# ويو (و-ي-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%8A%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - ي - و
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

أَهْملَهُ الجَوْهري هنا وأَوْرَدَ أَحْكامَه في الحُرُوفِ اللّيِّنةِ .
وهو ( حَرْفُ هِجاءٍ ) مَجْهور يكونُ أَصْلاً وبدلاً وزائداً .
وقال الخَليلُ : شَفَويٌّ يَحْصَل مِن انْطِباقِ الشَّفَتَيْن جِوَار مَخْرج الفاءِ ؛ قد تقدَّمَ ما يَتَعلّق به في أَوَّل هذا البابِ .
( ويقالُ : وَوٌ ثُنائِيّةً ) ، هكذا في النسخ ، ونَصُّ المُحْكم : الواوُ مِن حُروفِ المُعْجم ، وَوَوٌ حَرْفُ هِجاءٍ ، *!وواوٌ : حَرْفُ هجاءٍ .
وليسَتِ الواوان فيهما للعَطْفِ كما زَعَمَه المصنِّفُ ، وإنَّما هُما لُغتانِ وَوَوَّ وَوَاوٌ ، ولم أَرَ أَحداً قالَ فيه وَوٌ ثُنائِيَّة ، وإنَّما هي ثلاثِيةٌ في الوَجْهَيْن ، فتأمَّل ذلكَ حقّ التأمّل وأَنْصِف .
( *!والواوُ مُؤَلَّفَةٌ مِن واوٍ وياءٍ وواوٍ ) هذا هو المُختارُ عنْدَ أَئِمَّة الصَّرْف ، وذلكَ لأنَّ ألفَ *!الواوِ لا تكونُ إلاَّ مْنْقلِبَة ، فإذا كانت كَذلكَ فلا تَخْلو مِن أَنْ تكونَ عن الواوِ أَو عن الياءِ ، ولا تكونُ عن الواوِ لأنَّه إن كانَ كَذلكَ كانتْ حُرُوفُ الكَلمةِ واحِدَةً ، ولا نَعْلم ذلكَ في الكلامِ البَتَّة إلاَّ بَبَّة وما عُرِّب كالكَكِّ ، فإذا بَطلَ انْقِلابها عن الواوِ ثَبَت أَنّه عن الياءِ فخرَجَ إلى بابِ وعَوْت على الشَّذوذِ .
وحَمَلَها أبو الحَسَن الأَخْفش على أَنَّها مُنْقلبَةٌ عن *!واوٍ ، واستدلَّ على ذلكَ بتَفْخيمِ العَرَب إيَّاها وأَنَّه لم تُسْمَع الإمالَةُ فيها ، فقَضَى لذلكَ بأنَّها مِن الواوِ وجَعَلَ حُرُوفَ الكَلمةِ كُلّها *!واوات .
قال ابنُ جنِّي : ورأَيْت أَبا عليَ يُنْكِر هذا القولَ ويَذْهب إلى أنَّ الألفَ فيها مُنْقلِبَة عن ياءٍ ، واعْتَمَدَ ذلكَ

على أَنَّه إن جَعَلها من الواوِ كانتِ العَيْن والفاءُ واللامُ كُلّها لَفْظاً واحداً ، قال أَبو عليِّ : وهو غَيْر مَوْجود .
