# يأس (ي-أ-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D8%A3%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hayızdan kesilen kadın demektir

- Harfler: ي - أ - س
- Kur'an'da: 13 geçiş · 11 ayet · 11 sîga
- 11 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: يءس · يئس

## Sîgalar (11)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَئِسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A6%D9%90%D8%B3%D9%8E.md) | فَعِلَ | Ümit kesti | 2 | 2 | [5:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/5:3.md) |
| [يَئِسُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A6%D9%90%D8%B3%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعِلُوا | Ümit kestiler | 2 | 2 | [29:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/29:23.md) |
| [اسْتَيْئَسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%A6%D9%8E%D8%B3%D9%8E.md) | اسْتَفْعَلَ | Ümitsizleşti | 1 | 1 | [12:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/12:110.md) |
| [اسْتَيْئَسُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%A6%D9%8E%D8%B3%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | اسْتَفْعَلُوا | Ümitsizleştiler | 1 | 1 | [12:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/12:80.md) |
| [تَيْئَسُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%A6%D9%8E%D8%B3%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفْعَلُوا | Ümit kesmeyin | 1 | 1 | [12:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/12:87.md) |
| [فَيَئُوسٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/siga/%D9%81%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%A6%D9%8F%D9%88%D8%B3%D9%8C.md) | فَفَعُولٌ | Öyleyse ümitsiz | 1 | 1 | [41:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/41:49.md) |
| [لَيَئُوسٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/siga/%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%A6%D9%8F%D9%88%D8%B3%D9%8C.md) | لَفَعُولٌ | Ümitsiz | 1 | 1 | [11:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/11:9.md) |
| [يَئُوسًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A6%D9%8F%D9%88%D8%B3%D9%8B%D8%A7.md) | فَعُولًا | Ümitsiz | 1 | 1 | [17:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/17:83.md) |
| [يَئِسْنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A6%D9%90%D8%B3%D9%92%D9%86%D9%8E.md) | فَعِلْنَ | Ümit kestiler | 1 | 1 | [65:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/65:4.md) |
| [يَيْئَسُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%A6%D9%8E%D8%B3%D9%8F.md) | يَفْعَلُ | Ümit keser | 1 | 1 | [12:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/12:87.md) |
| [يَيْئَسِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%A6%D9%8E%D8%B3%D9%90.md) | يَفْعَلْ | Ümit keser | 1 | 1 | [13:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/13:31.md) |

## Mücavir kökler — 116 mücavir (145 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 17 · Hufre, çukur demektir
2. [خنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Haneke (Kef) çene demektir
3. [ذكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Kestiniz
4. [نطح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ve toslanan
5. [وقذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ve vurularak öldürülen
6. [يوسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
7. [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Şerareden gelen bir kelimedir
8. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
9. [جنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ecnef kambur demektir
10. [حيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Havd (dat) havuz demektir
11. [خمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
12. [زلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir
13. [برح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Berah ağaçsız, nebatsız geniş yer, boş saha demektir
14. [سأم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Körleşmiş bıçaktır
15. [نأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ve uzaklaştı
16. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Ona dokundu
17. [خنزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Domuz
18. [قرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Toprağı eşmek için kullanılan sopadır
19. [كمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Tam
20. [هلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Boğazlandı
21. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Özel konuşmak
22. [حسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Küçük taş kırıntısı anlamındadır
23. [ردي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Taş kırmaya yarayan taş veya aletdir
24. [قنط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Kart”, “karet” sıvının katılaşması, donması, kurumuş kan…
25. [فرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fert (tı) Topluluktan ayrılan kişidir
26. [قبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kabr mezar demektir
27. [ذبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Zebih kesilmiş hayvan demektir
28. [دمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ve kan
29. [زول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer…
30. [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Et
31. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
32. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
33. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 7 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
34. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
35. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
36. [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İmal ederler
37. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
38. [نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Gerilmiş yay demektir
39. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kızgınlık
40. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yırtıcı hayvan demektir
41. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Koyar
42. [سير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Gezerler
43. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hayr : At sürüsü demektir
44. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sülle çokluk demektir
45. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dikili taş demektir
46. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Anlaşma
47. [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hales : Çekirdek içidir
48. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yan demektir
49. [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür
50. [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
51. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kesinlikle keseceğim
52. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağ anlamındadır
53. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
54. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
55. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Murar acı bir ağacın adıdır
56. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İsm hurmadan yapılan içkidir
57. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
58. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İcl havuz demektir
59. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haml: İple yüklenen yük demektir
60. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | يأس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl (başta yâ) ve mehmûz (ortada hemze) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قنط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B7.md), [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md), [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md), [بلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3.md) |
| Zıt Kök | [رجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Beklentinin, tamaın ve oluş imkânının zihnen ve fiilen tamamen kesilip son bulması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vaad, rahmet ve ahiret karşısında beklentinin yitirilmesi veya beşeri çarenin tükendiğine dair kesin kanaat |
| Çekirdek Özet 3 | Beklentisizlik kaynaklı kesinleşme; ihtimal arayışının durmasıyla doğan bilişsel netlik ve kabulleniş |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir psikolojik çöküş sayıp kökteki kesin biliş ve beklentinin kesin tükenişi boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| يأ | Bir duruma doğrudan yönelme, başlangıçtaki hareket veya sesleniş nidası | س | Çekirdeğe eklenen sîn harfinin tutunma, sabitleme ve sınır çekme niteliğiyle yöneliş kesin bir kesintiye ve beklentinin tamamen sınırlandırılmasına dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Bir hedefe doğru uzanmayı, istemeyi ve fiili yönelişi temsil eder |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Yönelişin ardındaki iradi gücü, kesin başlangıç kararını simgeler |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Uzanıp giden yönelişin önüne çekilen engeli, kesilmeyi ve sınırın kesinleşmesini ifade eder |
| يأس | Güçle uzanan elin nihai bir engele çarparak durması | Bir şeye doğru uzanan talep ve beklentinin kesin bir setle kesilip imkân alanının tamamen kapanması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneye, suya veya neticeye ulaşma imkânının kalmaması; kadının yaşlılık sebebiyle doğurganlık ve hayız döngüsünün kesin olarak son bulması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Süheym b. Vesiyl er-Riyâhî esir düştüğü sırada kabilenin kendisini tanıması ve kurtulma beklentisiyle ilgili kesin bilgi anlamında kökü kullanmıştır: أقول لهم بالشعب إذ ييسرونني / ألم تيأسوا أني ابن فارس زهدم |
| Erken Arapça kullanım | Hevâzin ve Necid kabileleri lehçesinde bir şeyin kesinliğe kavuşup şüphenin kalkması bağlamında bilmek anlamında kullanılmıştır: اليأس إحدى الراحتين |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü'l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça يأس kökü, beklentinin tamamen kesilmesi ve bu kesintiden doğan kesin biliş semantik ekseniyle Sami dil ailesinde özgün bir konuma sahiptir. İbranicede יָאַשׁ (ya'ash) biçiminde görülen soydaş kök, ümidini kesmek, vazgeçmek ve bir şeyin imkânsızlığını kabul etmek anlamlarını birebir karşılar. Süryanicede ܝܐܫ kök dairesinde beklentiden vazgeçme ve boyun eğme yönü korunmuştur. Kökün ilksel semantik matrisi, peşinden koşulan bir nesneden veya durumdan el çekme, ihtimalin sıfırlanması durumudur. Arapça lehçelerde bu durum, bir şeyin olmayacağına dair kesinliğin oluşması üzerinden doğrudan bilmek ve kesin kanaate varmak anlamına genişlemiştir; çünkü beklenti ancak kesin bilgiyle son bulur.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | يأس ile [أيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D8%B3.md) arasındaki kalb ilişkisi | Beklentinin kesilmesi ve yokluğun kesinleşmesi anlamında harf yer değiştirmesi görülür | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice יָאַשׁ ve Süryanice ܝܐܫ | Ortak Batı Sami mirasında bir şeyden vazgeçme, ümidi kesme anlamında tam ses ve anlam denkliği bulunur | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve doğrulanabilir bir soydaş tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| يأس | Anlamlı | Ümidi kesmek, kesin olarak bilmek | Beklentinin son bulması ve kesin kabulleniş | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| يسأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [أيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D8%B3.md) | Anlamlı | Ümidini kesmek, vazgeçmek | يأس kökünün kalb yoluyla türemiş biçimidir | Kur'an'da geçmez; hedef kökle eş anlamlıdır |
| [أسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%8A.md) | Anlamlı | Kederlenmek, üzülmek, tedavi etmek | Kaçırılan bir fırsat veya kayıp karşısında derin iç acısı duymak | Kur'an'da geçer; hüzün dairesinde yakınlaşır |
| [سيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%A3.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; fonetik dizilim kullanım dışıdır |
| [سأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%8A.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; fonetik dizilim kullanım dışıdır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| يأس | Merkez | Beklentinin kesilmesi | Kesin bilgi veya nesnel imkânsızlık sebebiyle beklentinin zihnen ve fiilen bitmesi | Sürecin kesinliğe ermesi ve arayışın durması |
| [قنط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B7.md) | Komşu | Şiddetli ümitsizlik | Çaresizlik hissinin duygusal planda aşırı yoğunlaşması ve içe kapanma | يأس bilişsel kesinliği, [قنط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B7.md) ise duygusal çöküntüyü öne çıkarır |
| [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) | Komşu | Zorluk ve şiddet | Dışsal baskı, güçlük ve felaket kaynaklı sıkışma | يأس içsel beklenti kaybı iken [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) dışsal felakettir |
| [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) | Komşu | Keder ve hüzün | Geçmişte kalan veya elden çıkan bir kayba üzülme | يأس geleceğe dönük beklentinin kesilmesidir |
| [بلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3.md) | Komşu | Şaşkınlıktan susma | Delilsiz ve çaresiz kalıp hayret içinde ümitsizliğe düşme | İtiraz gücünü yitirerek suskunlaşma halidir |
| [رجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%88.md) | Zıt | Umut ve beklenti | Bir hayrın gerçekleşmesini arzuyla ve ihtimal dahilinde bekleme | يأس bu beklentinin sıfırlanıp kapının kapanmasıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | يأس | Beklentinin kesilmesi, kesin biliş | Bir imkânın zihnen ve fiilen tamamen tükenişi | Kesin |
| Latince | desperatio, desperare | Umudun yitirilmesi | Latince karşılık umudun yokluğunu karşılar ancak kesin bilgi boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | despair, despondency, certainty of cessation | Umutsuzluk, beklentinin bitmesi | Duygusal boşluğu iyi verir fakat kökün kadının doğurganlığının bitmesi gibi biyolojik kesinlik yönünü kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | Verzweiflung, Hoffnungslosigkeit | Umudun kesilmesi | İmkânın kalmadığına dair bilinçli kabullenişi içerir | Güçlü |
| Fransızca | désespoir | Umutsuzluk, ümitsizlik | Duygusal yıkımı karşılar; bilişsel netleşme ve sükûnet boyutunu eksik bırakır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَئِسَ / يَئِسُوا | İmkânın kesin olarak kalmadığını bilmek ve kabul etmek | Kafirlerin ahiretten nasipsizliğini bilmesi ve kafirlerin müminleri dinlerinden döndürme umutlarının bitmesi bağlamında; el-Mâide [5:3](https://lisan.digital/tr/ayet/5:3.md), el-Mümtehine [60:13](https://lisan.digital/tr/ayet/60:13.md) |
| اسْتَيْأَسَ | Çabaların ardından beşeri çarenin tükendiğini kesin olarak görmek | Peygamberlerin veya kardeşlerin çaresiz kaldığı kriz anları; Yûsuf [12:80](https://lisan.digital/tr/ayet/12:80.md), Yûsuf [12:110](https://lisan.digital/tr/ayet/12:110.md) |
| يَؤُوس | Nankörce ve bencilce bir teslimiyetle hemen ümitsizliğe düşen | İnsanın nankör tabiatı, nimet çekilince isyana ve yıkıma sürüklenişi; Hûd [11:9](https://lisan.digital/tr/ayet/11:9.md), el-İsrâ [17:83](https://lisan.digital/tr/ayet/17:83.md), Fussilet [41:49](https://lisan.digital/tr/ayet/41:49.md) |
| تَيْأَسُوا | Allah'ın rahmetinden ümit kesmenin yasaklanması | İman ve sabır terbiyesi, ilahi lütuftan asla vazgeçmeme ilkesi; Yûsuf [12:87](https://lisan.digital/tr/ayet/12:87.md) |
| يَيْأَس | Kesin olarak bilmek ve anlamak | Müminlerin ilahi kudretin ve sünnetullahın işleyişine dair kesin kanaat sahibi olmaları; er-Ra'd [13:31](https://lisan.digital/tr/ayet/13:31.md) |
| يَئِسْنَ | Biyolojik döngünün ve hayız imkânının tamamen sona ermesi | Fıkhi bekleme süresi ve kadınların yaşlılık evresi; et-Talâk [65:4](https://lisan.digital/tr/ayet/65:4.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ye's hali ve tövbe | Hayatın sona erdiği kesinleştiğinde yapılan imanın veya tövbenin geçerliliği | İmtihan iradesinin düşmesiyle bilginin zorunlu hale gelmesi ve imanın sıhhati |
| Fıkıh | Âyise kadının iddeti | Biyolojik olarak hayızdan kesilen kadının bekleme süresinin ay üzerinden hesabı | Doğurganlığın nesnel olarak kesildiğinin kabulü |
| Tefsir | يأس lafzının ilim manası | Bazı ayetlerde lafzın bilmek anlamına gelip gelmediği tartışması | Kesin bilgi neticesinde beklentinin tükenişi ve sükûnet hali |
| Hadis | Rahmetten ümit kesmeme | Büyük günah işleyenlerin dahi ilahi mağfiretten ümit kesmemesi gereği | Küfre ve nankörlüğe götüren itikadi sapma olarak ye's |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahî rahmet ve kader | İtikadi savrulma veya bilişsel kesinlik | İmtihan bilincini koruma | Allah'ın rahmetinden ümit kesmek küfür alameti sayılırken sünnetullahı bilmek olgunluktur | Kesin |
| İlmi | İmkân ve nesnellik sınırları | İmkânsızlığın tespiti | Yanılsamayı sonlandırma | Gerçekleşme ihtimali sıfır olan hipotezlerden vazgeçip kesin veriye yönelme | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki ve toplumsal mücadele | Dönüşüm ihtimalinin tükenişi | Strateji değişimi | Karşı tarafın hidayet veya uzlaşı ihtimalinin bittiğinin anlaşılmasıyla yeni safhaya geçiş | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak yönetimi ve iflas | Zararın kesinleşmesi | Tasfiye ve yeni başlangıç | Geri dönüşü olmayan batık yatırımlardan beklentiyi kesip kaynak israfını durdurma | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Olasılık fonksiyonunun sıfıra yakınsaması ve asimptotik sınır | Bir olayın gerçekleşme olasılığının kesin olarak sıfır değerini almasıyla durum uzayının daralması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Öğrenilmiş çaresizlik veya bilişsel kapanma | Bireyin çaba ile sonuç arasındaki nedensellik bağının koptuğunu algılayarak eylemi durdurması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca modern psikolojideki depresif çöküş ve karamsarlıkla sınırlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir olgunun imkânsızlığına dair kesin bilgiye ulaşmak, biyolojik döngünün sonlanması ve kafirlerin ilahi düzenden beklentilerinin kesilmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | er-Ra'd [13:31](https://lisan.digital/tr/ayet/13:31.md) gibi ayetlerdeki kökü salt ümitsizlik sanıp ayetin kesin bilme ve hakikati kavrama yönündeki manasını tahrif etmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın varlık, kader ve ilahi rahmet karşısındaki bilişsel ve duygusal sınırlarını; beşeri çabanın bittiği yerde ilahi müdahalenin başladığı kavşakları gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin tebliğdeki nihai sınavını anlatan kıssalarda, iddet ahkamında ve ahiret inancını yitirenlerin zihin yapısını tasvir eden ayetlerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ümitsizliğin sadece duygusal bir zayıflık değil, bazen hakikatin kesin olarak anlaşılmasından doğan nesnel bir tespit olduğunu göstererek kavramsal karışıklığı giderir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir hedefe veya kaynağa ulaşma beklentisinin nesnel olarak son bulması, kadının doğurganlık döngüsünün kesilmesi.
- Soyut anlam: Bir ihtimalin gerçekleşmesine dair beklentinin zihnen sıfırlanması, kesin bilgiye ulaşılarak arayışın durması.
- Sistematik karşılık: İmtihan sürecinde beşeri ihtimallerin tükenip ilahi vaadin veya kesin hükmün tecelli ettiği sınır durumu.
- LaTeX modeli: $$\lim_{t \to T} P(E \mid I_t) = 0 \implies \Psi(E) = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $t$ zamanı, $T$ kesinleşme anını temsil eder. $I_t$ anındaki bilgi kümesi altında $E$ olayının gerçekleşme olasılığı $P$ sıfıra yakınsadığında, zihindeki beklenti ve arayış kümesi $\Psi$ boş kümeye dönüşür. Böylece beklentinin kesilmesi matematiksel olarak kesin sıfırlanma ve durumun kapanması şeklinde modellenir.

