# يأس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D8%A3%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [يأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: يأس

اليأس واليآسة، وهذا عن ابن عباد، واليأس، محركة: القنوط، وهو ضد الرجاء. أو هو قطع الأمل عن الشيء، وهذه عن ابن فارس، كما صرح به المصنف في البصائر. قلت: وقاله ابن القطاع هكذا، قال: وليس في كلام العرب ياء في صدر الكلام بعدها همزة إلا هذه. يقال: يئس من الشيء ييأس، بالكسر في الماضي، والفتح في المضارع، وقول المصنف، كيمنع فيه تسامح؛ لأنه حينئذ يكون بفتح العين في الماضي والمضارع، فلو قال كيعلم لأصاب. وقال الجوهري: فيه لغة أخرى: يئس ييئس، فيهما، فقول المصنف ويضرب محل تأمل أيضا، والأخير شاذ، قاله سيبويه، قال الجوهري: قال الأصمعي: يقال: يئس ييئس؛ وحسب يحسب، ونعم ينعم، بالكسر فيهن. وقال أبو زيد: علياء مضر يقولون: يحسب وينعم وييئس، بالكسر، وسفلاها بالفتح، وقال سيبويه: وهذا عند أصحابنا إنما يجيء على لغتين، يعني يئس ييأس، ويأس ييئس، لغتان، ثم ركب منهما لغة، وأما ومق يمق، ووفق، يفق، وورم يرم، وولي يلي، ووثق يثق، وورث يرث، فلا يجوز فيهن إلا الكسر، لغة واحدة. وقال المبرد: ومنهم من يبدل في المستقبل من الياء الثانية ألفا، فيقول: يئس وياءس، وهو يؤس ويؤوس، كندس وصبور، أي قنط، كاستيأس واتأس، وهو افتعل، فأدغم. ويئس أيضا علم، في لغة النخع، كما في الصحاح، وهكذا قاله ابن عباس، رضي الله تعالى عنهما، في تفسير الآية، وقال ابن الكلبي: هي لغة وهبيل: حي من النخع، وهم رهط شريك، وقال القاسم بن معن: هي لغة هوازن، ومنه قوله عز وجل: أفلم ييأس الذين آمنوا. أن لو يشاء الله لهدى الناس جميعا. أي أفلم يعلم، وقال أهل اللغة: معناه أفلم يعلم الذين آمنوا علما يئسوا معه أن يكون غير ما علموه، وقيل: معناه أفلم ييأس الذين آمنوا من إيمان هؤلاء الذين وصفهم الله تعالى بأنهم لا يؤمنون. وكان علي وابن عباس، رضي الله تعالى عنهم، ومجاهد، وأبو جعفر، والجحدري، وابن كثير وابن عامر، يقرءون أفلم يتبين الذين آمنوا، قيل لابن عباس: إنها ييأس، فقال: أظن الكاتب كتبها وهو ناعس، وقال سحيم بن وثيل اليربوعي الرياحي:
  أقول لهم بالشعب إذ ييسروننيألم تيأسوا أني ابن فارس زهدم يقول: ألم تعلموا، وقوله: ييسرونني، من أيسار الجزور، أي يقتسمونني، ويروى يأسرونني، من الأسر، وزهدم: اسم فرس بشر بن عمرو أخي عوف بن عمرو، وعوف جد سحيم بن وثيل، قاله أبو محمد الأعرابي، ويروى: أني ابن قاتل زهدم. وهو رجل من عبس، فعلى هذا يصح أن يكون الشعر لسحيم، ويروي هذا البيت أيضا في قصيدة أخرى على هذا الروي:
  أقول لأهل الشعب إذ ييسروننيألم تيأسوا أني ابن فارس لازم
  وصاحب أصحاب الكنيف كأنما                      سقـاهـم بـكــفـــيه ســـمـــام الأراقـــم

