# ويح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%8A%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ويح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ويح

ويح لزيد، بالرفع، وويحا له بالنصب، كلمة رحمة، وويل كلمة عذاب، وقيل هما بمعنى واحد. وقال الأصمعي: الويل قبوح، والويح ترحم، وويس تصغيرها، أي هي دونها. وقال أبو زيد: الويل هلكة والويح قبوح، والويس ترحم. وقال سيبويه: الويل يقال لمن وقع في الهلكة، والويح زجر لمن أشرف في الهلكة. ولم يذكر في الويس شيئا. وقال ابن الفرج: الويح والويل والويس واحد. وقال ابن سيده: ويحه كويله، وقيل: ويح تقبيح. قال ابن جني: امتنعوا من استعمال فعل الويح، لأن القياس نفاه ومنع منه، وذلك لأنه لو صرف الفعل من ذلك لوجب إعلال فائه كوعد، وعينه كباع، فتحاموا استعماله لما كان يعقب من اجتماع إعلالين. قال ولا أدري أأخل الألف واللام على الويح سماعا أم تبسطا وإدلالا. وقال الخليل: ويس كلمة في موضع رأفة واستملاح، كقولك للصبي ويحه ما أملحه، وويسه ما أمحه. وقال نصر النحوي: سمعت بعض من يتنطع يقول: الويح رحمة، وليس بينه وبين الويل فرقان إلا أنه كان ألين قليلا. وفي التهذيب: قد قال أكثر أهل اللغة إن الويل كلمة تقال لكل من وقع في هلكة وعذاب، والفرق بين ويح وويل، أن ويلا تقال لمن وقع في هلكة أو بلية لا يترحم عليه، وويح تقال لكل من وقع في بلية يرحم ويدعى له بالتخلص منها. ألا ترى أن الويل في القرآن لمتحقي العذاب بجرائمهم، وأما ويح فإن النبي صلى الله عليه وسلم قالها لعمار:  ويحك يا ابن سمية بؤسا لك، تقتلك الفئة اباغية  كأنه أعلم ما يبتلى به من القتل فتوجع له وترحم عليه ورفعه على الابتداء، أي على أنه مبتدأ والظرف بعده خبره. قال شيخنا: والمسوشغ للابتداء بالنكرة التعظيم المفهوم من التنوين أو التنكير، أو لأن هذه الألفاظ جرت مجرى الأمثال، أو أقيمت مقام الدعاء، أو فيها التعجب دائما، أو لوضوحه، أو نحو ذلك مما يبديه النظر وتقتضيه قواعد العربية. ونصبه بإضمار فعل، وكأنك قلت: ألزمه الله ويحا، كذا في الصحاح واللسان. وفي الفائق للزمخشري، أي أترحمه ترحما. وزاد في الصحاح: وأما قولهم: فتعسا لهم، وبعدا لثمود، وما أشبه ذلك فهو منصوب أبدا لأنه لا تصح لإضافته بغير لام، لأضنك لو قلت فتعسهم أو بعدهم لم يصلح، فلذلك افترقا. ولك أن تقول: ويح زيد وويحه، وويل زيد وويله. بالإضافة، نصبهما به، أي بإضمار الفعل أيضا، كذا في الصحاح، وربما جعل مع ما كلمة واحدة. وقيل: ويحما زيد بمعناه، أي هي مثل ويح كلمة ترحم قال حميد ابن ثور:
  ألا هيما مما لقيت وهـيمـا                      وويح لمن لم يدرماهن ويحما

  ووجدت في هامش الصحاح ما نصه: لم أجده في شعره. أو أصله أضي أصل ويح وي، وكذلك ويس وويل وصلت بحاء مرة فقيل ويل وستأتي، وبباء مرة فقيل ويب، وقد تقدم، وبسين مرة فقيل ويس، كما سيأتي، وسيأتي الكلام عليها في محلها. وكذا ويك، وويه وويح. قال سيبويه: سألت الخليل عنها فزعم أن كل من ندم فأظهر ندامته قال: وي، ومعناها التنديم والتنبيه. قال ابن كيسان: إذا قالوا ويل له وويح له، وويس له، فالكلام فيهن الرفع على الابتداء، واللام في موضع الخبر، فإن حذفت اللام لم يكن إلا النصب كقوله: ويحه وويسه.