## Geçtiği ayetler (11 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/5:3.md) — يَئِسَ

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ölü, kan, domuz eti, Allah’tan başkası adına boğazlananlar, boğularak, vurularak, yuvarlanarak veya sürüklenerek ölen, yırtıcı hayvan tarafından parçalananlar, canları çıkmadan evvel kestiğiniz müstesna, dikili taşlar üzerine kesilenler ve fal oklarıyla kısmet aramanız size haram kılınmıştır. Bunlar fasıklıktır. Bugün, küfredenler sizin dininizden ümitlerini kesmişlerdir. Öyleyse onlardan korkmayın da Ben’den korkun. Bugün, dininizi kemale erdirdim, üzerinize olan nimetimi tamamladım ve size din olarak İslamiyeti beğendim. Her kim ki açlıktan darda kalırsa günaha kaymaksızın (bunlardan yemeğe mecbur olursa) muhakkak ki, Allah Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Hud 11:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/11:9.md) — لَيَئُوسٌ

وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنَاهَا مِنْهُ إِنَّهُ لَيَئُوسٌ كَفُورٌ

Meal (IK): Biz, insana tarafımızdan bir rahmet tattırır, sonra onu geri alırsak; andolsun ki o, pek ümitsiz, pek nankör olur.

### [Yusuf 12:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/12:80.md) — اسْتَيْئَسُوا

فَلَمَّا اسْتَيْئَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قَالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ

Meal (IK): Ondan ümitlerini kesince; fısıldaşarak bir yana çekildiler. Büyükleri dedi ki: Bilmiyor musunuz ki, babanız sizden Allah adına bir söz almıştı, daha önce de Yusuf hakkında bir kusur işlemiştiniz. Babam bana izin verinceye veya Allah hakkımda hükmedinceye kadar, ben buradan asla ayrılmam. O, hükmedenlerin en hayırlısıdır.

### [Yusuf 12:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/12:87.md) — تَيْئَسُوا · يَيْئَسُ

يَابَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلَا تَيْئَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لَا يَيْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ

Meal (IK): Ey oğullarım; haydi gidin, Yusuf’u ve kardeşini araştırın. Allah’ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Zira kafirler güruhundan başkası Allah’ın rahmetinden ümidini kesmez.

### [Yusuf 12:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/12:110.md) — اسْتَيْئَسَ

حَتَّى إِذَا اسْتَيْئَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ

Meal (IK): Nihayet o Peygamber ümitsizliğe düşüp kesinlikle yalanladıklarını sandıkları sırada, onlara yardımımız gelmiştir. Böylece dilediğimiz kurtarılmıştır. Suçlular güruhundan ise baskınımız asla geri çevrilmeyecektir.

### [Rad 13:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/13:31.md) — يَيْئَسِ

وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعًا أَفَلَمْ يَيْئَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ

Meal (IK): Şayet Kur’an ile; dağlar yürütülmüş veya yeryüzü parçalanmış, yahut ölüler konuşturulmuş olsaydı; kafirler yine de inanmazlardı. Halbuki bütün işler Allah’a aittir. İnananlar hala anlamadılar mı ki; Allah dileseydi bütün insanları doğru yola eriştirirdi. Ve yaptıklarından dolayı Allah’ın vaadi yerine gelene kadar küfredenlerin ya başına veya evlerinin yakınına bir bela gelirdi. Şüphesiz Allah, verdiği sözden caymaz.

### [İsra 17:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/17:83.md) — يَئُوسًا

وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ كَانَ يَئُوسًا

Meal (IK): İnsana nimet verdiğimiz vakit; yüz çevirir ve yan çizer. Başına bir kötülük gelince de ümitsiz olur.

### [Ankebut 29:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/29:23.md) — يَئِسُوا

وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَلِقَائِهِ أُولَئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Allah’ın ayetlerini ve O’na kavuşmayı inkar edenler; işte onlar, Benim rahmetimden ümitlerini kesmiş olanlardır. Ve işte elem verici azab onlaradır.

### [Fussilet 41:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/41:49.md) — فَيَئُوسٌ

لَا يَسْأَمُ الْإِنْسَانُ مِنْ دُعَاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَئُوسٌ قَنُوطٌ

Meal (IK): İnsan; hayır istemekten usanmaz da, kendisine bir kötülük gelince ümitsizliğe düşer, meyus olur.

### [Mümtehine 60:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/60:13.md) — يَئِسُوا · يَئِسَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’ın kendilerine gazab ettiği bir kavim ile dost olmayın. Kafirlerin kabirdekilerden ümidlerini kestikleri gibi, onlar da ahiretten ümidlerini kesmişlerdir.

### [Talak 65:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/ayet/65:4.md) — يَئِسْنَ

وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا

Meal (IK): Kadınlarınızdan adetten kesilmiş olanların iddetieğer şüphe edersenizüç aydır. Henüz adet görmemiş olanlar da böyle. Gebe kadınların süresi ise; yüklerini vaz’etmeleridir. Kim, Allah’tan korkarsa; O, işinde bir kolaylık halkeder.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hayızdan kesilen kadın demektir. Ümidi kesmek, ümitsiz hale gelmek anlamına gelir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: يئس

اليأْسُ: القنوطُ. وقد يَئِسَ من الشيء ييأَسُ. وفيه لغة أخرى: يَئِسَ ييْئِسُ بالكسر فيهما، وهو شاذٌّ. ورجل يَؤُوسٌ. ويَئِسَ أيضاً بمعنى علمَ، بلغة النَخَعِ. قال سحيم بن وثيل اليربوعي:
أقولُ لهم بالشعبِ إذ يَيْسرونَني		ألم تَيْأسوا أنَّي ابنُ فارسٍ زَهْدَمِ
ومنه قوله تعالى: "أفَلَمْ ييأَسِ الذين آمنوا". وآيَسَهُ فلانٌ من كذا فاسْتَيْأَسَ منه، بمعنى أَيسَ، واتَّأَسَ أيضاً.

##### Türkçe

**اليأْسُ**: ümitsizliktir. Ve “bir şeyden ümidini kesti”; **يَئِسَ** “bir şeyden” **ييأَسُ**. Ve onda başka bir dil (kullanım) vardır: **يَئِسَ** **ييْئِسُ**, ikisinde de kesre ile; ve o şâzdır. Ve **رجل يَؤُوسٌ**. Ve **يَئِسَ** ayrıca “bildi” mânâsınadır; **النَخَعِ** dilinde. **سحيم بن وثيل اليربوعي** dedi ki:
أقولُ لهم بالشعبِ إذ يَيْسرونَني		ألم تَيْأسوا أنَّي ابنُ فارسٍ زَهْدَمِ
Ve ondandır, Yüce Allah’ın sözü: "**أفَلَمْ ييأَسِ الذين آمنوا**". Ve “falanca onu şundan ümitsiz kıldı”; **آيَسَهُ** “falanca” “şundan”, böylece ondan **فاسْتَيْأَسَ**; **أَيسَ** mânâsında; ve **اتَّأَسَ** da.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الياء وما بعدها مما جاء على ثلاثة أحرف وكتبت ذلك كلّه باباً واحداً لقلّته([1]))
(يأس) الياء والهمزة والسين. كلمتان: إحداهما اليأس: قَطْعُ الرَّجاء. ويقال إنَّه ليست ياء في صَدرِ كلمةٍ بعدها همزة إلاّ هذه. يقال منه: يَئِس يَيْأَس ويَيْئِس، على يَفْعَل ويَفْعِل.
والكلمة الأخرى: ألم تَيْأَس، أي ألم تَعْلَم. وقالوا في قوله تعالى: ﴿أفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا﴾  [الرعد 31]، أي أفلم يَعلَمْ. وأنشدوا:
أقولُ لَهُم بالشِّعْبِ إذ يأسِرُونَني *** ألم تَيأَسُوا أنِّي ابنُ فارِسِ زَهْدَمِ([2])
(يبس) الياء والباء والسين: أصلٌ صحيح يدلُّ على جفاف. يقال: يَبِس الشّيءُ يَيْبَس ويَيْبِس. واليَبْس: يابس النَّبت. قال ابن السِّكِّيت: هو جمع يابس. واليَبَس بفتح الباء: المكان يفارقه الماء فيَيْبَس. ويقال يَبِسَتِ الأرضُ: ذَهَبَ ماؤها ونَداها؛ وأيْبَسَتْ: كَثُر يَبْسها. وقال الشَّيبانيّ: امرأة يَبَسٌ، إذا لم تَنَلْ خيراً. قال:
* إلى عجوزٍ شَنّة الوجهِ يَبَسْ([3]) *
ويَبِيس الماء: العَرَقُ إذا يَبِس. والأيْبَسانِ: ما لا لحمَ عليه من السَّاق والكَعْب.
(يتم) الياء والتاء والميم. يقال: اليُتم في النَّاس من قِبَل الأب، وفي سائر الحيوان من جهة الأمّ. ويقولون لكلِّ منفردٍ يتيم، حتَّى قالوا بَيْتٌ [من الشِّعر([4])] يتيم. وقال الشَّاعر يصف رامياً أصاب أتاناً وأيتم *أطفالَها:
فناط بها سهماً شِداداً غِرارُه *** وأيْتَمتِ الأطفالَ منها وجوبُها
(يتن) الياء والتاء والنون: كلمةٌ واحدة، وهي اليَتْنُ، وهو الفصيل يَخرجُ رجلاهُ عند الولادة قَبْلَ رأسِه. يقال: أيْتَنَت النّاقةُ والمرأةُ، إذا وَلدَتْ يَتْناً.
(يدع) الياء والدال والعين: كلمتان متباينتان، إحداهما الأيْدَع: صِبْغٌ أحمر. ويقال منه يَدَّعْتُ الشَّيء أُيَدِّعُه تَيدِيعاً.
والأخرى يقولون: أيْدَعَ الحَجَّ على نَفْسِه: أوْجَبَه. قال جرير:
[ورَبِّ الراقصاتِ إلى الثَّنايا *** بشُعْثٍ أيْدَعُوا حَجَّاً تَماما([5])](يزن) الياء والزاء والنون. ليس فيه إلا ذو يَزَن، من ملوك حِمْيَر، ينسب إليه الرِّماح، فيقال يَزَنيّة وأزَنيَّة.
(يسر) الياء والسين والراء: أصلانِ يدلُّ أحدُهما على انفتاحِ شيءٍ وخِفّته، والآخرُ على عُضوٍ من الأعضاء.
فالأول: اليُسْر: ضِدُّ العُسْر. واليَسَرات: القوائم الخِفاف. ويقال: فرسٌ حَسَنُ التَّيْسُور، أي حَسَنُ نَقلِ القوائم. قال:
قد بَلَوْناهُ على عِلاَّتِهِ *** وعَلَى التَّيْسورِ منه والضُّمُرْ([6])ومن الباب: يسَّرت الغنم، إذا كثر لبنها ونسلها. قال:
هما سَيِّدانا يَزْعُمانِ وإنَّما *** يَسُودَانِنا أنْ يَسَّرَتْ غَنَماهُما([7])ويقال رجل يَسْرٌ ويَسَرٌ، أي حَسَنُ الانقياد. واليَسَار: الغِنَى. وتَيسَّرَ الشَّيءُ واستَيْسَر. ويُسْرٌ([8]): مكان.
ومن الباب الأيْسار: القوم يجتمعون على الميْسِر، واحِدُهم يَسَر. قال:
وهُمُ أيسارُ لُقمانَ إذا *** أَغْلَتِ الشَّتْوَةُ أبْداءَ الجُزُرْ([9])والمَيْسِر: القِمار. ومن الباب اليَسَرَةُ: أسرارُ الكَفِّ إذا كانت غيرَ ملتزِقة.
والكلمة الأخرى: اليَسَارُ لليَدِ. يقال: تَياسَرُوا، إذ أخذوا ذاتَ اليَسار. ويقال ياسَرُوا، وهو أجْوَد.
(يعر) الياء والعين والراء. يقال: اليَعْر: الجَدْي. قال:
* كما رُبِط اليَعْرُ([10]) *
[أي كما رُبِط([11])] عند الزُّبْيَة للذِّئب. واليُعَار: صوت الشَّاء. يقال: يَعَرَت تَيْعَِر([12]) يُعاراً.
(يعط) الياء والعين والطاء. يقولون للذِّئب إذا زَجَرُوه: يعاط([13]).
قال: ويقال أيْعَطتُ به قال:
* يَهفو إذا قيل له يَعاطِ([14]) *
(يفن) الياء والفاء والنون. يقولون: اليَفَنُ: الشَّيخ الكبير.
(يفع) الياء والفاء والعين: كلمةٌ تدلُّ على الارتفاع. فاليَفَاع: ما عَلاَ من الأرض. ومنه يقال: أيْفَعَ الغُلامُ: إذا عَلاَ شبابُه، فهو يافعٌ، ولا يقال مُوفِعٌ.
(يقن) الياء والقاف والنون: اليَقَن([15]) واليَقين: زَوال الشَّكِّ. يقال يَقِنْت، واستَيْقَنْت، وأيْقَنْت.
(يقه) الياء والقاف والهاء. سمعت عليَّ بن إبراهيمَ القَطَّانَ يقول: سمعت ثعلباً يقول: أيْقَه يُوقِهُ إيقاهاً، إذا فَهِمَ. يقال أيْقِهْ لهذا، أي افْهَمْه. ويقال بل ذلك من الطَّاعة. قال:
* واستيقَهوا للمُحَلِّمِ([16]) *
(يلب) الياء واللام والباء: كلمةٌ واحدة قد اختُلِفَ في معناها. وهي اليَلَبُ، قال قومٌ: اليَلَب: البِيْضُ من جُلودِ الإبل. وقال قومٌ: اليَلَب: التُّرْس. وأنشدوا:
عَليْهمْ كلُّ سابغَةٍ دِلاصٍ *** وفي أيديهم اليَلَبُ المُدَارُ([17])
وقال الخليل: اليَلَب: الفُولاذ. [قال]:
* ومِحْوَرٍ أُخْلِصَ مِن ماءِ اليَلَبْ([18]) *
(يلق) الياء واللام والقاف. يقولون: اليَلَق: الأبيضُ من كلِّ شيء. وأنشدوا:
وأتْركُ القِرْنَ في الغُبار وفي *** حِضْنَيْهِ زرقاءُ متنُها يَلَقُ([19])ويقال اليَلَقَة([20]): العَنْز البيضاء.
(يمن) الياء والميم والنون: كلماتٌ من قياسٍ واحد. فاليَمين: يَمين اليَدِ. [و] يقال: اليَمِين: القُوَّة. وقال الأصمعيُّ في قول الشَّماخ:
إذا ما رايةٌ رُفِعَتْ لمَجْدٍ *** تلقَّاها عَرَابةُ باليَمِين([21])
أراد اليَدَ اليُمْنى. واليُمْن: البَرَكة، وهو ميمونٌ. واليمين: الحَلِف، وكلُّ ذلك من اليد اليُمْنى. وكذلك اليَمَنُ، وهو بلدٌ. يقال: رجلٌ يَمانٍ، وسيفٌ يَمانٍ. وسمِّي الحَلِف يميناً لأنَّ المتحالِفَينِ كأنَّ أحدَهما يَصْفِقُ بيمينه على يمينِ صاحبه.

