# ويح — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D8%AD/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%8A%D8%AD/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ويح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D8%AD.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ويح

وَيْح: كلمة تقال رحمةً، وكذلك وَيْحَما؛ قال حُمَيْدُ بن ثور: أَلا هَيّما مما لَقِيتُ وَهَيّما،
ووَيْحٌ لمن لم يَدْرِ ما هنَّ وَيْحَما
الليث: وَيْحَ يقال إِنه رحمة لمن تنزل به بليَّة، وربما جعل مع ما كلمة واحدة وقيل وَيْحَما. ووَيْحٌ: كلمة تَرَحُّم وتَوَجُّع، وقد يقال بمعنى المدح والعجب، وهي منصوبة على المصدر، وقد ترفع وتضاف ولا تضاف؛ يقال: وَيْحَ زيدٍ، ووَيْحاً له، ووَيْحٌ له الجوهري: وَيْح كلمة رحمة، ووَيْلٌ كلمة عذاب؛ وقيل: هما بمعنى واحد، وهما مرفوعتان بالابتداء؛ يقال: وَيْحٌ لزيد ووَيْلٌ لزيد، ولك أَن تقول: ويحاً لزيد وويلاً لزيد، فتنصبهما بإِضمار فعل، وكأَنك قلت أَلْزَمَهُ اللهُ وَيْحاً ووَيْلاً ونحو ذلك؛ ولك أَن تقول وَيْحَكَ ووَيْحَ زيد، ووَيْلَكَ ووَيْلَ زيد، بالإِضافة، فتنصبهما أَيضاً بإِضمار فعل؛ وأَما قوله: فَتَعْساً لهم وبُعْداً لثمود، وما أَشبه ذلك فهو منصوب أَبداً، لأَنه لا تصح إِضافته بغير لام، لأَنك لو قلت فتَعْسَهُم أَو بُعْدَهم لم يصلح فلذلك افترقا. الأَصمعي: الوَيْلُ قُبُوحٌ، والوَيحُ تَرَحُّمٌ، ووَيْسٌ تصغيرها أَي هي دونها. أَبو زيد: الوَيْلُ هَلَكةٌ، والوَيْحُ قُبُوحٌ، والوَيْسُ ترحم. سيبويه: الوَيْلُ يقال لمن وقع في الهَلَكَة، والوَيْحُ زجر لمن أَشرف على الهَلَكة، ولم يذكر في الوَيْس شيئاً. ابن الفرج: الوَيْحُ والوَيْلُ والوَيْسُ واحد. ابن سيده: وَيْحَه كَوَيْلَه، وقيل: وَيْح تقبيح. قال ابن جني: امتنعوا من استعمال فِعْل الوَيْحِ لأَن القياس نفاه ومنع منه، وذلك لأَنه لو صُرِّف الفعل من ذلك لوجب اعتلال فائه كوَعَدَ، وعينه كباع، فتَحامَوا استعماله لما كان يُعْقِبُ من اجتماع إِعلالين، قال: ولا أَدري أَأُدْخِلَ الأَلفُ واللام على الوَيْح سماعاً أَم تَبَسُّطاً وإِدْلالاً؟ الخليل: وَيْس كلمة في موضع رأْفة واستملاح، كقولك للصبي: وَيْحَهُ ما أَمْلَحَه ووَيْسَه ما أَملحه نصر النحوي قال: سمعت بعضَ من يَتَنَطَّعُ بقول الوَيحُ رحمة؛ قال: وليس بينه وبين الويل فُرْقانٌ إِلا أَنه كأَنه أَلْيَنُ قليلاً، قال: ومن قال هو رحمة؛ يعني أَن تكون العرب تقول لمن ترحمه: وَيْحَه، رِثايَةً له. وجاءَ عن سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال لعَمَّارٍ: وَيْحَكَ يا ابن سُمَيَّةَ بُؤْساً لك تقتلك الفئةُ الباغية.الأَزهري: وقد قال أَكثر أَهل اللغة إِن الويل كلمة تقال لكل من وقع في هَلَكَة وعذاب، والفرق بين ويح وويل أَن وَيْلاً تقال لمن وقع في هَلَكَة أَو بلية لا يترحم عليه، وَيْح تقال لكل من وقع في بلية يُرْحَمُ ويُدْعى له بالتخلص منها، أَلا ترى أَن الويل في القرآن لمستحقي العذاب بجرائمهم: وَيْلٌ لكل هَمْزَةٍ ويْلٌ للذين لا يؤتون الزكاة ويل للمطففين وما أَشبهها؟ ما جاءَ ويل إِلا لأَهلِ الجرائم، وأَما وَيح فإِن النبي، صلى الله عليه وسلم، قالها لعَمَّار الفاضل كأَنه أُعْلِمَ ما يُبْتَلى به من القتل، فَتَوَجَّعَ له وترحم عليه؛ قال: وأَصل وَيْح ووَيْس ووَيْل كلمة كله عندي «وَيْ» وُصِلَتْ بحاءٍ مرة وبسين مرة وبلام مرة. قال سيبويه: سأَلت الخليل عنها فزعم أَن كل من نَدِمَ فأَظهر ندامته قال وَيْ، ومعناها التنديم والتنبيه. ابن كَيْسانَ: إِذا قالوا له: وَيْلٌ له، ووَيْحٌ له، ووَيْسٌ له، فالكلامُ فيهن الرفعُ على الابتداءِ واللام في موضع الخبر، فإِن حذفت اللام لم يكن إِلا النصب كقوله وَيْحَه ووَيْسَه.

### Türkçe

**وَيْح**: merhamet olarak söylenen bir kelime; yine **وَيْحَما** da (böyledir); **حُمَيْدُ بن ثور** dedi:
أَلا هَيّما مما لَقِيتُ وَهَيّما،
ووَيْحٌ لمن لم يَدْرِ ما هنَّ وَيْحَما

**الليث**: **وَيْحَ** denir; onun, kendisine bir belâ inen kimse için bir merhamet olduğu söylenir; bazen **ما** ile birlikte tek bir kelime kılınır ve **وَيْحَما** denir. Ve **وَيْحٌ**: acıma ve sızlanma kelimesidir; bazen övgü ve hayret mânasında da söylenir; o, mastar üzerine mansuptur; bazen merfû kılınır ve izafet yapılır ve izafet yapılmaz; denir: **وَيْحَ زيدٍ**, ve **وَيْحاً له**, ve **وَيْحٌ له**. **الجوهري**: **وَيْح** merhamet kelimesidir, **وَيْلٌ** azap kelimesidir; ve denildi: ikisi tek mânadadır; ve ikisi ibtidâ ile merfûdur; denir: **وَيْحٌ لزيد** ve **وَيْلٌ لزيد**; ve sana, **ويحاً لزيد** ve **ويلاً لزيد** demen mümkündür; böylece ikisini, bir fiili gizleyerek mansup kılarsın; sanki sen “Allah ona **وَيْحاً** ve **وَيْلاً** ve bunun benzerini ilzâm etsin” demişsin gibidir; ve sana, izafet ile **وَيْحَكَ** ve **وَيْحَ زيد** ve **وَيْلَكَ** ve **وَيْلَ زيد** demen mümkündür; böylece ikisini yine bir fiili gizleyerek mansup kılarsın; ama onun sözü: **فَتَعْساً لهم وبُعْداً لثمود** ve buna benzeyen şeyler ise ebediyen mansuptur; çünkü onun, **لام** olmaksızın izafeti sahih olmaz; zira sen **فتَعْسَهُم** yahut **بُعْدَهم** deseydin uygun olmazdı; bu yüzden ikisi ayrıldılar. **الأَصمعي**: **الوَيْلُ** çirkinleme, **الوَيحُ** acımadır; ve **وَيْسٌ** onun küçültmesidir; yani o, ondan aşağıdır. **أَبو زيد**: **الوَيْلُ** helâk oluş, **الوَيْحُ** çirkinleme, **الوَيْسُ** acımadır. **سيبويه**: **الوَيْلُ**, helâke düşen kimse için söylenir; **الوَيْحُ**, helâke yaklaşan kimse için bir azarlamadır; **الوَيْس** hakkında bir şey zikretmedi. **ابن الفرج**: **الوَيْحُ** ve **الوَيْلُ** ve **الوَيْسُ** birdir. **ابن سيده**: **وَيْحَه** **كَوَيْلَه** gibidir; ve