قال ابنُ جنِّي : فعدلَ إلى القَضاءِ بأَنَّها من الياءِ ، قالَ : ولستُ أَرَى بما أَنْكَره أَبو عليَ على أَبي الحَسَن بأْساً ، وذلكَ أنَّ أَبا عليَ وإن كَره ذلكَ لئَلاّ تَصِيرَ حُرُوفُه كُلُّها واواتٍ ، فإنَّه إذا قَضَى بأنَّ الأَلفَ من ياءٍ لتَخْتَلِف الحُرُوفُ فقد حَصَل بعدَ ذلكَ معه لَفْظ لا نَظِير له ، ألا تَرى أَنَّه ليسَ في الكلامِ حَرْف فاؤُه واوُ ولامُه واوُ إلاَّ قَوْلنا واو ؟ فإذا كانَ قَضاؤُه بأنَّ الألفَ من ياءٍ لا يُخْرِجُه مِن أَنْ يكونَ الحَرْف فَذًّا لا نَظِيرَ له ، فقَضاؤُه بأنَّ العينَ واوٌ أَيْضاً ليسَ بمُنْكَر ، يُعَضِّدُ ذلكَ شَيئْان : أَحَدُهما : ما وصَّى به سيبويه مِن أَنَّ الألفَ إذا كانتْ في موضِعِ العَيْن فأَنْ تكونَ مُنْقلبةً عن الواوِ أَكْثَرُ مِن أَنْ تكونَ مُنْقلبةً عن الياءِ ، والآخَرُ : ما حكَاهُ أَبو الحَسَن مِن أَنَّه لم يُسْمَع عنهم فيها الإِمالَةُ ، وهذا أيْضاً يؤكِّدُ أنَّها من الواوِ ؛ قالَ : فلأجْل ما ذَكَرْناه مِن الاحْتِجاجِ لمذْهبِ أَبي عليَ تَعادَلَ عنْدَنا المَذْهبان أَو قَرُبا مِن التّعادل ، انتَهَى .
وقال الكِسائي : ما كانَ من الحُرُوف على ثلاثَةِ أَحْرُفٍ وسَطُه أَلِف ففي فِعْلِه لُغَتانِ الواو والياء كقَوْلكَ دَوَّلْت دالاً وقَوَّفْت قافاً أَي كَتَبْتهما ، إلاَّ الواو فإنَّها بالياءِ

لا غَيْر لكثْرةِ الواواتِ ، تقولُ فيها وَيَّيْتُ واواً حَسَنَةً ؛ وغَيْرُ الكِسائي يقولُ : أَوَّيْتُ .
وقال الخليلُ : وَجَدْتُ كلَّ واوٍ وياءٍ في الهِجاءِ لا يعتمدُ على شيءٍ بعْدَها يرجَعُ في التَّصْريفِ إلى الياءِ نَحْو ياء وفاء وطاء ونحوها .
قُلْتُ : حكَى ثَعْلَب *!وَوَّيْتُ واواً حَسَنَةً عَمِلْتها ، فإنْ صَحَّ هذا جازَ أَن تكونَ الكَلمةُ مِن *!واوٍ *!وواوِ وياء ، وجازَ أَن تكونَ مِن واوٍ وواو *!وواو ، فكان الحُكْم على هذا *!وَوَّوْت غَيْر أنَّ مُجاوَزَةَ الثَّلاثة قَلبت الواوَ الأخيرَةَ ياءً .
( وتُذْكَرُ أَقْسامُها في الحُروفِ الليِّنَةِ ) إن شاءَ اللهاُ تعالى .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
الواوُ : اسْمٌ للبَعيرِ الفالجِ ، قالَهُ الخليلُ وأَنْشَدَ :
وكم محتذٍ أَغْنَيْته بَعد فَقْرِه
فآب *!بواوٍ جمة وسوامِكذا في البَصائِرِ للمصنّفِ ، ونقلَهُ شيْخنا عن البرماوي في شرْحِ الّلامِيّة وفَسّره فقالَ : هو الذي ليسَ له سَنامٌ .
والنِّسْبَةُ إلى الواوِ : وَاوِيٌّ ، ويقالُ هذه قَصِيدَةٌ *!واوِيَّةٌ إذا كانتْ على الواوِ ، وتَحْقيرُها *!ووِيَّةٌ ، ويقالُ أُوَيَّةٌ ، ويقالُ : واو مواوأة وهَمَزُوها كَراهَة اتِّصالِ الواوات .
ويقالُ : كلمةٌ مأَوَّاةٌ كمُعَوَّاةٍ أَي مَبْنِيَّةٌ من بناتِ الواوِ ويقالُ أَيْضاً : مُوَيَّاةٌ مِن بناتِ الواوِ ، ومُيَوَّاةٌ مِن بناتِ الياءِ .