(ينف)* الياء والنون والفاء. يَنُوفُ في شعر امرئ القيس([22]): هَضْبةٌ في جبَلَيْ طَيّ.
(ينم) الياء والنون والميم. اليَنَمة: نَبْتٌ.
(يهر) الياء والهاء والراء. يقولون: اليَهْر([23]): اللَّجاج. واستَيْهَرَ الرَّجُل: لَجّ.
(يهم) الياء والهاء والميم. اليهماء: المفازةُ لا عَلمَ بها. ويقال الأيْهمانِ: السَّيل والحَريق. ويقال الأيْهَمُ من الرِّجال: الأصَمُّ. ويقال للشُّجاع أيْهَم، وهو من الباب، كأنَّه لا مَأتَى لأحدٍ إليه.
(يوح) الياء والواو والحاء: كلمةٌ واحدة، وهو يُوح: اسمٌ من أسماء الشمس.
(يوم([24])) الياء والواو والميم: كلمةٌ واحدة، هي اليَوم: الواحدُ من الأيّام، ثم يستعيرونه في الأمر العظيم ويقولون([25]) نِعْمَ فلانٌ في اليَوم إذا نَزَل. وأنشد:
* نِعَمْ أخُو الهيجاء في اليَومِ اليَمِي([26]) *
وقال قوم: هو مقلوبٌ كان في اليَوِم. والأصل في أيَّامٍ أيْوَام، لكنَّه أُدغِم.
أما ما زاد على الثَّلاثة في هذا الباب، مثل (اليَرْبُوع) وهي دوَيْبَّة، و(يَبْرِين) وهو موضعٌ، و(يَمْؤُود) و(يَلَمْلَم) وهما موضعان، و(اليَرَنْدَج)، وهي جلودٌ سودٌ، وما أشْبَهَ ذلك- فإنَّ سبيل الياء في أوائلها سبيلُ الهمزة في الرُّباعيِّ والخماسيّ، فإنَّهما زائدتان، وإنَّما الاعتبارُ بما يجيء بعد الياء، كما هو الاعتبار في باب الهمزة بما يجيء بعدها. وقد مضى ذلك في أبواب الكتاب.
ال الشيخ الإمام الأجلُّ السعيد، أبو الحسين أحمد بن فارس رحمَةُ الله عليه وأجْزَلَ له الثَّواب.
قد ذكرنا ما شَرَطْنا في صدر الكتاب أن نَذكُرَه، وهو صدرٌ من اللُّغةِ صالح. فأمَّا الإحاطة بجميع كلامِ العرب [فهو] مما لا يقدِرُ عليه إلاَّ الله تعالى، أو نبيٌّ من أنبيائه عليهم السَّلاَمُ، بوحْي الله تعالى وعَزّ. ذلك إليه، والحمد لله أوّلاً وآخراً، وباطِناً وظاهراً. والصَّلاةُ والسَّلامُ على رسوله محمدٍ وآله أجمعين، الطيِّبين الطَّاهرين.
قد وقعت الفراغة من كتابة كتاب المقاييس اللغة([27])
---------------------__
([1]) ورد هذا الباب بدون عنوان خلافاً للمألوف، وقد أثبت ما كتبه ابن فارس في المجمل في مثل هذا الموضع.
([2]) لسحيم بن وثيل اليربوعي، أو لولده جابر بن سحيم، كما في اللسان (يأس، يسر، زهدم). وزهدم: فرس سحيم، وعلى ذلك فالوجه نسبة الشعر إلى جابر. ويروى: " ابن قاتل زهدم" وزهدم في هذه الرواية رجل من عبس، فنصح إذن نسبة الشعر إلى سحيم. ويروى: "ابن فارس لازم" مع نسبته إلى جابر، ولازم اسم فرس لسحيم. انظر خيل ابن الكلبي 17. ويروى: "إذ ييسرونني".
([3]) أنشده في المجمل واللسان (يبس).
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) التكملة من اللسان (يدع). والبيت لم يرو في ديوان جرير.
([6]) للمرار بن منقذ، في المفضليات (1: 82) برواية: "وعلى التيسير"، وأنشده في المجمل واللسان (يسر) برواية المقاييس.
([7]) لأبي أسيدة الدبيري في اللسان (يسر). وانظر تهذيب الألفاظ 135 والحيوان (6: 65-66).
([8]) كذا ضبط في المجمل والقاموس. قال في القاموس: "جبل تحت ياسرة، لماءة من مياه أبي بكر ابن كلاب". وضبط في اللسان ومعجم البلدان بضمتين. قال في معجم البلدان: "نقب تحت الأرض يكون فيه ماء لبني يربوع بالدهناء". وفي اللسان: "دحل لبني يربوع". وأنشدوا لطرفة:
أرق العين خيال لم يقر *** طاف والركب بصحراء يسر
 ([9]) لطرفة في ديوانه 73 واللسان (يسر، بدأ).
([10]) للبريق الهذلي في بقية أشعار الهذليين 43 واللسان (يعر) ومعجم البلدان (الأملاح) قال ياقوت: "وقد تكرر ذكره في شعر هذيل فلعله من بلادهم". والبيت بتمامه:
أسائل عنهم كلما جاء راكب *** مقيماً بأملاح كما ربط اليعر
          ويروى أيضاً لعامر بن سدوس الخناعي، كما في البقية.
([11]) بمثلها يلتئم الكلام.
([12]) بكسر العين، وفتحها عن كراع.
([13]) في الأصل: "يعط". ويعاط بتثليث الياء، كما في المجمل واللسان والقاموس. ونبه في المجمل واللسان أن لغة الكسر قبيحة. وفي اللسان: "قال الأزهري وهو قبيح، لأن كسر الياء زادها قبحاً، لأن الياء خلقت من الكسرة". وليس في كلام العرب كلمة على فعال في صدرها ياء مكسورة. وقال غيره يسار لغة في اليسار.
([14]) قبله في المجمل واللسان:
صب على شاء أبي رياط *** ذؤالة كالأقدح المراط
          وفي اللسان: "إذا قيل لها يا عاط". ويا عاط: لغة في يعاط. والضمير في "لها" راجع إلى لفظ "ذؤالة"، وهو علم جنس للذئب.
([15]) كذا ضبط في المجمل بالتحريك. ويقال بالفتح أيضاً.
([16]) للمخبل السعدي في اللسان (يقه، حلم). وهو بتمامه:
فردوا صدور الخيل حتى تنهنهت *** إلى ذي النهى واستيقهوا للمحلم
ورواية اللسان (يقه): "واستيقهت". قال: "ويروى: واستيدهوا". وقد ورد بهذه الأخيرة في اللسان (حلم).
([17]) أنشده في المجمل واللسان (يلب).
([18]) لرؤبة، كما في مجالس ثعلب 160. وأنشده في اللسان (يلب) بدون نسبة. قال ثعلب: ظن رؤبة أنه من حديد، وإنما هو جلود. وانظر أخطاء الشعراء في المزهر (2: 500-504).
([19]) أنشده في المجمل واللسان (يلق).
([20]) وكذا في المجمل والقاموس. وفي اللسان وتاج العروس: "اليلق".
([21]) ديوان الشماخ 97 واللسان (يمن).
([22]) هو قوله في ديوانه 130 واللسان (نوف) ومعجم البلدان (ينوف):
كأن دثاراً حلقت بلبونه *** عقاب ينوف لا عقاب القواعل
          ويروى: "ينوفى" بالقصر، و"وتنوفي"، و"تنوف".
([23]) وكذا في المجمل والقاموس، مع ضبطه في المجمل بالتحريك وفي القاموس بالضبطين. لكن في اللسان: "اليَهْيَرّ".
([24]) وردت هذه المادة في الأصل بعد مادة (يدي)، فرددتها إلى نصابها.
([25]) في الأصل: "يوم"، صوابه في المجمل واللسان. ونص المجمل: "نعم الرجل في اليوم" واللسان: "نعم الأخ فلان في اليوم".
([26]) لأبي الأخزر الحماني في اللسان (يوم، كرم).
([27]) كذا وردت عبارة ناسخ الأصل.

##### Türkçe

(باب **الياء** ve ondan sonra gelenlerden, üç harf üzere gelen; bunu bütünüyle, azlığından dolayı tek bir باب olarak yazdım([1]))

(**يأس**) **الياء** ve **الهمزة** ve **السين**. İki kelime: bunlardan biri **اليأس**: ümidin kesilmesidir. Ve denilir ki, başında **ياء** olup ardından **همزة** gelen bir kelime yoktur; ancak bu. Ondan denilir: **يَئِس** **يَيْأَس** ve **يَيْئِس**; **يَفْعَل** ve **يَفْعِل** üzere.

Diğer kelime: **ألم تَيْأَس**; yani “bilmedin mi?”. Ve Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dediler: ﴿**أفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا**﴾  [الرعد 31], yani “inanmış olanlar bilmedi mi?”. Ve şu beyti şahit getirdiler:
أقولُ لَهُم بالشِّعْبِ إذ يأسِرُونَني *** ألم تَيأَسُوا أنِّي ابنُ فارِسِ زَهْدَمِ([2])

(**يبس**) **الياء** ve **الباء** ve **السين**: sahih bir asıl; kuruluğa delâlet eder. Denilir: **يَبِس** şey **يَيْبَس** ve **يَيْبِس**. Ve **اليَبْس**: bitkinin kurusu. İbnü’s-Sikkît dedi: o, **يابس**’in cem‘idir. Ve **اليَبَس** ( **الباء**’ın fethiyle): suyun kendisinden ayrıldığı yer; böylece kurur. Ve denilir: **يَبِسَتِ الأرضُ**: suyu ve nemi gitti; ve **أيْبَسَتْ**: kuruluğu çoğaldı. Ve eş-Şeybânî dedi: **امرأة يَبَسٌ**; eğer hayır elde etmezse. Dedi:
* إلى عجوزٍ شَنّة الوجهِ يَبَسْ([3]) *
Ve **يَبِيس** su: terdir; kuruduğu zaman. Ve **الأيْبَسانِ**: bacak ve topuktan üzerinde et olmayan şey.

(**يتم**) **الياء** ve **التاء** ve **الميم**. Denilir: **اليُتم** insanlarda baba tarafından; diğer hayvanlarda anne cihetinden. Ve her tek kalana **يتيم** derler; hatta **بَيْتٌ** [şiirden([4])] **يتيم** dediler. Ve şair, bir atıcıyı vasfeder; bir dişi eşeği vurdu ve **أيتم** *yavrularını:
فناط بها سهماً شِداداً غِرارُه *** وأيْتَمتِ الأطفالَ منها وجوبُها

(**يتن**) **الياء** ve **التاء** ve **النون**: tek bir kelime; o da **اليَتْنُ**’dur; o, doğumda başından önce iki bacağı çıkan yavrudur. Denilir: **أيْتَنَت** deve ve kadın; eğer **يَتْناً** doğurursa.

(**يدع**) **الياء** ve **الدال** ve **العين**: birbirinden ayrı iki kelime; bunlardan biri **الأيْدَع**: kırmızı bir boya. Ve ondan denilir: **يَدَّعْتُ** şeyi **أُيَدِّعُه** **تَيدِيعاً**.

Diğeri: derler ki: **أيْدَعَ الحَجَّ** kendi üzerine: onu vacip kıldı. Cerîr dedi:
[ورَبِّ الراقصاتِ إلى الثَّنايا *** بشُعْثٍ أيْدَعُوا حَجَّاً تَماما([5])]

(**يزن**) **الياء** ve **الزاء** ve **النون**. Onda, ancak **ذو يَزَن** vardır; Himyer krallarından; mızraklar ona nisbet edilir; böylece **يَزَنيّة** ve **أزَنيَّة** denilir.

(**يسر**) **الياء** ve **السين** ve **الراء**: iki asıl; bunlardan biri bir şeyin açılmasına ve hafifliğine delâlet eder; diğeri organlardan bir organa.

Birincisi: **اليُسْر**: **العُسْر**’ün zıddı. Ve **اليَسَرات**: hafif ayaklar. Ve denilir: **فرسٌ حَسَنُ التَّيْسُور**; yani ayakların naklinde güzel. Dedi:
قد بَلَوْناهُ على عِلاَّتِهِ *** وعَلَى التَّيْسورِ منه والضُّمُرْ([6])
Ve babdandır: **يسَّرت** koyun; eğer sütü ve dölü çoğalırsa. Dedi:
هما سَيِّدانا يَزْعُمانِ وإنَّما *** يَسُودَانِنا أنْ يَسَّرَتْ غَنَماهُما([7])
Ve denilir: **رجل يَسْرٌ** ve **يَسَرٌ**; yani itaatkârlığı güzel. Ve **اليَسَار**: zenginlik. Ve **تَيسَّرَ** şey ve **استَيْسَر**. Ve **يُسْرٌ**([8]): bir yer.

Ve babdandır **الأيْسار**: **الميْسِر** üzerine toplanan kavim; onların teki **يَسَر**’dir. Dedi:
وهُمُ أيسارُ لُقمانَ إذا *** أَغْلَتِ الشَّتْوَةُ أبْداءَ الجُزُرْ([9])
Ve **المَيْسِر**: kumar. Ve babdandır **اليَسَرَةُ**: avuç içinin çizgileri; eğer birbirine yapışık değilse.

Diğer kelime: el için **اليَسَارُ**. Denilir: **تَياسَرُوا**; sol tarafı aldıkları zaman. Ve denilir: **ياسَرُوا**; o daha iyidir.

(**يعر**) **الياء** ve **العين** ve **الراء**. Denilir: **اليَعْر**: oğlak. Dedi:
* كما رُبِط اليَعْرُ([10]) *
[ yani: *كما رُبِط*([11]) ] **الزُّبْيَة** yanında kurda. Ve **اليُعَار**: koyunun sesi. Denilir: **يَعَرَت** **تَيْعَِر**([12]) **يُعاراً**.

(**يعط**) **الياء** ve **العين** ve **الطاء**. Kurdu azarladıkları zaman ona derler: **يعاط**([13]).
Dedi: ve denilir: **أيْعَطتُ** onunla. Dedi:
* يَهفو إذا قيل له يَعاطِ([14]) *

(**يفن**) **الياء** ve **الفاء** ve **النون**. Derler: **اليَفَنُ**: büyük ihtiyar.

(**يفع**) **الياء** ve **الفاء** ve **العين**: yükselmeye delâlet eden bir kelime. Böylece **اليَفَاع**: yerden yüksek olan şey. Ve ondan denilir: **أيْفَعَ الغُلامُ**; eğer gençliği yükselirse; o **يافعٌ**’dır; **مُوفِعٌ** denilmez.

(**يقن**) **الياء** ve **القاف** ve **النون**: **اليَقَن**([15]) ve **اليَقين**: şüphenin zail olması. Denilir: **يَقِنْت** ve **استَيْقَنْت** ve **أيْقَنْت**.

(**يقه**) **الياء** ve **القاف** ve **الهاء**. Ali b. İbrâhîm el-Kattân’ı şöyle derken işittim: Sa‘leb’i şöyle derken işittim: **أيْقَه** **يُوقِهُ** **إيقاهاً**; eğer anlarsa. Denilir: **أيْقِهْ** لهذا; yani “bunu anla”. Ve denilir: bilakis o, **الطَّاعة**’dandır. Dedi:
* واستيقَهوا للمُحَلِّمِ([16]) *

(**يلب**) **الياء** ve **اللام** ve **الباء**: manasında ihtilaf edilmiş tek bir kelime. O **اليَلَبُ**’dur. Bir kavim dedi: **اليَلَب**: deve derilerinden beyaz olanlar. Bir kavim dedi: **اليَلَب**: kalkan. Ve şu beyti şahit getirdiler:
عَليْهمْ كلُّ سابغَةٍ دِلاصٍ *** وفي أيديهم اليَلَبُ المُدَارُ([17])
Ve el-Halîl dedi: **اليَلَب**: çelik. [Dedi]:
* ومِحْوَرٍ أُخْلِصَ مِن ماءِ اليَلَبْ([18]) *

(**يلق**) **الياء** ve **اللام** ve **القاف**. Derler: **اليَلَق**: her şeyden beyaz olan. Ve şu beyti şahit getirdiler:
وأتْركُ القِرْنَ في الغُبار وفي *** حِضْنَيْهِ زرقاءُ متنُها يَلَقُ([19])
Ve denilir: **اليَلَقَة**([20]): beyaz keçi.

(**يمن**) **الياء** ve **الميم** ve **النون**: tek bir kıyas üzere kelimeler. Böylece **اليَمين**: elin sağı. [Ve] denilir: **اليَمِين**: kuvvet. Ve el-Asma‘î, eş-Şemmâh’ın sözü hakkında dedi:
إذا ما رايةٌ رُفِعَتْ لمَجْدٍ *** تلقَّاها عَرَابةُ باليَمِين([21])
Sağ eli kastetti. Ve **اليُمْن**: bereket; o **ميمونٌ**’dur. Ve **اليمين**: yemin; bütün bunlar sağ eldendir. Ve كذلك **اليَمَنُ**: o bir beldedir. Denilir: **رجلٌ يَمانٍ** ve **سيفٌ يَمانٍ**. Ve yemin, **يميناً** diye adlandırıldı; çünkü yeminleşen iki kişi sanki birisi sağ eliyle arkadaşının sağı üzerine vurur.

(**ينف**)* **الياء** ve **النون** ve **الفاء**. İmru’ül-Kays’ın şiirinde **يَنُوفُ**([22]): Tayy’ın iki dağında bir tepedir.

(**ينم**) **الياء** ve **النون** ve **الميم**. **اليَنَمة**: bir bitkidir.

(**يهر**) **الياء** ve **الهاء** ve **الراء**. Derler: **اليَهْر**([23]): inatla sürdürme. Ve **استَيْهَرَ** adam: inat etti.

(**يهم**) **الياء** ve **الهاء** ve **الميم**. **اليهماء**: alameti olmayan çöl. Ve denilir: **الأيْهمانِ**: sel ve yangın. Ve denilir: erkeklerden **الأيْهَمُ**: sağır. Ve yiğide **أيْهَم** denilir; o da babdandır; sanki kimse için ona bir yol yoktur.

(**يوح**) **الياء** ve **الواو** ve **الحاء**: tek bir kelime; o da **يُوح**’tur: güneşin isimlerinden bir isim.

(**يوم**([24])) **الياء** ve **الواو** ve **الميم**: tek bir kelime; o **اليَوم**’dur: günlerden bir tek. Sonra onu büyük işte ödünç alırlar ve derler([25]): **نِعْمَ** falan, indiği zaman **اليَوم**’da. Ve şu beyti şahit getirdi:
* نِعَمْ أخُو الهيجاء في اليَومِ اليَمِي([26]) *
Bir kavim dedi: o, ters çevrilmiştir; **اليَوِم**’da idi. Asıl, **أيَّامٍ**’da **أيْوَام**’dır; fakat idgam edildi.

Bu babda üçten fazla olan şeye gelince; مثل (**اليَرْبُوع**) ve o bir küçük hayvancıktır; ve (**يَبْرِين**) ve o bir yerdir; ve (**يَمْؤُود**) ve (**يَلَمْلَم**) ve ikisi de iki yerdir; ve (**اليَرَنْدَج**) ve o siyah derilerdir; ve buna benzer şeyler— şüphesiz **الياء**’ın başlarındaki yolu, dörtlü ve beşlide **الهمزة**’nin yolu gibidir; çünkü ikisi de ziyadedir; itibar ancak **الياء**’dan sonra gelene göredir; tıpkı **الهمزة** babında itibarın ondan sonra gelene göre olması gibi. Bu, kitabın bablarında geçmiştir.

Dedi: imam, en yüce, mes‘ûd şeyh, Ebu’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris—Allah’ın rahmeti onun üzerine olsun ve ona sevabı bol kılsın.

