# ويا (و-ي-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%8A%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - ي - ا
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D8%A7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

وَيْ: كلمة تعَجُّب، وفي المحكم: وَيْ حرف معناه التعجب. يقال: وَيْ كأَنه، ويقال: وَيْ بِك يا فلانُ، تهديد، ويقال: وَيْكَ ووَيْ لعبدِ الله كذلك؛ وأَنشد الأَزهريّ:
وَيْ لامِّها من دوِيِّ الجَوِّ طالِبة،
ولا كهذا الذي في الأَرضِ مَطْلُوبُ
قال: إِنما أَراد وَيْ مفصولة من اللام ولذلك كسر اللام. وقال غيره: ويْلُمِّه ما أَشدَّه بضم اللام، ومعناه وَيْلُ أُمِّه فحذف همزة أُمّ واتصلت اللام بالميم لما كثرت في الكلام. وقال الفراء: يقال إنه لَوَيْلُمِّه من الرجال وهو القاهِرُ لقِرْنه؛ قال أَبو منصور: أَصله وَيْلُ أُمّه، يقال ذلك للعِفْرِ من الرجال ثم جُعِلَ الكَلِمتان كَلِمةً واحدة وبنيتا اسماً واحداً. الليث: وَيْ يُكْنَى بها عن الوَيْل، فيقال: ويْكَ أَتْسْمَعُ قَوْلي قال عَنْتَرَةُ:
ولقد شَفَى نَفْسي وأَذْهَبَ سُقْمَها
قِيلُ الفَوارِس: وَيْكَ عَنْتَر أَقْدِمِ
الجوهريّ: وقد تدخل وَيْ على كأَنَّ المخففة والمشدّدة تقول وَيْ كأَن، قال الخليل: هي مَفْصولة، تقول وَيْ ثم تبتدئ فتقول كأَنَّ، وأَما قوله تعالى: ويْكَأَنَّ الله يَبْسُطُ الرِّزْقَ لمن يشاء؛ فزعم سيبويه أَنها وَيْ مفصولة من كأَن، قال: والمعنى وَقَعَ على أَنَّ القوم انتبهوا فتكلموا على قدر علمهم أَو نُبِّهُوا، فقيل لهم إِنما يشبه أَن يكون عندكم هذا هكذا، والله أَعلم؛ قال: وأَما المفسرون فقالوا أَلم تر؛ وأَنشد لزيد بن عمرو بن نُفَيْلٍ، ويقال لنبِيه بن الحَجَّاجِ:
وَيْ كَأَنَّ مَنْ يَكُنْ له نَشَبٌ يُحْـ
ـبَبْ، ومَنْ يَفْتَقِرْ يَعِشْ عَيْشَ ضْرِّ
وقال ثعلب: بعضهم يقول معناه اعْلَمْ، وبعضهم يقول معناه وَيْلَك. وحكى أَبو زيد عن العرب: وَيْكَ بمعنى ويلك، فهذا يُقَوِّي ما رواه ثعلب، وقال الفراء في تفسير الآية: وَيْكأَنّ في كلام العرب تقرير كقول الرجل أَما ترى إِلى صُنْع الله وإِحسانه. قال: وأَخبرني شيخ من أَهل البصرة أَنه سمع أَعرابية تقول لزوجها أَيْنَ ابنُكَ ويْلَك فقال: ويْكَأَنه وراء البيت؛ معناه أَما تَرِينَّه وراء البيت؛ قال الفراء: وقد يذهب بها بعض النحويين إِلى أَنها كلمتان يريدون وَيْكَ أَنهم، أَرادوا ويلك فحذفوا اللام، وتجعل أَن مفتوحة بفعل مضمر كأَنه قال: ويْلَكَ اعْلَمْ أَنه وراء البيت، فأَضمر اعلم؛ قال الفراء: ولم نجد العرب تُعْمِلُ الظن مضمراً ولا العلم ولا أَشباهه في ذلك، وأَما حذف اللام من قوله ويلك حتى يصير وَيْكَ فقد تقوله العرب لكثرتها. وقال أَبو الحسن النحوي في قوله تعالى، ويْكأَنه لا يُفْلِح الكافرون: وقال بعضهم أَما تَرى أَنه لا يُفلح الكافرون، قال: وقال بعض النحويين معناه وَيْلَكَ أَنه لا يفلح الكافرون فحذف اللام وبقي ويكَ، قال: وهذا خطأ، لو كانت كما قال لكانت أَلف إِنه مكسورة، كما تقول وَيْلَك إِنه قد كان كذا وكذا؛قال أَبو إِسحق: والصحيح في هذا ما ذكره سيبويه عن الخليل ويونس، قال: سأَلت الخليل عنها فزعم أَن وَيْ مفصولة من كأَن، وأَن القوم تنبهوا فقالوا وي متندّمين على ما سلف منهم. وكُلُّ من تَنَدَّم أَو نَدِمَ فإِظهارُ ندامته أَو تَنَدُّمُه أَن يقول وَيْ، كما تُعاتِب الرجل على ما سلف فتقول: كأَنَّك قصدت مكروهي، فحقيقة الوقوف عليها وَيْ هو أَجود. وفي كلام العرب: وي معناه التنبيه والتندم، قال: وتفسير الخليل مشاكل لما جاءَ في التفسير لأَن قول المفسرين أَما ترى هو تنبيه. قال أَبو منصور: وقد ذكر الفراء في كتابه قول الخليل وقال: وي كأَن مفصولة كقولك للرجل وَيْ أَما ترى ما بين يديك، فقال وي، ثم استأْنف كأَنَّ الله يَبْسُط الرزق، وهو تعجب، وكأَنَّ في المعنى الظن والعلم؛ قال الفراء: وهذا وجه يستقيم ولو تكتبها العرب منفصلة، ويجوز أَن يكون كثر بها الكلام فوصلت بما ليس منه كما اجتمعت العرب كِتابَ يابْنَؤُمِّ، فوصلوها لكثرتها؛ قال أَبو منصور: وهذا صحيح، والله أَعلم.

