# وي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وي

: ( *!وَيْ : ( كلمةُ تَعَجُّبٍ تقولُ : *!وَيْكَ *!ووَيْ لزيدٍ ) ؛ كما في الصِّحاح .
وفي المُحْكم : وَيْ حَرْفٌ مَعْناهُ التَّعَجُّب ؛ وأنْشَدَ الأزْهري :
*!وَيْ لامِّها من دوِيِّ الجَوِّ طالِبة
ولا كهذا الذي في الأرضِ مَطْلُوبُقالَ : إنَّما أَرادَ وَيْ مَفْصولَة من اللامِ ، ولذلكَ كَسَر اللامَ .
قالَ الجَوْهري : ( و ) قد ( تَدْخُلُ ) وَيْ ( على كأَنْ المُخَفَّفَةِ والمُشَدَّدةِ ) تقولُ : وَيْ ثم تَبْتَدِىءُ فتقولُ كأَنْ ؛ قالَهُ الخَليلُ .
( و ) قالَ اللَّيْثُ : ( وَيْ يُكَنَّى بها عن الوَيْلِ ) ، فيقالُ وَيْكَ اسْتَمِع قَوْلي ؛ قالَ عَنْترةُ :
ولقد شَفَى نَفْسي وأَذْهَبَ سُقْمَها
قِيلُ الفَوراِس وَيْكَ عَنْتَرَ أَقْدِمِوقد تقدَّمَ ذلكَ في الكافِ .
( وقولهُ تعالى : ﴿وَيْكَ أَنَّ ااَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ ) لمَنْ يَشاءُ﴾ ، ( زَعَمَ

سِيبَوَيْه أَنَّها *!وَيْ مَفْصولة مِن كأنَّ ) ، قالَ : والمعْنى وَقَعَ على أنَّ القَوْمَ انْتَبَهُوا فتَكَلَّموا على قَدْرِ عِلْمِهِم أَو نُبِّهُوا ، فقيلَ لهم إنَّما يشبه أَن يكونَ عنْدَكُم هذا هكذا ؛ وأنْشَدَ لزيد بنِ عَمرِو بنِ نُفَيْل ، وقيلَ : لنَبِيه بنِ الحجَّاج :
وَيْ كأَنْ مَنْ يَكُنْ له نَشَبٌ يُحْ
بَبْ ومَنْ يَفْتَقِرْ يَعِشْ عَيْشَ ضُرِّ ( وقيلَ : مَعْناهُ أَلَمْ تَرَ ) ؟ عَزَاهُ سِيبَوَيْه إلى بعضِ المُفَسِّرين .
وقال الفرَّاء في تَفْسِيرِ الآيةِ : وَيْكأَنَّ في كلامِ العَرَبِ تَقْرِير كقَوْلِ الرَّجُل أَما تَرَى إلى صُنْع اللهاِ وإحْسانِه ؛ قالَ : وأَخْبَرني شيخٌ مِن أَهْلِ البَصْرةِ أَنَّه سَمِعَ أَعْرابيَّةً تقولُ لزَوْجِها : أَيْنَ ابنُكَ وَيْلَك فقالَ : ويْكَأَنه وَراءَ البَيْتِ ؛ مَعْناهُ أَما تَرينَّه وَراء البَيْتِ .
( وقيلَ ) : مَعْناهُ ( وَيْلَكَ ) ، حَكَاهُ ثَعْلَب عن بعضِهم ؛ وَحَكَاهُ أَبو زيْدٍ عن العَرَبِ .
وقال الفرَّاء : وقد يَذْهَبُ بعضُ النَّحويِّين إلى أَنَّها كَلِمتانِ يُريدُونَ وَيْكَ كأَنَّهم ، أَرادُوا وَيْلَكَ فحذَفُوا اللامَ ، ويَجْعَلُ أَن مَفْتوحة بفِعْل مُضْمَر .

( وقيلَ : اعْلَمْ ) ، حكَاهُ ثَعْلَب أيْضاً عن بعضِهم .
وقال الفرَّاء : تَقْديرُه وَيْلَكَ أعْلَمُ أَنَّه فأضْمَر اعْلَم .
قال الفرَّاء : ولم نَجِدِ العَرَب تُعْمِلُ الظنَّ مُضْمراً ولا العِلْم ولا أشْبَاهه في ذلكَ ، وأَمَّا حَذْف اللام مِن وَيْلَكَ حتى يَصِيرَ وَيْكَ فقد تَقولهُ العَرَبُ لكثْرتِها .
قال أَبو إِسْحاق : الصَّحيحُ في هذا ما ذَكَرَه سِيبَوَيْه عن الخليلِ ويونس ، قالَ . سأَلْتُ الخَليلَ عنها فزَعَمَ أَنَّ وَيْ مَفْصولة مِن كأَنَّ ، و أَنَّ القوْمَ تَنَبَّهُوا فقالوا : وَيْ مُتَندِّمِين على ما سَلَفَ منهم ، وكُلُّ مَن تَنَدَّم أَو نَدِمَ فإظْهارُ نَدامَتِه أَو تَنَدُّمُه أَنْ يقولُ وَيْ ، كما يُعاتَب الرَّجُل على ما سَلَفَ فيقول : كأنَّك قَصَدْت مَكْر وهي ، فحقِيقَة الوُقُوف عليها وَيْ وهو أَجْوَد وفي كلامِ العَرَبِ : وَيْ مَعْناه التَّنْبِيه والتَّندُّمُ ، قالَ : وتَفْسيرُ الخَليلِ مُشاكِلٌ لمَا جاءَ في التَّفْسيرِ لأنَّ قولَ المُفَسِّرين أَما تَرى هو تَنْبِيه . 2

