# وي — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%8A/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: وي

وي
وي - وَيْكَأَنَّ - وَيْكَأَنَّهُ

وَيْ: لفظ استحسار ويأس
وَيْكَأَنَّ: أصلها وي كأنَّ:
وَيْكَأَنَّهُ
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور باليأس والقنوط وفقد الأمل"، وهي:
بَلَسَ - يَبْلُسُ، وَالَ - يَوِيْلُ - وَيْل، يَئِسَ - يَيْئَسُ، ويكأن، قَنَطَ - يَقْنَطُ، مَجُسَ - يَمْجُسُ

	﴿وأصبح الذين تمنوا مكانه بالأمس يقولون ويكأن الله يبسط الرزق لمن يشاء من عباده ويقدر لولا أن من الله علينا لخسف بنا ويكأنه لا يفلح الكافرون(82)﴾ القصص

ملخص اللسان
1. وَيْ: كلمة تعَجُّب
2.     وَيْ يُكْنَى بها عن الوَيْل،
3.      ويْكَأَنَّ الله يَبْسُطُ الرِّزْقَ لمن يشاء؛ فزعم سيبويه أَنها  وَيْ مفصولة من كأَن
4.     في قوله تعالى، ويْكأَنه لا  يُفْلِح الكافرون: وقال بعضهم أَما تَرى أَنه لا يُفلح الكافرون
5.     وأَن القوم تنبهوا فقالوا وي متندّمين على ما سلف منهم.
6.     وكُلُّ من  تَنَدَّم أَو نَدِمَ فإِظهارُ ندامته أَو تَنَدُّمُه أَن يقول وَيْ،
7.     كما  تُعاتِب الرجل على ما سلف فتقول: كأَنَّك قصدت مكروهي، فحقيقة الوقوف  عليها وَيْ هو أَجود.
8.     وفي كلام العرب: وي معناه التنبيه والتندم،
لسان العرب
● -   ويا: وَيْ: كلمة تعَجُّب، وفي المحكم: وَيْ حرف معناه التعجب. يقال:  وَيْ كأَنه، ويقال: وَيْ بِك يا فلانُ، تهديد، ويقال: وَيْكَ ووَيْ لعبدِ  الله كذلك؛ وأَنشد الأَزهريّ:  وَيْ لامِّها من دوِيِّ الجَوِّ طالِبة،  ولا كهذا الذي في الأَرضِ مَطْلُوبُ  قال: إِنما أَراد وَيْ مفصولة من اللام ولذلك كسر اللام. وقال غيره:  ويْلُمِّه ما أَشدَّه بضم اللام، ومعناه وَيْلُ أُمِّه فحذف همزة أُمّ  واتصلت اللام بالميم لما كثرت في الكلام. وقال الفراء: يقال إنه لَوَيْلُمِّه  من الرجال وهو القاهِرُ لقِرْنه؛ قال أَبو منصور: أَصله وَيْلُ أُمّه،  يقال ذلك للعِفْرِ من الرجال ثم جُعِلَ الكَلِمتان كَلِمةً واحدة وبنيتا  اسماً واحداً. الليث: وَيْ يُكْنَى بها عن الوَيْل، فيقال: ويْكَ  أَتْسْمَعُ قَوْلي قال عَنْتَرَةُ:  ولقد شَفَى نَفْسي وأَذْهَبَ سُقْمَها  قِيلُ الفَوارِس: وَيْكَ عَنْتَر أَقْدِمِ  الجوهريّ: وقد تدخل وَيْ على كأَنَّ المخففة والمشدّدة تقول وَيْ كأَن،  قال الخليل: هي مَفْصولة، تقول وَيْ ثم تبتدئ فتقول كأَنَّ، وأَما قوله  تعالى: ويْكَأَنَّ الله يَبْسُطُ الرِّزْقَ لمن يشاء؛ فزعم سيبويه أَنها  وَيْ مفصولة من كأَن، قال: والمعنى وَقَعَ على أَنَّ القوم انتبهوا  فتكلموا على قدر علمهم أَو نُبِّهُوا، فقيل لهم إِنما يشبه أَن يكون عندكم هذا  هكذا، والله أَعلم؛ قال: وأَما المفسرون فقالوا أَلم تر؛ وأَنشد لزيد بن  عمرو بن نُفَيْلٍ، ويقال لنبِيه بن الحَجَّاجِ:  وَيْ كَأَنَّ مَنْ يَكُنْ له نَشَبٌ يُحْـ  ـبَبْ، ومَنْ يَفْتَقِرْ يَعِشْ عَيْشَ ضْرِّ  وقال ثعلب: بعضهم يقول معناه اعْلَمْ، وبعضهم يقول معناه وَيْلَك. وحكى  أَبو زيد عن العرب: وَيْكَ بمعنى ويلك، فهذا يُقَوِّي ما رواه ثعلب، وقال  الفراء في تفسير الآية: وَيْكأَنّ في كلام العرب تقرير كقول الرجل أَما  ترى إِلى صُنْع الله وإِحسانه. قال: وأَخبرني شيخ من أَهل البصرة أَنه  سمع أَعرابية تقول لزوجها أَيْنَ ابنُكَ ويْلَك فقال: ويْكَأَنه وراء  البيت؛ معناه أَما تَرِينَّه وراء البيت؛ قال الفراء: وقد يذهب بها بعض  النحويين إِلى أَنها كلمتان يريدون وَيْكَ أَنهم، أَرادوا ويلك فحذفوا اللام،  وتجعل أَن مفتوحة بفعل مضمر كأَنه قال: ويْلَكَ اعْلَمْ أَنه وراء البيت،  فأَضمر اعلم؛ قال الفراء: ولم نجد العرب تُعْمِلُ الظن مضمراً ولا العلم  ولا أَشباهه في ذلك، وأَما حذف اللام من قوله ويلك حتى يصير وَيْكَ فقد  تقوله العرب لكثرتها. وقال أَبو الحسن النحوي في قوله تعالى، ويْكأَنه لا  يُفْلِح الكافرون: وقال بعضهم أَما تَرى أَنه لا يُفلح الكافرون، قال:  وقال بعض النحويين معناه وَيْلَكَ أَنه لا يفلح الكافرون فحذف اللام وبقي  ويكَ، قال: وهذا خطأ، لو كانت كما قال لكانت أَلف إِنه مكسورة، كما تقول  وَيْلَك إِنه قد كان كذا وكذا؛قال أَبو إِسحق: والصحيح في هذا ما ذكره  سيبويه عن الخليل ويونس، قال: سأَلت الخليل عنها فزعم أَن وَيْ مفصولة من  كأَن، وأَن القوم تنبهوا فقالوا وي متندّمين على ما سلف منهم. وكُلُّ من  تَنَدَّم أَو نَدِمَ فإِظهارُ ندامته أَو تَنَدُّمُه أَن يقول وَيْ، كما  تُعاتِب الرجل على ما سلف فتقول: كأَنَّك قصدت مكروهي، فحقيقة الوقوف  عليها وَيْ هو أَجود. وفي كلام العرب: وي معناه التنبيه والتندم، قال: وتفسير  الخليل مشاكل لما جاءَ في التفسير لأَن قول المفسرين أَما ترى هو تنبيه.  قال أَبو منصور: وقد ذكر الفراء في كتابه قول الخليل وقال: وي كأَن  مفصولة كقولك للرجل وَيْ أَما ترى ما بين يديك، فقال وي، ثم استأْنف كأَنَّ  الله يَبْسُط الرزق، وهو تعجب، وكأَنَّ في المعنى الظن والعلم؛ قال  الفراء: وهذا وجه يستقيم ولو تكتبها العرب منفصلة، ويجوز أَن يكون كثر بها  الكلام فوصلت بما ليس منه كما اجتمعت العرب كِتابَ يابْنَؤُمِّ، فوصلوها  لكثرتها؛ قال أَبو منصور: وهذا صحيح، والله أَعلم.
مقاييس اللغة:
(ويح) الواو والياء والحاء. يقال وَيْح(1): كلمةُ رحمةٍ لمن تنـزل به بَليّة. قال الخليل: لم يسمع على بنائه إلاَّ وَيْح، ووَيْس، وَوَيْه، وَوَيْل، وَوَيْب. وهي متقارِبة المعنى.‏

### Türkçe

وي
وي - **وَيْكَأَنَّ** - **وَيْكَأَنَّهُ**

**وَيْ**: bitkinlik ve ümitsizlik lafzı.
**وَيْكَأَنَّ**: aslı **وي كأنَّ**’dır:
**وَيْكَأَنَّهُ**
Lafız, “ümitsizlik ve ye’se düşme ve ümidin kaybı” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**بَلَسَ - يَبْلُسُ**، **وَالَ - يَوِيْلُ - وَيْل**، **يَئِسَ - يَيْئَسُ**، **ويكأن**، **قَنَطَ - يَقْنَطُ**، **مَجُسَ - يَمْجُسُ**