  وعلى هذه الرواية أيضا يكون الشعر له دون ولده، لعدم ذكر زهدم في البيت. وفي حديث أم معبد الخزاعية، رضي الله تعالى عنها، في صفة النبي، صلى الله عليه وسلم: لا يأس من طول أي قامته لا تؤيس من طوله؛ لأنه كان إلى الطول أقرب منه إلى القصر، واليأس: ضد الرجاء، وهو في الحديث اسم نكرة مفتوح بلا النافية، ويروى: لا يائس من طول، هكذا رواه ابن الأنباري في كتابه، وقال: لا ميؤوس منه، أي من أجل طوله، أي لا ييأس مطاوله منه؛ لإفراط طوله، فيائس هنا بمعنى ميؤوس، كماء دافق، بمعنى مدفوق. واليأس بن مضر بن نزار أخو الناس، واللام فيهما كهى في الفضل والعباس، وحكى السهيلي عن ابن الأنباري أنه بكسر الهمزة، وقد تقدم البحث فيه، يقال: أول من أصابه اليأس، محركة، أي السل. وقال السهيلي في الروض: ويقال: إنما سمى السل داء يأس، أو داء اليأس لأن اليأس بن مضر مات منه، وبه فسر ثعلب قول أبي العاصية السلمى:
  فلو أن داء الياس بي فأعانني                      طبيب بأرواج العقيق شفانيا وأيأسته، وآيسته، الأخير بالمد: قنطته، والمصدر الإيئاس، على مثال الإيعاس، قال رؤبة:
  كأنهـن دارسـات أطـلاس                      من صحف أو باليات أطراس
  فيهن من عهد التهجي أنقـاس                      إذ في الغواني طمع وإيئاس وقال طرفة بن العبد:
  وأيأسني من كل خير طلبتـه                      كأنا وضعناه إلى رمس ملحد وقرأ ابن عباس، رضي الله تعالى عنهما: لا ييأس من روح الله. على لغة من يكسر أول المستقبل إلا ما كان بالياء، وهي لغة تميم وهذيل وقيس وأسد، كذا ذكره اللحياني في نوادره، عن الكسائي، وقال سيبويه: وإنما استثنوا الياء؛ لأن الكسر في الياء ثقيل، وحكى الفراء أن بعض بني كلب يكسرون الياء أيضا، قال: وهي شاذة، كما في بغية الآمال لأبي جعفر اللبلي، وإنما كسروا في ييأس وييجل لتقوي إحدى الياءين بالأخرى، وسيأتي البحث فيه في: و ج ل، إن شاء الله تعالى. بقي أن الزمخشري لما صرح في الأساس أن يئس بمعنى علم مجاز فإنه قال: يقال: قد يئست أنك رجل صدق، بمعنى علمت؛ لأن مع الطمع القلق، ومع انقطاعه السكون والطمأنينة كما مع العلم، ولذلك قيل: اليأس إحدى الراحتين.

### Türkçe

**اليأس** ve **اليآسة**; bu, İbn عباد’dan(dır). Ve **اليأس**, harekeli: ümitsizliktir; ve o, ümidin zıddıdır. Yahut o, şeyden ümidi kesmektir; bu da İbn فارس’dandır; musannifin **البصائر**’de onunla açıkça belirttiği gibi. Dedim: İbn القطاع da bunu böyle söylemiştir; dedi: Arapların sözünde, sözün başında, ardından hemze gelen bir **ياء** yoktur; ancak bu (vardır). Denir: **يئس** şeyden, **ييأس**; geçmişte kesre ile, muzârîde fetha ile. Musannifin “**كيمنع**” sözünde müsamaha vardır; çünkü o vakit geçmişte ve muzârîde **العين**’in fethası ile olur; eğer “**كيعلم**” deseydi isabet ederdi. Cevherî dedi: onda başka bir lügat daha vardır: **يئس يييئس**, ikisinde de; öyleyse musannifin “**ويضرب**” sözü de düşünme yeridir; ve sonuncusu şâzdır; onu Sîbeveyh söylemiştir. Cevherî dedi: Asmaî dedi: denir: **يئس يييئس**; ve **حسب يحسب**, ve **نعم ينعم**, bunlarda kesre ile. Ebû Zeyd dedi: Mudar’ın yukarısı **يحسب** ve **ينعم** ve **ييئس** derler, kesre ile; aşağısı fetha ile. Sîbeveyh dedi: Bu, bizim ashabımız katında ancak iki lügat üzere gelir; yani **يئس ييأس** ve **يأس يييئس**; iki lügattir; sonra ikisinden bir lügat terkib etti. Ama **ومق يمق**, ve **وفق يفق**, ve **ورم يرم**, ve **ولي يلي**, ve **وثق يثق**, ve **ورث يرث**; bunlarda ancak kesre câizdir; tek lügat. Müberred dedi: Onlardan kimi, muzârîde ikinci **ياء**’dan bir **ألف** bedel eder; der ki: **يئس وياءس**; ve o **يؤس ويؤوس**’tur; **كندس** ve **صبور** gibi; yani ümitsiz oldu; **كاستيأس واتأس** gibi; ve o **افتعل**’dir; sonra idğam etti.