Kitabın başında zikretmeyi şart koştuğumuz şeyi zikrettik; o, dilden salih bir baştır. Arabın bütün sözünü kuşatmaya gelince, [o] ancak Allah Teâlâ’nın gücünün yettiği şeydendir; yahut peygamberlerinden bir peygamberin—onlara selâm olsun—Allah Teâlâ’nın vahyi ve izzetiyle. O, O’na aittir. Hamd Allah’a; evvelde ve âhirde, bâtında ve zâhirde. Salât ve selâm, resulü Muhammed’e ve âline; hepsine, temiz ve pak olanlara.

**كتاب المقاييس اللغة**’nin yazımından feragat vuku buldu([27])

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

اليأس: انتفاء الطمع، يقال: يئس واستيأس مثل: عجب واستعجب، وسخر واستسخر. قال تعالى: ﴿فلما استيأسوا منه خلصوا نجيا﴾ [يوسف/80]، ﴿حتى إذا استيأس الرسل﴾ [يوسف/110]، ﴿قد يئسوا من الآخرة كما يئس الكفار﴾ [الممتحنة/13]، ﴿إنه ليؤوس كفور﴾ [هود/9] وقوله: ﴿أفلم ييأس الذين آمنوا﴾ [الرعد/31] قيل: معناه: أفلم يعلموا (مجاز القرآن 1/332)، ولم يرد أن اليأس موضوع في كلامهم للعلم، وإنما قصد أن يأس الذين آمنوا من ذلك يقتضي أن يحصل بعد العلم بانتفاء ذلك؛ فإذا ثبوت يأسهم يقتضي ثبوت حصول علمهم.

##### Türkçe

**اليأس**: tamahın ortadan kalkmasıdır; denilir ki: **يئس** ve **استيأس**, tıpkı: **عجب** ve **استعجب**, ve **سخر** ve **استسخر** gibi. Yüce Allah dedi ki: ﴿فلما **استيأسوا** منه خلصوا نجيا﴾ [Yusuf/80], ﴿حتى إذا **استيأس** الرسل﴾ [Yusuf/110], ﴿قد **يئسوا** من الآخرة كما **يئس** الكفار﴾ [el-Mümtehine/13], ﴿إنه ليؤوس كفور﴾ [Hud/9]. Ve O’nun sözü: ﴿أفلم **ييأس** الذين آمنوا﴾ [er-Ra‘d/31]; denildi ki: manası: “Öyleyse bilmediler mi?”dir (Mecâzü’l-Kur’ân 1/332). Ve **اليأس**’in onların sözlerinde ilim için vaz‘ olunmuş olduğu varid olmamıştır; ancak, müminlerin bundan **يأس**’inin, bunun ortadan kalkmasının ilmi elde edildikten sonra meydana gelmesini gerektirdiği kastedilmiştir; öyleyse onların **يأس**’inin sabit oluşu, onların ilimlerinin meydana gelmiş olmasının sabit oluşunu gerektirir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ي أ س
يئس منه يأساً واستيأس وأيأسته‏.‏
وهو بين عطفة مطمعٍ وصدفة مؤيسٍ‏.‏
ورجل يؤوس‏.‏
وتقول‏:‏ الله يخلف ويؤوس والعبد كنود يؤوس‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قد يئست أنك رجل صدق بمعنى علمت‏.‏
قال سحيم‏:‏ أقول لهم بالشّعب إذ ييسرونني ألم تيأسوا أني ابن فارس زهدم وقال آخر‏:‏ ألم تيأس الأقوام أني أنا ابنه وإن كنت عن عرض العشيرة نائياً وذلك أن مع الطمع القلق ومع انقطاعه السكون والطمأنينة كما مع العلم ولذلك قيل‏:‏ ‏"‏ اليأس إحدى الراحتين ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

ي أ س
**يئس** ondan **يأساً** (ümitsizlikle) ümitsiz oldu; **استيأس** (tam ümitsizliğe düştü) ve onu **أيأسته** (ümitsiz kıldım).‏
O, ümit verici bir dönüş ile ümitsiz kılıcı bir rastlantı arasındadır.‏
Ve **رجل يؤوس**: çok ümitsizlenen bir adam.‏
Ve dersin ki: Allah telafi eder; ve (o) çok ümitsizlenendir; kul ise nankördür, çok ümitsizlenendir.‏
Mecazdan: “Senin doğru sözlü bir adam olduğunu **قد يئست**” yani “bildim” mânâsıyla.‏
**قال سحيم**: Onlara, beni (yola) koydukları sırada vadide derim ki: “Benim, **زهدم**’in süvarisinin oğlu olduğumu bilmediniz mi?” Ve bir başkası dedi ki: “Kavimler, benim onun oğlu olduğumu bilmediler mi? Her ne kadar aşiretin şerefinden uzak olsam da.” Ve bu, şundandır ki: tama ile kaygı vardır; onun kesilmesiyle de sükûn ve itminan vardır; tıpkı ilimle birlikte olduğu gibi. Bundan dolayı denilmiştir: “**اليأس** iki rahatlıktan biridir.”‏‏.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

اليَأْس: القُنوط، وقيل: اليَأْس نقيض الرجاء، يَئِسَ من الشيء يَيْأَس ويَيْئِس؛ نادر عن سيبويه، ويَئِسَ ويَؤُس عنه أَيضاً، وهو شاذ، قال: وإِنما حذفوا كراهية الكسرة مع الياء وهو قليل، والمصدر اليَأْسُ واليَآسَة واليَأَس، وقد استَيْأَسَ وأَيْأَسْته وإِنه لَيَائِسٌ ويَئِس ويَؤُوس ويَؤُس، والجمع يُؤُوس. قال ابن سيده في خطبة كتابه: وأَما يَئِسَ وأَيِسَ فالأَخيرة مقلوبة عن الأَوْسِ لأَنه لا مصدرَ لأَيِسَ، ولا يحتج بإِياس اسم رَجُل فإِنه فِعالٌ من الأَوْس وهو العطاء، كما يُسَمى الرجل عَطِيَّةَ اللَّه وهِبَة اللَّه والفَضْلَ. قال أَبو زيد: علياء مضر تقول يَحْسِبُ ويَنْعِم ويَيْئِس، وسفلاها بالفتح. قال سيبويه: وهذا عند أَصحابنا إِنما يجيء على لغتين يعني يَئِسَ يَيْأَس ويأَس يَيْئِس لغتان ثم يركب منهما لغة، وأَما ومِقَ يَمِق ووَفِقَ يَفِقُ ووَرِمَ يَرِمُ ووَلي يَلي ووَثِقَ يَثِق ووَرِثَ يَرِث فلا يجوز فيهن إِلا الكسر لغة واحدة. وآيَسَه فلان من كذا فاسْتَيْأَس منه بمعنى أَيِسَ واتَّأَسَ أَيضاً، وهو افتَعَل فأُدغم مثل اتَّعَدَ. وفي حديث أُم معبد: لا يَأْسَ من طُولٍ أَي أَنه لا يُؤْيَسُ من طوله لأَنه كان إِلى الطول أَقرب منه إِلى القصر. واليَأْسُ: ضد الرَّجاء، وهو في الحديث اسم نكرة مفتوح بلا النافية ورواه ابن الأَنباري في كتابه: لا يائِس من طول، قال: معناه لا يُؤْيَس من أَجل طوله أَي لا يَأْيَسُ مُطاوِلُه منه لإِفراط طوله، فَيائِس بمعنى مَيْؤُوس كماء دافِق بمعنى مَدْفُوق. واليَأْسُ من السِّلُ لأَن صاحبه مَيْؤُوسٌ منه. ويَئِسَ يَيْئِسُ ويَيْأَس: عَلِمَ مثل حَسِب يَحْسِبُ ويَحْسَب: قال سُحَيْم ابن وَثِيلٍ اليَرْبُوعي، وذكر بعض العلَماء أَنه لولده جابر بن سُحَيْم بدليل قوله فيه: أَني ابنُ فارس زَهْدَم، وزهدم فرس سحيم: أَقُولُ لَهُمْ بالشِّعْبِ إِذ يَيْسِرُونَني:
أَلم تَيْأَسُوا أَني ابْنُ فارِسِ زَهْدَم؟
يقول: أَلم تعْلموا، وقوله يَيْسرونني من أَيسار الجَزُور أَي يَجْتَزِرُونني ويَقْتَسمونني، ويروى يَأْسِرونني من الأَسْر، وأَما قوله إِذ يَيْسِرونني فإِنما ذكر ذلك لأَنه كان وقع عليه سِباءٌ فضربوا عليه بالمَيْسِر يتحاسبون على قسمة فِدائه، وزهدم اسم فرس، وروي: أَني ابن قاتل زهدم، وهو رجل من عبس، فعلى هذا يصح أَن يكون الشعر لسحيم؛ وروي هذا البيت أَيضاً في قصيدة أُخرى على هذا الرويِّ وهو:
أَقول لأَهل الشَّعب إِذ ييسرونني:
أَلم تيأَسوا أَني ابن فارس لازِمِ؟
وصاحِب أَصْحابِ الكَنِيفِ، كأَنَّما
سَقاهم بِكَفَّيْهِ سِمامَ الأَراقِمِ
وعلى هذه الرواية أَيضاً يكون الشعر له دون ولده لعدم ذكر زَهْدَم في البيت. وقال القاسم بن مَعْن: يَئِسْتُ بمعنى عَلِمْت لغة هَوازِن، وقال الكلبي: هي لغةَ وَهْبِيل حيّ من النَّخَع وهم رهط شَريكٍ، وفي الصحاح في لغة النَّخَع. وفي التنزيل العزيز: أَفَلَمْ يَيْأَس الذين آمنوا أَن لو يَشاء اللَّه لَهَدى الناسَ جميعاً؛ أَي أَفَلم يَعْلَم، وقال أَهل اللغة: معناه أَفلم يعلم الذين آمنوا علماً يَئِسوا معه أَن يكون غير ما علموه؟ وقيل معناه: أَفلم يَيْأَس الذين آمنوا من إِيمان هؤُلاء الذين وصفهم اللّه بأَنهم لا يؤمنون؟ قال أَبو عبيد: كان ابن عباس يقرأُ: أَفلم يتبين الذين آمنوا أَن لو يشاء اللَّه لهدى الناس جميعاً؛ قال ابن عباس: كتب الكاتب أَفلم يَيْأَس الذين آمنوا، وهو ناعس، وقال المفسرون: هو في المعنى على تفسيرهم إِلا أَن اللّه تبارك وتعالى قد أَوقع إِلى المؤمنين أَنه لو شاء لهدى الناس جميعاً، فقال: أَفلم ييأَسوا علماً، يقول يُؤْيِسهم العلم فكان فيه العلم مضمراً كما تقول في الكلام: قد يَئِسْتُ منك أَن لا تُفْلح، كأَنك قلت: قد علمته علماً. وروي عن ابن عباس أَنه قال: يَيْأَس بمعنى عَلِم لغة للنَّخَع، قال: ولم نجدها في العربية إِلا على ما فسرت، وقال أَبو إِسحق: القول عندي في قوله: أَفلم يَيْأَس الذين آمنوا من إِيمان هؤلاء الذين وصفهم اللَّه بأَنهم لا يؤْمنون لأَنه قال: لو يشاء اللَّه لهدى الناس جميعاً، ولغة أُخرى: أَيِسَ يَأْيَسُ وآيَسْتُه أَي أَيْأَسْتُه، وهو اليَأْسُ والإِياسُ، وكان في الأَصل الإِيياسُ بوزن الإِيعاس. ويقال: اسْتَيْأَس بمعنى يَئِسَ، والقرآن نزل بلغة من قرأَ يَئِسَ، وقد روى بعضهم عن ابن كثير أَنه قرأَ فلا تَايَسُوا، بلا همز، وقال الكسائي: سمعت غير قبيلة يقولون أَيِس يايَسُ، بغير همز. وإِلْياس: اسم.

##### Türkçe

**اليَأْس**: ümitsizliktir; ve denildi: **اليَأْس** **الرَّجاء**’ın zıddıdır. **يَئِسَ** bir şeyden, **يَيْأَس** ve **يَيْئِس**; Sîbeveyh’ten nadir (olarak). Ve **يَئِسَ** ve **يَؤُس** ondan, ayrıca; ve o şâzdır. Dedi: ancak **الياء** ile birlikte kesreyi kerih görmeleri sebebiyle hazfettiler; ve o azdır. Masdar **اليَأْسُ**’tur; ve **اليَآسَة** ve **اليَأَس**. Ve **استَيْأَسَ** etmiştir; ve ben onu **أَيْأَسْته** ettim. Ve o elbette **يَائِسٌ**’tir. Ve **يَئِس** ve **يَؤُوس** ve **يَؤُس**; cem‘i **يُؤُوس**. İbn Sîde kitabının hutbesinde dedi: **يَئِسَ** ve **أَيِسَ**’e gelince; sonuncusu **الأَوْسِ**’tan kalbedilmiştir; çünkü **أَيِسَ** için masdar yoktur. Ve bir adam adı olan **إِياس** ile hüccet getirilmez; çünkü o, **الأَوْس**’tan **فِعالٌ** veznindedir; ve o (yani **الأَوْس**) عطadır; nitekim adama **عَطِيَّةَ اللَّه** ve **هِبَة اللَّه** ve **الفَضْلَ** diye ad verilir. Ebû Zeyd dedi: Mudar’ın âliyâsı **يَحْسِبُ** ve **يَنْعِم** ve **يَيْئِس** der; ve süflâsı fetha ile (söyler). Sîbeveyh dedi: bu, bizim ashabımız katında ancak iki lugat üzere gelir; yani **يَئِسَ يَيْأَس** ve **يأَس يَيْئِس** iki lugattır; sonra ikisinden bir lugat terkib edilir. Ama **وَمِقَ يَمِق** ve **وَفِقَ يَفِقُ** ve **وَرِمَ يَرِمُ** ve **وَلي يَلي** ve **وَثِقَ يَثِق** ve **وَرِثَ يَرِث**’te, onlarda ancak kesre câizdir; tek lugat.

Bir kimse onu şundan **آيَسَه** etti; o da ondan **اسْتَيْأَس** etti; **أَيِسَ** mânâsında. Ve **اتَّأَسَ** da (vardır); ve o **افتَعَل**’dır; **اتَّعَدَ** gibi idğam edildi. Ümm Ma‘bed hadîsinde: “**لا يَأْسَ من طُولٍ**” yani: onun boyundan ümit kesilmez; çünkü o, boya kısalıktan daha yakındı. Ve **اليَأْسُ**: **الرَّجاء**’ın zıddıdır. Ve o, hadîste nekre isimdir; **لا**-yı nâfiye ile mansûb (olarak) fethalıdır. İbnü’l-Enbârî kitabında şöyle rivayet etti: “**لا يائِس من طول**”. Dedi: mânâsı: boyu sebebiyle ondan ümit kesilmez; yani onunla boy yarışına giren, aşırı boyu sebebiyle ondan ümit kesmez. Böylece **يائِس** mânâca **مَيْؤُوس** gibidir; nitekim “**ماء دافِق**” mânâca “**مَدْفُوق**”tur. Ve **اليَأْسُ** **السِّلُ**’dendir; çünkü onun sahibi ondan **مَيْؤُوسٌ**tur. Ve **يَئِسَ يَيْئِسُ** ve **يَيْأَس**: bildi; **حَسِب يَحْسِبُ** ve **يَحْسَب** gibi. Sühaym b. Vethîl el-Yerbû‘î dedi; ve bazı âlimler, onun oğlu Câbir b. Sühaym’e ait olduğunu zikretti; onda “Ben **فارس زَهْدَم**’ın oğluyum” sözü delil olmak üzere; ve **زَهْدَم** Sühaym’in atıdır:

أَقُولُ لَهُمْ بالشِّعْبِ إِذ يَيْسِرُونَني:
أَلم تَيْأَسُوا أَني ابْنُ فارِسِ زَهْدَم؟

Yani: “Bilmiyor musunuz?” Ve onun “**يَيْسِرُونَني**” sözü, **أَيسار الجَزُور**’dandır; yani beni boğazlıyorlar ve beni paylaştırıyorlar. Ve “**يَأْسِرونني**” diye de rivayet edilir; **الأَسْر**’dendir. “**إِذ يَيْسِرونني**” sözüne gelince: bunu ancak, üzerine bir esir alma (sebâ) vâki olduğu için zikretti; fidyesinin taksimi üzerine hesaplaşmak için ona **المَيْسِر** ile vurdular. Ve **زَهْدَم** bir at adıdır. Ve “Ben **قاتل زهدم**’ın oğluyum” diye rivayet edildi; ve o, Abs’tan bir adamdır. Buna göre şiirin Sühaym’e ait olması sahih olur. Bu beyit, bu kafiye üzere başka bir kasidede de rivayet edildi; o da şudur:

أَقول لأَهل الشَّعب إِذ ييسرونني:
أَلم تيأَسوا أَني ابن فارس لازِمِ؟
وصاحِب أَصْحابِ الكَنِيفِ، كأَنَّما
سَقاهم بِكَفَّيْهِ سِمامَ الأَراقِمِ

