# وهي (و-ه-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%87%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Yarığı olan

- Harfler: و - ه - ي
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: وهى

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَاهِيَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَاعِلَةٌ | Yarığı olan | 1 | 1 | [69:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%8A/ayet/69:16.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (4 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Şıkk, kopmuş parça demektir
2. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
3. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وهي |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | İlletli (misâl ve nâkıs / lefif-i mefrûk) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%86.md), [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md), [صدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yapının, bağın veya dokunun iç tutunumunu ve direncini kaybederek gevşemesi, çatlaması, yarılması |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmik ve maddî sistemlerin tutucu dengesinin çözülmesi, gök kubbenin mukavemetini yitirip yarılmaya hazır hale gelmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Mukavemet ve intizamın içten çöküşü; varlığın dayanma eşiğini aşarak dağılma sürecine girmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt yok olma veya görünmez hale gelme sanılması; oysa kök yapının bağlarının gevşeyip çatlamasını ve taşıyıcı gücünü yitirmesini bildirir |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وه | İç basınç, zayıflık veya gevşeme ile dışa doğru açığa çıkma, dayanıklılığın azalması veya kuvvetin çözülmesi; [وهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%86.md) (zayıflama, takatsizlik), [وهج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%AC.md) (ısınarak parlayıp enerjisini dışa salma) ve [وهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%A8.md) (elindekini salıverme, bağışlama) köklerinde bu gevşeme, boşalma veya enerjiyi dışa verme hareketi esastır | ي | Son harf olan zayıf ي harfi, bu çözülme ve gevşeme hareketini fiziksel dokunun, bağın, derinin veya yapının iç liflerine kadar yayarak nesnenin çatlamasına, sarkmasına ve tutuculuğunu tamamen kaybetmesine dönüştürür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı | Bağlama, sabitleme, yapıyı bir arada tutan germe kuvveti |
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat çekme, açıklık, nefes alma, boşluğa açılma |
| ي | El ve kol | İşleme, gerilme, fiziksel temas ve taşıma gücü |
| وهي | Çengelin ve bağın boşluğa doğru gevşeyip taşıma gücünü yitirmesi | Bir arada tutulan yapının bağlantı noktalarının çözülmesi, gerginliğini kaybetmesi ve tutucu kuvvetin boşalarak nesnenin yarılması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir duvarın veya tulumun çatlayıp dikişlerinin ve liflerinin gevşemesi; su tulumunun aşınıp delinerek içindekini sızdırması; gerilmiş bir ipin çözülüp gevşemesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ bir beytinde sert kayayı kırmak için toslayan fakat kayaya zarar veremeyip kendi boynuzunu çatlatan ve gevşeten yaban keçisini tasvir ederken kökü bu anlamda kullanır: كَنَاطِحٍ صَخْرَةً يَوْمًا لِيَفْلِقَهَا / فَلَمْ يَضِرْهَا وَأَوْهَى قَرْنَهُ الْوَعِلُ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde mümin kulun günah işleyip ardından tövbe etmesi, elbisenin yıpranıp çatlamasına ve sahibinin onu yamamasına benzetilerek bu kökle ifade edilir: الْمُؤْمِنُ وَاهٍ رَاقِعٌ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-A‘şâ Dîvânı.

### Sami etimolojik katman

Arapça وهي kökü, merkezi Sami dillerinde bir yapının gerginliğini kaybetmesi, dokunun lif lif ayrılarak mukavemetini yitirmesi ve gevşeyip yarılması anlam alanı üzerine kuruludur. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan kökteş biçimler zayıflık ve gevşeklik belirten paralel ses gruplarıyla (הוה veya הי/ה) temsil edilirken, Arapçada kök özellikle fiziksel nesnelerin (deri, tulum, duvar, gök) iç gerilimini kaybedip taşıyıcılığını yitirmesi biçiminde çok somut bir anlamsal berraklık kazanmıştır. Kökün biliteral katmanı olan وه ses grubu, Güney Sami ve Arapça sahasında direncin kırılması, takatsizlik ve kuvvetin dağılması ([وهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%86.md)) kavramlarıyla doğrudan akrabadır. Arapçada son harfin illetleşmesiyle süreç bir yapının bütünüyle dağılmadan hemen önceki çatlama, pörsüme ve taşıyıcılığını kaybetme aşamasını karşılayan özgül bir morfolojik gövdeye dönüşmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وهي - [وهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%86.md) semantik akrabalığı | İç gerilimi kaybetme, bağların çözülmesi ve dokunun pörsüyüp çatlaması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami paralelleri | Gevşeklik, iç direncin zayıflaması ve taşıyıcı bağların çöküşü | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik zayıflık ve gevşeme tabakası | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وهي | Anlamlı | Gevşemek, çatlamak | Bağların çözülmesi, yapının mukavemetini yitirip yarılması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [ويه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D9%87.md) | Anlamlı | Seslenme, kışkırtma | Teşvik veya esef bildiren ünlem ve yönlendirme sesi | Kur'an'da geçmez |
| [هوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%8A.md) | Anlamlı | Düşmek, arzu duymak | Boşluğa doğru hızla inmek veya nefsin bir şeye kontrolsüz meyletmesi | Kur'an'da geçer; yer çekimine kapılma yönüyle yapısal çöküşle ilişkilidir |
| [هيو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%88.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| يوه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Fonetik diziliş Arapça kök sisteminde işlenmemiştir |
| يهو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel ses dizilişi |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وهي | Merkez | Direnç ve bütünlük kaybı | Dokunun veya bağın içten gevşeyip mukavemetini yitirmesiyle çatlaması | Taşıyıcı gücün sıfırlanması ve yapının dağılmaya hazır hale gelmesi |
| [وهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%86.md) | Komşu | Zayıflık | Kemik, beden veya iradedeki genel güçsüzlük ve takatsizlik | وهي fiziksel doku ve yapının çatlaması iken [وهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%86.md) genel kuvvet ve takat eksikliğidir |
| [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) | Komşu | Yarılma | Bir bütünün dış etki veya basınçla ikiye veya parçalara ayrılması | وهي yarılmaya yol açan gevşeklik ve iç zaaf halini, [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) ise yarığın kendisini vurgular |
| [صدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9.md) | Komşu | Çatlama | Sert bir cismin yüzeyinde oluşan belirgin ayrılma ve kırık hattı | [صدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9.md) sert yapıdaki yarığı, وهي yapının bütünüyle mukavemetsiz kalarak sarkmasını anlatır |
| [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) | Zıt | Sağlam bağ | İp veya andlaşma ile sıkıca bağlama, gevşemeye izin vermeyecek sağlamlık | وهي bağın gevşeyip dağılması, [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) ise çözülmeyecek şekilde tahkim edilmesidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وهي | Gevşeyip çatlamak | Bir yapının iç direncini ve tutunma kuvvetini yitirerek yarılması | Kesin |
| Latince | labefactari, dehiscere | Sarsılmak, yarılmak | Bir yapının temelinin zayıflayarak çatlaması ve açılması halini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to become frail, to give way, to crack structurally | Mukavemetini yitirmek, çökmek | Yapısal bütünlüğün bozulup baskıya dayanamayarak yarılmasını ifade eder | Güçlü |
| Almanca | morsch werden, brüchig werden, bersten | Çürümek, gevşeyip çatlamak | Malzemenin iç gerilimini kaybederek dirençsiz kalması ve yarılması | Güçlü |
| Fransızca | se délabrer, se lézarder, céder | Harap olmak, çatlamak | Bir duvar veya kubbenin mukavemetini yitirip yarıklar vermesi | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Gesenius, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَاهِيَةٌ (İsm-i fâil / müennes) | Kozmik kubbenin iç tutunumunu ve direncini yitirerek yarılmaya hazır, gevşek bir hale gelmesi | Kıyamet tasviri, göklerin ilahi nizamla korunan mukavim yapısının çözülmesi (Hâkka [69:16](https://lisan.digital/tr/ayet/69:16.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kozmoloji ve eskatoloji | Evrenin zatı gereği zorunlu ve ebedi olmadığı, kozmik düzenin ilahi iradenin tutmasıyla ayakta durduğu ve kıyamette bu tutuş kalkınca göğün mukavemetini kaybedeceği | Varlığın ontolojik kırılganlığı ve sonluluğu |
| Fıkıh | Hukuki bağlar ve akitler | Zayıf, hukuki dayanağı çökmüş veya fesada uğramış akitlerin ve delillerin vasfı (delil-i vâhi) | Hüküm doğurma gücünü ve bağlayıcılığını yitirmiş tasarruf |
| Tefsir | Kıyamet sahnelerinin tahlili | Göklerin yarılmasının bir anda yok oluş değil, evvela taşıyıcı dengesini yitirip gevşemesi ve ardından dağılması süreci olarak açıklanması | Düzen ve nizamın gevşeyip çözülmesi |
| Hadis | Kulun manevi hali ve ahlak | Müminin günah işleyerek manevi bağını gevşetmesi ve ardından tövbe ile onu onarması teşbihi | Çatlayan ve zayıflayan bağın tövbe ile yamalanması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmolojik nizam | Ontolojik dayanağın çözülmesi | Yaratılmış düzenin mutlak değil, ilahi kabzaya muhtaç olduğunu gösterme | Göklerin sağlamlığı ilahi iradeye bağlıdır; o irade desteği çektiğinde sistem gevşeyip çöker | Kesin |
| İlmi | Malzeme ve yapı fiziği | Mukavemet eşiğinin aşılması | İç gerilim dengesinin kaybolmasıyla malzemenin yarılması | Bir sistemin yük taşıma kapasitesini yitirip plastik deformasyonla çatlaması | Güçlü |
| Siyasi | Devlet ve otorite yapısı | Kurumsal çözülme ve meşruiyet zaafı | Toplumu bir arada tutan kanun ve asabiyet bağlarının gevşemesi | Hukuk ve adalet gevşediğinde devlet mekanizması dıştan ayakta görünse de içten mukavemetsizleşir | Güçlü |
| İktisadi | Finansal ve piyasa dengesi | Kredi ve güven bağlarının kopması | İktisadi ilişkileri tutan güven dokusunun yırtılması | Sözleşmelerin ve ödeme kabiliyetinin içten zayıflamasıyla piyasa yapısının taşıyıcılığını yitirmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme yorulması ve kritik kırılma noktası (structural fatigue and fracture) | Bir yapının maruz kaldığı gerilimler altında atomik veya moleküler bağlarının gevşeyip mikro çatlaklar üretmesi ve taşıma gücünü sıfırlaması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal anomi ve kurumsal bağların çözülmesi | Toplumsal sözleşmeyi ve dayanışmayı sağlayan ortak normların gevşemesi sonucu toplumsal dokunun yarılarak kriz üretmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece mecazi bir çürüme veya basit bir delinme sanılarak kozmik boyuttaki yapısal gerilim kaybının göz ardı edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hâkka [69:16](https://lisan.digital/tr/ayet/69:16.md) bağlamında gök kubbenin fiziksel dengesini, kütleçekimsel veya kozmik tutunumunu yitirip lif lif ayrılan bir çadır veya tulum gibi direncini kaybetmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kıyamet olaylarının fiziksel ve yapısal bir süreç değil, anlamsız bir kaos veya doğrudan yok oluş gibi algılanarak Kur'an'ın nizam-bozuluş sürekliliğinin ıskalanması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Evrenin en muhkem, sağlam ve kusursuz yapısı olarak sunulan gök kubbenin dahi ilahi kudret karşısında iç direncini kaybedip gevşeyebileceğini tek bir kelimeyle çarpıcı biçimde özetlediği için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kıyamet sahnelerini, kozmik dengenin bozulmasını ve göklerin çatlayıp yarılmasını bildiren eskatolojik ayetlerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Evrenin kendi kendine yeten, ebedi ve kırılmaz bir mekanizma olduğu yanılgısını düzeltir; maddenin ve nizamın ancak ilahi bir tutma kuvvetiyle kaim olduğunu bildirir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kumaşın, tulumun veya duvarın iç bağlarının gevşeyerek direncini kaybetmesi ve taşıyıcılığını yitirip yarılması.
- Soyut anlam: Bir sistemin, normun veya varoluşsal çatının iç tutunum dengesini kaybederek baskı altında dağılma eşiğine gelmesi.
- Sistematik karşılık: Sistemin yapısal mukavemetini belirleyen iç bağlayıcı kuvvetlerin sıfıra yaklaşması ve sistemin kendi ağırlığını dahi taşıyamaz hale gelerek çözülmesi.
- LaTeX modeli: $$M(t) = T(t) - D(t), \quad \lim_{t \to t_c} T(t) = 0 \implies \lim_{t \to t_c} M(t) < 0 \implies \Psi \to \Omega$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $M(t)$ sistemin zamana bağlı net yapısal mukavemetini, $T(t)$ sistemi bir arada tutan iç bağ kuvvetini ve gerilim kapasitesini, $D(t)$ sisteme binen dış ve iç yükleri temsil eder. Kritik çözülme anında ($t \to t_c$), tutucu bağ kuvveti sıfıra yaklaştığında ($T(t) \to 0$), net mukavemet eşik değerin altına iner ($M(t) < 0$). Bu durum, başlangıçtaki muhkem ve dengeli yapının ($\Psi$), içten gevşeyip yarılan ve direncini tamamen yitiren bir çözülüş haline ($\Omega$) dönüşmesini simgeler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%87%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Hakka 69:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%8A/ayet/69:16.md) — وَاهِيَةٌ

وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ

Meal (IK): Gök de yarılmış ve o gün bitkin bir hale gelmiştir.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الثلاثي اللفيف من باب الهاء
الهاءُ حرفٌ هَشٌّ لَيِّنٌ قد يجيء خَلَفا من الأَلِف الّتي تُبْنَى للقَطْع.
هاء: ها بمعنى: خُذْ، فيه لغاتٌ للعرب معروفةٌ، ويُقال: ها يا رجلُ، وللرَّجُلَيْن: هاؤما، وللرِّجال: هاؤم. قال الله جلّ وعزّ في هذه اللّغة، لأَنَّ القرآنَ نَزَلَ بها: "فأمّا من أُوتيّ كتابَهُ بيمينه، فيقول: هاؤم اقرءوا كتابيه".
جاء في التَّفسير: أنَّ الرّجلَ من المؤمنين? يعْطَى كتابَهُ بيمينه، فإذا قرأه رأي فيه تبشيره بالجنّة، فيعطيه أصحابه فيقول: هاؤُم كتابي، أي: خذوه واقرءوا ما فيه لتَعْلَموا فَوْزي بالجنة.
وهاء: حرفٌ يستعمل في المُنَاوَلَة، تقول: هاء، وهاك، مقصور، فإذا جئت بكاف المخاطبة قصرت ألف "هاك"، وإذا لم تجيء بالكاف مَدَدْتَ، فكانت المَدِّة في "هاء" خلفاً لكاف المخاطبة. وتقول للرّجل هاءَ، وللمرأة هائي، وللاثنين من الرِّجال والنّساء: هاؤما، وللرِّجال: هاؤم، وللنِّساء: هاؤنَّ يا نسوة بمنزلة: هاكُنَّ يا نسوةُ، لم يجيء شيء في كلام العرب يجري مجرى كاف المخاطبة غير هذه المدّة التي في وجوهها.
وأما هذا وهاذاك، فإن الهاء فيهما دخلت للتَّنبيه، وكذلك ها في قولك: ها أناذا، وها هوذا، وها هم أولاء. لا يجوز: ها هم هؤلاء، لأن الهاء لا تعاد مرّتين، وكذلك جاءت ها للتَّنبيه في صدر قولك: ها هنا - فلو جاء في الشعر: هاثَمَّ وها هنالك اضطراراً جازولا يُتَكلَّمُ به.
والهاء قبل الهمزة لا تُحْسُن إذا جاءت إلّا في أول بناء الكلمة، فإذا فُصل ما بينهما بحرف لازم حسنتا حيثُما وقعتا. وها بفخامة الألف: وبإمالة الألف: حرف هجاء. وهاء ممدود يكون تلبيةً، كقول الشاعر:
لا بل يَمَلُّكَ حين تدعو باسمه		فيقول: هاءَ وطالَما لَبِّـى
وأهل الحجاز يقولون في الإجابة: ها خفيفة وفي هذا المعنى يقولون: ها بدلٌ من ألف الإستفهام تقول: ها إنّك زيدٌ? معناه أإنك زيدٌ? أو يقصر فيقال، هإنّك زيد?، وها تنبيه يفتتح بها كقوله تعالى: "ها أنتم أولاء تُحّبونهم". وقال النابغة:
ها إنّ تا عِذْرَةٌ إلاّ تَكُنْ نَفَعَتْ		فإن!َ صاحبَها قد تاهَ في البَلَد
والهيئة للمتهيّء في مَلْبَسه ونحوه يُقال: هاءَ فلان يَهاءُ هيئة. وتقول: هِئْتُ لك، أي: تهيَّأت، وقريء: "هِئْتُ "لك" أي: تَهيَّاْتُ لك، ومن نصب قال: أي: هلُمَّ لك.
والهييءُ، على تقدير: فعيل: الحَسَنُ الهيئة من كلّ شيء.
والمُهايَأَة: أمرٌ يتهايأ للقوم، فيتراضَوْن به. وهَيَّأتُ الأمر تَهيئةٌ، فهو مُهَيَّأ.
هوأ: وألهَوْءُ: الهِمَّة. يُقال: هو يَهُوءُ بنفسه، أي: يَرْفَعُها، وأنا أَهُوءُ به عن كذا، أي: أَرْفَعُهُ.
أيه: إيه المكسورة: في الاسْتِزادةِ والاستِنْطاقِ، قال ذو الرّمة:
وَقَفْنا فقُلنا: إيهِ عن أمِّ سالـمٍ		وما بالُ تَكْليم الرُّسُومِ البَلاقِعِ
والمفتوحةُ: زَجْرٌ ونَهْيٌ، كقولك: إيهَ حَسْبُك يا رجُلُ، وقد يُنَوَّنانِِ جميعا فيقال: إيهٍ وإيهاً.
والتّأييهُ: التّصويت، أَيَّهَ بالنّاس والإِبل: صَوَّتَ وهو أن يُقالَ لها: ياهْ ياهْ أوه: آهِ: حكاية المُتَأَوِّه في صوته، وقد يفعله الإنسان من التَّوَجُّع قال المُثَقِّب العَبْديّ:
إذا ما قُمْتُ أَرْحَلُها بلَيْلٍ		تَأَوَّهُ آهةَ الرَّجُلِ الحَزينِ
ويروى: تَهَوَّهَ هاهة وبيان القطع أَحْسَنُ.
وأَوَّهَ فلانٌ وأَهَّةَ، إذا توجَّع فقال: آهِ. أو قال: هاهِ عند التوجع فأَخْرَجَ نَفَسَهُُ بهذا الصَّوت ليتفرَّجَ عَنْهُ ما بِهِ. والأوّاهُ: الدّعّاء للخير، قال جلّ وعزّ "إنّ إبراهيم لأوّاه حليم".
هوى: الهَواءُ، ممدود: هو الحَقُّ قال:
يَحْتَثُّها من هَواءِ الجوِّ تصويب
ويروى: يَجْتَثُّها.
ويُقال للإِنسان الجبان: إنّه لَهَواءٌ، وقلبُه هواء، قال الله جل وعزّ: "وأفئدتهم هواء". وقال حسّان:
أَلا أَبْلِغْ أبا سُفْيانَ عَنّـي		فأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هَواءُ
وهَوَى الطائرُ يهْوِي هُوْيّاً. وأمّا الهَوِيُّ المَلِيُّ فالحينُ الطّويلُ من الزّمان، يُقالُ: جَلَسْتُ عنده هَوِيّاً وهَوَى فلانٌ، أي: مات، قال النابغة:
وقال الشّامِتونَ: هَوَى زيادٌ		لكُلِّ مَنِيَّةٍ سببُ مُـبِـينُ
والهَوَى، مقصور: الحبّ تقول: هَوِيَ يهوى هَوىً، ورجلٌ هَوٍ ذو هوىً مخامر، وامرأةُ هَوِيَةٌ لا تزال تَهْوَى على تقدير، فَعِلَة، فإذا بُنيَ منه فِعْلٌ يجزم العَيْن قيل: هَيَّة، أَدْغَمْتَ الواو في الياء، مثل: طَيَّة.
ويُقالُ للمُسْتهام الّذي يَسْتهيمه الجِنُّ: استَهْوَتْهُ الشياطينُ، فهو حَيْرانُ هائم.
هاوية: من أسماء جَهَنّم معرفة بغير أل. والهاويةُ: كلُّ مَهْواةٍ لا يُدْرَكُ قَعْرُها.
والهُوّة: كلُ وَهْدَة عميقة، قال:
كَأَنَّهُ في هُوَّةٍ تقحذما
والمَهْواةُ: موضعٌ في الهواء مُشرفٌ ما دونَه من جَبَلٍ ونحوِه، ويقال: هَوَى يَهْوي هَوَياناً، ورأيتهم يَتَهاوَوْنَ في المَهْواة إذا سقط بَعْضُهم في إِثْرِ بَعْض.
وتقول: أَهْوى إليه فأَخَذَهُ، أي: أَهْوَى إليه يَدَهُ، ويقال: هَوَى إليه بيدِهِ.
وأمّا هُوَ فكناية التَّذكير، وهي كناية التّأنيث فإذا وقفت على هو وصلت الواو، فقلت: هُوَةْ وإذا أَدْرَجْتَ طرحت هاء الصّلة.
وهي: وَهَي الحائط يهيء وهياً أي: تفزَّز واسترخى، والثَّوْبُ والقربة ونحوهما كذلك، قال:
أَمِ الحَبْلُ واهٍ بها مُنْحذِمْ
والسَّحابُ إذا انْبَعَقَ بمَطَرٍ انبعاقاً شديداً قلت: وَهَتْ عَزَاليه... وكذلك إذا اسْترخَى رباط الشَّيء قلت: وَهَي. قال الأعشى:
كناطحٍ صَخْرةً يَوْماً لِيَفلِـقَـهـا		فلمْ يَضْرها وأَوْهَى قَرْنَهُُ الوَعِلُ
ويُجْمَعُ الوَهْيُ على الوُهِيّ. قال:
تَجيشُ أنفاقٌ لها وُهِيُّ
ويقال: بل هذا مصدر مبنيّ على فُعُول.
ويه: وَيْهَ منصوبة: إغراء، يقال: ويهَ فلانُ أضربْ، ومنهم من يُنَوِّن، قال:
وَيْهاً يَزيد وويَهْاً أنت يا زُفَرُ.
معناه: أفعلْ كذا وكذا وواه تلهّف وتَلَدُّد، وينوّن أيضاً كقول أبي النجم:
واهاً لِرِيا ثم واهاً واها
ياه: تقول: يهيهت بالإبل إذا قلت: ياه ياه. ويقول الرّجلُ لصاحبِهِ من بعيدٍ: ياهْ ياهْ أَقْبِلْ. قال ذو الرمة:
تلوّم يَهْياهٍ بـياهٍ وقـد مـضـى		من اللّيل جَوْزٌ وإسْبَطَرَّتْ كواكبُهْ
وبعضٌ يقول: يا هَياه بنَصْب الهاءِ الأُولى، وبعضٌ يكْرهُ ذلك، ويقول: هَياه من أسماء الشّياطين، وتقول: يَهْيَهْتُ به.
هي: هيّ بن بيّ: من ولد آدم عليه السّلام، انقرض نَسْلُه، أي ذهب. ومثله: هيّان بن بيّان. قال:
فأَقْعَصَتْهُمْ وحطّت بَرْكَها بِهِمُ		وأَعْطَتِ النَّهْبَ هيّانَ بنَ بيّانِ
وهَيا: من زَجْر الإِبل. قال الكُميْث:
مُعاتبة لهنّ حلا وحوبا		وجلُّ عتابِهِنَّ هَيا وهيدُ
وهيهيت بالإبل هيهاةً وهِيهاءً: دعوتها وزَجَرْتها ، قال:
من وَحْشِ هِيهاةٍ ومنْ هِيهائِها
وإذا تركوا التأنيث مدّوا، قال رؤبة:
هَيْهاتَ من مَنْخَرِقٍ هياؤُهُ
وهيهاؤه ههنا بمعنى البُعْد، والشَّيء الذي لا يُرجَى، ومن قال: ها فحكاه قال: ها هيت، وأعلم أن ابتداء الحكاية المضاعفة جائزٌ ابتداعُها عندَ العَرَب، لأن كلاًّ يَحكي على ما تَوَهَّم من جَرْس نَغْمَة أو حِسِّ حَرَكة.
هوه: رجل هَوْهاةُ، وهوهاءة: جبانٌ، قال:
إذا الشّتاء جلا عن كلّ ذي غدق		هوهاءة أَشِر الأَضيافِ نفّـاج
وبئر هوهاء بوزن حمراء: التي لا متعلق لها، ولا موضع لرجل نازلها لبعد جاليّهْا .
والهواهي: ضربٌ من السَّيْر الواحدة: هوهاةٌ. قال:
تَغالْت يَداها بالنَّجاء وتَـنْـتَـحـي		هَواهِيَ من سَيْرٍ وعُرْضَتُها الصَّبْرُ
وهو: حمارٌ وَهْواهٌ يُوَهْوِي حولَ عانَتِهِ شَفَقةً عليها. قال يصف الحمار:
مُقْتَدِر الضَّيْعةِ وَهْواهُ الشَّفَقْ
والكَلْبُ يُوَهْوِهُ في صَوْته إذا جَزِعَ فردّده ، وقد يَفْعَلُه الإنسانُ. قال:
ودُونَ نَبْحِ النابحِ المُوَهْوِهِ
أيه:
أيُّها الرّجلُ: الهاء صِلَةٌ فيه للتَّأْييه، وبيانُ ذلك قولُهم: يا أيَّتُها المرأةُ، لو لم تكن الهاء صلة ما حَسُنَ أن يَجيءَ قَبْلَها تاء التَّأْنيث. ومنْهُم مَنْ يَرْفَع مَدَّتَها فيقول: يا أيُّه الرّجل ويا أَّيُته المرأة... وهو قبيح.

##### Türkçe

Üçlü **اللفيف** bâbı, **الهاء** bâbından

**الهاء** yumuşak, gevşek bir harftir; kesme için bina edilen **الألف**’in yerine halef olarak gelebilir.

**هاء**: **ها** “al” mânâsınadır; onda Araplar için bilinen lugatlar vardır. Ve denilir: **ها** ey adam; iki adama: **هاؤما**; adamlara: **هاؤم**. Allah جلّ وعزّ bu lugatta söyledi; çünkü Kur’ân onunla indi: “فأمّا من أُوتيّ كتابَهُ بيمينه، فيقول: هاؤم اقرءوا كتابيه”.

Tefsirde geldi: Müminlerden bir adama kitabı sağından verilir; onu okuyunca onda cennetle müjdelenmesini görür; sonra onu arkadaşlarına verir ve der ki: **هاؤُم كتابي**; yani: onu alın ve içindekini okuyun ki cennetle kazancımı bilesiniz.

Ve **هاء**: bir harftir, **المُناوَلَة**’de kullanılır; dersin: **هاء** ve **هاك**; maksûrdur. Muhatap **كاف**’ını getirdiğinde “**هاك**”ın **ألف**’ini kısaltırsın; **كاف**’ı getirmediğinde uzatırsın; böylece “**هاء**”daki uzatma, muhatap **كاف**’ına halef olur. Erkeğe dersin: **هاءَ**; kadına: **هائي**; erkek ve kadınlardan iki kişiye: **هاؤما**; erkeklere: **هاؤم**; kadınlara: **هاؤنَّ** ey kadınlar; “**هاكُنَّ** ey kadınlar” menzilesindedir. Arapların كلامında, muhatap **كاف**’ının yürüdüğü yolda yürüyen, bu yüzlerindeki bu uzatmadan başka bir şey gelmemiştir.

Ama **هذا** ve **هاذاك**; şüphesiz **الهاء** ikisinde de tenbih için girmiştir. Yine senin sözünde: **ها أناذا** ve **ها هوذا** ve **ها هم أولاء**. Caiz değildir: **ها هم هؤلاء**; çünkü **الهاء** iki kere iade edilmez. Yine **ها** tenbih için sözünün صدر’ünde geldi: **ها هنا** — şiirde zaruret olarak **هاثَمَّ** ve **ها هنالك** gelse caiz olur; fakat onunla konuşulmaz.