### Türkçe

**ويح** Zeyd’e; ref‘ ile. Ve ona **ويحا**; nasb ile. (Bu) bir merhamet kelimesidir. Ve **ويل** bir azap kelimesidir. Ve denildi ki: ikisi bir mânâdadır. El-Asma‘î dedi: **الويل** çirkinleştirmedir; **الويح** merhamet etmektir; **ويس** onun küçültmesidir; yani o, ondan aşağıdır. Ebû Zeyd dedi: **الويل** helâktir; **الويح** çirkinleştirmedir; **الويس** merhamettir. Sîbeveyh dedi: **الويل** helâke düşene söylenir; **الويح** helâke yaklaşana (yönelik) bir azarlamadır. Ve **الويس** hakkında bir şey zikretmedi. İbnü’l-Ferec dedi: **الويح** ve **الويل** ve **الويس** birdir. İbn Sîde dedi: Onun **ويحه**’si, onun **ويله**’si gibidir. Ve denildi ki: **ويح** çirkinleştirmedir. İbn Cinnî dedi: **الويح** fiilini kullanmaktan kaçındılar; çünkü kıyas onu nefyetti ve ondan men etti. Bu da şundandır: Çünkü fiil o (kalıptan) çekimlenseydi, **وعد** gibi fâ’sının i‘lâli ve **باع** gibi ‘aynının i‘lâli gerekirdi; iki i‘lâlin birleşmesinden doğacak şey sebebiyle onu kullanmaktan sakındılar. Dedi: Bilmiyorum; **الويح** üzerine **الألف واللام**’ı semâ‘ ile mi soktular, yoksa genişlik ve şımarıklıkla mı. Halîl dedi: **ويس**; şefkat ve hoş bulma yerinde bir kelimedir; senin çocuğa “**ويحه** ne kadar hoş!” demen gibi; ve “**ويسه** ne kadar çirkin!” (demen gibi). Nasr en-Nahvî dedi: Laf ebeliği yapanlardan birini işittim; diyordu ki: **الويح** rahmettir; onunla **الويل** arasında bir fark yoktur, ancak o biraz daha yumuşaktı. **التهذيب**’de: Dil ehlinin çoğu demiştir ki: **الويل**; helâk ve azaba düşen herkes için söylenen bir kelimedir. **ويح** ile **ويل** arasındaki fark şudur: **ويلا**; kendisine merhamet edilmeyen bir helâke veya belâya düşene söylenir; **ويح** ise; merhamet edilen ve ondan kurtulması için kendisine dua edilen bir belâya düşen herkes için söylenir. Görmez misin ki: Kur’ân’da **الويل**, suçlarıyla azabı hak edenler içindir. Ama **ويح**; Nebî صلى الله عليه وسلم onu Ammâr’a söylemiştir: “**ويحك** ey Sümeyye’nin oğlu; yazıklar olsun sana; seni azgın topluluk öldürecek.” Sanki onun, öldürülmekten başına gelecek şeyi bildirdi; ona acıdı ve ona merhamet etti. Ve onu ibtidâ üzerine ref‘ etti; yani onun mübtedâ olması üzere; ve ondan sonraki zarf onun haberidir. Şeyhimiz dedi: Nekire ile ibtidâya sevk eden; tenvîn veya nekireden anlaşılan tazimdir; yahut bu lafızlar mesellerin yürüdüğü yere yürütülmüştür; yahut dua makamına konulmuştur; yahut onda daima taaccüb vardır; yahut onun açıklığı sebebiyledir; yahut nazarın ortaya koyduğu ve Arapçanın kaidelerinin gerektirdiği bunun benzeri şeylerdendir. Onun nasbı, bir fiilin izmarıyladır; sanki sen “Allah ona **ويحا**’yı ilzâm etsin” demiş gibisin; **الصحاح** ve **اللسان**’da böyledir. Zemahşerî’nin **الفائق**’inde: yani “ona merhamet ederim; bir merhamet edişle.” Ve **الصحاح**’ta artırdı: “Ama onların ‘**فتعسا لهم**’ ve ‘**بعدا لثمود**’ ve bunun benzeri sözleri ise; ebediyen mansubdur; çünkü lâm olmaksızın izâfesi sahih olmaz; zira sen ‘**فتعسهم**’ veya ‘**بعدهم**’ desen uygun olmaz; bu sebeple ayrıldılar.” Ve senin için şunu demen vardır: **ويح زيد** ve **ويحه**; ve **ويل زيد** ve **ويله**. İzâfe ile; ikisini de onunla nasb eder; yani yine fiilin izmarıyla; **الصحاح**’ta böyledir. Ve bazen **ما** ile birlikte tek kelime kılındı. Ve denildi ki: **ويحما زيد** onun mânâsındadır; yani o, merhamet kelimesi olan **ويح** gibidir. Humeyd b. Sevr dedi:

  ألا هيما مما لقيت وهـيمـا                      وويح لمن لم يدرماهن ويحما

Ve **الصحاح**’ın hâmişinde metni şu olanı buldum: “Onu onun şiirinde bulmadım.” Veya aslı; **ويح**’ın aslı **وي**’dir. Kezâ **ويس** ve **ويل**; bir defa **حاء** ile birleştirildi de **ويل** denildi; ileride gelecek. Ve bir defa **باء** ile (birleştirildi) de **ويب** denildi; geçmişti. Ve bir defa **سين** ile (birleştirildi) de **ويس** denildi; ileride geleceği gibi. Ve bunun üzerine söz, yerinde gelecektir. Kezâ **ويك** ve **ويه** ve **ويح**. Sîbeveyh dedi: Halîl’e onun hakkında sordum; o da zannetti ki: Her kim pişman olur da pişmanlığını açığa vurursa “**وي**” der; onun mânâsı pişman ettirme ve uyarmadır. İbn Keysân dedi: Onlar “**ويل له**” ve “**ويح له**” ve “**ويس له**” dediklerinde; bunlarda söz, ibtidâ üzerine ref‘dir; ve lâm, haber yerindedir. Lâmı hazf edersen, ancak nasb olur; onun “**ويحه**” ve “**ويسه**” sözü gibi.