	﴿Ve dün onun yerini temenni edenler sabahladılar, diyorlardı: **ويكأن** Allah, kullarından dilediğine rızkı yayar ve kısar; Allah bize lütufta bulunmasaydı elbette bizi yere batırırdı; **ويكأنه** kâfirler felah bulmazlar (82)﴾ **القصص**

Lisan’ın özeti
1. **وَيْ**: taaccüb kelimesi.
2. **وَيْ**, onunla **الوَيْل**’den kinaye edilir.
3. **ويْكَأَنَّ الله يَبْسُطُ الرِّزْقَ** لمن يشاء; Sîbeveyh, onun **وَيْ**’in **كأَن**’dan ayrılmışı olduğunu iddia etti.
4. Yüce Allah’ın sözü hakkında: **ويْكأَنه لا يُفْلِح الكافرون**: Bazıları dedi ki: Görmüyor musun ki kâfirler felah bulmazlar.
5. Ve kavmin uyanıp şöyle dedikleri: geçmişte kendilerinden olan şeye pişman olarak **وي**.
6. Ve her kim pişman olur yahut nedamet ederse, nedametini yahut pişmanlığını izhar etmesi, **وَيْ** demesidir.
7. Nitekim erkeği geçmişte olana dair azarlarsın da dersin: Sanki sen benim hoşlanmadığımı kastettin; onun üzerinde durmanın hakikati **وَيْ**’dir; o daha iyidir.
8. Arapların كلامında: **وي**’nin manası uyarma ve pişmanlıktır.
لسان العرب
● -   **ويا**: **وَيْ**: taaccüb kelimesi; **المحكم**’de: **وَيْ** bir harftir; manası taaccübdür. Denir: **وَيْ كأَنه**; ve denir: **وَيْ بِك** ey falan, tehdit; ve denir: **وَيْكَ** ve **وَيْ** Abdullah’a da böyledir; Ezherî inşad etti:

  **وَيْ لامِّها من دوِيِّ الجَوِّ طالِبة،
  ولا كهذا الذي في الأَرضِ مَطْلُوبُ**

  Dedi ki: O ancak **وَيْ**’i **اللام**’dan ayrılmış olarak murad etti; bu yüzden **اللام**’ı kesreledi. Başkası dedi ki: **ويْلُمِّه** ne şiddetlidir, **اللام**’ın zammıyla; manası **وَيْلُ أُمِّه**’dir; sonra **أُمّ**’un hemzesini hazfetti ve **اللام** **الميم**’e bitişti; çünkü كلامda çoklaştı. Ferrâ dedi ki: Denir: O, erkeklerden **لَوَيْلُمِّه**’dir; o, kendi denkini kahredendir. Ebû Mansûr dedi ki: Aslı **وَيْلُ أُمّه**’dir; bu, erkeklerden güçlü olana denir; sonra iki kelime tek kelime kılındı ve tek bir isim olarak bina edildiler. Leys: **وَيْ**, onunla **الوَيْل**’den kinaye edilir; denir: **ويْكَ أَتْسْمَعُ قَوْلي**. **عَنْتَرَةُ** dedi:

  **ولقد شَفَى نَفْسي وأَذْهَبَ سُقْمَها
  قِيلُ الفَوارِس: وَيْكَ عَنْتَر أَقْدِمِ**

  Cevherî: **وَيْ**, hafifletilmiş ve şeddeli **كأَنَّ** üzerine girebilir; dersin: **وَيْ كأَن**. Halîl dedi ki: O ayrılmıştır; dersin **وَيْ**, sonra başlarsın da dersin **كأَنَّ**. Yüce Allah’ın sözüne gelince: **ويْكَأَنَّ الله يَبْسُطُ الرِّزْقَ** لمن يشاء; Sîbeveyh, onun **وَيْ**’in **كأَن**’dan ayrılmışı olduğunu iddia etti. Dedi ki: Mana, kavmin uyanıp bilgileri miktarınca konuşmaları yahut uyarılmaları üzerine vaki oldu; sonra onlara denildi: Ancak sizde bunun böyle olması benzer; Allah daha iyi bilir. Dedi ki: Müfessirlere gelince, “Görmedin mi?” dediler. Zeyd b. Amr b. Nüfeyl’den inşad edildi; Nebîh b. el-Haccâc’a da denir:

  **وَيْ كَأَنَّ مَنْ يَكُنْ له نَشَبٌ يُحْـ
  ـبَبْ، ومَنْ يَفْتَقِرْ يَعِشْ عَيْشَ ضْرِّ**

  Sa‘leb dedi ki: Bazıları, manası “bil” der; bazıları, manası “**وَيْلَك**” der. Ebû Zeyd, Araplardan hikâye etti: **وَيْكَ** “**ويلك**” manasındadır; bu, Sa‘leb’in rivayet ettiğini kuvvetlendirir. Ferrâ, ayetin tefsirinde dedi ki: Arapların كلامında **وَيْكأَنّ**, erkeğin “Görmüyor musun Allah’ın صنعına ve ihsanına?” demesi gibi bir takrirdir. Dedi ki: Basra ehlinden bir şeyh bana haber verdi ki, bir bedevî kadının kocasına “Nerede senin oğlun, **ويلك**?” dediğini işitti; o da dedi ki: **ويْكَأَنه** evin arkasındadır; manası: “Onu evin arkasında görmüyor musun?” Ferrâ dedi ki: Bazı nahivciler onu, iki kelime olduğuna götürürler; **وَيْكَ أَنهم** murad ederler; **ويلك** murad ettiler de **اللام**’ı hazf ettiler; ve **أَن**’ı, gizli bir fiille meftuh kılarsın; sanki dedi ki: **ويْلَكَ اعْلَمْ أَنه** evin arkasındadır; böylece **اعلم**’ı gizledi. Ferrâ dedi ki: Arapların, zannı gizli olarak amel ettirdiklerini bulmadık; ne ilmi ne de benzerlerini bu hususta. **ويلك** sözünden **اللام**’ın hazfi ise, ta ki **وَيْكَ** olsun; Araplar onu çokluğundan dolayı söyler. Ebû’l-Hasen en-Nahvî, yüce Allah’ın sözü hakkında: **ويْكأَنه لا يُفْلِح الكافرون**: Bazıları dedi ki: Görmüyor musun ki kâfirler felah bulmazlar. Dedi ki: Bazı nahivciler dedi ki: Manası “**وَيْلَكَ** ki kâfirler felah bulmazlar”dır; **اللام**’ı hazf etti ve **ويكَ** kaldı. Dedi ki: Bu hatadır; onun dediği gibi olsaydı, **إِنه**’nin elifi kesreli olurdu; nitekim dersin: **وَيْلَك إِنه** şöyle şöyle olmuştu. Ebû İshâk dedi ki: Bunun hakkında sahih olan, Sîbeveyh’in Halîl ve Yûnus’tan zikrettiğidir. Dedi ki: Halîl’e onu sordum; **وَيْ**’in **كأَن**’dan ayrılmış olduğunu iddia etti; ve kavmin uyanıp geçmişte kendilerinden olana pişman olarak **وي** dediklerini. Ve her kim pişman olur yahut nedamet ederse, nedametini yahut pişmanlığını izhar etmesi, **وَيْ** demesidir; nitekim erkeği geçmişte olana dair azarlarsın da dersin: **كأَنَّك** benim hoşlanmadığımı kastettin; onun üzerinde durmanın hakikati **وَيْ**’dir; o daha iyidir. Arapların كلامında: **وي**’nin manası uyarma ve pişmanlıktır. Dedi ki: Halîl’in tefsiri, tefsirde gelene benzer; çünkü müfessirlerin “Görmüyor musun?” sözü bir uyarıdır. Ebû Mansûr dedi ki: Ferrâ, kitabında Halîl’in sözünü zikretti ve dedi ki: **وي كأَن** ayrılmıştır; senin erkeğe “**وَيْ** görmüyor musun önündekini?” demen gibi; o da **وي** dedi; sonra yeniden başlattı: **كأَنَّ الله يَبْسُط الرزق**; bu bir taaccübdür; ve **كأَنَّ** manada zann ve ilimdir. Ferrâ dedi ki: Bu, Araplar onu ayrı yazsalar da düzgün bir veçhedir; ve caizdir ki, onunla söz çoklaştı da kendisinden olmayanla birleştirildi; nitekim Araplar **كِتابَ يابْنَؤُمِّ**’u birleştirdiler de çokluğundan dolayı onu bitiştirdiler. Ebû Mansûr dedi ki: Bu doğrudur; Allah daha iyi bilir.
مقاييس اللغة:
(**ويح**) **الواو** ve **الياء** ve **الحاء**. Denir: **وَيْح**(1): kendisine bir musibet inen kimse için rahmet kelimesi. Halîl dedi ki: Binası üzere ancak **وَيْح** işitildi; ve **وَيْس** ve **وَوَيْه** ve **وَيْل** ve **وَيْب**. Ve bunlar mana bakımından birbirine yakındır.
