# يأس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [يأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: يأس

اليَأْس: القُنوط، وقيل: اليَأْس نقيض الرجاء، يَئِسَ من الشيء يَيْأَس ويَيْئِس؛ نادر عن سيبويه، ويَئِسَ ويَؤُس عنه أَيضاً، وهو شاذ، قال: وإِنما حذفوا كراهية الكسرة مع الياء وهو قليل، والمصدر اليَأْسُ واليَآسَة واليَأَس، وقد استَيْأَسَ وأَيْأَسْته وإِنه لَيَائِسٌ ويَئِس ويَؤُوس ويَؤُس، والجمع يُؤُوس. قال ابن سيده في خطبة كتابه: وأَما يَئِسَ وأَيِسَ فالأَخيرة مقلوبة عن الأَوْسِ لأَنه لا مصدرَ لأَيِسَ، ولا يحتج بإِياس اسم رَجُل فإِنه فِعالٌ من الأَوْس وهو العطاء، كما يُسَمى الرجل عَطِيَّةَ اللَّه وهِبَة اللَّه والفَضْلَ. قال أَبو زيد: علياء مضر تقول يَحْسِبُ ويَنْعِم ويَيْئِس، وسفلاها بالفتح. قال سيبويه: وهذا عند أَصحابنا إِنما يجيء على لغتين يعني يَئِسَ يَيْأَس ويأَس يَيْئِس لغتان ثم يركب منهما لغة، وأَما ومِقَ يَمِق ووَفِقَ يَفِقُ ووَرِمَ يَرِمُ ووَلي يَلي ووَثِقَ يَثِق ووَرِثَ يَرِث فلا يجوز فيهن إِلا الكسر لغة واحدة. وآيَسَه فلان من كذا فاسْتَيْأَس منه بمعنى أَيِسَ واتَّأَسَ أَيضاً، وهو افتَعَل فأُدغم مثل اتَّعَدَ. وفي حديث أُم معبد: لا يَأْسَ من طُولٍ أَي أَنه لا يُؤْيَسُ من طوله لأَنه كان إِلى الطول أَقرب منه إِلى القصر. واليَأْسُ: ضد الرَّجاء، وهو في الحديث اسم نكرة مفتوح بلا النافية ورواه ابن الأَنباري في كتابه: لا يائِس من طول، قال: معناه لا يُؤْيَس من أَجل طوله أَي لا يَأْيَسُ مُطاوِلُه منه لإِفراط طوله، فَيائِس بمعنى مَيْؤُوس كماء دافِق بمعنى مَدْفُوق. واليَأْسُ من السِّلُ لأَن صاحبه مَيْؤُوسٌ منه. ويَئِسَ يَيْئِسُ ويَيْأَس: عَلِمَ مثل حَسِب يَحْسِبُ ويَحْسَب: قال سُحَيْم ابن وَثِيلٍ اليَرْبُوعي، وذكر بعض العلَماء أَنه لولده جابر بن سُحَيْم بدليل قوله فيه: أَني ابنُ فارس زَهْدَم، وزهدم فرس سحيم: أَقُولُ لَهُمْ بالشِّعْبِ إِذ يَيْسِرُونَني:
أَلم تَيْأَسُوا أَني ابْنُ فارِسِ زَهْدَم؟