وجَمْعُها على أَفْعالٍ أَوَّاءٌ في قولِ مَنْ جَعَلَ أَلَفَها مُنْقلِبَةً عن واوٍ ، وأَصْلُها أَوَّاوٌ فلمَّا وَقَعَتْ الواوُ

طرفاً بعْدَ أَلفٍ زائِدَةٍ قُلِبت ألفاً ، ثم قُلِبَت تلكَ الألفُ هَمْزةً . وإن جَمَعْتها على أَفْعُلٍ قُلْتَ أَوَ ، وَأصْلُها *!أَووّوٌ ، فلمَّا وَقَعَتِ الواوُ طَرفاً مَضْموماً ما قَبْلَها أبدلَ من الضمَّةِ كَسْرةً ومِن الواوِ ياءً ، وقلت أَوَ كأَدْلٍ وأحْقٍ .
وفي قولِ مَنْ جَعَلَ أَلِفَها مُنْقلبةً عن ياءٍ يقولُ في جَمْعه على أَفْعالٍ أَيَّاءً ، وأَصْلُها عنْدَه أَوْياءٌ ، فلمَّا اجْتَمَعَتِ الواوُ والياءُ وسُبِقَتِ الواوُ بالسكونِ قُلِبَتِ الواوُ ياءً وأُدْغمت في الياءِ التي بعْدَها ، فصارَت أَيَّاء كما تَرى ، وعلى أَفْعُل آيَ وأَصْلُها أوْيُوٌ ، فلمَّا اجْتَمَعَتِ الواوُ والياءُ وسبقت الواوُ بالسكونِ قُلِبت الواوُ ياءً وأُدْغمت الأُولى في الثانيةِ فصارَتْ أَيُّوٌ فلَمَّا وقعت الواو طرفاً مَضْموماً ما قَبْلَها أُبدِلَ مِن الضمَّة كسْرةً ومن الواو ياءً ، فصارَ التَّقديرُ أَيْييٌّ ، فلمَّا اجْتَمَعَتْ ثلاثُ يا آتٍ ، والوُسْطَى منهنَّ مَكْسورَةٌ ، حُذِفت الياءُ الأخيرَةُ فصارَ أَييٍ كأَدْلٍ .
ويقالُ *!وَوَّيْتُ *!واواً حَسَنَةً ؛ قالَهُ الكِسَائي .
وحكَى ثَعْلَب عن بعضِهم : أَوَّيْتُ ، وقد تقدَّمَ .
*!والواو الدِّمَشْقي شاعِرٌ ، هو أَبو الفَرَجِ محمدُ بنُ أَحمدَ الغسَّاني .
والواوا . صِياحُ ابنِ آوَى .

##### Türkçe

Cevherî onu burada ihmal etti ve hükümlerini yumuşak harflerde zikretti.
Ve o, (bir heceleme harfi)dir; meçhur olup asıl, bedel ve زائد olur.
Halîl dedi ki: Dudaksıl(dır); iki dudağın kapanmasından, **الفاء**’nın mahrecinin civarında meydana gelir; onunla ilgili olan, bu babın evvelinde geçmişti.
(“İkili olarak: **وَوٌ** denir”), nüshalarda böyle(dir); **المحكم**’in nassı ise: **الواو** mu‘cem harflerindendir; **وَوَوٌ** bir heceleme harfidir; ve **واوٌ**: bir heceleme harfidir.
İkisindeki iki **الواو** atıf için değildir; musannifin zannettiği gibi değil; ancak onlar iki lugattır: **وَوَوَّ** ve **وَوَاوٌ**. Ve ben, onda “ikili **وَوٌ**” diyen hiçbir kimse görmedim; ancak o, iki vecihte de üçlüdür; öyleyse bunu hakkıyla teemmül et ve insaf et.