Bu rivayete göre de, beyitte **زَهْدَم** zikredilmediğinden, şiir oğluna değil ona ait olur. Kâsım b. Ma‘n dedi: **يَئِسْتُ** “bildim” mânâsındadır; Hevâzin lugatıdır. Kelbî dedi: o, Neha‘dan bir hay olan **وَهْبِيل**’in lugatıdır; ve onlar Şerîk’in topluluğudur. Ve Sıhâh’ta Neha‘ lugatında (diye geçer). Aziz tenzîlde: “**أَفَلَمْ يَيْأَس الذين آمنوا أَن لو يَشاء اللَّه لَهَدى الناسَ جميعاً**”; yani: “Bilmiyor mu?” Ve dil ehli dedi: mânâsı: iman edenler, onunla birlikte bildiklerinden başka bir şeyin olacağını ümit kesmelerine sebep olacak bir bilgiyle bilmediler mi? Ve denildi: mânâsı: iman edenler, Allah’ın kendilerini iman etmez diye vasfettiği şu kimselerin imanından ümit kesmediler mi? Ebû Ubeyd dedi: İbn Abbâs şöyle okurdu: “**أَفلم يتبين الذين آمنوا أَن لو يشاء اللَّه لهدى الناس جميعاً**”. İbn Abbâs dedi: kâtip “**أَفلم يَيْأَس الذين آمنوا**” yazdı; ve o uykuluydu. Müfessirler dedi: mânâda, onların tefsiri üzere (aynıdır); ancak Allah Tebâreke ve Teâlâ müminlere, dileseydi insanları hep birlikte hidayete erdireceğini ilka etti; şöyle dedi: “**أَفلم ييأَسوا علماً**”; yani ilim onları **يُؤْيِس** eder. Böylece onda ilim muzmar oldu; nitekim sözde şöyle dersin: “Senden, felah bulmayacağına dair **يَئِسْتُ**”; sanki “onu bir ilimle bildim” demişsin gibi. İbn Abbâs’tan rivayet edildi: dedi ki: **يَيْأَس** “bildi” mânâsındadır; Neha‘ için bir lugattır. Dedi: onu Arapçada ancak açıkladığım üzere bulduk. Ebû İshâk dedi: benim katımda, “**أَفلم يَيْأَس الذين آمنوا**” sözünde görüş şudur: Allah’ın iman etmez diye vasfettiği şu kimselerin imanından (ümit kesmediler mi); çünkü “**لو يشاء اللَّه لهدى الناس جميعاً**” dedi. Ve başka bir lugat: **أَيِسَ يَأْيَسُ**; ve onu **آيَسْتُه** yani onu **أَيْأَسْتُه** ettim. Ve o, **اليَأْسُ** ve **الإِياسُ**’tır. Asılda **الإِيياسُ** idi; **الإِيعاس** vezninde. Ve denilir: **اسْتَيْأَس** “**يَئِسَ**” mânâsındadır. Kur’an, **يَئِسَ** okuyan kimsenin lugatıyla indi. Bazıları İbn Kesîr’den rivayet etti: o, “**فلا تَايَسُوا**” diye okudu; hemzesiz. Kisâî dedi: hemzesiz olarak “**أَيِس يايَسُ**” diyen bir kabileden başkasını işittim. Ve **إِلْياس**: bir isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ي أ س * * اليَأْسُ * القنوط وقد * يَئِسَ * من الشيء من باب فهم وفيه لغة أخرى * يَئِسَ * ييئس بالكسر فيهما وهو شاذ ورجل * يَئُوسٌ * و * يَئِسَ * أيضا بمعنى علم في لغة النخع ومنه قوله تعالى ﴿أفلم ييئس الذين آمنوا﴾ و * آيَسَهُ * الله من كذا * فاسْتَيْأَس * منه بمعنى أَيِسَ

##### Türkçe

* ي أ س * * **اليَأْسُ** * ümitsizliktir; ve (bu) ye’stir. Ve **يَئِسَ** bir şeyden, “فهم” bâbından (gelir). Ve onda başka bir dil (kullanımı) daha vardır: **يَئِسَ** **ييئس**; ikisinde de kesre ile; ve bu şâzdır. Ve (bu) bir adamdır: **يَئُوسٌ**. Ve **يَئِسَ** ayrıca نخع lehçesinde “bildi” mânâsınadır. Ondandır ki Yüce Allah’ın sözü: ﴿أفلم ييئس الذين آمنوا﴾. Ve Allah onu şundan **آيَسَهُ**; böylece ondan **فاسْتَيْأَس**; **أَيِسَ** mânâsınadır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

اليأس واليآسة، وهذا عن ابن عباد، واليأس، محركة: القنوط، وهو ضد الرجاء. أو هو قطع الأمل عن الشيء، وهذه عن ابن فارس، كما صرح به المصنف في البصائر. قلت: وقاله ابن القطاع هكذا، قال: وليس في كلام العرب ياء في صدر الكلام بعدها همزة إلا هذه. يقال: يئس من الشيء ييأس، بالكسر في الماضي، والفتح في المضارع، وقول المصنف، كيمنع فيه تسامح؛ لأنه حينئذ يكون بفتح العين في الماضي والمضارع، فلو قال كيعلم لأصاب. وقال الجوهري: فيه لغة أخرى: يئس ييئس، فيهما، فقول المصنف ويضرب محل تأمل أيضا، والأخير شاذ، قاله سيبويه، قال الجوهري: قال الأصمعي: يقال: يئس ييئس؛ وحسب يحسب، ونعم ينعم، بالكسر فيهن. وقال أبو زيد: علياء مضر يقولون: يحسب وينعم وييئس، بالكسر، وسفلاها بالفتح، وقال سيبويه: وهذا عند أصحابنا إنما يجيء على لغتين، يعني يئس ييأس، ويأس ييئس، لغتان، ثم ركب منهما لغة، وأما ومق يمق، ووفق، يفق، وورم يرم، وولي يلي، ووثق يثق، وورث يرث، فلا يجوز فيهن إلا الكسر، لغة واحدة. وقال المبرد: ومنهم من يبدل في المستقبل من الياء الثانية ألفا، فيقول: يئس وياءس، وهو يؤس ويؤوس، كندس وصبور، أي قنط، كاستيأس واتأس، وهو افتعل، فأدغم. ويئس أيضا علم، في لغة النخع، كما في الصحاح، وهكذا قاله ابن عباس، رضي الله تعالى عنهما، في تفسير الآية، وقال ابن الكلبي: هي لغة وهبيل: حي من النخع، وهم رهط شريك، وقال القاسم بن معن: هي لغة هوازن، ومنه قوله عز وجل: أفلم ييأس الذين آمنوا. أن لو يشاء الله لهدى الناس جميعا. أي أفلم يعلم، وقال أهل اللغة: معناه أفلم يعلم الذين آمنوا علما يئسوا معه أن يكون غير ما علموه، وقيل: معناه أفلم ييأس الذين آمنوا من إيمان هؤلاء الذين وصفهم الله تعالى بأنهم لا يؤمنون. وكان علي وابن عباس، رضي الله تعالى عنهم، ومجاهد، وأبو جعفر، والجحدري، وابن كثير وابن عامر، يقرءون أفلم يتبين الذين آمنوا، قيل لابن عباس: إنها ييأس، فقال: أظن الكاتب كتبها وهو ناعس، وقال سحيم بن وثيل اليربوعي الرياحي:
  أقول لهم بالشعب إذ ييسروننيألم تيأسوا أني ابن فارس زهدم يقول: ألم تعلموا، وقوله: ييسرونني، من أيسار الجزور، أي يقتسمونني، ويروى يأسرونني، من الأسر، وزهدم: اسم فرس بشر بن عمرو أخي عوف بن عمرو، وعوف جد سحيم بن وثيل، قاله أبو محمد الأعرابي، ويروى: أني ابن قاتل زهدم. وهو رجل من عبس، فعلى هذا يصح أن يكون الشعر لسحيم، ويروي هذا البيت أيضا في قصيدة أخرى على هذا الروي:
  أقول لأهل الشعب إذ ييسروننيألم تيأسوا أني ابن فارس لازم
  وصاحب أصحاب الكنيف كأنما                      سقـاهـم بـكــفـــيه ســـمـــام الأراقـــم

  وعلى هذه الرواية أيضا يكون الشعر له دون ولده، لعدم ذكر زهدم في البيت. وفي حديث أم معبد الخزاعية، رضي الله تعالى عنها، في صفة النبي، صلى الله عليه وسلم: لا يأس من طول أي قامته لا تؤيس من طوله؛ لأنه كان إلى الطول أقرب منه إلى القصر، واليأس: ضد الرجاء، وهو في الحديث اسم نكرة مفتوح بلا النافية، ويروى: لا يائس من طول، هكذا رواه ابن الأنباري في كتابه، وقال: لا ميؤوس منه، أي من أجل طوله، أي لا ييأس مطاوله منه؛ لإفراط طوله، فيائس هنا بمعنى ميؤوس، كماء دافق، بمعنى مدفوق. واليأس بن مضر بن نزار أخو الناس، واللام فيهما كهى في الفضل والعباس، وحكى السهيلي عن ابن الأنباري أنه بكسر الهمزة، وقد تقدم البحث فيه، يقال: أول من أصابه اليأس، محركة، أي السل. وقال السهيلي في الروض: ويقال: إنما سمى السل داء يأس، أو داء اليأس لأن اليأس بن مضر مات منه، وبه فسر ثعلب قول أبي العاصية السلمى:
  فلو أن داء الياس بي فأعانني                      طبيب بأرواج العقيق شفانيا وأيأسته، وآيسته، الأخير بالمد: قنطته، والمصدر الإيئاس، على مثال الإيعاس، قال رؤبة:
  كأنهـن دارسـات أطـلاس                      من صحف أو باليات أطراس
  فيهن من عهد التهجي أنقـاس                      إذ في الغواني طمع وإيئاس وقال طرفة بن العبد:
  وأيأسني من كل خير طلبتـه                      كأنا وضعناه إلى رمس ملحد وقرأ ابن عباس، رضي الله تعالى عنهما: لا ييأس من روح الله. على لغة من يكسر أول المستقبل إلا ما كان بالياء، وهي لغة تميم وهذيل وقيس وأسد، كذا ذكره اللحياني في نوادره، عن الكسائي، وقال سيبويه: وإنما استثنوا الياء؛ لأن الكسر في الياء ثقيل، وحكى الفراء أن بعض بني كلب يكسرون الياء أيضا، قال: وهي شاذة، كما في بغية الآمال لأبي جعفر اللبلي، وإنما كسروا في ييأس وييجل لتقوي إحدى الياءين بالأخرى، وسيأتي البحث فيه في: و ج ل، إن شاء الله تعالى. بقي أن الزمخشري لما صرح في الأساس أن يئس بمعنى علم مجاز فإنه قال: يقال: قد يئست أنك رجل صدق، بمعنى علمت؛ لأن مع الطمع القلق، ومع انقطاعه السكون والطمأنينة كما مع العلم، ولذلك قيل: اليأس إحدى الراحتين.

##### Türkçe

**اليأس** ve **اليآسة**; bu, İbn عباد’dan(dır). Ve **اليأس**, harekeli: ümitsizliktir; ve o, ümidin zıddıdır. Yahut o, şeyden ümidi kesmektir; bu da İbn فارس’dandır; musannifin **البصائر**’de onunla açıkça belirttiği gibi. Dedim: İbn القطاع da bunu böyle söylemiştir; dedi: Arapların sözünde, sözün başında, ardından hemze gelen bir **ياء** yoktur; ancak bu (vardır). Denir: **يئس** şeyden, **ييأس**; geçmişte kesre ile, muzârîde fetha ile. Musannifin “**كيمنع**” sözünde müsamaha vardır; çünkü o vakit geçmişte ve muzârîde **العين**’in fethası ile olur; eğer “**كيعلم**” deseydi isabet ederdi. Cevherî dedi: onda başka bir lügat daha vardır: **يئس يييئس**, ikisinde de; öyleyse musannifin “**ويضرب**” sözü de düşünme yeridir; ve sonuncusu şâzdır; onu Sîbeveyh söylemiştir. Cevherî dedi: Asmaî dedi: denir: **يئس يييئس**; ve **حسب يحسب**, ve **نعم ينعم**, bunlarda kesre ile. Ebû Zeyd dedi: Mudar’ın yukarısı **يحسب** ve **ينعم** ve **ييئس** derler, kesre ile; aşağısı fetha ile. Sîbeveyh dedi: Bu, bizim ashabımız katında ancak iki lügat üzere gelir; yani **يئس ييأس** ve **يأس يييئس**; iki lügattir; sonra ikisinden bir lügat terkib etti. Ama **ومق يمق**, ve **وفق يفق**, ve **ورم يرم**, ve **ولي يلي**, ve **وثق يثق**, ve **ورث يرث**; bunlarda ancak kesre câizdir; tek lügat. Müberred dedi: Onlardan kimi, muzârîde ikinci **ياء**’dan bir **ألف** bedel eder; der ki: **يئس وياءس**; ve o **يؤس ويؤوس**’tur; **كندس** ve **صبور** gibi; yani ümitsiz oldu; **كاستيأس واتأس** gibi; ve o **افتعل**’dir; sonra idğam etti.

Ve **يئس** ayrıca “bildi”dir; Neha‘ lügatinde; **الصحاح**’ta olduğu gibi. İbn عباس, Allah Teâlâ onlardan razı olsun, âyetin tefsirinde bunu böyle söylemiştir. İbn الكلبي dedi: O, **وهبيل** lügatidir: Neha‘dan bir hayy; ve onlar Şerîk’in topluluğudur. Kâsım b. Ma‘n dedi: O, Hevâzin lügatidir. Ondandır, Aziz ve Celîl olanın sözü: **أفلم ييأس الذين آمنوا. أن لو يشاء الله لهدى الناس جميعا.** Yani: “Bilmediler mi?” Ehl-i lügat dedi: Manası: İman edenler, onunla birlikte, bildiklerinden başka bir şeyin olacağına ümitsiz olacakları bir ilimle bilmediler mi? Ve denildi: Manası: İman edenler, Allah Teâlâ’nın iman etmezler diye vasfettiği şu kimselerin imanından ümitsiz olmadılar mı? Ali ve İbn عباس, Allah Teâlâ onlardan razı olsun, ve Mücâhid, ve Ebû Ca‘fer, ve Cehderî, ve İbn Kesîr ve İbn Âmir, “**أفلم يتبين الذين آمنوا**” okurlardı. İbn عباس’a denildi: O, **ييأس**’tir; dedi: Zannederim kâtip onu uykulu iken yazdı. Suhaym b. Vethîl el-Yerbû‘î er-Riyâhî dedi:
  Onlara derim, vadide, beni paylaştırdıkları vakit:
  “Bilmediniz mi ki ben **زهدم**’in atlısının oğluyum?”

Yani: “Bilmediniz mi?” Ve onun sözü: **ييسرونني**, **أيسار الجزور**’dandır; yani beni paylaştırıyorlar. Ve **يأسرونني** diye rivayet olunur; **الأسر**’dendir. Ve **زهدم**: Avf b. Amr’ın kardeşi Bişr b. Amr’ın atının adıdır; ve Avf, Suhaym b. Vethîl’in dedesidir; bunu Ebû Muhammed el-A‘râbî söylemiştir. Ve “Ben **زهدم**’in katilinin oğluyum” diye rivayet olunur. Ve o, Abs’tan bir adamdır; buna göre şiirin Suhaym’e ait olması sahih olur. Ve bu beyti, bu kafiye üzere, başka bir kasidede de rivayet eder:
  Vadi halkına derim, beni paylaştırdıkları vakit:
  “Bilmediniz mi ki ben **لازم**’in atlısının oğluyum?”
  Ve **الكنيف**’in ashabının sahibi; sanki onları,
                      iki avucuyla, yılanların zehri sulamıştır.

Ve bu rivayet üzere de şiir, **زهدم**’in beyitte zikredilmemesinden dolayı, oğluna değil ona ait olur.

Ve Ümm Ma‘bed el-Huzâ‘iyye’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, vasfında hadiste: “**لا يأس من طول**” yani: boyunun uzunluğundan ümitsizlik yok; onun boyundan ümitsiz kılmaz; çünkü o, kısalıktan ziyade uzunluğa daha yakındı. Ve **اليأس**: ümidin zıddıdır. Ve o, hadiste, **لا**-yı nâfiye ile, fethalı, nekre bir isimdir. Ve “**لا يائس من طول**” diye rivayet olunur; İbn الأنباري bunu kitabında böyle rivayet etti ve dedi: “**لا ميؤوس منه**”; yani boyu sebebiyle; yani onunla boy ölçüşen ondan ümitsiz olmaz; boyunun aşırılığı sebebiyle. Öyleyse burada **يائس**, **ميؤوس** manasındadır; **ماء دافق** gibi; **مدفوق** manasında.

Ve **اليأس** b. Mudar b. Nizâr, **الناس**’ın kardeşidir; ve ikisinde de **اللام**, **الفضل** ve **العباس**’taki **هاء** gibidir. Süheylî, İbn الأنباري’den, hemzenin kesresiyle olduğunu nakletti; ve onda araştırma geçmişti. Denir: İlk **اليأس**, harekeli, ona isabet etti; yani verem. Süheylî **الروض**’da dedi: Denir ki verem, ancak **داء يأس** yahut **داء اليأس** diye adlandırıldı; çünkü **اليأس** b. Mudar ondan öldü. Ve bununla Sa‘leb, Ebû’l-Âsiyye es-Sulemî’nin sözünü tefsir etti:
  Eğer **داء الياس** bende olsaydı da bana yardım etseydi,
                      akik karışımlarıyla bir tabip beni şifalandırırdı.

Ve onu ümitsiz kıldım: **أيأسته** ve **آيسته**; sonuncusu med ile: onu ümitsiz kıldım. Masdar: **الإيئاس**, **الإيعاس** vezni üzere. Ru’be dedi:
  Sanki onlar, eskiyen, yıpranmışlar;
                      sahifelerden yahut eskimiş tomarlar.
  Onlarda, heceleme ahdinden, izler;
                      zira genç kadınlarda tamah ve **إيئاس** vardır.