Ve **الهاء** hemzeden önce, ancak kelimenin bina’sının evvelinde geldiğinde güzel olur; ikisinin arasına لازم bir harf ile fasıl konulursa, nerede vaki olurlarsa güzel olurlar. Ve **ها** **الألف**’in tafhîmiyle; ve **الألف**’in imâlesiyle: bir **حرف هجاء**’dır. Ve uzatılmış **هاء** bir **تلبية** olur; şairin sözü gibi:
لا بل يَمَلُّكَ حين تدعو باسمه		فيقول: هاءَ وطالَما لَبِّـى

Ve Hicaz ehli cevapta der: hafif **ها**. Ve bu mânâda derler: **ها** istifham **ألف**’inin bedelidir; dersin: **ها إنّك زيدٌ**? mânâsı: **أإنك زيدٌ**?; yahut kısaltılır da denilir: **هإنّك زيد**? Ve **ها** bir tenbihtir; onunla başlanır; Allah تعالى’nın sözü gibi: “ها أنتم أولاء تُحّبونهم”. Ve Nâbiga dedi:
ها إنّ تا عِذْرَةٌ إلاّ تَكُنْ نَفَعَتْ		فإن!َ صاحبَها قد تاهَ في البَلَد

Ve **الهيئة** müteheyye’ için, elbisesinde ve benzerinde denilir: falan **هاءَ** eder, **يَهاءُ** **هيئة**. Ve dersin: **هِئْتُ لك**; yani: hazırlandım. Ve şöyle kıraat olundu: “**هِئْتُ**” “**لك**”; yani: senin için hazırlandım. Nasb eden dedi ki: yani: senin için gel.

Ve **الهييءُ**, **فعيل** takdiri üzere: her şeyden güzel hey’etli olan.

Ve **المُهايَأَة**: kavim için birbirine uygun düşen bir iştir; onunla razılaşırlar. Ve işi **هَيَّأتُ**: **تَهيئةٌ**; o da **مُهَيَّأ**’dır.

**هوأ**: ve **ألهَوْءُ**: himmettir. Denilir: o, nefsiyle **يَهُوءُ**; yani onu yükseltir. Ve ben onu şundan **أَهُوءُ**; yani onu yükseltirim.

**أيه**: kesreli **إيه**: daha fazlasını istemede ve konuşturmada. Zû’r-Rumme dedi:
وَقَفْنا فقُلنا: إيهِ عن أمِّ سالـمٍ		وما بالُ تَكْليم الرُّسُومِ البَلاقِعِ

Ve fethalı olan: azarlama ve nehiydir; senin sözün gibi: **إيهَ** yeter sana ey adam. Ve ikisi de tenvinlenebilir; denilir: **إيهٍ** ve **إيهاً**.

Ve **التّأييهُ**: seslenmedir; insanlara ve develere **أَيَّهَ** etti: seslendi; o da onlara “**ياهْ ياهْ**” denilmesidir. Ve **أوه**: **آهِ**: iç çekenin sesindeki taklittir; insan bunu acıdan yapabilir. Müsekkıb el-Abdî dedi:
إذا ما قُمْتُ أَرْحَلُها بلَيْلٍ		تَأَوَّهُ آهةَ الرَّجُلِ الحَزينِ

Ve şöyle rivayet olunur: **تَهَوَّهَ** **هاهة**; ve kesmenin beyanı daha güzeldir.

Ve falan **أَوَّهَ** etti ve **أَهَّةَ**; acı duyup “**آهِ**” dediğinde. Yahut acı duyarken “**هاهِ**” dedi de bu sesle nefesini çıkardı; kendisindeki şey ondan ferahlasın diye. Ve **الأوّاهُ**: hayır için çok dua eden. Allah جلّ وعزّ dedi: “إنّ إبراهيم لأوّاه حليم”.

**هوى**: **الهَواءُ**, uzatılmış: o haktır. Dedi:
يَحْتَثُّها من هَواءِ الجوِّ تصويب

Ve şöyle rivayet olunur: **يَجْتَثُّها**.

Ve korkak insana denilir: şüphesiz o bir **هَواءٌ**’dur; ve kalbi **هواء**’dır. Allah جلّ وعزّ dedi: “وأفئدتهم هواء”. Hassân dedi:
أَلا أَبْلِغْ أبا سُفْيانَ عَنّـي		فأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هَواءُ

Ve kuş **هَوَى** eder, **يَهْوِي** **هُوْيّاً**. Ama **الهَوِيُّ المَلِيُّ** uzun zamandır; denilir: onun yanında **هَوِيّاً** oturdum. Ve falan **هَوَى** etti; yani: öldü. Nâbiga dedi:
وقال الشّامِتونَ: هَوَى زيادٌ		لكُلِّ مَنِيَّةٍ سببُ مُـبِـينُ

Ve **الهَوَى**, maksûr: sevgidir; dersin: **هَوِيَ** eder, **يهوى** **هَوىً**. Ve bir adam **هَوٍ**: **هوىً** sahibi, karışmış; ve bir kadın **هَوِيَةٌ**: sürekli sever; **فَعِلَة** takdiri üzere. Ondan bir **فِعْلٌ** bina edilirse, **العَيْن**’i cezmeder; denilir: **هَيَّة**; **الواو**’yu **الياء**’ya idgam ettin; **طَيَّة** gibi.

Ve cinlerin kendisini tutkun ettiği tutkun kimseye denilir: **استَهْوَتْهُ الشياطينُ**; o da şaşkın, hayran dolaşandır.

**هاوية**: Cehennem’in isimlerindendir; **أل** olmaksızın marifedir. Ve **الهاويةُ**: dibi idrak edilmeyen her **مَهْواةٍ**’dır.

Ve **الهُوّة**: her derin çukurdur. Dedi:
كَأَنَّهُ في هُوَّةٍ تقحذما

Ve **المَهْواةُ**: havada, altındakine (dağ ve benzeri) nazır bir yerdir. Ve denilir: **هَوَى** eder, **يَهْوي** **هَوَياناً**. Ve onları, bir kısmı bir kısmının ardından düştüğünde, **المَهْواة**’da **يَتَهاوَوْنَ** ederken gördüm.

Ve dersin: ona doğru **أَهْوى** ettim de onu aldım; yani: ona doğru elini **أَهْوَى** etti. Ve denilir: eliyle ona doğru **هَوَى** etti.

Ve **هُوَ** tezkirin kinayesidir; ve **هي** te’nîsin kinayesidir. **هو** üzerinde vakfettiğinde **الواو**’yu vasledersin; dersin: **هُوَةْ**. İdrac ettiğinde **هاء**’sını, yani **هاء الصّلة**’yi atarsın.

**وهي**: ve **وَهَي** duvar **يهيء** eder, **وهياً**; yani: gevşedi ve salındı. Elbise ve kırba ve benzerleri de böyledir. Dedi:
أَمِ الحَبْلُ واهٍ بها مُنْحذِمْ

Ve bulut, şiddetli bir yağmurla **انْبَعَقَ** ettiğinde, şiddetli bir **انبعاقاً** ile, dersin: **وَهَتْ عَزَاليه**... Yine bir şeyin bağı gevşediğinde dersin: **وَهَي**. A‘şâ dedi:
كناطحٍ صَخْرةً يَوْماً لِيَفلِـقَـهـا		فلمْ يَضْرها وأَوْهَى قَرْنَهُُ الوَعِلُ

Ve **الوَهْيُ**, **الوُهِيّ** üzerine cem‘ olunur. Dedi:
تَجيشُ أنفاقٌ لها وُهِيُّ

Ve denilir: bilakis bu, **فُعُول** üzerine bina edilmiş bir masdardır.

**ويه**: mansûb **وَيْهَ**: teşviktir; denilir: **ويهَ** falan, vur. Ve onlardan kimi tenvinler. Dedi:
وَيْهاً يَزيد وويَهْاً أنت يا زُفَرُ.

Mânâsı: şunu şunu yap. Ve **واه**: teessüf ve tereddüttür; o da tenvinlenir; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
واهاً لِرِيا ثم واهاً واها

**ياه**: develere **يهيهت** dersin; “**ياه ياه**” dediğinde. Ve adam, uzaktan arkadaşına der: **ياهْ ياهْ** gel. Zû’r-Rumme dedi:
تلوّم يَهْياهٍ بـياهٍ وقـد مـضـى		من اللّيل جَوْزٌ وإسْبَطَرَّتْ كواكبُهْ

Ve bazısı der: ilk **الهاء**’yı nasb ile **يا هَياه**. Ve bazısı bunu çirkin görür ve der: **هَياه** şeytanların isimlerindendir. Ve dersin: onunla **يَهْيَهْتُ** ettim.

**هي**: **هيّ بن بيّ**: Âdem عليه السّلام’ın evladındandır; nesli inkıraz etti; yani gitti. Bunun misli: **هيّان بن بيّان**. Dedi:
فأَقْعَصَتْهُمْ وحطّت بَرْكَها بِهِمُ		وأَعْطَتِ النَّهْبَ هيّانَ بنَ بيّانِ

Ve **هَيا**: develeri azarlamadandır. Kümeyt dedi:
مُعاتبة لهنّ حلا وحوبا		وجلُّ عتابِهِنَّ هَيا وهيدُ

Ve develere **هيهيت** ettim: **هيهاةً** ve **هِيهاءً**; onları çağırdın ve azarladın. Dedi:
من وَحْشِ هِيهاةٍ ومنْ هِيهائِها

Te’nîsi terk ettiklerinde uzatırlar. Ru’be dedi:
هَيْهاتَ من مَنْخَرِقٍ هياؤُهُ

Ve buradaki **هيهاؤه** uzaklık ve ümit edilmeyen şey mânâsınadır. “**ها**” diyen, onu hikâye ederek dedi: **ها هيت**. Ve bil ki, ikiz hikâyenin başlangıcı, Araplar katında onu icat etmek caizdir; çünkü her biri, bir nağme tınısından yahut bir hareket hissinden zannettiği şeye göre hikâye eder.

**هوه**: **هَوْهاةُ** ve **هوهاءة** bir adam: korkaktır. Dedi:
إذا الشّتاء جلا عن كلّ ذي غدق		هوهاءة أَشِر الأَضيافِ نفّـاج

Ve **هوهاء** bir kuyu, **حمراء** vezninde: tutunacağı olmayan; inen adam için, kenarlarının uzaklığından dolayı, bir yer olmayan.

Ve **الهواهي**: yürüyüşün bir türüdür; bir tanesi: **هوهاةٌ**. Dedi:
تَغالْت يَداها بالنَّجاء وتَـنْـتَـحـي		هَواهِيَ من سَيْرٍ وعُرْضَتُها الصَّبْرُ

Ve **هو**: **وَهْواهٌ** bir eşek; **عانَتِهِ** etrafında ona şefkatten **يُوَهْوِي** eder. Eşeği vasfederek dedi:
مُقْتَدِر الضَّيْعةِ وَهْواهُ الشَّفَقْ

Ve köpek, korktuğunda sesinde **يُوَهْوِهُ** eder; onu tekrarlar. İnsan da bunu yapabilir. Dedi:
ودُونَ نَبْحِ النابحِ المُوَهْوِهِ

**أيه**:
**أيُّها الرّجلُ**: ondaki **الهاء** **التَّأْييه** için bir صِلَة’dir. Bunun beyanı onların sözü: **يا أيَّتُها المرأةُ**; eğer **الهاء** صِلَة olmasaydı, ondan önce te’nîs **تاء**’sının gelmesi güzel olmazdı. Ve onlardan kimi onun uzatmasını رفع eder de der: **يا أيُّه الرّجل** ve **يا أَّيُته المرأة**... ve bu çirkindir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: وهى

وَهى السِقاءُ يَهي وَهْياً، إذا تخرَّقَ وانشقَّ. وفي السقاءِ وَهْيٌ بالتسكين، ووُهَيَّةٌ أيضاً على التصغير، وهو خرقٌ قليلٌ. وفي المثل:
خَلِّ سبيلَ مَنْ وَهى سقاؤه
ومَنْ هُريقَ بالفلاة ماؤه
يضرب لمن لا يستقيم أمره. ووَهى الحائطُ، إذ ضَعُفَ وهمَّ بالسقوط. ويقال: ضربَه فأوْهَى يدَه، أي أصابها كسرٌ أو ما أشبه ذلك. ووَهَتْ عَزالي السماء بمائها، وكذلك كلُّ شيء استرخى رِباطه. وأَوْهَيْتُ السقاءَ فوَهى، وهو أن يَتَهَيَّأَ للتخرُّق. يقال: أَوْهَيْتَ وَهْياً فارْقَعْهُ. وقولهم: غادَرَ وَهْيَةً لا تُرْقَعُ، أي فَتْقاً لا يُقْدَرُ على رتقه.

##### Türkçe

**وَهى**: **السِقاءُ** **يَهي** **وَهْياً**; yırtılıp yarıldığında. **السقاءِ**’da sükûn ile **وَهْيٌ** vardır; ve küçültme üzere **وُهَيَّةٌ** da; o, az bir yırtıktır. Meselde:

Bırak yolunu, **مَنْ وَهى سقاؤه**’nun
Ve **مَنْ هُريقَ بالفلاة ماؤه**’nun

İşi doğrulmaz kimse hakkında darb-ı mesel yapılır. **الحائطُ** **وَهى**, zayıfladığı ve düşmeye niyetlendiği zaman. Ve denilir: Ona vurdu da elini **فأوْهَى**; yani ona bir kırık veya buna benzer bir şey isabet etti. **عَزالي السماء** suyu ile **وَهَتْ**; ve bağı gevşeyen her şey de böyledir. **السقاءَ**’yı **أَوْهَيْتُ** de o **فوَهى**; o, yırtılmaya hazırlanmasıdır. Denilir: **أَوْهَيْتَ وَهْياً**; öyleyse onu yamala. Onların sözü: **غادَرَ وَهْيَةً لا تُرْقَعُ**; yani, yırtık ki onun dikilmesine güç yetirilmez.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والهاء وما يثلثهما)
(وهي) الواو والهاء والحرف المعتلُّ يدلُّ على استرخاء في شيء. يقال: وَهَتْ عَزالِيُّ السَّحابِ بمائِهِ. وكلُّ شيءٍ استرخَى رباطُه فهو واهٍ. والوَهْيُ: الشَّقُّ في الأديم وغيرِه.
 (وهب) الواو والهاء والباء: كلماتٌ لا ينقاس بعضُها على بعض. تقول: وهَبْتُ الشَّيءَ أهَبُهُ هِبَةً ومَوْهِباً. واتَّهَبْتُ الهبة: قَبِلتُها. والمَوْهِبَة([1]): قَلْتٌ يَسْتنقِعُ فيه الماء؛ والجمع مَواهب. ويقال أوْهَبَ إليَّ من المال كذا، أي ارتفع. وأصبح فلانٌ مُوهَباً لكذا، أي مُعَدَّا له.
(وهت) الواو والهاء والتاء. يقال: أوهَتَ اللَّحمُ، إذا أنْتَنَ، يُوهِتُ إيهاتاً.
(وهث) الواو والهاء والثاء. يقولون: الوَهْثُ: الانهماك في الشَّيء.
(وهج) الواو والهاء والجيم: كلمةٌ واحدة، وهي الوَهَج: حَرُّ النَّار وتَوقُّدُها. ويُستعار ذلك فيقال: تَوهَّجَ* الجوهرُ: تلألأ. وتوهَّجَتْ رائحةُ الطيِّب ووَهَج الطيِّب: أرَجُه ورائحتُه. وسراجٌ وَهَّاجٌ: وَقّادٌ. وكذلك نَجْمٌ وَهَّاج.
(وهد) الواو والهاء والدال: كلمةٌ واحدة، وهي الوَهْدة: المكان المطمئِنّ، والجمع وِهاد.
(وهز) الواو والهاء والزاء. يقولون: الوَهْز: المُلَزَّز الخَلْق. ووَهَزْتُ: دفَعْت. والتَّوهُّز: التوثُّب.
(وهس) الواو والهاء والسين: كلمتان: إحداهما الشِّدة في الأمور، والثانية من السِّرَار.
فالأولى الوَهْس: شِدَّة السَّير. والوَهْس: شِدَّة الأكْل. والوَهْس: شِدَّة الوَطْء. وقال حميد:
* بِتَنَقُّص الأعراضِ والوَهْسِ([2]) *
فهذا من التَّوهُّس، وهو التشدُّدُ والتَّطاوُل على العشيرة.
والكلمة الأخرى: الوَهْس السِّرار. والوَهْس: النَّميمة.
(وهص) الواو والهاء والصاد: كلماتٌ متقاربة، وهي الوهْص: شِدَّة الوطْءِ للشَّيء([3]) بالقَدَم. يقال: وَهَصَ يَهِصُ. ورجلٌ موهوصُ الخَلْق: تَداخَلَتْ عِظامُه. ووَهَصْتُ الشَّيءَ: كَسَرتُه.
(وهط) الواو والهاء والطاء. يقال: أوهَطَه، إذا ضَرَبه ولم يأتِ عليه. ووَهَطَه: كَسَره. ووَهَطه: وَطِئه. وهي متقاربةٌ. والوَهْطُ: مكانٌ مطمئِنّ. والوَهْط: غَيْضَة العُرْفُط. قال الراعي:
جواعلَ أرماماً يساراً وحارَةً *** شِمالاً وقَطَّعن الوِهاطَ الدَّوافعا([4])
(وهف) الواو والهاء والفاء: كلمتان. يقال: أوْهَفَ من المالِ كذا: ارتَفَع. ووهف النَّباتُ: أوْرَقَ واهْتَزَّ.
(وهق) الواو والهاء والقاف: كلمتان. إحداهما الوَهَق، وأظنُّه فارسيَّاً معرَّباً.
والأخرى عربيّة صحيحة، وهي المُوَاهَقة: مَدُّ الأعناقِ في السَّير. ويقال: تَوَاهَقَت الرِّكاب. أمّا قولهم تَوَهَّقَ الحَصَى، إذا اشتد حَرُّه، فهو من باب الإبدال، إنَّما هو توهَّج. وأنشد:
* حتَّى إذا حَامِي الحَصَى تَوَهَّقا([5]) *
(وهل) الواو والهاء واللام كلماتٌ لا تنقاس، وهي الوَهَل: الفَزَع. يقال: وَهِل يَوْهَلُ. قال أبو زيد: وَهَلْتُ عن الشَّيءِ: نَسِيته. ووَهَلْتُ إليه: ذَهَبَ وَهْمِي إليه. ولقيتُه أوَّلَ وَهْلَةٍ، أي قبلَ كلِّ شَيء.
(وهم) الواو والهاء والميم: كلماتٌ لا تنقاس، بل أفراد. منها الوَهْم، وهو البَعير العَظيم. والوَهْم: الطَّريق. والوَهْم: وَهْمُ القَلْب. يقال: وَهَمْتُ أهِمُ وَهْماً، إذا ذَهَب وَهْمي إليه. ومنه قياس التُّهمَةِ. وأوْهَمْتُ في الحِساب، إذا تركت منه شيئاً. ووَهِمْتُ: غَلِطْت، أَوْهَم وَهَماً.
(وهن) الواو والهاء والنون: كلمتانِ تدلُّ إحداهما على ضَعف، والأخرى على زمان.
فالأولى: وَهَنَ الشيءُ يَهِن وَهْناً: ضَعُف، وأوْهَنْتُه أنا. ومن هذا الواهِنَةُ: القُصَيرَى من الأضلاع، وهي أسفَلُها. قال أبو بكر([6]): الواهِنة: داءٌ يصيب الإنسان في أخدَعَيه([7]). والوَهْنانة: المرأة القليلة الحركة، الثقيلةُ القيامِ والقُعودِ.
والكلمة الثانية: الوَهَن والمَوْهِن: ساعةٌ تمضي من اللَّيل([8]). وأوْهَن الرَّجُل: صار أو سار في تلك السَّاعة([9]).
(تم كتاب الواو والله أعلم بالصواب)
---------------------__
([1]) بكسر الهاء وفتحها.
([2]) وكذا ورد هذا الشطر في المجمل واللسان (وهس). ولم يرد في ديوان حميد بن ثور ص 99 تكملة هذا الشطر.
([3]) في الأصل: "الشيء".
([4]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. وحارة: اسم موضع. وأنشده ياقوت في (أرمام) برواية "وصارة". وأنشد قبله:
تبصر خليلي هل ترى من ظعائن ***  تجاوزن ملحوبا فقلن متالعا
 ([5]) أنشده في المجمل واللسان (وهق).
([6]) في الجمهرة (3: 182).
([7]) الجمهرة: "في أخدعيه عند الكبر".
([8]) في اللسان: "والوهن والموهن: نحو من نصف الليل، وقيل هو بعد ساعة منه، وقيل هو حين يدبر الليل. وقيل الوهن: ساعة تمضي من الليل".
([9]) أغفل ابن فارس أن يورد بعد هذا

##### Türkçe

(وav ve **الهاء** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)
(**وهي**) **الواو** ve **الهاء** ve illetli harf; bir şeyde gevşekliğe delâlet eder. Denir: **وَهَتْ عَزالِيُّ السَّحابِ بمائِهِ**. Ve her şey ki bağ(ı) gevşedi, o **واهٍ**’dir. Ve **الوَهْيُ**: deride ve başkasında yarık.
 (**وهب**) **الواو** ve **الهاء** ve **الباء**: kelimeler; bazısı bazısına kıyas olunmaz. Dersin: **وهَبْتُ** şeyi, onu **أهَبُهُ** **هِبَةً** ve **مَوْهِباً** (olarak). Ve **اتَّهَبْتُ الهبة**: onu kabul ettim. Ve **المَوْهِبَة**([1]): içinde suyun biriktiği bir çukur; çoğulu **مَواهب**. Ve denir: **أوْهَبَ إليَّ** maldan şöyle şöyle, yani yükseldi. Ve falan kimse şöyle şeye **مُوهَباً** olarak sabahladı, yani onun için hazırlanmış.
(**وهت**) **الواو** ve **الهاء** ve **التاء**. Denir: **أوهَتَ** et, koktuğu zaman; **يُوهِتُ** **إيهاتاً**.
(**وهث**) **الواو** ve **الهاء** ve **الثاء**. Derler: **الوَهْثُ**: şeyde kendini kaptırma.
(**وهج**) **الواو** ve **الهاء** ve **الجيم**: tek bir kelime; o da **الوَهَج**: ateşin harareti ve tutuşmasıdır. Bu ödünç alınır da denir: **تَوهَّجَ** cevher: parladı. Ve **توهَّجَتْ** güzel kokunun kokusu; ve **وَهَج** güzel koku: onun rayihası ve kokusu. Ve **سراجٌ وَهَّاجٌ**: çok yakan. Keza **نَجْمٌ وَهَّاج**.
(**وهد**) **الواو** ve **الهاء** ve **الدال**: tek bir kelime; o da **الوَهْدة**: alçak yer; çoğulu **وِهاد**.
(**وهز**) **الواو** ve **الهاء** ve **الزاء**. Derler: **الوَهْز**: yaratılışı sıkı olan. Ve **وَهَزْتُ**: ittim. Ve **التَّوهُّز**: sıçrayış.
(**وهس**) **الواو** ve **الهاء** ve **السين**: iki kelime: birisi işlerde şiddet, ikincisi **السِّرَار**’dandır.
Birincisi: **الوَهْس**: yürüyüşün şiddeti. Ve **الوَهْس**: yemenin şiddeti. Ve **الوَهْس**: basmanın şiddeti. Humeyd dedi:
* **بِتَنَقُّص الأعراضِ والوَهْسِ**([2]) *
Bu, **التَّوهُّس**’tandır; o da sıkı davranma ve aşirete karşı uzanıp taşmadır.
Öteki kelime: **الوَهْس السِّرار**. Ve **الوَهْس**: koğuculuk.
(**وهص**) **الواو** ve **الهاء** ve **الصاد**: birbirine yakın kelimeler; o da **الوهْص**: ayağıyla şeye([3]) basmanın şiddeti. Denir: **وَهَصَ يَهِصُ**. Ve yaratılışı **موهوصُ** olan adam: kemikleri birbirine girmiştir. Ve **وَهَصْتُ** şeyi: onu kırdım.
(**وهط**) **الواو** ve **الهاء** ve **الطاء**. Denir: **أوهَطَه**; onu vurduğu ve onu tüketip bitirmediği zaman. Ve **وَهَطَه**: onu kırdı. Ve **وَهَطه**: onu çiğnedi. Bunlar birbirine yakındır. Ve **الوَهْطُ**: alçak yer. Ve **الوَهْط**: **العُرْفُط**’un sık ağaçlığı. Er-Râ‘î dedi:
جواعلَ أرماماً يساراً وحارَةً *** شِمالاً وقَطَّعن الوِهاطَ الدَّوافعا([4])
(**وهف**) **الواو** ve **الهاء** ve **الفاء**: iki kelime. Denir: maldan şöyle şöyle **أوْهَفَ**: yükseldi. Ve **وهف** bitki: yapraklandı ve sallandı.
(**وهق**) **الواو** ve **الهاء** ve **القاف**: iki kelime. Birisi **الوَهَق**; ve ben onu Farsça olup Arapçalaştırılmış sanıyorum.
Öteki sahih Arapçadır; o da **المُوَاهَقة**: yürüyüşte boyunları uzatmadır. Ve denir: **تَوَاهَقَت** binekler. Amma onların “**تَوَهَّقَ** çakıl”, harareti şiddetlendiği zaman, sözü; o, ibdâl bâbındandır; ancak o **توهَّج**’dir. Ve inşâd etti:
* حتَّى إذا حَامِي الحَصَى تَوَهَّقا([5]) *
(**وهل**) **الواو** ve **الهاء** ve **اللام**: kıyas olunmayan kelimeler; o da **الوَهَل**: korku. Denir: **وَهِل يَوْهَلُ**. Ebû Zeyd dedi: **وَهَلْتُ عن الشَّيءِ**: onu unuttum. Ve **وَهَلْتُ إليه**: zannım ona gitti. Ve onunla **أوَّلَ وَهْلَةٍ** karşılaştım; yani her şeyden önce.
(**وهم**) **الواو** ve **الهاء** ve **الميم**: kıyas olunmayan kelimeler; bilakis tekiller. Ondan **الوَهْم** vardır; o, büyük devedir. Ve **الوَهْم**: yol. Ve **الوَهْم**: kalbin zannı. Denir: **وَهَمْتُ** **أهِمُ** **وَهْماً**; zannım ona gittiği zaman. Ondan **التُّهمَةِ**’nin kıyasıdır. Ve **أوْهَمْتُ** hesapta; ondan bir şeyi terk ettiğim zaman. Ve **وَهِمْتُ**: yanıldım; **أَوْهَم** **وَهَماً**.
(**وهن**) **الواو** ve **الهاء** ve **النون**: iki kelime; birisi zayıflığa, öteki zamana delâlet eder.
Birincisi: **وَهَنَ** şey **يَهِن** **وَهْناً**: zayıfladı; ve ben onu **أوْهَنْتُ**. Bundan **الواهِنَةُ**: kaburgalardan kısa olan; ve o, onların en aşağısıdır. Ebû Bekr([6]) dedi: **الواهِنة**: insana iki **أخدَعَيه**’inde([7]) isabet eden bir hastalıktır. Ve **الوَهْنانة**: hareketi az olan kadın; kalkması ve oturması ağır olan.
İkinci kelime: **الوَهَن** ve **المَوْهِن**: geceden geçen bir saattir([8]). Ve **أوْهَن** adam: o saatte oldu yahut yürüdü([9]).
(**تم كتاب الواو والله أعلم بالصواب**)
---------------------__
([1]) **الهاء**’nın kesresi ve fethasıyla.
([2]) Ve böylece bu mısra‘ **المجمل** ve **اللسان**’da (**وهس**) vârid olmuştur. Humeyd b. Sevr dîvânında s. 99 bu mısra‘ın tekmilesi vârid olmamıştır.
([3]) Asılda: "الشيء".
([4]) Ve böylece onun inşâdı **المجمل**’de vârid olmuştur. Ve **حارة**: bir yer adıdır. Yâkût onu (**أرمام**)’da "وصارة" rivayetiyle inşâd etti. Ve ondan önce şunu inşâd etti:
تبصر خليلي هل ترى من ظعائن ***  تجاوزن ملحوبا فقلن متالعا
 ([5]) Onu **المجمل** ve **اللسان**’da (**وهق**) inşâd etti.
([6]) **الجمهرة**’de (3: 182).
([7]) **الجمهرة**: "في أخدعيه عند الكبر".
([8]) **اللسان**’da: "والوهن والموهن: نحو من نصف الليل، وقيل هو بعد ساعة منه، وقيل هو حين يدبر الليل. وقيل الوهن: ساعة تمضي من الليل".
([9]) İbn Fâris bundan sonra zikretmeyi ihmal etti.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: وهى

- الوهي: شق في الأديم والثوب ونحوهما، ومنه يقال: وهت عزالي السحاب بمائها (يقال للشيء إذا استرخى. اللسان: (وهى) ؛ والمجمل 4/938)، قال تعالى: ﴿وانشقت السماء فهي يومئذ واهية﴾ [الحاقة/16] وكل شيء استرخى رباطه فقد وهي.