(**الواوُ** “**واوٍ** ve **ياءٍ** ve **واوٍ**’dan müelleftir”) Bu, sarf imamları nezdinde muhtardır. Bu da şundan dolayıdır: **الواو**’nun elifi ancak münkalibe olur; böyle olunca da, **الواو**’dan yahut **الياء**’dan olması dışında kalmaz. Ve **الواو**’dan olmaz; çünkü eğer böyle olsaydı kelimenin harfleri bir olurdu; ve biz bunu sözde asla bilmeyiz; ancak **بَبَّة** ve **الكَكِّ** gibi Arapçalaştırılmış olan(lar) hariç. Öyleyse onun **الواو**’dan inkılabı bâtıl olunca, onun **الياء**’dan olduğu sabit oldu; böylece şâzlık üzere **وعَوْت** babına çıktı.
Ebü’l-Hasen el-Ahfeş onu, onun **واوٍ**’dan münkalibe olduğu üzerine حمل etti; buna, Arapların onu kalınlaştırmasıyla ve onda imâlenin işitilmemiş olmasıyla istidlâl etti; böylece onun **الواو**’dan olduğuna hükmetti ve kelimenin harflerinin hepsini **واوات** kıldı.
İbn Cinnî dedi ki: Ebû Ali’yi bu sözü inkâr ederken gördüm ve elfin onda **ياءٍ**’dan münkalibe olduğuna giderdi; ve bunu, şuna dayanarak benimsedi: Eğer onu **الواو**’dan kılsa, **العين** ve **الفاء** ve **اللام** lafzen bir olurdu. Ebû Ali dedi ki: Ve bu mevcut değildir.
İbn Cinnî dedi ki: Böylece onun **الياء**’dan olduğuna hükmetmeye yöneldi. Dedi ki: Ebû Ali’nin Ebü’l-Hasen’e inkâr ettiği şeyde bir beis görmüyorum. Bu da şundandır: Ebû Ali, onun harflerinin hepsinin **واوات** olmasından hoşlanmadıysa da, elfin **ياءٍ**’dan olduğuna hükmederse harfler ihtilaf etsin diye; bundan sonra onunla birlikte yine benzeri olmayan bir lafız hâsıl olmuştur. Görmüyor musun ki sözde, fâsı **واو** ve lâmı **واو** olan bir harf yoktur; ancak bizim “**واو**” sözümüz hariç. Öyleyse onun elfin **ياءٍ**’dan olduğuna hükmü, onu benzeri olmayan tekil bir harf olmaktan çıkarmazsa, onun **العين**’ın da **واو** olduğuna hükmü de inkâr edilecek değildir. Bunu iki şey destekler: Birincisi: Sîbeveyh’in tavsiye ettiği şey; elfin **العين** mevkiinde olduğunda, **الواو**’dan münkalibe olmasının, **الياء**’dan münkalibe olmasından daha çok olması. İkincisi: Ebü’l-Hasen’in naklettiği şey; onlardan onda imâlenin işitilmemiş olması. Bu da onun **الواو**’dan olduğunu teyit eder. Dedi ki: Bizim zikrettiğimiz, Ebû Ali’nin mezhebi için ihticac sebebiyle, iki mezhep nezdimizde denk oldu yahut dengeye yaklaştı. Bitti.
Kisâî dedi ki: Harflerden üç harf üzere olan ve ortası elif olan şeyde, fiilinde iki lugat vardır: **الواو** ve **الياء**; senin “**دَوَّلْت** **دالاً**” ve “**قَوَّفْت** **قافاً**” demen gibi; yani ikisini yazdım. Ancak **الواو** müstesna; çünkü onda yalnız **الياء** iledir; **الواوات**ın çokluğundan dolayı. Onda “Güzel bir **واواً** yaptım” diye **وَيَّيْتُ** dersin; Kisâî’den başkası ise “**أَوَّيْتُ**” der.
Halîl dedi ki: Heceleme içinde her **واوٍ** ve **ياءٍ**’yı buldum ki, kendisinden sonra bir şeye dayanmaz; tasrifte **الياء**’ya döner; **ياء** ve **فاء** ve **طاء** ve benzerleri gibi.