Ve Tarafe b. el-‘Abd dedi:
  Talep ettiğim her hayırdan beni ümitsiz kıldı;
                      sanki onu, bir lahde, bir kabre koymuşuz.

Ve İbn عباس, Allah Teâlâ onlardan razı olsun, şöyle okudu: “**لا ييأس من روح الله**”; muzârînin evvelini, **ياء** ile olanlar müstesna, kesreleyen kimsenin lügatine göre; ve o, Temîm ve Huzeyl ve Kays ve Esed lügatidir; Lihyânî bunu **نوادر**’inde, Kisâî’den, böyle zikretti. Sîbeveyh dedi: Onlar **ياء**’yı ancak istisna ettiler; çünkü kesre **ياء**’da ağırdır. Ferrâ, Benî Kelb’in bazısının **ياء**’yı da kesrelediğini nakletti; dedi: O şâzdır; Ebû Ca‘fer el-Leblî’nin **بغية الآمال**’inde olduğu gibi. Onlar **ييأس** ve **ييجل**’de kesrelediler; iki **ياء**’dan birinin ötekiyle kuvvet bulması için. Ve onun araştırması, Allah Teâlâ dilerse, **و ج ل**’de gelecektir.

Kaldı ki Zemahşerî, **الأساس**’ta **يئس**’in “bildi” manasında mecaz olduğunu açıkça belirttiği vakit şöyle dedi: Denir: “**قد يئست أنك رجل صدق**”, “bildim” manasında; çünkü tamahla birlikte kaygı vardır; ve onun kesilmesiyle, ilimle birlikte olduğu gibi, sükûn ve itminan vardır. Bundan dolayı denildi: **اليأس إحدى الراحتين**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

يَئِسَ
1 يَئِسَ ذ , (S, M, A, Msb, K,) مِنَ الشَّىْءِ, (S, A *, Msb,) aor. يَيْئَسُ and يَيْئِسُ, (S, M, Msb, K,) the latter of which is extr., (Sb, S, M, K,) like يَحْسِبُ, aor. of حَسِبَ, and يَنْعِمُ, aor. of نَعِمَ, (As, S, TA,) and is of the dial. of the higher classes of Mudar, as are also the similar instances, but the former is of the dial. of the lower classes of the Mudar; (AZ, S, Msb, TA;) or, as Sb says, accord. to his companions, the verb was originally of two forms, يَئِسَ, aor. يَيْئَسُ, and يَأَسَ, aor. يَيْئِسُ, and a compound [which is يَئِسَ having يَيْئِسُ for its aor.] was then formed from the two; but as to وَمِقَ, aor. يَمِقُ, and وَفِقَ, aor. يَفِقُ, and وَرِمَ. aor. يَرِمُ, and وَلِىَ, aor. يَلِى, and وَثِقَ, aor. يَثِقُ, and وَرِثَ, aor. يَرِثُ, in each of these only one form is allowable, with the kesr; (S, TA;) and some change the second ى of the aor. of يَئِسَ into ا, and say يَايَسُ and يَآءَسُ; (Mbr, S, TA;) and I'Ab reads, in the Kur. xii. 87, يِيئَسُ, after the manner of the dial. of those who pronounce the first letter of the aor. with kesr excepting such as is with ى [for its first letter], (K, TA,) which dial, is that of Temeem and Keys and Hudheyl and Asad; (Ks, Lh, TA;) the case of ى being made an exception by them because kesr with that letter is difficult of pronunciation; (Sb, TA;) but some of the Benoo-Kelb pronounce ى also with kesr, which is extr.; (Fr, Lb, TA:) and this is done in the instances of يِيئَسُ and يِيجَلُ because one ى is here strengthened by another; (K, TA;) [I find also, in a copy of the M, يَئِيسُ, as an extr. form of the aor. of this verb, on the authority of Sb; but it is doubtless a mistranscription for يِيئَسُ; and there is another evident mistranscription in a quotation from Sb immediately following in that copy, relating to aors. of the form of يِيئَسُ, which has been rendered correctly above, in the present work, from the TA;] inf. n. يَأْسٌ (S, M, A, Msb, K) and يَأَسٌ, (TA,) or يَآسٌ, (as in a copy of the M,) and يَآسَةٌ; (Ibn-'Abbád, M, K, TA [but in a MS. copy of the K I find it written يَأَسَةٌ; and in the CK, يَأْسَة;]) and اِيَاسٌ is also used as an inf. n. of this verb, though properly an inf. n. of 4; (Msb;) He despaired of the thing; syn. of the inf. n. قُنُوط, (S, A, K,) contr. of رَجَآءٌ: (M, A, K:) or he cut off hope of the thing: (A, K: *) or his hope of the thing became cut off: (Mgh:) and ↓ اِسْتَيْئَسَ signifies the same, (S, A, K,) in like manner followed by مَنْ; (S;) and so does ↓ اِتَّأَسَ, (S, K,) [originally اِيتَأَسَ,] of the measure اِفْتَعَلَ, but with incorporation [of the ى into the ت]. (S.) It is allowable to transpose the letters of يَئِسَ, so as to say أَيِسَ; but not those of the inf. n. (Msb.) There is not a word in the Arabic language commencing with ى followed by ء except يَئِسَ [and its derivatives] (IKtt) [and يَأَيَأَ and its derivatives, and words commencing with an augmentative ى followed by a radical يَاَُ ]. The expression لَا يَأْسَ مِنْ طُولٍ. occurring in a description of Mohammad, means that his stature was such as would not make [one] to despair of his height; for he was nearer to tallness than he was to shortness: (K, * TA:) يأس is here an indeterminate noun governed in the accus. case by the negative لا: (TA:) or, accord. to one relation, the words are, لَا يَائِسَ مِنْ طُولٍ, [in the CK, erroneously, لا يايَسُ,] meaning, that his height was not despaired of; i. e., he who vied with him in tallness would not despair of him on account of his excessive height: (K, TA:) so that يَائِس is here in the sense of مَيْؤُوس, like مَآءٌ دَافِقٌ in the sense of مَدْفُوقٌ. (TA.) ― -b2- [Hence,] يَئِسَتْ المَرْأَهُ The woman was, or became, barren. (Msb.) ― -b3- يَئِسَ, (S, M, A, Msb, K,) aor. يَيْئَسُ and يَيْئِسُ, (M,) also signifies (tropical:) He knew; syn. عَلِمَ; (S, M, A, Msb, K;) in the dial. of En-Nakha'; (S, Msb;) or, accord. to El-Kelbee, (M,) or Ibn-El-Kelbee, (TA,) in the dial. of Wahbeel, a tribe of En-Nakha'; or, accord. to El-Kásim Ibn-Maan, of the dial. of Hawázin. (M, TA.) So in the Kur. [xiii. 30] أَفَلَمْ يَيْئَسِ الَّذِينَ آمَنُوا [Do not then those who have believed know?]: (S, M, Msb, K:) or, accord. to some of the lexicologists, do not then those who have believed know with a knowledge wherewith they despair of its being otherwise than what they know? or the meaning is, do not then those who have believed despair of the belief of those whom God has described as those who will not believe? (M, TA;) but I' Ab (M, TA) and 'Alee and others (TA) used to read أَفَلَمْ يَتَبَيَّنِ الَّذِينَ آمَنُوا; and I'Ab said that he thought that the writer had written يَيْئَس in a state of drowsiness. (M *, TA.) Soheym Ibn-Wetheel El-Yarboo'ee also uses the verb in this sense, in a verse cited in art. يسر, voce يَسَرَ, q. v. (S, M *). [Z-says,] You say, قَدْ يَئِسْتُ أَنَّكَ رَجُلُ صِدْقٍ, meaning, (tropical:) I have known [that thou art a good man], because with eager desire is restlessness, and with the cessation thereof is quiet and tranquility; wherefore it is said, اليَأْسُ أَحَدُ الرَّاحَتَيْنِ [Despair is one of the two states of rest.] (A, TA.)

أَيْأَسَهُ
4 أَيْأَسَهُ ذ , (S, M, A, Mgh, K,) inf. n. اِيَاسٌ, (L, Mgh, Msb,) of the same measure as كِتَابٌ, (Msb,) originally اِيْآسٌ, (L, Msb,) like اِيْعَاسٌ, (L,) and اِيْمَانٌ, (Msb,) He made him to despair: (S, M, A, K:) or to cut off hope: (A:) or to cease to have hope: (Mgh:) مَنْ كَذَا of such a thing: (S:) as also ↓ آيَسَهُ [from أَيِسَ]. (Mgh, K.) ― -b2- [Hence,] أَيْأُسَهَا اللّٰهُ God made her to be, or become, barren. (Msb.)

8 اِيْتَاََ see 1.

10 اِسْتَيْاََ see 1.

يَأَسٌ
يَأَسٌ ذ Phthisis, or consumption; syn. سِلٌّ; (M, K;) because he who is affected by it is despaired of; (M;) or [because] the first who was affected by it was اليَأَسُ, (K, TA,) or اِلْيَاس, (TA,) the son of Mudar the son of Nizár: (K, TA:) or, as Suh says, in the R, this disease was called دَآءُ يَاس, or دَآءُ اِلْيَاسَ, because الياس the son of Mudar died of it. (TA.)

يَؤُسٌ
يَؤُسٌ ذ : see يَائِسٌ.

يَؤُوسٌ
يَؤُوسٌ ذ : see يَائِسٌ.

يَئِيسٌ
يَئِيسٌ ذ : see يَائِسٌ.

يَائِسٌ
يَائِسٌ ذ (M, Mgh, Msb) and ↓ يَئِيس (M) and ↓ يَؤُوسٌ (S, M, A, K) and ↓ يَؤُسٌ (M, K) Despairing: (S, M, A, Mgh, K:) but the third has an intensive signification, (Bd, xli. 49,) [and so the last.]

يَائِسَةٌ
يَائِسَةٌ ذ , A barren woman. (Msb.)

مَيْؤُوسٌ مِنْهُ
مَيْؤُوسٌ مِنْهُ ذ Despaired of. (M, Mgh, Msb. *)

##### Türkçe

**يَئِسَ**
1 **يَئِسَ** **ذ** , (S, M, A, Msb, K,) **مِنَ الشَّىْءِ**, (S, A *, Msb,) muzâri‘ı **يَيْئَسُ** ve **يَيْئِسُ**, (S, M, Msb, K,) bunların ikincisi şâzdır, (Sb, S, M, K,) **يَحْسِبُ** gibi; o da **حَسِبَ**’in muzâri‘ıdır; ve **يَنْعِمُ** gibi; o da **نَعِمَ**’in muzâri‘ıdır, (As, S, TA,) ve (bu ikincisi) Mudar’ın üst tabakalarının lehçesindendir; benzer örnekler de böyledir; fakat birincisi Mudar’ın alt tabakalarının lehçesindendir; (AZ, S, Msb, TA;) yahut Sb’nin dediği gibi, arkadaşlarına göre fiil aslında iki şekil üzere idi: **يَئِسَ**, muzâri‘ı **يَيْئَسُ**, ve **يَأَسَ**, muzâri‘ı **يَيْئِسُ**; sonra ikisinden bir bileşik [yani muzâri‘ı **يَيْئِسُ** olan **يَئِسَ**] yapılmıştır; fakat **وَمِقَ**, muzâri‘ı **يَمِقُ**, ve **وَفِقَ**, muzâri‘ı **يَفِقُ**, ve **وَرِمَ**. muzâri‘ı **يَرِمُ**, ve **وَلِىَ**, muzâri‘ı **يَلِى**, ve **وَثِقَ**, muzâri‘ı **يَثِقُ**, ve **وَرِثَ**, muzâri‘ı **يَرِثُ**; bunların her birinde yalnız bir şekil câizdir, kesr ile; (S, TA;) ve bazıları **يَئِسَ**’in muzâri‘ındaki ikinci **ى**’yı **ا**’ya çevirir ve **يَايَسُ** ve **يَآءَسُ** der; (Mbr, S, TA;) ve İ‘Ab, Kur’ân xii. 87’de, **يِيئَسُ** okur; muzâri‘ın ilk harfini, ilk harfi **ى** olanlar müstesna, kesr ile telaffuz edenlerin lehçesi üzere, (K, TA,) ki bu lehçe Temeem’in ve Keys’in ve Hudheyl’in ve Asad’ın lehçesidir; (Ks, Lh, TA;) **ى**’nın hâli, kesrin o harfle telaffuzu güç olduğundan, onlarca istisna kılınmıştır; (Sb, TA;) fakat Benû-Kelb’den bazıları **ى**’yı da kesr ile telaffuz eder; bu şâzdır; (Fr, Lb, TA:) ve bu, **يِيئَسُ** ve **يِيجَلُ** örneklerinde yapılır; çünkü burada bir **ى** diğer bir **ى** ile takviye edilmiştir; (K, TA;) [M’nin bir nüshasında, Sb’ye dayanarak, bu fiilin muzâri‘ının şâz bir şekli olarak **يَئِيسُ** da buluyorum; fakat şüphesiz bu, **يِيئَسُ** için bir yanlış yazımdır; ve o nüshada hemen ardından gelen, Sb’den bir nakilde, **يِيئَسُ** veznindeki muzâri‘lara dair bir başka açık yanlış yazım da vardır; bu, bu eserde yukarıda TA’dan doğru olarak verilmiştir;] mastarı **يَأْسٌ** (S, M, A, Msb, K) ve **يَأَسٌ**, (TA,) yahut **يَآسٌ**, (M’nin bir nüshasında olduğu gibi,) ve **يَآسَةٌ**; (Ibn-‘Abbád, M, K, TA [fakat K’nın bir yazma nüshasında **يَأَسَةٌ** yazılı buluyorum; ve CK’de **يَأْسَة**;]) ve **اِيَاسٌ** da bu fiilin mastarı olarak kullanılır; gerçi aslında 4’ün mastarıdır; (Msb;) O, şeyden ümidini kesti; mastarın eş anlamlısı **قُنُوط**, (S, A, K,) zıddı **رَجَآءٌ**: (M, A, K:) yahut şeyden ümidi kesti: (A, K: *) yahut şey hakkındaki ümidi kesilmiş oldu: (Mgh:) ve ↓ **اِسْتَيْئَسَ** da aynı mânâya gelir, (S, A, K,) aynı şekilde ardından **مَنْ** ile; (S;) ve ↓ **اِتَّأَسَ** da böyledir, (S, K,) [aslında **اِيتَأَسَ**,] **اِفْتَعَلَ** veznindendir; fakat [**ى**’nın **ت**’ye] idğâmı ile. (S.) **يَئِسَ**’in harflerini yer değiştirmek câizdir; şöyle ki **أَيِسَ** denir; fakat mastarın harfleri (yer değiştirilmez). (Msb.) Arap dilinde, ardından **ء** gelen **ى** ile başlayan hiçbir kelime yoktur; ancak **يَئِسَ** [ve türevleri] (IKtt) [ve **يَأَيَأَ** ve türevleri, ve kök harfi **ى** olan bir artırma **ى** ile başlayıp ardından kök harfi **ء** gelen kelimeler]. Muhammed’in vasfında geçen **لَا يَأْسَ مِنْ طُولٍ** ifadesi, boyunun, [bir kimseyi] onun uzunluğundan ümitsizliğe düşürmeyecek şekilde olduğu demektir; çünkü o, kısalığa olduğundan daha çok uzunluğa yakındı: (K, * TA:) burada **يأس**, olumsuz **لَا** tarafından nasb hâlinde amel ettirilen nekre bir isimdir: (TA:) yahut bir rivayete göre sözler **لَا يَائِسَ مِنْ طُولٍ**’dur, [CK’de yanlış olarak **لا يايَسُ**,] mânâsı: onun boyundan ümit kesilmiş değildir; yani uzunlukta onunla yarışan kimse, onun aşırı uzunluğu sebebiyle ondan ümit kesmezdi: (K, TA:) böylece **يَائِس** burada **مَيْؤُوس** mânâsındadır; **مَآءٌ دَافِقٌ**’ın **مَدْفُوقٌ** mânâsında olması gibi. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **يَئِسَتْ المَرْأَهُ** Kadın kısır oldu yahut kısırlaştı. (Msb.) ― -b3- **يَئِسَ**, (S, M, A, Msb, K,) muzâri‘ı **يَيْئَسُ** ve **يَيْئِسُ**, (M,) ayrıca (mecâzen:) bildi; eş anlamlısı **عَلِمَ**; (S, M, A, Msb, K;) En-Nakha‘ lehçesinde; (S, Msb;) yahut El-Kelbî’ye göre, (M,) yahut İbn-El-Kelbî’ye göre, (TA,) En-Nakha‘dan bir kabile olan Wahbeel lehçesinde; yahut El-Kâsım İbn-Ma‘ân’a göre, Hawâzin lehçesindendir. (M, TA.) Kur’ân’da [xiii. 30] **أَفَلَمْ يَيْئَسِ الَّذِينَ آمَنُوا** [Öyleyse iman edenler bilmedi mi?]: (S, M, Msb, K:) yahut lugatçılardan bazılarına göre: öyleyse iman edenler, bildiklerinin, bildiklerinden başka olmasından ümit kesilecek bir bilgi ile bilmedi mi? yahut mânâ: öyleyse iman edenler, Allah’ın iman etmeyeceklerini vasfettiği kimselerin imanından ümit kesmedi mi? (M, TA;) fakat İ‘Ab (M, TA) ve ‘Alî ve başkaları (TA) **أَفَلَمْ يَتَبَيَّنِ الَّذِينَ آمَنُوا** okurlardı; ve İ‘Ab, kâtibin **يَيْئَس**’i uyuklama hâlinde yazdığını zannettiğini söyledi. (M *, TA.) Soheym İbn-Wetheel El-Yarboo‘ee de fiili bu mânâda kullanır; **يسر** maddesinde, **يَسَرَ** lafzı altında zikredilen bir beyitte. (S, M *). [Z-der ki,] **قَدْ يَئِسْتُ أَنَّكَ رَجُلُ صِدْقٍ** dersin; mânâsı, (mecâzen:) [senin iyi bir adam olduğunu] bildim; çünkü şiddetli istekle huzursuzluk vardır; onun kesilmesiyle sükûn ve itmi’nân vardır; bundan dolayı şöyle denir: **اليَأْسُ أَحَدُ الرَّاحَتَيْنِ** [Ümitsizlik iki rahatlıktan biridir.] (A, TA.)