##### Türkçe

- **الوهي**: deri, elbise ve benzerlerinde bir yarık; bundan dolayı şöyle denir: “**وهت عزالي السحاب بمائها**” (bir şey gevşediği zaman söylenir. **اللسان**: (**وهى**) ; ve **المجمل** 4/938); Yüce Allah dedi ki: ﴿**وانشقت السماء فهي يومئذ واهية**﴾ [الحاقة/16]; bağı gevşeyen her şey gerçekten **وهي** olmuştur.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ه ي
وهى الحائط‏.‏
وفي الثوب والأديم وهيٌ وفي مثل ‏"‏ خلّ سبيل من وهى سقاؤه ‏"‏ وحبل واه وأوهيته‏.‏
قال‏:‏ كناطح صخرةً يوماً ليفلقها فلم يضرها وأوهى قرنه الوعل ووهن العظم ووهى ‏"‏ إنّي وهن العظم منّي ‏"‏ وقال الشماخ‏:‏ وبات فؤادي مستخفّاً كأنه جناح وهي عظماه فهو خفوق ومن المجاز قولهم للسحاب‏:‏ واهي العزالي وقد وهت عزاليه إذا انبعق بالمطر‏.‏

##### Türkçe

و ه ي
**وهى**: duvar.

Elbisede ve deride **وهيٌ** (vardır). Ve “**خلّ سبيل من وهى سقاؤه**” misalinde; ve **حبل واه** (zayıf ip) ve **أوهيته** (onu zayıflattım).

Dedi ki:
Bir gün onu yarmak için bir kayaya tos vuran gibi; ona zarar vermedi ve dağ keçisi boynuzunu zayıflattı. Ve kemik zayıfladı; ve **وهى**: “**إنّي وهن العظم منّي**” (Şüphesiz ben; kemik benden zayıfladı). Ve eş-Şammâh dedi ki:
Ve kalbim geceyi hafiflemiş olarak geçirdi; sanki iki kemiği zayıf bir kanat gibidir; o hâlde o çarpıntılıdır. Ve mecazdan, bulut için onların sözü: **واهي العزالي**; ve yağmurla gürleyip boşandığında **وقد وهت عزاليه** (onun **عزالي**’leri zayıfladı).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَهْيُ: الشقُّ في الشيء، وجمعه وُهِيٌّ، وقيل: الوُهِيّ مصدر مبني على فُعولٍ، وحكى ابن الأَعرابي في جمع وَهْيٍ أَوْهِيةً، وهو نادر، وأَنشد:
حَمَّالُ أَلْوِيةٍ شَهَّادُ أَنْجِيةٍ،
سَدّادُ أَوْهِيةٍ فَتَّاحُ أَسْدادِ
ووَهَى الشيء والسِّقاء ووَهِيَ يَهِي فيهما جميعاً وَهْياً، فهو واهٍ: ضَعُفَ؛ قال ابن هرمة:
فإِنَّ الغَيْثَ قد وَهِيَتْ كُلاهُ
بِبَطْحاء السَّيالةِ فالنَّظِيمِ
والجمع وُهِيٌّ. وأَوْهاه: أَضْعَفه. وكلُّ ما اسْتَرْخَى رِباطه فقد وَهَى. الجوهريّ: وَهَى السقاء يَهِي وَهْياً إِذا تَخَرَّقَ. وفي السقاء وَهْيٌ، بالتسكين ووُهَيَّةٌ على التصغير: وهو خَرْق قليل؛ وأَنشد ابن بري للحطيئة على قوله في السقاء وَهْيٌ قال:
ولا مِنّا لِوَهْيك راقِع
وفي الحديث: المؤمن واهٍ راقِعٌ أَي مُذْنِبٌ تائبٌ، شبَّهه بمن يَهِي ثَوبُه فيَرْقَعُه. وقد وَهَى الثَّوبُ يَهِي وَهْياً إِذا بَلِيَ وتَخَرَّقَ، والمراد بالواهِي ذو الوَهْي، ويروى المؤمن مُوهٍ راقِعٌ، كأَنه يُوهِي دِينَه بمَعْصِيته ويَرْقَعُه بتوبته. وفي حديث علي، رضي الله تعالى عنه: ولا واهِياً في عَزْمٍ، ويروى: ولا وَهْي في غرام أَي ضَعِيف أَو ضَعْف؛ وفي المثل:
خَلِّ سَبِيلَ مَنْ وَهَى سِقاؤُه،
ومَنْ هُرِيقَ بالفَلاةِ ماؤُه
يضرب لمن لا يَستقِيم أَمرُه. ووَهَى الحائط يَهِي إِذا تَفَزَّرَ واسْتَرْخَى، وكذلك الثَّوْبُ والقِربةُ والحَبْلُ، وقيل: وهِيَ الحائطُ إِذا ضَعُفَ وهَمَّ بالسُّقُوطِ. وفي الحديث: أَنه مر بعبد الله بن عَمْرو وهو يُصْلِحُ خُصًّا له قد وهَى أَي خَرِبَ أَو كادَ. ويقال: ضربَه فأَوْهَى يَدَه أَي أَصابَها كَسْرٌ أَو ما أَشبه ذلك. وأَوْهَيْتُ السِّقاء فوَهَى: وهو أَن يَتَهَيّأَ للتَّخرُّق. ويقال: أَوْهَيْتَ وَهْياً فارْقَعْه. وقولهم: غادَرَ وَهْيةً لا تُرْقَعُ أَي فَتْقاً لا يُقدَرُ على رَتْقِه. ويقال للسحاب إِذا تَبَعَّقَ بالمطر تَبَعُّقاً أَو انْبَثَقَ انْبِثاقاً شديداً: قد وهَتْ عَزالِيه؛ قال أَبو ذؤيب:
وهَى خَرْجُه واسْتُجِيلَ الرَّبا
بُ منه، وغُرِّمَ ماء صَريحا
(* قوله «وغرّم» يروى أيضاً: وكرّم.)
ووَهَتْ عَزالي السَّماء بمائها. وإِذا اسْتَرْخَى رِباطُ الشيء يقال: وَهَى؛ قال الشاعر:
أَمِ الحَبْل واهٍ بها مُنْحذِمْ
(* قوله« منحذم» كذا في الأصل والتهذيب بالحاء المهملة.)
ابن الأَعرابي: وهَى إِذا حَمُقَ
(* قوله« وهى إذا حمق» كذا ضبط في
الأصل والتهذيب، وضبطه في التكملة كولي وفي القاموس ما يؤيد الضبطين.) ، ووهَى إِذا سَقَط، ووَهَى إِذا ضَعُفَ. والوَهِيَّةُ: الدُّرّةُ، سُميت بذلك لثَقْبِها لأَن الثَّقْب مما يُضْعِفُها؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: فَحَطَّتْ كما حَطَّتْ وَهِيَّةُ تاجِرٍ
وهى نَظْمُها، فارْفَضَّ منها الطَّوائفُ
قال ويروى ونِيَّةُ تاجِرٍ، وهي دُرَّةٌ أَيضاً، وقد تقدم.

##### Türkçe

**الوَهْيُ**: şeydeki yarık; çoğulu **وُهِيٌّ**’dir. Ve denildi ki: **الوُهِيّ** **فُعولٍ** üzerine bina edilmiş bir mastardır. İbnü’l-A‘râbî, **وَهْيٍ**’in cem‘inde **أَوْهِيةً**’yi nakletti; bu nadirdir. Ve inşâd etti:

حَمَّالُ أَلْوِيةٍ شَهَّادُ أَنْجِيةٍ،
سَدّادُ أَوْهِيةٍ فَتَّاحُ أَسْدادِ

Ve **وَهَى** şey ve kırba; ve **وَهِيَ يَهِي** ikisinde de **وَهْياً**: zayıfladı; o hâlde o **واهٍ**’dir. İbn Hirma dedi ki:

فإِنَّ الغَيْثَ قد وَهِيَتْ كُلاهُ
بِبَطْحاء السَّيالةِ فالنَّظِيمِ

Ve cem‘ **وُهِيٌّ**’dir. Ve **أَوْهاه**: onu zayıflattı. Ve bağı gevşeyen her şey muhakkak **وَهَى** olmuştur. el-Cevherî: **وَهَى السقاء يَهِي وَهْياً**; delindiği vakit. Ve kırbada **وَهْيٌ** vardır, sükûn ile; ve küçültme üzere **وُهَيَّةٌ**: o, az bir yırtıktır. Ve İbn Berrî, Hutay’e’den, onun kırba hakkında **وَهْيٌ** sözünün üzerine, inşâd etti; dedi ki:

ولا مِنّا لِوَهْيك راقِع

Ve hadiste: “mümin **واهٍ راقِعٌ**” yani günahkâr, tövbekâr; onu, elbisesi **يَهِي** olup da onu yamayan kimseye benzetti. Ve elbise **وَهَى الثَّوبُ يَهِي وَهْياً**; eskidiği ve delindiği vakit. Ve **الواهِي** ile murad, **ذو الوَهْي**’dir. Ve “mümin **مُوهٍ راقِعٌ**” diye rivayet edilir; sanki o, masiyetiyle dinini **يُوهِي** eder ve tövbesiyle onu yamar. Ve Ali’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, hadisinde: “ve azimde **واهِياً** yoktur”; ve “ve sevdada **وَهْي** yoktur” diye rivayet edilir; yani zayıf yahut zayıflık. Ve meselde:

خَلِّ سَبِيلَ مَنْ وَهَى سِقاؤُه،
ومَنْ هُرِيقَ بالفَلاةِ ماؤُه

İşi doğrulmaz kimse hakkında darb olunur. Ve duvar **وَهَى الحائط يَهِي**; çatlayıp gevşediği vakit; elbise, tulum ve ip de böyledir. Ve denildi ki: duvar **وهِيَ الحائطُ**; zayıfladığı ve düşmeye yeltendiği vakit. Ve hadiste: Abdullah b. Amr’a uğradı, o da kendisine ait bir **خُصًّا**’yı onarıyordu; o **قد وهَى** idi; yani harap oldu yahut olmak üzereydi. Ve denilir: ona vurdu da elini **فأَوْهَى يَدَه**; yani ona bir kırık yahut buna benzer bir şey isabet etti. Ve ben kırbayı **أَوْهَيْتُ السِّقاء** ettim de o **فوَهَى** oldu: bu, delinmeye hazırlanmasıdır. Ve denilir: **أَوْهَيْتَ وَهْياً**; öyleyse onu yama. Ve onların sözü: “**غادَرَ وَهْيةً لا تُرْقَعُ**” yani dikilmesine güç yetirilmeyen bir yırtık. Ve buluta, yağmurla **تَبَعَّقَ** olarak **تَبَعُّقاً** yahut **انْبَثَقَ** olarak **انْبِثاقاً** şiddetli bir biçimde yarıldığı vakit denilir: “**قد وهَتْ عَزالِيه**”; Ebû Züeyb dedi ki:

وهَى خَرْجُه واسْتُجِيلَ الرَّبا
بُ منه، وغُرِّمَ ماء صَريحا

(* “**وغرّم**” sözü, “**وكرّم**” diye de rivayet edilir.)

Ve göğün **عَزالي**’leri suyu ile **وَهَتْ**. Ve bir şeyin bağı gevşediği vakit denilir: **وَهَى**; şair dedi ki:

أَمِ الحَبْل واهٍ بها مُنْحذِمْ

(* “**منحذم**” sözü, asılda ve Tehzîb’de, noktasız **الحاء** ile böyledir.)

İbnü’l-A‘râbî: **وهَى**; ahmaklaştığı vakit.
(* “**وهى إذا حمق**” sözü, asılda ve Tehzîb’de böyle ضبط edilmiştir; Tekmile’de **كولي** gibi, ve Kâmûs’ta iki ضبطı da destekleyen şey vardır.)
Ve **ووهَى**; düştüğü vakit. Ve **وَهَى**; zayıfladığı vakit. Ve **الوَهِيَّةُ**: inci tanesi; delikliği sebebiyle böyle adlandırıldı; çünkü delik, onu zayıflatan şeydendir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşâd etti:

فَحَطَّتْ كما حَطَّتْ وَهِيَّةُ تاجِرٍ
وهى نَظْمُها، فارْفَضَّ منها الطَّوائفُ

Dedi ki: “**ونِيَّةُ تاجِرٍ**” diye de rivayet edilir; o da bir inci tanesidir; ve daha önce geçti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ه ي * * وَهَى * السِقاء يَهِي بالكسر * وَهْياً * تَخَرَّق وانشَقَّ وفي المثل خَلِّ سبيل مَنْ وَهَى سِقَاؤُه ومَن هُريق بالفلاة ماؤُه يُضرب لمن لا يستقيم و * وَهَى * الحائط إذا ضعُف وهَمَّ بالسقوط ويُقال ضربه * فَأَوْهَى * يده أي أصابها كسر أو ما أشبهه

##### Türkçe

* و ه ي * **وَهَى**: **السِقاء** kırıkla **يَهِي**; **وَهْياً** (olarak): delindi ve yarıldı. Meselde: “**خَلِّ سبيل مَنْ وَهَى سِقَاؤُه ومَن هُريق بالفلاة ماؤُه**”; doğruluktan sapmayan kimse hakkında darb-ı mesel olarak söylenir. Ve **وَهَى**: duvar; zayıfladığı ve yıkılmaya niyetlendiği zaman. Ve denilir: onu vurdu da **فَأَوْهَى** elini; yani ona bir kırık yahut ona benzer bir şey isabet ettirdi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي ( *!الوَهْيُ ) ، بالفتح : ( الشَّقُّ في الشَّيءِ ) . يقالُ : في السِّقاءِ *!وَهْيٌ ، أَي تَخرّقٌ وانْشِقاقٌ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ برِّي :
ولا مِنَّا *!لوَهْيكِ راقِعُ .
( ج *!وُهِيٌّ ) ، كصُلِيَ ، وقيلَ . *!الوُهِيُّ مَصْدَرٌ مَبْنيٌّ على فُعُولٍ .
( و ) حكَى ابنُ الأعْرابي في جَمْع