denildi: **وَيْح** çirkinlemedir. **ابن جني** dedi: **الوَيْح** fiilini kullanmaktan kaçındılar; çünkü kıyas onu nefyetti ve ondan men etti; bu, şundan dolayıdır: eğer fiil ondan tasrif edilseydi, **وَعَدَ** gibi fâsının i‘lâli ve **باع** gibi aynının i‘lâli gerekirdi; böylece iki i‘lâlin toplanmasından doğacak şey sebebiyle onu kullanmaktan sakındılar; dedi: ve ben bilmiyorum: **الوَيْح** üzerine **الأَلفُ واللام** işitme yoluyla mı sokuldu, yoksa genişleme ve şımarma ile mi? **الخليل**: **وَيْس**; şefkat ve hoş bulma yerinde bir kelimedir; senin çocuğa sözün gibi: **وَيْحَهُ ما أَمْلَحَه** ve **وَيْسَه ما أَملحه**. **نصر النحوي** dedi: **الوَيحُ** “merhamettir” sözüyle yapmacıklık edenlerden bazısını işittim; dedi: onunla **الوَيْل** arasında bir ayrım yoktur; ancak o, sanki biraz daha yumuşaktır; dedi: “o merhamettir” diyen kimse; yani Arapların, acıdığı kimseye, ona ağıt yakarak **وَيْحَه** demesi (kastedilir). Ve efendimiz Allah’ın Resûlü’nden, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet geldi ki o, **عَمَّار**’a dedi: **وَيْحَكَ يا ابن سُمَيَّةَ بُؤْساً لك تقتلك الفئةُ الباغية**. **الأَزهري**: ve dil ehlinin çoğu dedi ki: **الويل**; helâk ve azap içine düşen her kimse için söylenen bir kelimedir; ve **ويح** ile **ويل** arasındaki fark şudur: **وَيْلاً**, helâk yahut belâ içine düşen, kendisine acınmayan kimse için söylenir; **وَيْح**, kendisine acınan ve ondan kurtulması için dua edilen her belâya düşen kimse için söylenir; görmüyor musun ki Kur’an’da **الويل**, suçları sebebiyle azabı hak edenler içindir: **وَيْلٌ لكل هَمْزَةٍ** ve **ويْلٌ للذين لا يؤتون الزكاة** ve **ويل للمطففين** ve benzerleri? **ويل** ancak suç ehli için geldi; ama **وَيح** ise, Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, onu faziletli **عَمَّار** için söyledi; sanki onun, öldürülme ile imtihan edileceği kendisine bildirilmişti de ona sızlandı ve ona acıdı; dedi: ve **وَيْح** ve **وَيْس** ve **وَيْل**’in aslı, benim yanımda, hepsi “**وَيْ**” kelimesidir; bir defa **حاء** ile, bir defa **سين** ile, bir defa **لام** ile birleştirildi. **سيبويه** dedi: onun hakkında **الخليل**’e sordum; o da zannetti ki her kim pişman olup pişmanlığını açığa vurursa **وَيْ** der; onun mânası pişman ettirme ve uyarmadır. **ابن كَيْسانَ**: onlara “**وَيْلٌ له**” ve “**وَيْحٌ له**” ve “**وَيْسٌ له**” denildiği zaman, bunlarda söz, ibtidâ üzerine ref‘dir; ve **اللام** haber yerindedir; eğer **اللام**’ı hazfedersen, ancak nasb olur; onun sözü gibi: **وَيْحَه** ve **وَيْسَه**.