Ben dedim ki: Sa‘leb “Onu yaptım” mânasında “Güzel bir **واواً** **وَوَّيْتُ**” diye hikâye etti. Eğer bu sahih olursa, kelimenin **واوٍ** ve **واوٍ** ve **ياء**’dan olması caiz olur; ve **واوٍ** ve **واوٍ** ve **واو**’dan olması da caiz olur. Böyle olunca hüküm, bu üzere **وَوَّوْت** olur; ancak üçü aşma, son **الواو**’yu **ياءً**’ya çevirdi.
(Onun kısımları yumuşak harflerde zikredilecektir) inşallahü teâlâ.
Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**الواوُ**: felçli deve için bir isimdir; Halîl söyledi ve şu beyti inşad etti:
وكم محتذٍ أَغْنَيْته بَعد فَقْرِه
فآب **بواوٍ** جمة وسوامِ
Musannifin **البَصائِر**’inde böyle(geçer); şeyhimiz onu, **الّلامِيّة** şerhinde Bermâvî’den nakletti ve tefsir etti; dedi ki: O, hörgücü olmayan kimsedir.
**الواو**’ya nisbet: **وَاوِيٌّ**’dir. Ve “Bu bir **واوِيَّةٌ** kasidedir” denir; eğer **الواو** üzere ise. Ve onun tahkiri **ووِيَّةٌ**’dir; ve **أُوَيَّةٌ** denir. Ve “**واو** (için) **مواوأة**” denir; ve **الواوات**ın bitişmesinin kerih görülmesinden dolayı onu hemzelediler.
Ve “**مأَوَّاةٌ** kelime” denir; **مُعَوَّاةٍ** gibi; yani **الواو** kızlarından bina edilmiştir. Ve ayrıca denir: **مُوَيَّاةٌ** **الواو** kızlarındandır; ve **مُيَوَّاةٌ** **الياءِ** kızlarındandır.
Onun cem‘i, elfinin **واوٍ**’dan münkalibe olduğunu kılanın sözüne göre **أَفْعالٍ** üzere **أَوَّاءٌ**’dır. Aslı **أَوَّاوٌ** idi; **الواو** زائد bir eliften sonra uçta vâki olunca, elif’e çevrildi; sonra o elif hemze’ye çevrildi. Eğer onu **أَفْعُلٍ** üzere cem‘ edersen **أَوَ** dersin; aslı **أَووّوٌ**’dur. **الواو** uçta, öncesi dammeli olarak vâki olunca, dammeden kesreye ve **الواو**’dan **ياءً**’ya bedel kıldı; ve **أَوَ** dedin; **أَدْلٍ** ve **أحْقٍ** gibi.
Elfinin **ياءٍ**’dan münkalibe olduğunu kılanın sözüne göre, onu **أَفْعالٍ** üzere cem‘inde **أَيَّاءً** der; aslı onun yanında **أَوْياءٌ**’dır. **الواو** ile **الياء** birleşince ve **الواو** sükûn ile önce gelince, **الواو** **ياءً**’ya çevrildi ve kendisinden sonraki **الياء**’ya idğam edildi; böylece gördüğün gibi **أَيَّاء** oldu. Ve **أَفْعُلٍ** üzere **آيَ** (der); aslı **أوْيُوٌ**’dur. **الواو** ile **الياء** birleşince ve **الواو** sükûn ile önce gelince, **الواو** **ياءً**’ya çevrildi ve birincisi ikincisine idğam edildi; böylece **أَيُّوٌ** oldu. Sonra **الواو** uçta, öncesi dammeli olarak vâki olunca, dammeden kesreye ve **الواو**’dan **ياءً**’ya bedel kılındı; böylece takdir **أَيْييٌّ** oldu. Üç **ياء** bir araya gelince ve ortancası kesreli olunca, son **الياء** hazfedildi; böylece **أَييٍ** oldu; **أَدْلٍ** gibi.
“Güzel bir **واواً** **وَوَّيْتُ**” denir; Kisâî söyledi.
Sa‘leb, bazılarından “**أَوَّيْتُ**” diye hikâye etti; ve geçmişti.
**الواو الدِّمَشْقي** bir şairdir; o, Ebü’l-Ferec Muhammed b. Ahmed el-Gassânî’dir.
**الواوا**: İbn Âvâ’nın çığlığıdır.