*!وَهْيٍ ( *!أَوْهِيَةً ) ، وهو نادِرٌ ، وأنْشَدَ :
حَمَّالُ أَلْوِيةٍ شَهَّادُ أَنْجِيةٍ
سَدَّادُ أَوْهِيةٍ فَتَّاحُ أَسْدادِوقد ( *!وَهَى ) الشَّيءُ والسِّقاءُ ( كوَعَى ووَلِيَ ) *!يَهِي ، فيهما جمِيعاً ، *!وَهْياً : ( تَخَرَّقَ وانْشَقَّ ) ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي واقْتَصَرَ على البابِ الأوَّل .
( و ) يقالُ : *!وَهَى الشَّيءُ ( اسْتَرْخَى رِباطُه ) ، قال الشَّاعرُ :
أَمِ الحَبْل *!واهٍ بها مُنْجذِمْ ( و مِن المجازِ : *!وَهَى ( السَّحابُ ) إذا تَبَعَّقَ بالمَطَرِ تَبَعُّقاً ، أَو ( انْبَثَقَ ) انْبِثاقاً ( شَديداً ) ؛ وقد *!وهَتْ عَزالِيه ؛ قالَ أَبو ذُؤَيْب :
*!وهَي خَرْجُه واسْتُجِيلَ الرَّبا
بُ منه وغُرِّمَ ماءً صَريحا*!ووهَتْ عَزالي السَّماء بمائِها .
( و ) قال ابنُ الأعْرابي : *!وَهِيَ ( الرَّجُلُ ) إذا ( حَمُقَ ) ؛ وهو مِن حَدِّ رَضِيَ كما ضَبَطَه الصَّاغاني .
( و ) أَيْضاً ( سَقَطَ ) وضَعُفَ ، وهو مِن حَدِّ رَمَى ، فهو *!واهٍ ؛ ومنه الحديثُ : ( المُؤْمِنُ واهٍ راقِعٌ ) أَي مُذْنبٌ تائِبٌ ؛ شُبِّه بما *!يَهِي *!وَهْياً إذا بَلِي وتَخَرَّقَ ، والمُرادُ بالوَاهِي ذُو *!الوَهْي .
وفي حديثِ عليَ : ( ولا *!واهِياً في عَزْمٍ ) ؛ ويُرْوى : ( ولا *!وَهْي في عَزْمٍ ) أَي ضَعِيف أَو ضَعْف .
( *!والوَهِيَّةُ ) ، كغَنِيَّةٍ : ( الدُّرَّةُ ) ،

سُمِّيَتْ بذلكَ لثَقْبِها لأنَّ الثَّقْبَ ممَّا يُضْعِفُها ؛ عن ابنِ الأعْرابي وأنْشَدَ لأوْس :
فحطَّتْ كما حَطَّتْ *!وَهِيَّةُ تاجِرٍ
وهَى نَظْمُها فارْفَضَّ منها الطَّوائِفُويُرْوَى : وَنِيَّةُ تاجِرٍ ، وقد تقدَّمَ .
( و ) *!الوَهِيَّةُ أَيْضاً : ( الجَزُورُ الضَّخْمةُ ) السَّمِينَةُ .
( *!والأُوهِيَّةُ ، كرُومِيَّةٍ : النَّفْنفُ ، وما بينَ أَعْلى الجَبَلِ إِلى مُسَتَقَرِّ الوادِي ) ؛ نقلَهُ الصَّاغاني .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!وَهَى الشيءُ *!وَهِياً ، كصُلِيَ : بَلِيَ .
*!وَأوْهاهُ : أَضْعَفَه .
ويقالُ : ضَرَبَهُ *!فأَوْهَى يَدَه ، أَي أَصابَها كَسْرٌ أَو ما أَشْبَه ذلكَ .
*!وأَوْهَيْتُ السِّقاءَ *!فوَهَى : وهو أن يَتَهَيَّأَ للتَّخرُّقِ .
وفي السِّقاءِ *!وُهَيَّةٌ ، على التَّصْغيرِ ، أَي خَرْق قَليلٌ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
ويُرْوَى : ( المُؤْمِنُ *!مُوهٍ راقِعٌ ) ، كأنَّه *!يُوهِي دينَه بمعَصِيتِه ويَرْقَعُه بتَوْبتِه ؛ وفي المَثَلِ :
خَلِّ سَبِيلَ مَنْ *!وَهَى سِقاؤُه
ومَنْ هُرِيقَ بالفَلاةِ مَاؤُهيُضْرَبُ لمَنْ لا يَسْتَقِيم أَمْرُه .
*!ووَهَى الحائِطُ *!يَهِي : إذا تَقَزَّرَ واسْتَرْخَى ؛ وكذَلكَ الثَّوْبُ والحَبْلُ .
وقيلَ : *!وَهَى الحائِطُ إذا ضَعُفَ وَهَمَّ بالسُّقوطِ .
ويقالُ : *!أَوْهَيْتَ *!وَهْياً فارْقَعْه .
ويقولون : غادَرَ *!وَهْيَةً لا تُرْقَعُ أَي فَتْقاً لا يُقدَرُ على رَتْقِه .

*!ووَهِيَ السّقاءُ ، كوَليَ ، لُغَةٌ في *!وَهَى ، كوَعَى ؛ قالَ ابنُ هَرْمة :
فإنَّ الغَيْثَ قد *!وَهِيَتْ كُلاهُ
ببَطْحَاء السَّيالةِ فالنَّظِيمِوقولُهم : رجُلٌ *!واهٍ ، وحديثٌ واهٍ : أَي ساقِطٌ أَو ضَعِيفٌ .

##### Türkçe

: ( ي ( **الوَهْيُ** ) ، fetih ile: ( şeydeki yarık ) . Denilir: kırbada **وَهْيٌ**; yani delinme ve yarılma; İbn Berrî inşâd etti:
Ve bizden senin **لوَهْيكِ**’ine yama yapan yoktur.
( çoğulu **وُهِيٌّ** ) ، **صُلِيَ** gibi; ve denildi. **الوُهِيُّ** **فُعُولٍ** üzere bina edilmiş bir mastardır.

( و ) İbnü’l-A‘râbî, **وَهْيٍ**’in cem‘inde ( **أَوْهِيَةً** )’yi hikâye etti; o nadirdir; ve inşâd etti:
Sancaklar taşıyıcısı, kurtuluşlar şehâdet edicisi,
**أَوْهِيةٍ** kapatıcısı, kapılar açıcı.
Ve şey ve kırba ( **وَعَى** ve **وَلِيَ** gibi ) **وَهَى** ( **يَهِي** )—ikisinde de— **وَهْياً**: ( delindi ve yarıldı ); onu Cevherî nakletti ve birinci bâb ile yetindi.
( و ) denilir: **وَهَى** şey ( bağının gevşemesi ); şair dedi:
Yoksa ip, onda **واهٍ** kopmuş mu?
( ve mecazdan: **وَهَى** ( **السَّحابُ** ) yağmurla yayılıp açıldığında, yayılıp açılma olarak; yahut ( şiddetli ) bir şekilde ( fışkırdı ) fışkırma olarak; ve **وهَتْ** onun olukları; Ebû Züeyb dedi:
**وهَي** heybesi ve tepeler acele istendi,
Ondan ve duru su borçlandırıldı.
Ve göğün olukları suyu ile **وهَتْ**.
( و ) İbnü’l-A‘râbî dedi: **وَهِيَ** ( adam ) ( ahmaklaştı ) ise; Sâğânî’nin ضبط ettiği üzere **رَضِيَ** haddindendir.
( و ) ayrıca ( düştü ) ve zayıfladı; **رَمَى** haddindendir; o hâlde o **واهٍ**’dir; ondan hadis: ( mümin **واهٍ** yamacı ) yani günahkâr, tövbekâr; **يَهِي** **وَهْياً** ile benzetildi: eskidiğinde ve delindiğinde; ve **الواهِي** ile murad **الوَهْي** sahibi olandır.
Ve Ali’nin hadisinde: ( azimde **واهِياً** yoktur ); ve rivayet olunur: ( azimde **وَهْي** yoktur ) yani zayıf yahut zayıflık.
( **والوَهِيَّةُ** ) ، **غَنِيَّةٍ** gibi: ( inci ),

Delikliği sebebiyle böyle adlandırıldı; çünkü delik onu zayıflatan şeylerdendir; İbnü’l-A‘râbî’den; ve Evs için inşâd etti:
Tüccarın **وَهِيَّةُ**’si gibi indi,
Dizisi **وهَى**; ondan bölükler dağılıp ayrıldı.
Ve rivayet olunur: tüccarın **وَنِيَّةُ**’si; ve daha önce geçti.
( و ) **الوَهِيَّةُ** ayrıca: ( iri deve ) semiz olan.
( **والأُوهِيَّةُ** ، **رُومِيَّةٍ** gibi: **النَّفْنفُ**; ve dağın üstü ile vadinin karar kıldığı yer arası ); onu Sâğânî nakletti.
Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**وَهَى** şey **وَهِياً** ، **صُلِيَ** gibi: eskidi.
**وَأوْهاهُ**: onu zayıflattı.
Ve denilir: onu vurdu da **فأَوْهَى** elini; yani ona bir kırık yahut buna benzer bir şey isabet etti.
**وأَوْهَيْتُ** kırbayı da **فوَهَى**: o, delinmeye hazırlanır hâle gelmesidir.
Ve kırbada **وُهَيَّةٌ** vardır, küçültme üzere; yani az bir delik; onu Cevherî nakletti.
Ve rivayet olunur: ( mümin **مُوهٍ** yamacı ); sanki o, isyanı ile dinini **يُوهِي** eder ve tövbesi ile onu yamalar; ve meselde:
Kırbası **وَهَى** olanın yolunu bırak,
Ve çölde suyu dökülmüş olanın.
İşi doğrulmaz kimse için darb olunur.
Ve duvar **وَهَى** **يَهِي**: kısalıp gevşediğinde; elbise ve ip de böyledir.
Ve denildi: duvar **وَهَى** zayıfladığında ve düşmeye yeltendiğinde.
Ve denilir: **أَوْهَيْتَ** bir **وَهْياً**; onu yamala.
Ve derler: yamalanmaz bir **وَهْيَةً** bıraktı; yani onarılmasına güç yetirilemeyen bir yırtık.

**ووَهِيَ** kırba, **وَليَ** gibi, **وَهَى**’da bir lugattır, **وَعَى** gibi; İbn Herme dedi:
Şüphesiz yağmurun iki yanı **وَهِيَتْ**,
**ببَطْحَاء السَّيالةِ**’de, sonra **النَّظِيمِ**’de.
Ve onların sözü: adam **واهٍ**, ve hadis **واهٍ**: yani düşmüş yahut zayıf.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: وهى

وَهَى
1 وَهَى ذ It was, or became, much slit, or rent. (Msb.) ― -b2- It was, or became, lax, flaccid, or flabby: (Msb:) or weak; said of a rope, (Mgh,) or other thing: or it fell. (Msb.) See وَاهٍ. ― -b3- وَهَِىَ It was, or became, uncompact, unsound, or weak. ― -b4- وَهَى أَمْرُهُ [His affair, or case, was, or became, in a weak, or an unsound, state]. (TA, art.نغض, &c.)

وَاهٍ
وَاهٍ ذ Lax; weak: frail; wanting in strength, compactness, firmness, or toughness; unsubstantial; unsound. See an ex. in the S, voce أُنْشُوطَةٌ, where it is applied to love, or affection. ― -b2- وَاهًا: see an ex. voce نُغْبَةٌ; and see آهِ, in art. اوه, in two places.

##### Türkçe

وَهَى
1 **وَهَى** ذ Çok yarılmış, yahut yırtılmış idi, yahut oldu. (Msb.) ― -b2- Gevşek, sarkık, yahut pörsümüş idi, yahut oldu: (Msb:) yahut zayıf; bir ip hakkında söylenir, (Mgh,) yahut başka bir şey: yahut düştü. (Msb.) **وَاهٍ**’e bak. ― -b3- **وَهَِىَ** Sıkı olmayan, sağlam olmayan, yahut zayıf idi, yahut oldu. ― -b4- **وَهَى أَمْرُهُ** [Onun işi, yahut hâli, zayıf, yahut sağlam olmayan bir durumda idi, yahut oldu]. (TA, md. **نغض**, vb.)

وَاهٍ
**وَاهٍ** ذ Gevşek; zayıf: kırılgan; kuvvet, sıkılık, sağlamlık, yahut dayanıklılık bakımından eksik; özsüz; sağlam olmayan. S’de, **أُنْشُوطَةٌ** maddesinde bir örneğe bak; orada sevgiye, yahut muhabbete uygulanır. ― -b2- **وَاهًا**: **نُغْبَةٌ** maddesinde bir örneğe bak; ve **آهِ**’ye bak, md. **اوه**’de, iki yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَهَى
وَهَى وَهِيَ
a.  [ يَهِيُ ] ( n. ac. وَهْي 1 ,  وَهَي 4 ), Was weak; tottered ( wall ); fell to pieces.

b.  Burst; broke; snapped; was torn.

c.  Was foolish, worthless.

أَوْهَيَ
أَوْهَيَ IV ,
a.  Weakened; upset.

b.  Chapped ( hand ).

وَهْي
وَهْي [ 1 ] , ( pl. أَوْهِيَة [ 15t ] ,
a.  وُهِيّ ), Rent, split.

وَهْيَة
وَهْيَة [ 1t ],
a.  see 1 .

وَاهٍ
وَاهٍ [ 21 ] , ( pl. وَاهُوْن ,  وُهَاة [ 9tA ] ),
a.  Weak; unsteady; breakable; fragile.

b.  Broken; torn &c.

c.  [ coll. ], Important.

وَهِيَّة
وَهِيَّة [ 25t ],
a.  Pearl.

b.  Fat beast.

وُهَيَّة
وُهَيَّة
a.  Rent, tear.

أُوْهِيَّة
أُوْهِيَّة
a.  Precipice.

وَاهَِ
وَاهَِ ,  وَاهَا (
a.  Interjection ), Oh! Ah! How wonderful!

b.  Alas!

وَيْ ل
وَيْ ل وَيْ كَأَن
a.  Expressions of wonder or pity.

وَيْب
وَيْب ,
a.  وَيْب ل Woe to!

وَيْبًا لِهَذَا
وَيْبًا لِهَذَا
a.  How strange this is!

وَيْبَة
وَيْبَة
a.  A measure ( 22 mudds ).

وَيْج
وَيْج
a.  Wooden socket ( ploughshare ).

وَيْحًا لَهُ
وَيْحًا لَهُ
a.  or وَيْح How unhappy is he!

وَيْخ
وَيْخ
a.  see supra.

وَيْس
وَيْس
a.  Want, poverty.

b.  Wish, desire.

c.  An expression of tenderness.

وَيْكَ
وَيْكَ
a.  Woe to thee!

##### Türkçe

**وَهَى**
**وَهَى وَهِيَ**
a. [ **يَهِيُ** ] (mastar: **وَهْي** 1, **وَهَي** 4), Zayıf oldu; (duvar) sallandı; parça parça oldu.

b. Patladı; kırıldı; koptu; yırtıldı.

c. Ahmak oldu, değersiz oldu.

**أَوْهَيَ**
**أَوْهَيَ** IV,
a. Zayıflattı; altüst etti.

b. (El) çatladı.

**وَهْي**
**وَهْي** [1], (çoğul: **أَوْهِيَة** [15t],
a. **وُهِيّ**), Yırtık, yarık.

**وَهْيَة**
**وَهْيَة** [1t],
a. 1’e bak.

**وَاهٍ**
**وَاهٍ** [21], (çoğul: **وَاهُوْن**, **وُهَاة** [9tA]),
a. Zayıf; dengesiz; kırılabilir; kırılgan.

b. Kırık; yırtık vb.

c. [topluluk ismi], Önemli.