**أَيْأَسَهُ**
4 **أَيْأَسَهُ** **ذ** , (S, M, A, Mgh, K,) mastarı **اِيَاسٌ**, (L, Mgh, Msb,) **كِتَابٌ** ile aynı vezindedir, (Msb,) aslında **اِيْآسٌ**, (L, Msb,) **اِيْعَاسٌ** gibi, (L,) ve **اِيْمَانٌ** gibi, (Msb,) Ona ümitsizlik verdi: (S, M, A, K:) yahut ümidi kesti: (A:) yahut ümit etmeyi bıraktırdı: (Mgh:) **مَنْ كَذَا** şöyle bir şeyden: (S:) ve ayrıca ↓ **آيَسَهُ** [**أَيِسَ**’ten]. (Mgh, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **أَيْأُسَهَا اللّٰهُ** Allah onu kısır kıldı yahut kısırlaştırdı. (Msb.)

8 **اِيْتَاََ** bkz. 1.

10 **اِسْتَيْاََ** bkz. 1.

**يَأَسٌ**
**يَأَسٌ** **ذ** Verem yahut ince hastalık; eş anlamlısı **سِلٌّ**; (M, K;) çünkü ona yakalanan kimse hakkında ümit kesilir; (M;) yahut [çünkü] ona ilk yakalanan **اليَأَسُ**, (K, TA,) yahut **اِلْيَاس**, (TA,) Mudar’ın oğlu Nizâr’ın oğludur: (K, TA:) yahut Suh’un R’de dediği gibi, bu hastalığa **دَآءُ يَاس**, yahut **دَآءُ اِلْيَاسَ** denilmiştir; çünkü Mudar’ın oğlu İlyâs ondan öldü. (TA.)

**يَؤُسٌ**
**يَؤُسٌ** **ذ** : bkz. **يَائِسٌ**.

**يَؤُوسٌ**
**يَؤُوسٌ** **ذ** : bkz. **يَائِسٌ**.

**يَئِيسٌ**
**يَئِيسٌ** **ذ** : bkz. **يَائِسٌ**.

**يَائِسٌ**
**يَائِسٌ** **ذ** (M, Mgh, Msb) ve ↓ **يَئِيس** (M) ve ↓ **يَؤُوسٌ** (S, M, A, K) ve ↓ **يَؤُسٌ** (M, K) Ümitsiz: (S, M, A, Mgh, K:) fakat üçüncüsü şiddet mânâsı taşır, (Bd, xli. 49,) [ve sonuncusu da böyledir.]

**يَائِسَةٌ**
**يَائِسَةٌ** **ذ** , Kısır kadın. (Msb.)

**مَيْؤُوسٌ مِنْهُ**
**مَيْؤُوسٌ مِنْهُ** **ذ** Ümidi kesilmiş (kendinden ümit kesilen). (M, Mgh, Msb. *)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: يءس

يَىِسَ
yaY^isa A ,  I ( n. ac. يَأْس 1 ,  يَأْسَة 1t )
a.  [ Min ], Despaired of.

b.  A ( n. ac. يَأْس 1 ), Knew.

أَيْءَسَ
أَيْءَسَ IV , (&
a.  آيَسَ ), Made to despair.

اِيْتَأَسَ
اِيْتَأَسَ VIII ( t ),
a.  see I (a) .

اِسْتَيْءَسَ
اِسْتَيْءَسَ X ,
a.  see I (a) .

يَأْس
يَأْس [ 1 ],
a.  Despair; desperation, hopelessness.

يَأْسَة
يَأْسَة [ 1t ],
a.  see 1 .

يَأَس
يَأَس [ 4 ],
a.  Consumption; phthisic.

يَؤُس
يَؤُس [ 6 ],
a.  Despairing, desperate, hopeless.

يَؤُوْس
يَؤُوْس [ 26 ],
a.  see 6 .

يَاسَِم
يَاسَِم
a.  see infra.

يَاسَمُوْن
يَاسَمُوْن ,  يَاسَمِيْن P. ,
a.  Jasmine.

يَانِسُوْن
يَانِسُوْن
a.  Aniseed.

يَاهِْ يَاهِْ
يَاهِْ يَاهِْ ,  يَايَة
a.  Exclamative particles.

##### Türkçe

**يَىِسَ**
yaY^isa A , I (n. ac. **يَأْس** 1 , **يَأْسَة** 1t)
a. [Min], …den ümidini kesti.

b. A (n. ac. **يَأْس** 1), bildi.

**أَيْءَسَ**
**أَيْءَسَ** IV, (&
a. **آيَسَ**), ümitsizliğe düşürdü.

**اِيْتَأَسَ**
**اِيْتَأَسَ** VIII (t),
a. I (a)’ya bak.

**اِسْتَيْءَسَ**
**اِسْتَيْءَسَ** X,
a. I (a)’ya bak.

**يَأْس**
**يَأْس** [1],
a. Ümitsizlik; çaresizlik, umutsuzluk.

**يَأْسَة**
**يَأْسَة** [1t],
a. 1’e bak.

**يَأَس**
**يَأَس** [4],
a. Verem; ince hastalık.

**يَؤُس**
**يَؤُس** [6],
a. Ümitsiz, çaresiz, umutsuz.

**يَؤُوْس**
**يَؤُوْس** [26],
a. 6’ya bak.

**يَاسَِم**
**يَاسَِم**
a. Aşağıya bak.

**يَاسَمُوْن**
**يَاسَمُوْن**, **يَاسَمِيْن** P.,
a. Yasemin.

**يَانِسُوْن**
**يَانِسُوْن**
a. Anason tohumu.

**يَاهِْ يَاهِْ**
**يَاهِْ يَاهِْ**, **يَايَة**
a. Ünlem edatları.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: يءس