Ve **يئس** ayrıca “bildi”dir; Neha‘ lügatinde; **الصحاح**’ta olduğu gibi. İbn عباس, Allah Teâlâ onlardan razı olsun, âyetin tefsirinde bunu böyle söylemiştir. İbn الكلبي dedi: O, **وهبيل** lügatidir: Neha‘dan bir hayy; ve onlar Şerîk’in topluluğudur. Kâsım b. Ma‘n dedi: O, Hevâzin lügatidir. Ondandır, Aziz ve Celîl olanın sözü: **أفلم ييأس الذين آمنوا. أن لو يشاء الله لهدى الناس جميعا.** Yani: “Bilmediler mi?” Ehl-i lügat dedi: Manası: İman edenler, onunla birlikte, bildiklerinden başka bir şeyin olacağına ümitsiz olacakları bir ilimle bilmediler mi? Ve denildi: Manası: İman edenler, Allah Teâlâ’nın iman etmezler diye vasfettiği şu kimselerin imanından ümitsiz olmadılar mı? Ali ve İbn عباس, Allah Teâlâ onlardan razı olsun, ve Mücâhid, ve Ebû Ca‘fer, ve Cehderî, ve İbn Kesîr ve İbn Âmir, “**أفلم يتبين الذين آمنوا**” okurlardı. İbn عباس’a denildi: O, **ييأس**’tir; dedi: Zannederim kâtip onu uykulu iken yazdı. Suhaym b. Vethîl el-Yerbû‘î er-Riyâhî dedi:
  Onlara derim, vadide, beni paylaştırdıkları vakit:
  “Bilmediniz mi ki ben **زهدم**’in atlısının oğluyum?”

Yani: “Bilmediniz mi?” Ve onun sözü: **ييسرونني**, **أيسار الجزور**’dandır; yani beni paylaştırıyorlar. Ve **يأسرونني** diye rivayet olunur; **الأسر**’dendir. Ve **زهدم**: Avf b. Amr’ın kardeşi Bişr b. Amr’ın atının adıdır; ve Avf, Suhaym b. Vethîl’in dedesidir; bunu Ebû Muhammed el-A‘râbî söylemiştir. Ve “Ben **زهدم**’in katilinin oğluyum” diye rivayet olunur. Ve o, Abs’tan bir adamdır; buna göre şiirin Suhaym’e ait olması sahih olur. Ve bu beyti, bu kafiye üzere, başka bir kasidede de rivayet eder:
  Vadi halkına derim, beni paylaştırdıkları vakit:
  “Bilmediniz mi ki ben **لازم**’in atlısının oğluyum?”
  Ve **الكنيف**’in ashabının sahibi; sanki onları,
                      iki avucuyla, yılanların zehri sulamıştır.

Ve bu rivayet üzere de şiir, **زهدم**’in beyitte zikredilmemesinden dolayı, oğluna değil ona ait olur.

