# ويس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%8A%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ويس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ويس

وَيْسُ: كلمة في موضع رأْفة واسْتِمْلاحٍ كقولك لصبي: وَيْسَه ما أَمْلَحَه والوَيْح والوَيْس: بمنزلة الوَيْل في المعنى. وَوَيْسٌ له أَي ويل، وقيل: ويْسٌ تصغير وتحقير، امتنعوا من استعمال الفعل من الوَيْس لأَن القياس نفاه ومنع منه، وذلك أَنه لو صِّرِّف منه فعل لوجب اعتلال فائه وعدم عينه كَباعَ، فَتَحامَوا استعماله لِمَا كان يُعْقِب من اجتماع إِعلالين؛ هذا قول ابن جني، وأَدخل الأَلف واللام على الوَيْس، قال ابن سيده: فلا أَدري أَسَمِع ذلك أَم هو منه تبسُّط وإِدْلال. وقال أَبو حاتم في كتابه: أَما وَيْسَك فإِنه لا يقال إِلا للصبيان، وأَما وَيْلَك فكلام فيه غِلَظ وشَتْم، قال اللَّه تعالى للكفار، وَيْلَكُم لا تَفْتَروا على اللَّه كَذِباً؛ وأَما وَيْح فكلام ليِّن حسن، قال: ويروى أَن وَيْح لأَهل الجنة ووَيْل لأَهل النار، قال أَبو منصور: وجاء في الحديث عن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، ما يدل على صحة ما قال، قال لعَمَّار: ويْح ابن سُمَيَّة تقتله الفِئَة الباغية وذكر ابن الأَثير قال في الحديث قال لعمار: وَيْسَ ابن سُمَيَّة، قال: وَيْس كلمة تقال لمَنْ يُرْحَم ويُرْفَق به مثل وَيْح، وحكمُها حكمُها. وفي حديث عائشة، رضي اللَّه عنها، أَنها ليلة تَبِعت النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، وقد خرج من حُجْرتها لَيْلاً فنظر إِلى سوادها فَلحِقها وهو في جوف حُجْرتها فوجد لها نَفَساً عالياً، فقال: وَيْسها ماذا لَقِيت
(* قوله «ماذا لقيت» الذي في النهاية ما لقيت.)
الليلة؟ ولقي فلان وَيْساً أَي ما يريد؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: عَصَتْ سَجَاحِ شَبَثاً وقَيْسَا،
ولَقِيَتْ مِنَ النِّكاحِ وَيْسَا
قال: معناه أَنها لقيت منه ما شاءت، فالوَيْس على هذا هو الكثير. وقال مرَّة: لَقِي فلانٌ وَيْساً أَي ما لا يريد، وفسر به هذا البيت أَيضاً. قال أَبو تراب: سمعت أَبا السَّمَيْدَع يقول في هذه الثلاثة إِنها بمعنى واحد. وقال ابن السكيت في الأَلفاظ إِن صحَّ له: يقال وَيْسٌ له فَقْرٌ له. والوَيْسُ: الفقر. يقال: أُسْه أَوساً أَي شُدَّ فَقْره.

### Türkçe

وَيْسُ: merhamet ve sevimli bulma yerinde bir kelimedir; senin bir çocuğa “**وَيْسَه**! onu ne kadar sevimli!” demen gibi. Ve **الوَيْح** ve **الوَيْس**: anlamda **الوَيْل** menzilesindedir. Ve “**وَوَيْسٌ** له” yani: “**ويل**”. Ve denildi ki: **ويْسٌ** küçültme ve tahkirdir; **الوَيْس**’ten fiilin kullanılmasından kaçındılar; çünkü kıyas onu nefyetti ve ondan men etti; bu da şudur: ondan bir fiil çekimlenseydi, **باعَ** gibi, fâ’sının i‘lâli ve ‘aynının düşmesi gerekirdi; böylece, iki i‘lâlin birleşmesinden doğacak şey sebebiyle onun kullanılmasından sakındılar; bu, İbn Cinnî’nin sözüdür. Ve **الوَيْس** üzerine elif-lâmı soktu. İbn Sîde dedi ki: artık bilmiyorum, bunu işitti mi, yoksa bu ondan bir genişleme ve nazlanma mıdır. Ebû Hâtim kitabında dedi ki: “**وَيْسَك**”e gelince, o ancak çocuklara söylenir; “**وَيْلَك**”e gelince, onda kabalık ve sövme vardır; Allah Teâlâ kâfirlere dedi: “**وَيْلَكُم**! Allah’a karşı yalan uydurmayın”; “**وَيْح**”e gelince, o yumuşak, güzel bir sözdür. Dedi ki: rivayet olunur ki **وَيْح** cennet ehli içindir, **وَيْل** cehennem ehli içindir. Ebû Mansûr dedi ki: Nebî’den, sallallahu aleyhi ve sellem, hadiste, onun dediğinin sıhhatine delâlet eden şey geldi; Ammâr’a dedi: “**ويْح** İbn **سُمَيَّة**! seni bâğî fırka öldürecek.” İbnü’l-Esîr zikretti; dedi ki: hadiste, Ammâr’a dedi: “**وَيْسَ** İbn **سُمَيَّة**.” Dedi ki: **وَيْس** merhamet edilen ve kendisine yumuşak davranılan kimse için söylenen bir kelimedir; **وَيْح** gibi; ve onun hükmü onun hükmüdür. Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: o, bir gece, Nebî’yi, sallallahu aleyhi ve sellem, takip etti; o, geceleyin hücresinden çıkmıştı; onun karaltısına baktı; derken ona yetişti, o hücresinin içinde iken; onun yüksek bir nefesini buldu; dedi ki: “**وَيْسها**! bu gece neye uğradın?”

(* “ماذا لقيت” sözü: Nihâye’de olan “ما لقيت”tir.)

Ve falan kimse **وَيْساً** ile karşılaştı, yani: istemediği şeyle. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin inşâd ettiği sözü:

عَصَتْ سَجَاحِ شَبَثاً وقَيْسَا،
ولَقِيَتْ مِنَ النِّكاحِ وَيْسَا

Dedi ki: manası, ondan dilediği şeyi bulduğudur; şu hâlde **الوَيْس** bu üzere çok olandır. Ve bir defa dedi ki: falan kimse **وَيْساً** ile karşılaştı, yani: istemediği şeyle; ve bu beyti de bununla tefsir etti. Ebû Turâb dedi ki: Ebû’s-Semeyda‘’ın bu üçü hakkında, onların tek bir anlamda olduğunu söylediğini işittim. İbnü’s-Sikkît, eğer ona sahih ise, **الأَلفاظ**’da dedi ki: “**وَيْسٌ** له” denir; yani: onun için fakirlik vardır. Ve **الوَيْسُ**: fakirliktir. Denir ki: “**أُسْه** أَوساً” yani: onun fakirliği şiddetlendi.