##### Türkçe

**وَيْ**: bir taaccüb kelimesidir; ve **المحكم**’de: **وَيْ** taaccüb mânâsı olan bir harftir, (denilmiştir). Denilir: **وَيْ** sanki o; ve denilir: **وَيْ بِك** ey falan, (bu) tehdittir; ve denilir: **وَيْكَ** ve **وَيْ** Abdullah’a (da) böyledir. Ezherî inşâd etti:

**وَيْ لامِّها من دوِيِّ الجَوِّ طالِبة،
ولا كهذا الذي في الأَرضِ مَطْلُوبُ**

Dedi: ancak **وَيْ**’i **اللام**’dan ayrılmış olarak murad etti; bu yüzden **اللام**’ı kesreledi. Başkası dedi: **ويْلُمِّه** **اللام**’ın zammıyla; mânâsı **وَيْلُ أُمِّه**’dir; **أُمّ**’ün hemzesini hazfetti ve sözde çokça geçtiği için **اللام** **الميم**’e bitişti. Ferrâ dedi: denilir ki: o, erkeklerden **لَوَيْلُمِّه**’dir; o, kendi denkini kahredendir. Ebû Mansûr dedi: aslı **وَيْلُ أُمّه**’dir; bu, erkeklerden **العِفْر** için söylenir; sonra iki kelime bir tek kelime kılındı ve bir tek isim olarak bina edildiler. Leys: **وَيْ**, onunla **الوَيْل**’den kinaye edilir; şöyle denilir: **وَيْكَ** sözümü işitir misin? **عَنْتَرَةُ** dedi:

**ولقد شَفَى نَفْسي وأَذْهَبَ سُقْمَها
قِيلُ الفَوارِس: وَيْكَ عَنْتَر أَقْدِمِ**

Cevherî: **وَيْ**, hafifletilmiş ve şeddeli **كأَنَّ** üzerine de girer; **وَيْ كأَن** dersin. Halîl dedi: o ayrılmıştır; **وَيْ** dersin, sonra başlarsın da **كأَنَّ** dersin. Ama Yüce Allah’ın sözü: **ويْكَأَنَّ الله يَبْسُطُ الرِّزْقَ لمن يشاء**; Sîbeveyh, onun **وَيْ**’in **كأَن**’dan ayrılmışı olduğunu zannetti. Dedi: mânâ, kavmin uyanıp (bunu) idrak etmeleri üzerine vâki oldu; sonra ilimleri miktarınca konuştular yahut uyarıldılar; onlara denildi ki: ancak sizde bunun böyle olması benzer; Allah daha iyi bilendir. Dedi: müfessirlere gelince, “görmedin mi” dediler. Zeyd b. Amr b. Nüfeyl’den inşâd etti; ve Nebîh b. Haccâc’a (da) denilir:

**وَيْ كَأَنَّ مَنْ يَكُنْ له نَشَبٌ يُحْـ
ـبَبْ، ومَنْ يَفْتَقِرْ يَعِشْ عَيْشَ ضْرِّ**

Sa‘leb dedi: bazısı mânâsı **اعْلَمْ** der; bazısı mânâsı **وَيْلَك** der. Ebû Zeyd, Araplardan nakletti: **وَيْكَ**, **ويلك** mânâsınadır; bu, Sa‘leb’in rivayet ettiğini kuvvetlendirir. Ferrâ, âyetin tefsirinde dedi: Arapların كلامında **وَيْكأَنّ**, bir erkeğin “Allah’ın san‘ına ve ihsanına bakmıyor musun” sözü gibi bir takrirdir. Dedi: Basra ehlinden bir şeyh bana haber verdi ki bir a‘râbiyye, kocasına “oğlun nerede, **وَيْلَك**?” derken işitmiş; o da dedi ki: **ويْكَأَنه** evin arkasındadır; mânâsı: “Onu evin arkasında görmüyor musun?” Ferrâ dedi: bazı nahivciler onu iki kelimeye götürürler; **وَيْكَ أَنهم** murad ederler; **ويلك** murad ettiler de **اللام**’ı hazf ettiler; ve gizli bir fiil ile **أَن**’ı meftûha kılarsın; sanki şöyle dedi: **ويْلَكَ اعْلَمْ أَنه وراء البيت**; böylece **اعلم**’i gizledi. Ferrâ dedi: Arapların, zannı gizli olarak amel ettirdiklerini de, ilmi de, bunun benzerlerini de bu hususta bulmadık. Ama **ويلك** sözünden **اللام**’ın hazfi, ta ki **وَيْكَ** olsun; Araplar onu çokluğundan dolayı söyler. Ebû’l-Hasen en-Nahvî, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **ويْكأَنه لا يُفْلِح الكافرون**: dedi ki, bazısı: “görmüyor musun ki kâfirler felah bulmaz” dedi. Dedi: bazı nahivciler: mânâsı “**وَيْلَكَ** ki kâfirler felah bulmaz”dır; **اللام**’ı hazf etti ve **ويكَ** kaldı, dedi. Dedi: bu hatadır; eğer dediği gibi olsaydı, **إِنَّ**’in elif’i kesreli olurdu; senin “**وَيْلَك إِنه** gerçekten şöyle şöyle olmuştu” demen gibi. Ebû İshâk dedi: bunda sahih olan, Sîbeveyh’in Halîl ve Yûnus’tan zikrettiğidir. Dedi: Halîl’e onu sordum; **وَيْ**’in **كأَن**’dan ayrılmış olduğunu zannetti; ve kavmin uyanıp “**وَيْ**” dediklerini, kendilerinden geçmiş olana pişman olarak (söylediklerini). Pişman olan yahut nedamet eden herkesin, nedametini yahut pişmanlığını izhar etmesi, **وَيْ** demesidir; tıpkı erkeği geçmiş olana dair azarladığında: “sanki sen benim hoşlanmadığımı kastettin” demen gibi; onun üzerinde hakiki duruş **وَيْ**’dir; o daha iyidir. Arapların كلامında: **وي**’nin mânâsı tenbih ve pişmanlıktır. Dedi: Halîl’in tefsiri, tefsirde gelene müşâkildir; çünkü müfessirlerin “görmüyor musun” sözü tenbihtir. Ebû Mansûr dedi: Ferrâ, kitabında Halîl’in sözünü zikretti ve dedi: **وي كأَن** ayrılmıştır; senin erkeğe “**وَيْ** görmüyor musun önündekini” demen gibi; böylece **وي** dedi, sonra **كأَنَّ الله يَبْسُط الرزق**’u yeniden başlattı; o, taaccübdür; ve **كأَنَّ**’de mânâ bakımından zann ve ilim vardır. Ferrâ dedi: bu, Araplar onu ayrı yazsalar da dosdoğru olan bir veçhedir; ve olabilir ki söz onunla çokça oldu da, ondan olmayanla birleştirildi; tıpkı Arapların **كِتابَ يابْنَؤُمِّ**’ü bir araya getirip çokluğundan dolayı onu bitiştirmeleri gibi. Ebû Mansûr dedi: bu doğrudur; Allah daha iyi bilendir.
