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “Onlardan şefkat bağları kesilmez de ciddiyetlerinde **فَيَنُوا** ederler” yani azimlerinde ve gayretlerinde gevşerler; ve fâ ile gelen nefyin cevabı için cem‘ nûnunu hazfetti; ve A‘şâ’nın sözü:

Ve hamdi bırakmaz; bilakis satın alır
Zanların yakınlığıyla; ne de **بالتَّوَنْ** ile

**بالتَّوانْ**’ı kastetti; iki sâkinin birleşmesi sebebiyle elif’i hazfetti; çünkü kafiye vakıflıdır; İbn Berrî dedi: A‘şâ’nın şiirinde olan:

Ve hamdi bırakmaz; yahut onu satın alır
Gevşekliğin yakınlığıyla; ne de **بالتَّوَنْ** ile

Yani onda gevşeklik gösteren olarak da, ağırdan alan olarak da bırakmaz; böylece câr ve mecrûr hâl mevkiindedir; ve İbn Berrî okudu:

Biz, bitkinliğin ve **التَّوَنْ**’un uzunluğu üzere,
Onu yaşça süreriz; ve sürmenin bir kısmı yaşçadır

Ve **ناقةٌ وانِيةٌ**: gevşek, bitkin; ve “**ناقةٌ وانِيةٌ**” denildi: yorulduğu zaman; ve okudu:

Ve bir **وانِيةٍ** ki onun acısı üzerine azarladım

Ve **أَوْنَيْتُها** ben: onu yordum ve onu zayıflattım. Dersin: falan, işinde **لا يَني** eder, yani gevşemez ve âciz kalmaz; ve falan **لا يَني** şöyle şöyle yapar, “devam eder” mânâsında; ve ona şu beyit okundu:

Onlar, haclarında tavaf ettiklerinde **يَنُونَ** etmezler,
Allah’ın Evi için örtüleri yırtarlar

Ve bunu **بلا وَنْيةٍ** yap, yani **بلا نَوانٍ**. Ve bir kadın **وَناةٌ** ve **أَناةٌ** ve **أَنِيَّةٌ**: yumuşak huylu, kalkışı yavaş; ondaki hemze vavın bedelidir; Sîbeveyh dedi: çünkü kadın tembel kılınır; ve denildi: o, kalkışta onda gevşeklik olandır; Lihyânî dedi: o, kalkışta ve oturuşta ve yürüyüşte onda gevşeklik olandır; ve Tehzîb’de: onda, nimet (rahatlık) sebebiyle gevşeklik vardır; Cevherî, Ebû Hayye en-Nümeyrî’den okudu:

Onu, Rebî‘a Âmir’den bir **أَناةٌ** attı,
Kuşluk uykucusu; hangi matem meclisinde olursa olsun

İbn Berrî dedi: Açık vav, **أَناةٌ**’da tek harf olarak hemzeye çevrildi. Dedi: Zâhid, “**أَين أَخْيُهُمْ**”ü nakletti, yani seferleri ve kasıtları; aslı **وَخْيُهُمْ**’dur; ve Ebû Ubeyd ekledi: “Zekâtı verilen her malın **أَبَلَتُه** gider” yani **وَبَلَتُه**; o da onun şerridir; ve İbnü’l-A‘râbî ekledi: Allah’ın nimetlerinden birinin teki **أَلىً**’dır; aslı **وَلىٍ**’dir; ve başkası ekledi: **أَزِيرٌ** **وَزِيرٍ** içinde; ve İbn Cinnî nakletti: bir yer adı olarak **أَجٌّ** **وَجٍّ** içinde; ve **أَجَمٌ** **وَجَمٍ** içinde. Ve Yüce Allah’ın sözü: **ولا تَنيا في ذِكري**; mânâsı: gevşemeyin.

Ve **المِينا**: gemilerin limanı; uzatılır ve kısaltılır; uzatma daha çoktur; gemiler onda **تَني** ettiği için böyle adlandırıldı, yani akışından gevşer; Kesîr uzatmada dedi:

Develeri konak yerinden kalkınca,
Ve yüklerle yükselince, “gemi” dedin,
**بالمِيناء** ile kuşatıldılar, sonra onu aştılar,
Ve yüklerinden **شُحُونُ** ısrar etti

(*Onun “**مالمناخ**” sözüyle “**من المناخ**”u kasteder. Ve onun “**شحون**” sözü, hâ ile olanı doğrudur; İbn Sîdeh’in hâ bâbında getirdiği gibi; ve **أطر** maddesinde cim ile yanlış olarak vâki olmuştur.)

Ve Nasîb uzatmasında dedi:

Oradan yöneldiler, giderlerken sanki o,
Dicle’de, **الميناء**’da, katranlanmış bir gemidir

İbn Berrî dedi: **المِيناء**’nın, **الكَلاَّءِ** için cem‘i **مَوانٍ**’dir; hafifletmeyle; onda şeddeli işitilmedi. Tehzîb: **المِينى** kısaltılmıştır; yâ ile yazılır; gemilerin kendisine yanaştırıldığı yerdir. Cevherî: **المِيناء** gemilerin **كَلاَّء**’u ve limanıdır; ve o, **الوَنا**’dan **مِفْعال** veznindedir. Sa‘leb dedi: **المِينا** uzatılır ve kısaltılır; ve o, **الوَنى**’dan **مِفْعَلٌ** yahut **مِفْعالٌ**dır. Ve **المِيناء** (uzatılmış): camın kendisinden yapıldığı cam cevheridir. İbn Berrî, Kâlî’den nakletti, dedi: Cam cevheri için **المِيناء** yalnız uzatılmıştır; dedi: İbn Velâd’a gelince, onu kısaltılmış yaptı; ve gemilerin limanını uzatılmış yaptı; dedi: bu, cemaatin üzerinde bulunduğunun hilâfıdır.

Ebû’l-Abbâs dedi: **الوَنى**’nın bir teki **ونِيَّةٌ**’dir; o da inci tanesidir; Ebû Mansûr dedi: **الونَى**’nın bir teki **وناةٌ**’dır, **وَنِيّةٌ** değil; ve **الوَنِيّةُ** iri incidir; Ebû Amr: iri inci için o **الوَنِيّةُ** ve **الوَناة**’dır; İbnü’l-A‘râbî dedi: delinmesi sebebiyle **وَنِيَّةً** diye adlandırıldı. Ve başkası dedi: **جاريةٌ وناةٌ** sanki o iri incidir; dedi: ve **الوَنِيّةُ** inci tanesidir; cem‘i **وَنِيٌّ**dür; İbnü’l-A‘râbî, Evs b. Hacer’e ait olarak okudu:

Bir tâcirin **ونِيَّةُ**’si gibi indi,
Ve o, dizisidir; ondan bölükler dağıldı

Onu, süratinde, dizisinden düşmüş iri inciye benzetti; ve şöyle rivayet edilir: **وَهِيَّةُ تاجِرٍ**; o, yerinde zikredilmiştir. Ve **الوَنِيّةُ**: inciden gerdanlıktır; ve denildi: **الوَنِيَّةُ** çuvaldır. Tehzîb: **الوَنْوةُ** akılda gevşekliktir.