يقول: أَلم تعْلموا، وقوله يَيْسرونني من أَيسار الجَزُور أَي يَجْتَزِرُونني ويَقْتَسمونني، ويروى يَأْسِرونني من الأَسْر، وأَما قوله إِذ يَيْسِرونني فإِنما ذكر ذلك لأَنه كان وقع عليه سِباءٌ فضربوا عليه بالمَيْسِر يتحاسبون على قسمة فِدائه، وزهدم اسم فرس، وروي: أَني ابن قاتل زهدم، وهو رجل من عبس، فعلى هذا يصح أَن يكون الشعر لسحيم؛ وروي هذا البيت أَيضاً في قصيدة أُخرى على هذا الرويِّ وهو:
أَقول لأَهل الشَّعب إِذ ييسرونني:
أَلم تيأَسوا أَني ابن فارس لازِمِ؟
وصاحِب أَصْحابِ الكَنِيفِ، كأَنَّما
سَقاهم بِكَفَّيْهِ سِمامَ الأَراقِمِ
وعلى هذه الرواية أَيضاً يكون الشعر له دون ولده لعدم ذكر زَهْدَم في البيت. وقال القاسم بن مَعْن: يَئِسْتُ بمعنى عَلِمْت لغة هَوازِن، وقال الكلبي: هي لغةَ وَهْبِيل حيّ من النَّخَع وهم رهط شَريكٍ، وفي الصحاح في لغة النَّخَع. وفي التنزيل العزيز: أَفَلَمْ يَيْأَس الذين آمنوا أَن لو يَشاء اللَّه لَهَدى الناسَ جميعاً؛ أَي أَفَلم يَعْلَم، وقال أَهل اللغة: معناه أَفلم يعلم الذين آمنوا علماً يَئِسوا معه أَن يكون غير ما علموه؟ وقيل معناه: أَفلم يَيْأَس الذين آمنوا من إِيمان هؤُلاء الذين وصفهم اللّه بأَنهم لا يؤمنون؟ قال أَبو عبيد: كان ابن عباس يقرأُ: أَفلم يتبين الذين آمنوا أَن لو يشاء اللَّه لهدى الناس جميعاً؛ قال ابن عباس: كتب الكاتب أَفلم يَيْأَس الذين آمنوا، وهو ناعس، وقال المفسرون: هو في المعنى على تفسيرهم إِلا أَن اللّه تبارك وتعالى قد أَوقع إِلى المؤمنين أَنه لو شاء لهدى الناس جميعاً، فقال: أَفلم ييأَسوا علماً، يقول يُؤْيِسهم العلم فكان فيه العلم مضمراً كما تقول في الكلام: قد يَئِسْتُ منك أَن لا تُفْلح، كأَنك قلت: قد علمته علماً. وروي عن ابن عباس أَنه قال: يَيْأَس بمعنى عَلِم لغة للنَّخَع، قال: ولم نجدها في العربية إِلا على ما فسرت، وقال أَبو إِسحق: القول عندي في قوله: أَفلم يَيْأَس الذين آمنوا من إِيمان هؤلاء الذين وصفهم اللَّه بأَنهم لا يؤْمنون لأَنه قال: لو يشاء اللَّه لهدى الناس جميعاً، ولغة أُخرى: أَيِسَ يَأْيَسُ وآيَسْتُه أَي أَيْأَسْتُه، وهو اليَأْسُ والإِياسُ، وكان في الأَصل الإِيياسُ بوزن الإِيعاس. ويقال: اسْتَيْأَس بمعنى يَئِسَ، والقرآن نزل بلغة من قرأَ يَئِسَ، وقد روى بعضهم عن ابن كثير أَنه قرأَ فلا تَايَسُوا، بلا همز، وقال الكسائي: سمعت غير قبيلة يقولون أَيِس يايَسُ، بغير همز. وإِلْياس: اسم.