Ve Ümm Ma‘bed el-Huzâ‘iyye’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, vasfında hadiste: “**لا يأس من طول**” yani: boyunun uzunluğundan ümitsizlik yok; onun boyundan ümitsiz kılmaz; çünkü o, kısalıktan ziyade uzunluğa daha yakındı. Ve **اليأس**: ümidin zıddıdır. Ve o, hadiste, **لا**-yı nâfiye ile, fethalı, nekre bir isimdir. Ve “**لا يائس من طول**” diye rivayet olunur; İbn الأنباري bunu kitabında böyle rivayet etti ve dedi: “**لا ميؤوس منه**”; yani boyu sebebiyle; yani onunla boy ölçüşen ondan ümitsiz olmaz; boyunun aşırılığı sebebiyle. Öyleyse burada **يائس**, **ميؤوس** manasındadır; **ماء دافق** gibi; **مدفوق** manasında.

Ve **اليأس** b. Mudar b. Nizâr, **الناس**’ın kardeşidir; ve ikisinde de **اللام**, **الفضل** ve **العباس**’taki **هاء** gibidir. Süheylî, İbn الأنباري’den, hemzenin kesresiyle olduğunu nakletti; ve onda araştırma geçmişti. Denir: İlk **اليأس**, harekeli, ona isabet etti; yani verem. Süheylî **الروض**’da dedi: Denir ki verem, ancak **داء يأس** yahut **داء اليأس** diye adlandırıldı; çünkü **اليأس** b. Mudar ondan öldü. Ve bununla Sa‘leb, Ebû’l-Âsiyye es-Sulemî’nin sözünü tefsir etti:
  Eğer **داء الياس** bende olsaydı da bana yardım etseydi,
                      akik karışımlarıyla bir tabip beni şifalandırırdı.

Ve onu ümitsiz kıldım: **أيأسته** ve **آيسته**; sonuncusu med ile: onu ümitsiz kıldım. Masdar: **الإيئاس**, **الإيعاس** vezni üzere. Ru’be dedi:
  Sanki onlar, eskiyen, yıpranmışlar;
                      sahifelerden yahut eskimiş tomarlar.
  Onlarda, heceleme ahdinden, izler;
                      zira genç kadınlarda tamah ve **إيئاس** vardır.

Ve Tarafe b. el-‘Abd dedi:
  Talep ettiğim her hayırdan beni ümitsiz kıldı;
                      sanki onu, bir lahde, bir kabre koymuşuz.

Ve İbn عباس, Allah Teâlâ onlardan razı olsun, şöyle okudu: “**لا ييأس من روح الله**”; muzârînin evvelini, **ياء** ile olanlar müstesna, kesreleyen kimsenin lügatine göre; ve o, Temîm ve Huzeyl ve Kays ve Esed lügatidir; Lihyânî bunu **نوادر**’inde, Kisâî’den, böyle zikretti. Sîbeveyh dedi: Onlar **ياء**’yı ancak istisna ettiler; çünkü kesre **ياء**’da ağırdır. Ferrâ, Benî Kelb’in bazısının **ياء**’yı da kesrelediğini nakletti; dedi: O şâzdır; Ebû Ca‘fer el-Leblî’nin **بغية الآمال**’inde olduğu gibi. Onlar **ييأس** ve **ييجل**’de kesrelediler; iki **ياء**’dan birinin ötekiyle kuvvet bulması için. Ve onun araştırması, Allah Teâlâ dilerse, **و ج ل**’de gelecektir.

Kaldı ki Zemahşerî, **الأساس**’ta **يئس**’in “bildi” manasında mecaz olduğunu açıkça belirttiği vakit şöyle dedi: Denir: “**قد يئست أنك رجل صدق**”, “bildim” manasında; çünkü tamahla birlikte kaygı vardır; ve onun kesilmesiyle, ilimle birlikte olduğu gibi, sükûn ve itminan vardır. Bundan dolayı denildi: **اليأس إحدى الراحتين**.