(

### Türkçe

: ( **وَيْ** : (bir taaccüb kelimesidir; şöyle dersin: **وَيْكَ** ve **وَيْ لزيدٍ** ) ); **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ve **المُحْكم**’de: **وَيْ** bir harftir; mânâsı taaccübdür; ve **الأزْهري** inşâd etti:
**وَيْ لامِّها من دوِيِّ الجَوِّ طالِبة**
**ولا كهذا الذي في الأرضِ مَطْلُوبُ**
Dedi ki: ancak **وَيْ**’i lâm’dan ayrılmış (müfâsala) olarak murad etti; bundan dolayı lâm’ı kesreledi.
**الجَوْهري** dedi ki: ( **و** ) **وَيْ** ( **كأَنْ المُخَفَّفَةِ والمُشَدَّدةِ** ) üzerine (girebilir); dersin ki: **وَيْ** sonra başlarsın da **كأَنْ** dersin; bunu **الخَليل** söyledi.
( **و** ) **اللَّيْث** dedi ki: ( **وَيْ** ile **الوَيْلِ**’den kinaye yapılır ); böylece “**وَيْكَ** sözümü dinle” denir; **عَنْترة** dedi ki:
**ولقد شَفَى نَفْسي وأَذْهَبَ سُقْمَها**
**قِيلُ الفَوراِس وَيْكَ عَنْتَرَ أَقْدِمِ**
Bu, **الكاف**’ta daha önce geçti.
(Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وَيْكَ أَنَّ ااَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ** ) **لمَنْ يَشاءُ**﴾ ); ( **سِيبَوَيْه** bunun **وَيْ**’in **كأنَّ**’dan ayrılmışı olduğunu zannetti ); dedi ki: mânâ, kavmin uyanıp da ilimleri miktarınca konuşmaları yahut uyarılmaları üzerine vâki oldu; böylece onlara “ancak sizde bunun böyle olması benzer” denildi; ve **زيد بنِ عَمرِو بنِ نُفَيْل** için inşâd etti; ve denildi ki: **نَبِيه بنِ الحجَّاج** için:
**وَيْ كأَنْ مَنْ يَكُنْ له نَشَبٌ يُحْ**
**بَبْ ومَنْ يَفْتَقِرْ يَعِشْ عَيْشَ ضُرِّ**
(ve denildi ki: mânâsı “**أَلَمْ تَرَ**”dir)? Bunu **سِيبَوَيْه** bazı müfessirlere nisbet etti.
Ve **الفرَّاء** âyetin tefsirinde dedi ki: **وَيْكأَنَّ** Arapların كلامında bir takrirdir; adamın “Allah’ın صنعına ve ihsanına bakmıyor musun?” sözü gibi; dedi ki: Basra ehlinden bir şeyh bana haber verdi: bir bedeviyeyi kocasına “nerede oğlun, **وَيْلَك**” derken işitti; o da dedi ki: “**ويْكَأَنه** evin arkasındadır”; mânâsı: “evin arkasında olduğunu görmüyor musun?”dur.
(ve denildi ki): mânâsı ( **وَيْلَكَ** )dır; bunu **ثَعْلَب** bazılarından hikâye etti; ve bunu **أَبو زيْدٍ** Araplardan hikâye etti.
Ve **الفرَّاء** dedi ki: bazı nahivciler onun iki kelime olduğuna giderler; **وَيْكَ كأَنَّهم** murad ederler; **وَيْلَكَ** murad ettiler de lâm’ı hazfettiler; ve **أَنَّ**’ı, gizli bir fiil ile meftûha kılar.

(ve denildi ki: **اعْلَمْ**), bunu **ثَعْلَب** yine bazılarından hikâye etti.
Ve **الفرَّاء** dedi ki: takdiri “**وَيْلَكَ**; biliyorum ki o…”dur; böylece **اعْلَم**’ı gizledi.
**الفرَّاء** dedi ki: Arapların zannı gizli olarak amel ettirdiklerini de, ilmi de, bunun benzerlerini de bu hususta bulmadık; ama lâm’ın **وَيْلَكَ**’dan hazfi, ta ki **وَيْكَ** olsun, Araplar onu çokluğundan dolayı söyler.
**أَبو إِسْحاق** dedi ki: bunda sahih olan, **سِيبَوَيْه**’in **الخَليل** ve **يونس**’tan zikrettiğidir; dedi ki: **الخَليل**’e onu sordum; o da **وَيْ**’in **كأَنَّ**’dan ayrılmış olduğunu; ve kavmin uyanıp da geçmişte kendilerinden olan şeye pişman olarak “**وَيْ**” dediklerini zannetti; ve her kim pişman olur yahut nedamet ederse, nedametini izhar etmesi yahut pişmanlığı, “**وَيْ**” demesidir; tıpkı adamın geçmişte olan şeyden dolayı azarlanması gibi; o da “**كأنَّك** hile kastettin” der; ve onun üzerinde durmanın hakikati **وَيْ**’dir; ve o daha iyidir; ve Arapların كلامında: **وَيْ**’in mânâsı tenbih ve pişmanlıktır; dedi ki: **الخَليل**’in tefsiri, tefsirde gelene müşâkildir; çünkü müfessirlerin “**أَما تَرى**” sözü tenbihtir. 2

(