### Türkçe

**اليَأْس**: ümitsizliktir; ve denildi: **اليَأْس** **الرَّجاء**’ın zıddıdır. **يَئِسَ** bir şeyden, **يَيْأَس** ve **يَيْئِس**; Sîbeveyh’ten nadir (olarak). Ve **يَئِسَ** ve **يَؤُس** ondan, ayrıca; ve o şâzdır. Dedi: ancak **الياء** ile birlikte kesreyi kerih görmeleri sebebiyle hazfettiler; ve o azdır. Masdar **اليَأْسُ**’tur; ve **اليَآسَة** ve **اليَأَس**. Ve **استَيْأَسَ** etmiştir; ve ben onu **أَيْأَسْته** ettim. Ve o elbette **يَائِسٌ**’tir. Ve **يَئِس** ve **يَؤُوس** ve **يَؤُس**; cem‘i **يُؤُوس**. İbn Sîde kitabının hutbesinde dedi: **يَئِسَ** ve **أَيِسَ**’e gelince; sonuncusu **الأَوْسِ**’tan kalbedilmiştir; çünkü **أَيِسَ** için masdar yoktur. Ve bir adam adı olan **إِياس** ile hüccet getirilmez; çünkü o, **الأَوْس**’tan **فِعالٌ** veznindedir; ve o (yani **الأَوْس**) عطadır; nitekim adama **عَطِيَّةَ اللَّه** ve **هِبَة اللَّه** ve **الفَضْلَ** diye ad verilir. Ebû Zeyd dedi: Mudar’ın âliyâsı **يَحْسِبُ** ve **يَنْعِم** ve **يَيْئِس** der; ve süflâsı fetha ile (söyler). Sîbeveyh dedi: bu, bizim ashabımız katında ancak iki lugat üzere gelir; yani **يَئِسَ يَيْأَس** ve **يأَس يَيْئِس** iki lugattır; sonra ikisinden bir lugat terkib edilir. Ama **وَمِقَ يَمِق** ve **وَفِقَ يَفِقُ** ve **وَرِمَ يَرِمُ** ve **وَلي يَلي** ve **وَثِقَ يَثِق** ve **وَرِثَ يَرِث**’te, onlarda ancak kesre câizdir; tek lugat.

Bir kimse onu şundan **آيَسَه** etti; o da ondan **اسْتَيْأَس** etti; **أَيِسَ** mânâsında. Ve **اتَّأَسَ** da (vardır); ve o **افتَعَل**’dır; **اتَّعَدَ** gibi idğam edildi. Ümm Ma‘bed hadîsinde: “**لا يَأْسَ من طُولٍ**” yani: onun boyundan ümit kesilmez; çünkü o, boya kısalıktan daha yakındı. Ve **اليَأْسُ**: **الرَّجاء**’ın zıddıdır. Ve o, hadîste nekre isimdir; **لا**-yı nâfiye ile mansûb (olarak) fethalıdır. İbnü’l-Enbârî kitabında şöyle rivayet etti: “**لا يائِس من طول**”. Dedi: mânâsı: boyu sebebiyle ondan ümit kesilmez; yani onunla boy yarışına giren, aşırı boyu sebebiyle ondan ümit kesmez. Böylece **يائِس** mânâca **مَيْؤُوس** gibidir; nitekim “**ماء دافِق**” mânâca “**مَدْفُوق**”tur. Ve **اليَأْسُ** **السِّلُ**’dendir; çünkü onun sahibi ondan **مَيْؤُوسٌ**tur. Ve **يَئِسَ يَيْئِسُ** ve **يَيْأَس**: bildi; **حَسِب يَحْسِبُ** ve **يَحْسَب** gibi. Sühaym b. Vethîl el-Yerbû‘î dedi; ve bazı âlimler, onun oğlu Câbir b. Sühaym’e ait olduğunu zikretti; onda “Ben **فارس زَهْدَم**’ın oğluyum” sözü delil olmak üzere; ve **زَهْدَم** Sühaym’in atıdır:

أَقُولُ لَهُمْ بالشِّعْبِ إِذ يَيْسِرُونَني:
أَلم تَيْأَسُوا أَني ابْنُ فارِسِ زَهْدَم؟

Yani: “Bilmiyor musunuz?” Ve onun “**يَيْسِرُونَني**” sözü, **أَيسار الجَزُور**’dandır; yani beni boğazlıyorlar ve beni paylaştırıyorlar. Ve “**يَأْسِرونني**” diye de rivayet edilir; **الأَسْر**’dendir. “**إِذ يَيْسِرونني**” sözüne gelince: bunu ancak, üzerine bir esir alma (sebâ) vâki olduğu için zikretti; fidyesinin taksimi üzerine hesaplaşmak için ona **المَيْسِر** ile vurdular. Ve **زَهْدَم** bir at adıdır. Ve “Ben **قاتل زهدم**’ın oğluyum” diye rivayet edildi; ve o, Abs’tan bir adamdır. Buna göre şiirin Sühaym’e ait olması sahih olur. Bu beyit, bu kafiye üzere başka bir kasidede de rivayet edildi; o da şudur:

أَقول لأَهل الشَّعب إِذ ييسرونني:
أَلم تيأَسوا أَني ابن فارس لازِمِ؟
وصاحِب أَصْحابِ الكَنِيفِ، كأَنَّما
سَقاهم بِكَفَّيْهِ سِمامَ الأَراقِمِ

Bu rivayete göre de, beyitte **زَهْدَم** zikredilmediğinden, şiir oğluna değil ona ait olur. Kâsım b. Ma‘n dedi: **يَئِسْتُ** “bildim” mânâsındadır; Hevâzin lugatıdır. Kelbî dedi: o, Neha‘dan bir hay olan **وَهْبِيل**’in lugatıdır; ve onlar Şerîk’in topluluğudur. Ve Sıhâh’ta Neha‘ lugatında (diye geçer). Aziz tenzîlde: “**أَفَلَمْ يَيْأَس الذين آمنوا أَن لو يَشاء اللَّه لَهَدى الناسَ جميعاً**”; yani: “Bilmiyor mu?” Ve dil ehli dedi: mânâsı: iman edenler, onunla birlikte bildiklerinden başka bir şeyin olacağını ümit kesmelerine sebep olacak bir bilgiyle bilmediler mi? Ve denildi: mânâsı: iman edenler, Allah’ın kendilerini iman etmez diye vasfettiği şu kimselerin imanından ümit kesmediler mi? Ebû Ubeyd dedi: İbn Abbâs şöyle okurdu: “**أَفلم يتبين الذين آمنوا أَن لو يشاء اللَّه لهدى الناس جميعاً**”. İbn Abbâs dedi: kâtip “**أَفلم يَيْأَس الذين آمنوا**” yazdı; ve o uykuluydu. Müfessirler dedi: mânâda, onların tefsiri üzere (aynıdır); ancak Allah Tebâreke ve Teâlâ müminlere, dileseydi insanları hep birlikte hidayete erdireceğini ilka etti; şöyle dedi: “**أَفلم ييأَسوا علماً**”; yani ilim onları **يُؤْيِس** eder. Böylece onda ilim muzmar oldu; nitekim sözde şöyle dersin: “Senden, felah bulmayacağına dair **يَئِسْتُ**”; sanki “onu bir ilimle bildim” demişsin gibi. İbn Abbâs’tan rivayet edildi: dedi ki: **يَيْأَس** “bildi” mânâsındadır; Neha‘ için bir lugattır. Dedi: onu Arapçada ancak açıkladığım üzere bulduk. Ebû İshâk dedi: benim katımda, “**أَفلم يَيْأَس الذين آمنوا**” sözünde görüş şudur: Allah’ın iman etmez diye vasfettiği şu kimselerin imanından (ümit kesmediler mi); çünkü “**لو يشاء اللَّه لهدى الناس جميعاً**” dedi. Ve başka bir lugat: **أَيِسَ يَأْيَسُ**; ve onu **آيَسْتُه** yani onu **أَيْأَسْتُه** ettim. Ve o, **اليَأْسُ** ve **الإِياسُ**’tır. Asılda **الإِيياسُ** idi; **الإِيعاس** vezninde. Ve denilir: **اسْتَيْأَس** “**يَئِسَ**” mânâsındadır. Kur’an, **يَئِسَ** okuyan kimsenin lugatıyla indi. Bazıları İbn Kesîr’den rivayet etti: o, “**فلا تَايَسُوا**” diye okudu; hemzesiz. Kisâî dedi: hemzesiz olarak “**أَيِس يايَسُ**” diyen bir kabileden başkasını işittim. Ve **إِلْياس**: bir isimdir.