**وَهِيَّة**
**وَهِيَّة** [25t],
a. İnci.

b. Semiz hayvan.

**وُهَيَّة**
**وُهَيَّة**
a. Yırtık, yırtılma.

**أُوْهِيَّة**
**أُوْهِيَّة**
a. Uçurum.

**وَاهَِ**
**وَاهَِ**, **وَاهَا** (
a. Ünlem), Ah! Oh! Ne kadar hayret verici!

b. Yazık!

**وَيْ ل**
**وَيْ ل وَيْ كَأَن**
a. Hayret veya acıma ifadeleri.

**وَيْب**
**وَيْب**,
a. **وَيْب ل** Vay haline!

**وَيْبًا لِهَذَا**
**وَيْبًا لِهَذَا**
a. Bu ne kadar tuhaf!

**وَيْبَة**
**وَيْبَة**
a. Bir ölçü (22 müd).

**وَيْج**
**وَيْج**
a. Tahta yuva (saban demiri).

**وَيْحًا لَهُ**
**وَيْحًا لَهُ**
a. veya **وَيْح** Ne kadar mutsuzdur o!

**وَيْخ**
**وَيْخ**
a. Yukarıdakine bak.

**وَيْس**
**وَيْس**
a. İhtiyaç, yoksulluk.

b. Dilek, arzu.

c. Şefkat ifadesi.

**وَيْكَ**
**وَيْكَ**
a. Vay haline!

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وهي
وَهَى - يَهِي (وَهِيَ - يَهِي) - وَاهِي - وَاهِيَة
وَهَى - يَهِي (وَهِيَ - يَهِي) + الكائن أو الشيء: يهترئ ويسترخي حتى يتشقق وينخرق
وَاهِي: اسم فاعل صفة مشبهة من " وَهَى - يَهِي ": المهترئ المسترخي المتشقق المنخرق
وَاهِيَة: مؤنث " وَاهِي "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التخرب والاهتراء والوهن وضعف التماسك الذاتي"، وهي:
تَبِرَ - يَتْبَرُ، دَمَرَ - يَدْمُرُ، خَرِبَ - يَخْرَبُ (خَرَبَ - يَخْرُبُ)، نَقَضَ - يَنْقِضُ، وَهَى - يَهِي (وَهِيَ - يَهِي)، وَهَنَ - يَهِنُ

واهي
 	﴿وانشقت السماء فهي يومئذ واهية(16)﴾ الحاقة
مختار الصحاح
● [وهي] و ه ي: وَهَى السِقاء يَهِي بالكسر وَهْياً تَخَرَّق وانشَقَّ وفي المثل خَلِّ سبيل مَنْ وَهَى سِقَاؤُه ومَن هُريق بالفلاة ماؤُه يُضرب لمن لا يستقيم و وَهَى الحائط إذا ضعُف وهَمَّ بالسقوط ويُقال ضربه فَأَوْهَى يده أي أصابها كسر أو ما أشبهه
معجم الفرائد القرآنية:
و هـ ي
"وَاهِيَةٌ" فـي قولـه تعالـى :" وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ " (16) الحاقة .
وَهَى الشيء:  تَخرّق وانشقَّ وضعف، والمعنى أن السماء أصبحت ضعيفة مسترخية بعد ما كانت محكمة .
الراغب
وهى
- الوهي: شق في الأديم والثوب ونحوهما، ومنه يقال: وهت عزالي السحاب بمائها (يقال للشيء إذا استرخى. اللسان: (وهى) ؛ والمجمل 4/938)، قال تعالى: }وانشقت السماء فهي يومئذ واهية{ [الحاقة/16] وكل شيء استرخى رباطه فقد وهي.
ملخص اللسان
1.     الوَهْيُ: الشقُّ في الشيء، وجمعه وُهِيٌّ، وقيل: الوُهِيّ مصدر  مبني على فُعولٍ،
2.     ووَهَى الشيء والسِّقاء ووَهِيَ يَهِي فيهما جميعاً وَهْياً، فهو واهٍ:  ضَعُفَ ، والجمع وُهِيٌّ. وأَوْهاه: أَضْعَفه.
3.     وكلُّ ما اسْتَرْخَى رِباطه فقد  وَهَى. وَهَى السقاء يَهِي وَهْياً إِذا تَخَرَّقَ. وفي السقاء  وَهْيٌ، بالتسكين ووُهَيَّةٌ على التصغير: وهو خَرْق قليل؛
4.     وقد وَهَى الثَّوبُ يَهِي وَهْياً إِذا بَلِيَ  وتَخَرَّقَ، والمراد بالواهِي ذو الوَهْي
5.     ووَهَى الحائط يَهِي إِذا تَفَزَّرَ  واسْتَرْخَى، وكذلك الثَّوْبُ والقِربةُ والحَبْلُ، وقيل: وهِيَ الحائطُ إِذا  ضَعُفَ وهَمَّ بالسُّقُوطِ.
6.     ووهَى إِذا سَقَط، ووَهَى إِذا ضَعُفَ
7.     والوَهِيَّةُ: الدُّرّةُ،
لسان العرب
● -   وهي: الوَهْيُ: الشقُّ في الشيء، وجمعه وُهِيٌّ، وقيل: الوُهِيّ مصدر  مبني على فُعولٍ، وحكى ابن الأَعرابي في جمع وَهْيٍ أَوْهِيةً، وهو نادر،  وأَنشد:  حَمَّالُ أَلْوِيةٍ شَهَّادُ أَنْجِيةٍ،  سَدّادُ أَوْهِيةٍ فَتَّاحُ أَسْدادِ  ووَهَى الشيء والسِّقاء ووَهِيَ يَهِي فيهما جميعاً وَهْياً، فهو واهٍ:  ضَعُفَ؛ قال ابن هرمة:  فإِنَّ الغَيْثَ قد وَهِيَتْ كُلاهُ  بِبَطْحاء السَّيالةِ فالنَّظِيمِ  والجمع وُهِيٌّ. وأَوْهاه: أَضْعَفه. وكلُّ ما اسْتَرْخَى رِباطه فقد  وَهَى. الجوهريّ: وَهَى السقاء يَهِي وَهْياً إِذا تَخَرَّقَ. وفي السقاء  وَهْيٌ، بالتسكين ووُهَيَّةٌ على التصغير: وهو خَرْق قليل؛ وأَنشد ابن بري  للحطيئة على قوله في السقاء وَهْيٌ قال:  ولا مِنّا لِوَهْيك راقِع  وفي الحديث: المؤمن واهٍ راقِعٌ أَي مُذْنِبٌ تائبٌ، شبَّهه بمن يَهِي  ثَوبُه فيَرْقَعُه. وقد وَهَى الثَّوبُ يَهِي وَهْياً إِذا بَلِيَ  وتَخَرَّقَ، والمراد بالواهِي ذو الوَهْي، ويروى المؤمن مُوهٍ راقِعٌ، كأَنه  يُوهِي دِينَه بمَعْصِيته ويَرْقَعُه بتوبته. وفي حديث علي، رضي الله تعالى  عنه: ولا واهِياً في عَزْمٍ، ويروى: ولا وَهْي في غرام أَي ضَعِيف أَو  ضَعْف؛ وفي المثل:  خَلِّ سَبِيلَ مَنْ وَهَى سِقاؤُه،  ومَنْ هُرِيقَ بالفَلاةِ ماؤُه  يضرب لمن لا يَستقِيم أَمرُه. ووَهَى الحائط يَهِي إِذا تَفَزَّرَ  واسْتَرْخَى، وكذلك الثَّوْبُ والقِربةُ والحَبْلُ، وقيل: وهِيَ الحائطُ إِذا  ضَعُفَ وهَمَّ بالسُّقُوطِ. وفي الحديث: أَنه مر بعبد الله بن عَمْرو وهو  يُصْلِحُ خُصًّا له قد وهَى أَي خَرِبَ أَو كادَ. ويقال: ضربَه فأَوْهَى  يَدَه أَي أَصابَها كَسْرٌ أَو ما أَشبه ذلك. وأَوْهَيْتُ السِّقاء  فوَهَى: وهو أَن يَتَهَيّأَ للتَّخرُّق. ويقال: أَوْهَيْتَ وَهْياً  فارْقَعْه. وقولهم: غادَرَ وَهْيةً لا تُرْقَعُ أَي فَتْقاً لا يُقدَرُ على  رَتْقِه. ويقال للسحاب إِذا تَبَعَّقَ بالمطر تَبَعُّقاً أَو انْبَثَقَ  انْبِثاقاً شديداً: قد وهَتْ عَزالِيه؛ قال أَبو ذؤيب:  وهَى خَرْجُه واسْتُجِيلَ الرَّبا  بُ منه، وغُرِّمَ ماء صَريحا  (* قوله «وغرّم» يروى أيضاً: وكرّم.)  ووَهَتْ عَزالي السَّماء بمائها. وإِذا اسْتَرْخَى رِباطُ الشيء يقال:  وَهَى؛ قال الشاعر:  أَمِ الحَبْل واهٍ بها مُنْحذِمْ  (* قوله« منحذم» كذا في الأصل والتهذيب بالحاء المهملة.)  ابن الأَعرابي: وهَى إِذا حَمُقَ  (* قوله« وهى إذا حمق» كذا ضبط في  الأصل والتهذيب، وضبطه في التكملة كولي وفي القاموس ما يؤيد الضبطين.) ،  ووهَى إِذا سَقَط، ووَهَى إِذا ضَعُفَ. والوَهِيَّةُ: الدُّرّةُ، سُميت بذلك  لثَقْبِها لأَن الثَّقْب مما يُضْعِفُها؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  فَحَطَّتْ كما حَطَّتْ وَهِيَّةُ تاجِرٍ  وهى نَظْمُها، فارْفَضَّ منها الطَّوائفُ  قال ويروى ونِيَّةُ تاجِرٍ، وهي دُرَّةٌ أَيضاً، وقد تقدم.
مقاييس اللغة:
(وهي) الواو والهاء والحرف المعتلُّ يدلُّ على استرخاء في شيء. يقال: وَهَتْ عَزالِيُّ السَّحابِ بمائِهِ. وكلُّ شيءٍ استرخَى رباطُه فهو واهٍ. والوَهْيُ: الشَّقُّ في الأديم وغيرِه.
القاموس المحيط:
ي الوَهْيُ الشَّقُّ في الشيءِ ج وُهِيٌّ وأوْهِيَةٌ. وَهَى، كَوَعَى وَوَلِيَ تَخَرَّقَ، وانْشَقَّ، واسْتَرْخَى رِباطُه، و السَّحابُ انْبَثَقَ شَديداً، و الرَّجُلُ حَمُقَ، وسَقَطَ. والوَهِيَّةُ الدُّرَّةُ، والجَزُورُ الضَّخْمَةُ. والأُوهِيَّةُ، كرُومِيَّةٍ النَّغْنَفُ، وما بَين أعْلَى الجَبَلِ إلى مُسْتَقَرِ الوادِي.
تاج العروس:
( ى الوهى ) بالفتح ( الشق في الشئ ) يقال في السقاء وهى أي تخرق وانشقاق وأنشد ابن برى ولا منا لوهيك راقع ( ج وهى ) كصلى وقيل الوهى مصدر مبنى على فعول ( و ) حكى ابن الاعرابي في جمع وهى ( أوهية ) وهو نادر وأنشد حمال ألوية شهاد أنجية * سداد أوهية فتاح أسداد وقد ( وهى ) الشئ والسقاء ( كوعى وولى ) يهى فيهما جميعا وهيا ( تخرق وانشق ) نقله الجوهرى واقتصر على الباب الاول ( و ) يقال وهى الشئ ( استرخى رباطه ) قال الشاعر * أم الحبل واه بها منجذم * ( و ) من المجاز وهى ( السحاب ) إذا تبعق بالمطر
تبعقا أو ( انبثق ) انبثاقا ( شديدا ) وقد وهت عزاليه قال أبو ذؤيب وهى خرجه واستجيل الربا * ب منه وغرم ماء صريحا ووهت عزالى السماء بمائها ( و ) قال ابن الاعرابي وهى ( الرجل ) إذا ( حمق ) وهو من حد رضى كما ضبطه الصاغانى ( و ) أيضا ( سقط ) وضعف وهو من حد رمى فهو واه ومنه الحديث المؤمن واه راقع أي مذنب تائب شبه بما يهى وهيا إذا بلى وتخرق والمراد بالواهى ذو الوهى وفى حديث على ولا واهيا في عزم ويروى ولا وهى في عزم أي ضعيف أو ضعف ( والوهية ) كغنية ( الدرة ) سميت بذلك لثقبها لان الثقب مما يضعفها عن ابن الاعرابي وأنشد لاوس فحطت كما حطت وهية تاجر * وهى نظمها فارفض منها الطوائف ويروى ونية تاجر وقد تقدم ( و ) الوهية أيضا ( الجزور الضخمة ) السمينة ( والأوهية كرومية النفنف وما بين أعلى الجبل الى مستقر الوادي ) نقله الصاغانى * ومما يستدرك عليه وهى الشئ وهيا كصلى بلى وأوهاه أضعفه ويقال ضربه فأوهى يده أي أصابها كسر أوما أشبه ذلك وأوهيت السقاء فوهى وهو ان يتهيأ للتخرق وفى السقاء وهية على التصغير أي خرق قليل نقله الجوهرى ويروى المؤمن موه راقع كانه يوهى دينه بمعصيته ويرقعه بتوبته وفى المثل خل سبيل من وهى سقاؤه * ومن هريق بالفلاة ماؤه يضرب لمن لا يستقيم أمره ووهى الحائط يهى إذا تقزر واسترخى وكذلك الثوب والحبل وقيل وهى الحائط إذا ضعف وهم بالسقوط ويقال أوهيت وهيا فارقعه ويقولون غادر وهية لا ترقع أي فتقا لا يقدر على رتقه ووهى السماء كولى لغة في وهى كوعى قال ابن هرمة فان الغيث قد وهيت كلاه * ببطحاء السيالة فالنظيم وقولهم رجل واه وحديث واه أي ساقط أو ضعيف

##### Türkçe

**وهي**
**وَهَى - يَهِي** (**وَهِيَ - يَهِي**) - **وَاهِي** - **وَاهِيَة**
**وَهَى - يَهِي** (**وَهِيَ - يَهِي**) + varlık veya şey: yıpranır ve gevşer; ta ki çatlayıp delininceye kadar.
**وَاهِي**: “**وَهَى - يَهِي**”den ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: yıpranmış, gevşemiş, çatlamış, delinmiş olan.
**وَاهِيَة**: “**وَاهِي**”nin müennesi.
Ve lafız, “yıkım, yıpranma, gevşeklik ve özsel tutunmanın zayıflığı” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**تَبِرَ - يَتْبَرُ**، **دَمَرَ - يَدْمُرُ**، **خَرِبَ - يَخْرَبُ** (**خَرَبَ - يَخْرُبُ**)، **نَقَضَ - يَنْقِضُ**، **وَهَى - يَهِي** (**وَهِيَ - يَهِي**)، **وَهَنَ - يَهِنُ**

**واهي**
 	﴿Ve gök yarıldı; o gün o, **وَاهِيَة**dir (16)﴾ **الحاقة**
**مختار الصحاح**
● [**وهي**] **و ه ي**: **وَهَى** kırıkla (**بالكسر**) **يَهِي**; **وَهْياً**: delindi ve yarıldı. Ve meselde: “**خَلِّ سبيل مَنْ وَهَى سِقَاؤُه ومَن هُريق بالفلاة ماؤُه**”; doğruluktan sapmayan kimse hakkında darb-ı mesel yapılır. Ve **وَهَى** duvar: zayıfladığı ve düşmeye yeltendiği zaman. Ve denilir: ona vurdu da elini **فَأَوْهَى**; yani ona bir kırık yahut ona benzer bir şey isabet ettirdi.