يءس
يَئِسَ - يَيْئَسُ - يَؤُوس - اسْتَيْأَسَ - يَسْتَيْأَسُ
يَئِسَ - يَيْئَسُ + كائن + من أمر أو شيء: فقد الرجاء بإمكانية تحققه وحصوله
يَؤُوْس: على وزن " فَعُول " اسم فاعل مبالغة من " يَئِسَ - يَيْئَسُ ": شديد وسريع اليأس: من ييأس بكثرة وبسهولة
يَؤُوساً: حال من " يَؤُوس"
اسْتَيْأََسَ - يَسْتَيْأَسُ: على وزن " استفعلَ " من " يَئِسَ - يَيْئَسُ ": يسعى ويطلب أن " يَيْئَسُ ": يقنع نفسه بأن يتصرف كمن " يَئِسَ ": يتعامل مع الأمر كما لو لم يعد هناك أمل ورجاء في تحققه، رغم أن الأمر لا زال فيه رجاء وأمل
ملاحظة: كتبنا لفظ " يَئِسَ يَيْأَسُ " على شكل " يَئِسَ - يَيْئَسُ " كما جاءت في القرآن
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور باليأس والقنوط وفقد الأمل"، وهي:
بَلَسَ - يَبْلُسُ، وَالَ - يَوِيْلُ - وَيْل، يَئِسَ - يَيْئَسُ، ويكأن، قَنَطَ - يَقْنَطُ، مَجُسَ - يَمْجُسُ
يَئِسَ -  يَيْئَسُ
 	﴿ولو أن قرآنا سيرت به الجبال أو قطعت به الأرض أو كلم به الموتى بل لله الأمر جميعا أفلم ييئس الذين آمنوا أن لو يشاء الله لهدى الناس جميعا ولا يزال الذين كفروا تصيبهم بما صنعوا قارعة أو تحل قريبا من دارهم حتى يأتي وعد الله إن الله لا يخلف الميعاد(31)﴾ الرعد ﴿حرمت عليكم الميتة والدم ولحم الخنزير وما أهل لغير الله به والمنخنقة والموقوذة والمتردية والنطيحة وما أكل السبع إلا ما ذكيتم وما ذبح على النصب وأن تستقسموا بالأزلام ذلكم فسق اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم واخشوني اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا فمن اضطر في مخمصة غير متجانف لإثم فإن الله غفور رحيم(3)﴾ المائدة
 	﴿والذين كفروا بآيات الله ولقائه أولئك يئسوا من رحمتي وأولئك لهم عذاب أليم(23)﴾ العنكبوت ﴿يابني اذهبوا فتحسسوا من يوسف وأخيه ولا تيئسوا من روح الله إنه لا ييئس من روح الله إلا القوم الكافرون(87)﴾ يوسف
 	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تتولوا قوما غضب الله عليهم قد يئسوا من الآخرة كما يئس الكفار من أصحاب القبور(13)﴾ الممتحنة ﴿والذين كفروا بآيات الله ولقائه أولئك يئسوا من رحمتي وأولئك لهم عذاب أليم(23)﴾ العنكبوت
 	﴿واللائي يئسن من المحيض من نسائكم إن ارتبتم فعدتهن ثلاثة أشهر واللائي لم يحضن وأولات الأحمال أجلهن أن يضعن حملهن ومن يتق الله يجعل له من أمره يسرا (4)﴾ الطلاق ﴿ياأيها الذين آمنوا لا تتولوا قوما غضب الله عليهم قد يئسوا من الآخرة كما يئس الكفار من أصحاب القبور(13)﴾ الممتحنة
يئوسا
 ﴿ولئن أذقنا الإنسان منا رحمة ثم نزعناها منه إنه ليئوس كفور(9)﴾ هود ﴿وإذا أنعمنا على الإنسان أعرض ونأى بجانبه وإذا مسه الشر كان يئوسا (83)﴾ الإسراء ﴿لا يسأم الإنسان من دعاء الخير وإن مسه الشر فيئوس قنوط(49)﴾ فصلت
اسْتيئس
 ﴿فلما استيئسوا منه خلصوا نجيا قال كبيرهم ألم تعلموا أن أباكم قد أخذ عليكم موثقا من الله ومن قبل ما فرطتم في يوسف فلن أبرح الأرض حتى يأذن لي أبي أو يحكم الله لي وهو خير الحاكمين(80)﴾ يوسف ﴿حتى إذا استيئس الرسل وظنوا أنهم قد كذبوا جاءهم نصرنا فنجي من نشاء ولا يرد بأسنا عن القوم المجرمين(110)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [يإِس] ي إِ س: اليَأْسُ القنوط وقد يَئِسَ من الشيء من باب فهم وفيه لغة أخرى يَئِسَ ييئس بالكسر فيهما وهو شاذ ورجل يَئُوسٌ و يَئِسَ أيضا بمعنى علم في لغة النخع ومنه قوله تعالى ﴿أفلم ييئس الذين آمنوا﴾ و آيَسَهُ الله من كذا فاسْتَيْأَس منه بمعنى أَيِسَ
الراغب
اليأس:
انتفاء الطمع، يقال: يئس واستيأس مثل: عجب واستعجب، وسخر واستسخر. قال تعالى: }فلما استيأسوا منه خلصوا نجيا﴿[يوسف/80]،﴾حتى إذا استيأس الرسل﴿[يوسف/110]،﴾قد يئسوا من الآخرة كما يئس الكفار﴿[الممتحنة/13]،﴾إنه ليؤوس كفور﴿[هود/9] وقوله:﴾أفلم ييأس الذين آمنوا{ [الرعد/31] قيل: معناه: أفلم يعلموا (مجاز القرآن 1/332)، ولم يرد أن اليأس موضوع في كلامهم للعلم، وإنما قصد أن يأس الذين آمنوا من ذلك يقتضي أن يحصل بعد العلم بانتفاء ذلك؛ فإذا ثبوت يأسهم يقتضي ثبوت حصول علمهم.
ملخص اللسان
1.     اليَأْس: القُنوط، وقيل: اليَأْس نقيض الرجاء، يَئِسَ من الشيء  يَيْأَس ويَيْئِس؛ويَئِسَ ويَؤُس عنه أَيضاً،والمصدر اليَأْسُ  واليَآسَة واليَأَس، وقد استَيْأَسَ وأَيْأَسْته وإِنه لَيَائِسٌ ويَئِس  ويَؤُوس ويَؤُس، والجمع يُؤُوس ،وآيَسَه فلان من كذا فاسْتَيْأَس منه بمعنى أَيِسَ واتَّأَسَ أَيضاً ،ويَئِسَ يَيْئِسُ ويَيْأَس: عَلِمَ مثل حَسِب يَحْسِبُ ويَحْسَب:
2.     يَئِسْتُ بمعنى عَلِمْت
3.     أَفلم يَيْأَس الذين آمنوا من إِيمان  هؤلاء الذين وصفهم اللَّه بأَنهم لا يؤْمنون لأَنه قال: لو يشاء اللَّه  لهدى الناس جميعاً،
4.     أَيِسَ يَأْيَسُ وآيَسْتُه أَي  أَيْأَسْتُه، وهو اليَأْسُ والإِياسُ، وكان في الأَصل الإِيياسُ بوزن الإِيعاس. ويقال: اسْتَيْأَس بمعنى يَئِسَ،
لسان العرب
● - يأس: اليَأْس: القُنوط، وقيل: اليَأْس نقيض الرجاء، يَئِسَ من الشيء  يَيْأَس ويَيْئِس؛ نادر عن سيبويه، ويَئِسَ ويَؤُس عنه أَيضاً، وهو شاذ،  قال: وإِنما حذفوا كراهية الكسرة مع الياء وهو قليل، والمصدر اليَأْسُ  واليَآسَة واليَأَس، وقد استَيْأَسَ وأَيْأَسْته وإِنه لَيَائِسٌ ويَئِس  ويَؤُوس ويَؤُس، والجمع يُؤُوس. قال ابن سيده في خطبة كتابه: وأَما يَئِسَ  وأَيِسَ فالأَخيرة مقلوبة عن الأَوْسِ لأَنه لا مصدرَ لأَيِسَ، ولا يحتج  بإِياس اسم رَجُل فإِنه فِعالٌ من الأَوْس وهو العطاء، كما يُسَمى الرجل  عَطِيَّةَ اللَّه وهِبَة اللَّه والفَضْلَ. قال أَبو زيد: علياء مضر تقول  يَحْسِبُ ويَنْعِم ويَيْئِس، وسفلاها بالفتح. قال سيبويه: وهذا عند  أَصحابنا إِنما يجيء على لغتين يعني يَئِسَ يَيْأَس ويأَس يَيْئِس لغتان ثم يركب  منهما لغة، وأَما ومِقَ يَمِق ووَفِقَ يَفِقُ ووَرِمَ يَرِمُ ووَلي يَلي  ووَثِقَ يَثِق ووَرِثَ يَرِث فلا يجوز فيهن إِلا الكسر لغة واحدة.  وآيَسَه فلان من كذا فاسْتَيْأَس منه بمعنى أَيِسَ واتَّأَسَ أَيضاً، وهو  افتَعَل فأُدغم مثل اتَّعَدَ. وفي حديث أُم معبد: لا يَأْسَ من طُولٍ أَي  أَنه لا يُؤْيَسُ من طوله لأَنه كان إِلى الطول أَقرب منه إِلى القصر.  واليَأْسُ: ضد الرَّجاء، وهو في الحديث اسم نكرة مفتوح بلا النافية ورواه ابن  الأَنباري في كتابه: لا يائِس من طول، قال: معناه لا يُؤْيَس من أَجل  طوله أَي لا يَأْيَسُ مُطاوِلُه منه لإِفراط طوله، فَيائِس بمعنى مَيْؤُوس  كماء دافِق بمعنى مَدْفُوق. واليَأْسُ من السِّلُ لأَن صاحبه مَيْؤُوسٌ  منه. ويَئِسَ يَيْئِسُ ويَيْأَس: عَلِمَ مثل حَسِب يَحْسِبُ ويَحْسَب: قال  سُحَيْم ابن وَثِيلٍ اليَرْبُوعي، وذكر بعض العلَماء أَنه لولده جابر بن  سُحَيْم بدليل قوله فيه: أَني ابنُ فارس زَهْدَم، وزهدم فرس سحيم:  أَقُولُ لَهُمْ بالشِّعْبِ إِذ يَيْسِرُونَني:  أَلم تَيْأَسُوا أَني ابْنُ فارِسِ زَهْدَم؟  يقول: أَلم تعْلموا، وقوله يَيْسرونني من أَيسار الجَزُور أَي  يَجْتَزِرُونني ويَقْتَسمونني، ويروى يَأْسِرونني من الأَسْر، وأَما قوله إِذ  يَيْسِرونني فإِنما ذكر ذلك لأَنه كان وقع عليه سِباءٌ فضربوا عليه  بالمَيْسِر يتحاسبون على قسمة فِدائه، وزهدم اسم فرس، وروي: أَني ابن قاتل زهدم،  وهو رجل من عبس، فعلى هذا يصح أَن يكون الشعر لسحيم؛ وروي هذا البيت  أَيضاً في قصيدة أُخرى على هذا الرويِّ وهو:  أَقول لأَهل الشَّعب إِذ ييسرونني:  أَلم تيأَسوا أَني ابن فارس لازِمِ؟  وصاحِب أَصْحابِ الكَنِيفِ، كأَنَّما  سَقاهم بِكَفَّيْهِ سِمامَ الأَراقِمِ  وعلى هذه الرواية أَيضاً يكون الشعر له دون ولده لعدم ذكر زَهْدَم في  البيت. وقال القاسم بن مَعْن: يَئِسْتُ بمعنى عَلِمْت لغة هَوازِن، وقال  الكلبي: هي لغةَ وَهْبِيل حيّ من النَّخَع وهم رهط شَريكٍ، وفي الصحاح في  لغة النَّخَع. وفي التنزيل العزيز: أَفَلَمْ يَيْأَس الذين آمنوا أَن لو  يَشاء اللَّه لَهَدى الناسَ جميعاً؛ أَي أَفَلم يَعْلَم، وقال أَهل اللغة:  معناه أَفلم يعلم الذين آمنوا علماً يَئِسوا معه أَن يكون غير ما علموه؟  وقيل معناه: أَفلم يَيْأَس الذين آمنوا من إِيمان هؤُلاء الذين وصفهم  اللّه بأَنهم لا يؤمنون؟ قال أَبو عبيد: كان ابن عباس يقرأُ: أَفلم يتبين  الذين آمنوا أَن لو يشاء اللَّه لهدى الناس جميعاً؛ قال ابن عباس: كتب  الكاتب أَفلم يَيْأَس الذين آمنوا، وهو ناعس، وقال المفسرون: هو في المعنى  على تفسيرهم إِلا أَن اللّه تبارك وتعالى قد أَوقع إِلى المؤمنين أَنه لو  شاء لهدى الناس جميعاً، فقال: أَفلم ييأَسوا علماً، يقول يُؤْيِسهم العلم  فكان فيه العلم مضمراً كما تقول في الكلام: قد يَئِسْتُ منك أَن لا  تُفْلح، كأَنك قلت: قد علمته علماً. وروي عن ابن عباس أَنه قال: يَيْأَس  بمعنى عَلِم لغة للنَّخَع، قال: ولم نجدها في العربية إِلا على ما فسرت، وقال  أَبو إِسحق: القول عندي في قوله: أَفلم يَيْأَس الذين آمنوا من إِيمان  هؤلاء الذين وصفهم اللَّه بأَنهم لا يؤْمنون لأَنه قال: لو يشاء اللَّه  لهدى الناس جميعاً، ولغة أُخرى: أَيِسَ يَأْيَسُ وآيَسْتُه أَي  أَيْأَسْتُه، وهو اليَأْسُ والإِياسُ، وكان في الأَصل الإِيياسُ بوزن الإِيعاس.  ويقال: اسْتَيْأَس بمعنى يَئِسَ، والقرآن نزل بلغة من قرأَ يَئِسَ، وقد روى  بعضهم عن ابن كثير أَنه قرأَ فلا تَايَسُوا، بلا همز، وقال الكسائي: سمعت  غير قبيلة يقولون أَيِس يايَسُ، بغير همز. وإِلْياس: اسم.
مقاييس اللغة:
(يأس) الياء والهمزة والسين. كلمتان: إحداهما اليأس: قَطْعُ الرَّجاء. ويقال إنَّه ليست ياء في صَدرِ كلمةٍ بعدها همزة إلاّ هذه. يقال منه: يَئِس يَيْأَس ويَيْئِس، على يَفْعَل ويَفْعِل.
والكلمة الأخرى: ألم تَيْأَس، أي ألم تَعْلَم. وقالوا في قوله تعالى: ﴿أفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا﴾ [الرعد 31]، أي أفلم يَعلَمْ. وأنشدوا:
أقولُ لَهُم بالشِّعْبِ إذ يأسِرُونَني *** ألم تَيأَسُوا أنِّي ابنُ فارِسِ زَهْدَمِ([2])
القاموس المحيط:
اليَأْسُ واليآسَةُ القُنُوطُ، ضِدُّ الرجاءِ، أو قَطْعُ الأَمَلِ، يَئِسَ يَيْأَسُ، كيَمْنَعُ ويضْرِبُ شاذٌّ
وهو يَؤُسٌ، كنَدُسٍ وصَبُورٍ: قَنِطَ كاسْتَيْأَسَ واتَّأسَ. ويَئِسَ أيضاً: عَلِمَ، ومنه: " أفَلَم يَيْأسِ الذين آمنوا " . وفي صِفَةِ النبيّ، صلى الله عليه وسلم: لا يَأْسٌ من طُولٍ، أي: قامَتُهُ لا تُؤْيِسُ من طُولِهِ، لأنه كان إلى الطُّولِ أقْرَبَ، ويُرْوَى: لا يائِسٌ من طُولٍ، أي: لا مَيْؤُوسٌ منه من أجْلِ طُولِه، أي: لا يَيْأسُ مُطاوِلُه منه لإِفْراطِ طُولِه. واليَأْسُ بنُ مُضَرَ بنِ نِزارٍ أوَّلُ من أصابَهُ اليأَسُ، محرَّكةً، أي: السِّلُّ. وأيْأَسْتُهُ وآيَسْتُهُ: قَنَّطْتُهُ. وقرَأ ابنُ عباسٍ: " لا يِيْأَسُ من رَوْحِ الله " على لغةِ من يَكْسِرُ أوَّلَ المُسْتَقْبَل، إلا ما كان بالياءِ. وإنما كَسَرُوا في يِيْأَسُ ويِيجَلُ لِتَقَوِّي إحْدَى الياءَينِ بالأُخْرَى.
تاج العروس:
ي - أ - س
اليَأَسُ واليَآسَةُ وهذا عن ابنِ عَبّادٍ واليَأْسُ مُحَرّكة : القُنُوطُ وهو ضِدٌّ الرَّجاءِ . أَو هو قَطْعُ الأَمَلِ عن الشَّيْءِ وهذِه عن ابنِ فارِسٍ كما صَرَّحَ به المُصَنِّفُ في البَصَائرِ . قلتُ : وقالَه ابنُ القَطّاعِ هكذا قال : ولَيْس في كَلامِ العَرَبِ ياءٌ في صَدْرِ الكلامِ بعدَهَا هَمْزَةٌ إلاّ هذِه . يُقَال : يَئْسَ من الشَّيْءِ يَيْأَسُ بالكَسْرِ في الماضي والفَتْحِ في المُضَارِعِ وقولُ المصنِّف كيَمْنَعُ فِيه تَسَامُحٌ ؛ لأَنّه حِينَئذٍ يكونُ بفَتْحِ العَيْنِ في الماضي والمُضَارِعِ فلو قالَ كيَعْلَمُ لأَصَابَ . وقال الجوْهَرِيّ : فيه لُغَةٌ أُخْرَى : يَئِسُ يَيْئِسُ فيهما فقولُ المُصَنِّفِ ويَضْرِبُ مَحَلُّ تأَمُّلٍ أَيْضاً والأَخِيرُ شاذٌّ قالَه سِيبَوَيْه قال الجَوْهَرِيّ : قال الأَصْمَعِيّ : يُقَال : يَئِسَ يَيْئِسُ ؛ وحَسِبَ يَحْسِبُ ونَعِمَ يَنْعِمُ بالكَسْرِ فيهِنَّ . وقال أَبو زَيْدٍ : عَلْياءُ مُضَرَ يَقُولُون : يَحْسِبُ ويَنْعِمُ ويَيْئس بالكَسْر وسُفْلاهَا بالفَتْحِ وقال سِيبَوَيْه : وهذا عندَ أَصحابِنَا إِنّمَا يَجِيءُ على لُغَتَيْنِ يعني يَئِسَ يَيْأَسُ ويَأَسَ يَيْئِسُ لُغَتَان ثمّ رُكِّبَ منهما لُغَةٌ وأَما وَمِقَ يَمِقُ ووَفِقُ يَفِقُ ووَرِمَ يَرِمُ ووَلِيَ يَلِي ووَثِقَ يَثِقُ ووَرِثَ يَرِثُ فلا يَجُوز فِيهِنّ إلاّ الكَسْرُ لُغة وَاحِدَة . وقال المُبَرّدُ : ومنهم من يُبْدِلُ في المُسْتَقْبَل من الياءِ الثانِيَة أَلِفاً فيقول : يَئِسَ ويَاءَسُ وهو يَؤُسٌ ويَؤُوسٌ كنَدُسٍ وصَبُورٍ أَي قَنِطَ كاسْتَيْأَسَ واتَّأَسَ وهو افْتَعَل فأُدْغِمَ . ويَئِسَ أَيْضاً عَلِمَ في لُغَةِ النَّخَعِ كما في الصّحاحِ وهكذا قاله ابنُ عبّاسٍ رَضِيَ الله تَعَالَى عنهما في تفسيرِ الآيَة وقال ابنُ الكَلْبِيّ : هي لُغَةُ وَهْبِيلَ : حَيّ من النَّخَعِ وهم رَهْطُ شَرِيكٍ وقال القَاسِمُ بنُ مَعْنٍ : هي لُغَة هَوَازِنَ ومِنْه قولُه عزّ وَجَلّ : أَفَلَمْ يَيْأَسِ الّذِينَ آمَنُوا . أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللهُ لهَدَىَ النّاسَ جميعاً . أَي أَفَلَم يَعْلَم وقالَ أَهلُ اللُّغَة : مَعناهُ أَفَلَمْ يَعْلَمِ الَّذِينَ آمَنُوا عِلْماً يَئِسُوا معه أَن يَكُونَ غَيْرَ ما عَلِمُوه وقِيلَ : مَعْناه أَفلم يَيْأَس ِالَّذِين آمَنُوا من إِيمَانِ هؤلاءِ الَّذِين وَصَفَهُم اللهُ تعَاَلى بأَنَّهُم لا يُؤْمِنُون . وكانَ عَلِيٌّ وابنُ عبّاسٍ رَضِيَ الله تَعَالَى عنَهْمُ ومُجَاهِدٌ وأَبو جَعْفَر والجَحْدَرِيّ وابنُ كَثِيرٍ وابنُ عامِرٍ يَقْرَءُون أَفَلَمْ يَتَبَيَّنِ الَّذِينَ آمَنُوا قيل لابنِ عَبّاس : إنّهَا يَيْأَس فقال : أَظُنّ الكاتِبَ كَتَبَهَا وهو ناعِسٌ وقال سُحَيْم بنُ وَثِيلٍ اليَرْبُوعِيُّ الرَّياحِيُّ :
" أَقُولُ لَهُمْ بالشَّعْب إِذْ يَيْسِرُونَنِيأَلَمْ تَيْأَسُوا أَنِّي ابنُ فارِسِ زَهْدَمِ يَقُول : أَلَمْ تَعْلَمُوا وقولُه : يَيْسِرُونَنِي من أَيْسَارِ الجَزُور أَيْ يَقْتَسِمُونَنِي ويُرْوَى يَأْسِرُونَنِي من الأَسْرِ وزَهْدَم : اسمُ فَرَسِ بِشْرِ بن عَمْرٍو أَخِي عَوْفِ بن عَمْرٍو وعَوْفٌ جَدُّ سُحَيْمٍ بن وَثِيلٍ قالَه أَبو محمّد الأَعْرَابِيّ ويُرْوَى : أَنّي ابنُ قاتِلِ زَهْدَمِ . وهو رَجُلٌ من عَبْسٍ فعلَى هذا يَصِحّ أَن يكونَ الشّعْرُ لسُحَيْمٍ ويُرْوَي هذا البيتُ أَيضاً في قصيدَة أُخْرَى علَى هذا الرَّوِيِّ :
" أَقُولُ لأَهْلِ الشِّعْبِ إِذْ يَيْسِرُونَنِيأَلَمْ تَيْأَسُوا أَنِّي ابنُ فارِسِ لازِمِ
وصاحِبِ أَصْحَابِ الكَنِيفِ كأَنّمَا ... سَقَاهُمْ بكَفَّيْهِ سِمَامَ الأَرَاقِمِ
وعَلَى هذِه الرّوَايَةِ أَيْضاً يكونُ الشِّعْرُ له دُونَ وَلَدِه لِعَدَمِ ذِكْرِ زَهْدَم في البَيْت . وفي حَدِيثِ أُمِّ مَعْبَدٍ الخُزَاعِيَّة رضي الله تعالَى عنها في صِفَةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّمَ : لا يَأْسَ مِنْ طُولٍ أَي قَامَتُه لا تُؤْيِسُ مِنْ طُولِهِ ؛ لأنّه كانَ إِلى الطُّولِ أَقْرَبَ منه إلى القِصَرِ واليَأْسُ : ضِدُّ الرَّجَاءِ وهو في الحَدِيثِ اسمٌ نَكِرَةٌ مفتوحٌ بِلا النّافِيةِ ويُرْوَى : لا يِائِسٌ مِنْ طُولٍ هكذا رَوَاه ابنُ الأَنْبَارِيّ في كِتَابِه وقال : لا مَيْؤُوسٌ منه أَيْ مِنْ أَجْلِ طُولِه أَي لا يَيْأَسُ مُطَاوِلُهُ مِنْهُ ؛ لإِفْرَاطِ طُولِهِ فيائِسٌ هُنَا بمَعْنَى مَيْؤُوسٍ كماءٍ دافِقٍ بمَعْنَى مَدْفُوقٍ . واليَأْسُ بنُ مُضَرَ بنِ نِزَارٍ أَخُو الْنَّاسِ واللاّمُ فيهِمَا كَهِىَ في الفَضْلِ والعَبّاسِ وحَكَى السُّهيْلِيّ عن ابنِ الأَنْبَارِيّ أَنّه بكَسْرِ الهَمْزَة وقد تَقَدَّم البَحْثُ فيه يُقَال : أَوَّلُ مَنْ أَصابَهُ اليَأَسُ مُحَرَّكَةً أَي السِّلُّ . وقال السُّهَيْليّ في الرَّوْضِ : ويُقَال : إِنّمَا سُمِّىَ السِّلُّ داءَ يَأَسٍ أَو داءَ اليَأَس لأَنّ الْيَأْسَ بنَ مُضَرَ ماتَ مِنْه وبه فَسَّرَ ثَعْلَبٌ قولَ أَبي العَاصِيَةِ السُّلَمِىّ :
فَلَوْ أَنَّ داءَ اليَاسِ بِي فأَعَانَنِي ... طَبِيبٌ بأَرْوَاجِ العَقِيقِ شَفانِيَا وأَيْأَسْتُه وآيَسْتُه الأَخِيرُ بالمَدّ : قَنَّطْتُه والمَصْدَرُ الإِيئاسُ على مِثال الإِيعاسِ قال رُؤْبَةُ :
كَأَنَّهُنّ دَارِسَات أَطْلاسْ ... من صُحُفٍ أَو باليَاتُ أَطْرَاسْ
فِيهنّ من عَهْدِ التَّهَجِّي أَنْقَاسْ ... إِذْ في الغَوَانِي طَمَعٌ وإِيئاسْ وقال طَرَفَة بنُ العَبْدِ :
وأَيْأَسَنِي من كُلِّ خَيْرٍ طَلَبْتُه ... كأَنّا وضَعْنَاهُ إلى رَمْسِ مُلْحَدِ وَقَرَأَ ابنُ عَبّاسٍ رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عنهما : لا يِيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللهِ . على لُغَةِ من يَكْسِرُ أَوّلَ المُسْتَقْبَلِ إِلاَّ ما كانَ باليَاءِ وهي لُغَةُ تَمِيمٍ وهُذَيْلٍ وقَيْسٍ وأَسَدٍ كذا ذَكَرَه اللِّحْيَانِي في نوادِرِه عن الكِسَائِيّ وقالَ سِيبَوَيْه : وإِنّمَا اسْتَثْنَوْا الياءَ ؛ لأَنّ الكَسْرَ في الياءِ ثَقِيلٌ وحكَى الفَرّاءُ أَنّ بَعْضَ بَنِي كَلْبٍ يَكْسِرُون الياءَ أَيْضاً قال : وهي شاذَّةٌ كما في بُغْيَة الآمَالِ لأَبِي جَعْفَر اللَّبْلِيّ وإِنّمَا كَسَرُوا في يِيْأَسُ ويِيْجَلُ لِتَقَوِّي إِحْدَى الياءَيْنِ بالأُخْرَى وسيأْتي البَحْثُ فيه في : و ج ل إِن شاءَ الله تَعَالَى . بَقِيَ أَنّ الزَّمَخْشَرِيَّ لَمّا صَرّحَ في الأَسَاسِ أَنَّ يَئِسَ بمعْنَى عَلِمَ مَجَازٌ فإِنّه قال : يُقَال : قد يَئِسْتُ أَنّكَ رَجُلُ صِدْقٍ بمعْنَى عَلِمْتُ ؛ لأَنَّ مَع الطَّمَعِ القَلَقَ ومع انْقِطَاعه السُّكُونَ والطُّمَأْنِينَةَ كَمَا مَعَ العِلْم ولِذلك قِيلَ : اليَأْسُ إِحْدَى الرّاحَتَيْنِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