**معجم الفرائد القرآنية:**
**و هـ ي**
“**وَاهِيَةٌ**”, Yüce sözünde: “**وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ**” (16) **الحاقة**.
**وَهَى** şey: delindi, yarıldı ve zayıfladı; mana: gök, sağlam iken sonra zayıf, gevşek hâle geldi.

**الراغب**
**وهى**
- **الوهي**: deri, elbise ve benzerlerinde yarık; bundan dolayı denilir: **وهت عزالي السحاب بمائها** (şey gevşediği zaman denilir. **اللسان**: (**وهى**) ; ve **المجمل** 4/938). Yüce Allah dedi: }**وانشقت السماء فهي يومئذ واهية**{ [**الحاقة**/16]. Ve bağı gevşeyen her şey, muhakkak **وَهَى** olmuştur.

**ملخص اللسان**
1.     **الوَهْيُ**: şeydeki yarık; çoğulu **وُهِيٌّ**; ve denildi ki: **الوُهِيّ** “**فُعولٍ**” üzere bina edilmiş bir masdardır.
2.     Ve **وَهَى** şey ve kırba (**السِّقاء**) ve **وَهِيَ يَهِي**; ikisinde de **وَهْياً**: zayıfladı; o hâlde o **واهٍ**dir; çoğulu **وُهِيٌّ**. Ve **أَوْهاه**: onu zayıflattı.
3.     Ve bağı gevşeyen her şey, muhakkak **وَهَى** olmuştur. **وَهَى** kırba (**السقاء**) **يَهِي وَهْياً**: delindiği zaman. Ve kırbada (**السقاء**) **وَهْيٌ** vardır, sükûnla; ve küçültme üzere **وُهَيَّةٌ**: o, az bir deliktir.
4.     Ve elbise (**الثَّوبُ**) **وَهَى يَهِي وَهْياً**: eskidiği ve delindiği zaman. Ve **الواهِي** ile murad, **ذو الوَهْي**dir.
5.     Ve duvar (**الحائط**) **وَهَى يَهِي**: çatlayıp gevşediği zaman; elbise, kırba (**القِربة**) ve ip (**الحَبْل**) de böyledir. Ve denildi ki: duvar (**الحائط**) **وهِيَ**: zayıfladığı ve düşmeye yeltendiği zaman.
6.     Ve **وَهَى**: düştüğü zaman; ve **وَهَى**: zayıfladığı zaman.
7.     **الوَهِيَّةُ**: inci (**الدُّرّةُ**).

**لسان العرب**
● -   **وهي**: **الوَهْيُ**: şeydeki yarık; çoğulu **وُهِيٌّ**. Ve denildi ki: **الوُهِيّ** “**فُعولٍ**” üzere bina edilmiş bir masdardır. Ve İbnü’l-A‘râbî, **وَهْيٍ**in cem‘inde **أَوْهِيةً**yi nakletti; o nadirdir. Ve şu beyti inşad etti:
  **حَمَّالُ أَلْوِيةٍ شَهَّادُ أَنْجِيةٍ،
  سَدّادُ أَوْهِيةٍ فَتَّاحُ أَسْدادِ**
  Ve **وَهَى** şey ve kırba (**السِّقاء**) ve **وَهِيَ يَهِي**; ikisinde de **وَهْياً**: o hâlde o **واهٍ**dir: zayıfladı. İbn Hirma dedi:
  **فإِنَّ الغَيْثَ قد وَهِيَتْ كُلاهُ
  بِبَطْحاء السَّيالةِ فالنَّظِيمِ**
  Ve çoğulu **وُهِيٌّ**dur. Ve **أَوْهاه**: onu zayıflattı. Ve bağı gevşeyen her şey, muhakkak **وَهَى** olmuştur. Cevherî: **وَهَى** kırba (**السقاء**) **يَهِي وَهْياً**: delindiği zaman. Ve kırbada (**السقاء**) **وَهْيٌ** vardır, sükûnla; ve küçültme üzere **وُهَيَّةٌ**: o, az bir deliktir. Ve İbn Berrî, Hutay’e’nin kırba hakkında “**وَهْيٌ**” sözü üzerine şu beyti inşad etti; dedi ki:
  **ولا مِنّا لِوَهْيك راقِع**
  Ve hadiste: “mümin **واهٍ** **راقِعٌ**dur”; yani günahkâr, tövbekâr; onu, elbisesi **يَهِي** olup da onu yamayan kimseye benzetti. Ve elbise (**الثَّوبُ**) **وَهَى يَهِي وَهْياً**: eskidiği ve delindiği zaman. Ve **الواهِي** ile murad, **ذو الوَهْي**dir. Ve “mümin **مُوهٍ** **راقِعٌ**” diye rivayet edilir; sanki o, masiyetiyle dinini **يُوهِي** eder ve tövbesiyle onu yamalar. Ve Ali’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, hadisinde: “ve azimde **واهِياً** değil”; ve “ve azimde **وَهْي** yok” diye rivayet edilir; yani zayıf yahut zayıflık. Ve meselde:
  **خَلِّ سَبِيلَ مَنْ وَهَى سِقاؤُه،
  ومَنْ هُرِيقَ بالفَلاةِ ماؤُه**
  işi doğruluktan sapmayan kimse hakkında darb-ı mesel yapılır. Ve duvar (**الحائط**) **وَهَى يَهِي**: çatlayıp gevşediği zaman; elbise, kırba (**القِربة**) ve ip (**الحَبْل**) de böyledir. Ve denildi ki: duvar (**الحائط**) **وهِيَ**: zayıfladığı ve düşmeye yeltendiği zaman. Ve hadiste: Abdullah b. Amr’a uğradı; o, kendisine ait bir kulübeyi (**خُصًّا**) onarıyordu; o **قد وهَى** idi; yani harap oldu yahut olmak üzereydi. Ve denilir: ona vurdu da elini **فَأَوْهَى**; yani ona bir kırık yahut ona benzer bir şey isabet ettirdi. Ve **أَوْهَيْتُ** kırbayı (**السِّقاء**) da o **فوَهَى**: bu, delinmeye hazırlanmasıdır. Ve denilir: **أَوْهَيْتَ وَهْياً فارْقَعْه**. Ve sözleri: “**غادَرَ وَهْيةً لا تُرْقَعُ**”; yani dikilmesi mümkün olmayan bir yırtık. Ve bulut için, yağmurla şiddetli biçimde fışkırıp yayılınca yahut şiddetli biçimde patlayıp çıkınca denilir: “**قد وهَتْ عَزالِيه**”. Ebû Züeyb dedi:
  **وهَى خَرْجُه واسْتُجِيلَ الرَّبا
  بُ منه، وغُرِّمَ ماء صَريحا**
  (* “**وغرّم**” sözü ayrıca “**وكرّم**” diye de rivayet edilir.)
  Ve: **وَهَتْ عَزالي السَّماء بمائها**. Ve bir şeyin bağı gevşediği zaman denilir: **وَهَى**. Şair dedi:
  **أَمِ الحَبْل واهٍ بها مُنْحذِمْ**
  (* “**منحذم**” sözü, asılda ve تهذيب’de böyle; noktasız **ح** ile.)
  İbnü’l-A‘râbî: **وَهَى**: ahmaklaştığı zaman.
  (* “**وهى إذا حمق**” sözü, asılda ve تهذيب’de böyle ضبط edilmiştir; tekmilede “**كولي**” gibi, ve قاموس’ta iki ضبطı da destekleyen şey vardır.)
  Ve **وَهَى**: düştüğü zaman; ve **وَهَى**: zayıfladığı zaman. Ve **الوَهِيَّةُ**: inci (**الدُّرّةُ**); delikliği sebebiyle böyle adlandırıldı; çünkü delik, onu zayıflatan şeylerdendir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyti inşad etti:
  **فَحَطَّتْ كما حَطَّتْ وَهِيَّةُ تاجِرٍ
  وهى نَظْمُها، فارْفَضَّ منها الطَّوائفُ**
  Dedi ki: “**ونِيَّةُ تاجِرٍ**” diye de rivayet edilir; o da bir incidir (**دُرَّةٌ**) ayrıca; daha önce geçti.

**مقاييس اللغة:**
(**وهي**) **الواو** ve **الهاء** ve illetli harf, bir şeyde gevşemeye delalet eder. Denilir: **وَهَتْ عَزالِيُّ السَّحابِ بمائِهِ**. Ve bağı gevşeyen her şey, o **واهٍ**dir. Ve **الوَهْيُ**: deri (**الأديم**) ve başkasında yarıktır.

**القاموس المحيط:**
**الوَهْيُ**: şeydeki yarık; çoğulu **وُهِيٌّ** ve **أوْهِيَةٌ**. **وَهَى**; **كَوَعَى** ve **وَوَلِيَ**: delindi, yarıldı, bağı gevşedi; ve bulut (**السَّحابُ**) şiddetle fışkırdı; ve adam (**الرَّجُلُ**) ahmaklaştı, düştü. Ve **الوَهِيَّةُ**: inci; ve iri deve (**الجَزُورُ**) (büyük). Ve **الأُوهِيَّةُ**, **كرُومِيَّةٍ** gibi: dağ eteği çıkıntısı (**النَّغْنَفُ**); ve dağın en üstünden vadinin karar yerine kadar olan şey.

**تاج العروس:**
( **ى الوهى** ) fetihle: (şeydeki yarık). Kırbada (**السقاء**) denilir: **وهى**; yani delindi ve yarıldı. İbn Berrî inşad etti: **ولا منا لوهيك راقع**. (Çoğulu **وهى**) **كصلى**. Ve denildi ki: **الوهى** “**فعول**” üzere bina edilmiş bir masdardır. (Ve) İbnü’l-A‘râbî, **وهى**nin cem‘inde (**أوهية**)yi nakletti; o nadirdir. Ve şu beyti inşad etti: **حمال ألوية شهاد أنجية * سداد أوهية فتاح أسداد**. Ve ( **وهى** ) şey ve kırba (**السقاء**) ( **كوعى وولى** ) **يهى**; ikisinde de **وهيا**: (delindi ve yarıldı); Cevherî’den nakletti ve yalnız birinci bâba hasretti. (Ve) denilir: **وهى** şey: (bağı gevşedi). Şair dedi: **أم الحبل واه بها منجذم**. (Ve) mecazdan: **وهى** (bulut) yağmurla “**تبعق**” ederek yayılıp fışkırdığı zaman, yahut ( **انبثق** ) (şiddetle) patlayıp çıktığı zaman; ve **قد وهت عزاليه**. Ebû Züeyb dedi: **وهى خرجه واستجيل الربا * ب منه وغرم ماء صريحا**; ve: **ووهت عزالى السماء بمائها**. (Ve) İbnü’l-A‘râbî dedi: **وهى** (adam) (ahmaklaştığı zaman); bu, **حد رضى**dendir; Sâgânî’nin ضبط ettiği gibi. (Ve) ayrıca: (düştü) ve zayıfladı; bu, **حد رمى**dendir; o hâlde o **واه**dir. Ve ondan hadistir: “mümin **واه** **راقع**”; yani günahkâr, tövbekâr; onu, eskidiği ve delindiği zaman **وهيا** ile **يهى** olana benzetti. Ve **الواهى** ile murad, **ذو الوهى**dir. Ve Ali’nin hadisinde: “ve azimde **واهيا** değil”; ve “ve azimde **وهى** değil” diye rivayet edilir; yani zayıf yahut zayıflık. (Ve **الوهية**) **كغنية**: (inci). Delikliği sebebiyle böyle adlandırıldı; çünkü delik, onu zayıflatan şeylerdendir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Evs için inşad etti: **فحطت كما حطت وهية تاجر * وهى نظمها فارفض منها الطوائف**. Ve “**ونية تاجر**” diye rivayet edilir; ve daha önce geçti. (Ve) **الوهية** ayrıca: (iri deve) (**الجزور الضخمة**) semiz. (Ve **الأوهية كرومية النفنف وما بين أعلى الجبل الى مستقر الوادي**) Sâgânî nakletti. * Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **وهى** şey **وهيا** **كصلى**: eskidi. Ve **أوهاه**: onu zayıflattı. Ve denilir: ona vurdu da elini **فأوهى**; yani ona bir kırık yahut ona benzer bir şey isabet ettirdi. Ve **أوهيت** kırbayı (**السقاء**) da o **فوهى**; bu, delinmeye hazırlanmasıdır. Ve kırbada (**السقاء**) küçültme üzere **وهية** vardır; yani az bir delik; Cevherî nakletti. Ve “mümin **موه** **راقع**” diye rivayet edilir; sanki o, masiyetiyle dinini **يوهى** eder ve tövbesiyle onu yamalar. Ve meselde: **خل سبيل من وهى سقاؤه * ومن هريق بالفلاة ماؤه**; işi doğruluktan sapmayan kimse hakkında darb-ı mesel yapılır. Ve duvar (**الحائط**) **يهى**: çatlayıp gevşediği zaman; elbise ve ip de böyledir. Ve denildi ki: duvar (**الحائط**) **وهى**: zayıfladığı ve düşmeye yeltendiği zaman. Ve denilir: **أوهيت وهيا فارقعه**. Ve derler: **غادر وهية لا ترقع**; yani dikilmesi mümkün olmayan bir yırtık. Ve gök (**السماء**) **كولى** gibi: **وهى كوعى**da bir lugattır. İbn Hirma dedi: **فان الغيث قد وهيت كلاه * ببطحاء السيالة فالنظيم**. Ve sözleri: “adam **رجل واه** ve hadis **حديث واه**”; yani düşmüş yahut zayıf.
