# يبس (ي-ب-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D8%A8%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Kurular

- Harfler: ي - ب - س
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 3 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَابِسَاتٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8D.md) | فَاعِلَاتٍ | Kurular | 2 | 2 | [12:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/ayet/12:43.md) |
| [يَابِسٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D8%B3%D9%8D.md) | فَاعِلٍ | Kuru | 1 | 1 | [6:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/ayet/6:59.md) |
| [يَبَسًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B3%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Susuz | 1 | 1 | [20:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/ayet/20:77.md) |

## Mücavir kökler — 43 mücavir (53 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 31 · Cılızlar
2. [سمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 25 · Yağ
3. [سنبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 25 · Başaklar
4. [خضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Hudr : Sebzedir
5. [بقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Sığır
6. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Kepçe, kefe demektir
7. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Yırtıcı hayvan demektir
8. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Bahr deniz demektir
9. [رطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B7%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Olgunlaşmış yaş hurma demektir
10. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Ekel pas demektir
11. [ورق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yaprak
12. [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sikat(sin,kaf,tı): olgunlaşmadan düşen ham meyvedir
13. [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Abere bir ırmaktan geçerken üstüne basılan taşlar
14. [درك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ona yetişir
15. [طرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Patika yol demektir
16. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Uhur ense demektir
17. [يوسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
18. [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Berr kara, burr buğday demektir
19. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Feth, kapının açılması demektir
20. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
21. [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
22. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Akan deredir
23. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Örnek verdi
24. [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
25. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
26. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Evye kuş yuvası demektir
27. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
28. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
29. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
30. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
31. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Musa
32. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
33. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
34. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
35. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ana kapının önündeki bekçidir
36. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
37. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
38. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
39. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
40. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
41. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
42. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
43. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | يبس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (misâl-i yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%81.md), [قحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%84.md), [عطش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B4.md), [صلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [رطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B7%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sıvının, nemin veya yaşlığın çekilmesiyle sertleşme ve kuruma hali |
| Çekirdek Özet 2 | Canlılığı sağlayan öz suyun kesilmesi, katılaşma ve hayat emarelerinin durması |
| Çekirdek Özet 3 | Üretkenliğin tükenişi ile mutlak zeval eşiği arasındaki fiziksel ve varlıksal sınır |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca cansızlık veya mutlak yokluk sayılarak potansiyel barındırma ve zemin olma vasfının göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| يب | Suyun ve akışkanlığın çekilmesiyle ortaya çıkan sertleşme, katılık ve durağanlık | س | Çekirdeğin bildirdiği kuruluk halini nesnenin dokusuna işleterek ufalanabilir, gevrek, ses çıkaran bir katılık ve temas sertliği boyutuna taşımıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Dış tesirin, tasarrufun veya temasın nesne üzerindeki çekici ve tutucu etkisini başlatır. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Yaşlığın ve nemin nesnenin iç yapısından çekilerek iç hacmin boşalmasını ve sıkılaşmasını temsil eder. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Nemin gitmesiyle geriye kalan sert, pürüzlü, gevrek ve batıcı iskelet yapıyı tamamlar. |
| يبس | Suyun çekilmesiyle iç yapının sertleşip kırılgan ve dayanıklı bir kabuk haline gelme hareketi | Dış etkiyle içteki nemin tahliyesi sonucu yumuşaklığın kaybolup katı, ses veren ve kırılgan bir direnç noktasına dönüşme sürecini ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yaratılışında yaşlık ve nem bulunan bir varlığın bünyesindeki suyun çekilerek katılaşması, otun sararıp kuruması ve suyun çekildiği zemin. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Alkame b. Abede zırhların sesini kuru ekinin rüzgarda çıkardığı hışırtıya benzetirken kökü kuru hasat anlamında kullanır: تُخَشْخِشُ أَبْدانُ الحَديدِ عَلَيهمُ / كَما خَشْخَشَتْ يَبْسَ الحَصادِ جَنُوبُ |
| Erken Arapça kullanım | Ubeyd b. el-Ebras mızrağın esnekliğini ve sertliğini tasvir ederken kuru olmayan dal anlamında kökü zikreder: أَمَّا إِذا اسْتَقْبَلْتَها فَكَأَنَّها / ذَبُلَتْ مِنَ الهِنْدِيِّ غَيْرَ يَبُوسِ |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde يبس kökü, batı ve güney Sami kollarında düzenli ses denklikleriyle korunan köklü bir morfolojik mirastır. İbranicede kuru olmak ve kurumak fiili יבשׁ (yāḇēš), kuruluk ve kuru zemin ise יַבָּשָׁה (yabbāšāh) kelimeleriyle karşılanır. Süryanicede kök ܝܒܫ (yabbīš / īḇaš) biçiminde aynı temel semantik izi sürdürür. Ge'ez (Etiyopya) dilinde de kuruluk anlamı mevcuttur. Akatça katmanında doğrudan kökdeş biçim seyrek olmakla birlikte kuruma kavramı daha ziyade başka fonetik köklerle temsil edilir. Sami dünyasında kökün çekirdek anlamı hiçbir zaman mutlak bir boşluk veya yokluk değil, önceden var olan suyun ya da nemin tahliye edilmesiyle katılaşan madde durumudur. İbranicede Tekvin anlatısında suların çekilip karanın görünmesi hadisesinde de bu kök kullanılır; bu durum Arapçadaki طريقا يبسا ifadesinin zemin mantığıyla doğrudan örtüşmektedir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ي-ب-س kök dizilimi | Nemi doğuştan olan şeylerin nemini yitirmesini (yubs) arızi kuruluktan (cefâf) ayıran özgün niteleme. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice יבשׁ, Süryanice ܝܒܫ | Batı Sami dillerinde suların çekilmesi ve karanın açığa çıkması anlamında ortak leksikal taban. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çöl leksikonu | Kurak iklim kuşağında suyun çekilmesiyle sertleşen toprak ve bitki örtüsünün adlandırılması. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| يبس | Anlamlı | Kuruma ve katılaşma | Yaşlığın gitmesiyle nesnenin sertleşmesi, suyun çekildiği yol veya kuru ot. | Hedef köktür, Kur'an'da geçer. |
| يسب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [بيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B3.md) | Anlamlı | Katılık ve şiddet | Güçlük, çetinlik ve şiddet bildiren kök yapısı ([بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) ile fonetik yakınlık). | Kur'an'da geçmez. |
| بسي | Anlamlı | Yavaşlama ve gevşeme | Sakinleşme, durulma ve zaman geçirme anlamı taşıyan seyrek kullanım. | Kur'an'da geçmez. |
| [سيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%A8.md) | Anlamlı | Akma ve serbest kalma | Suyun akması, hayvanın başıboş salınması (سائبة). | Kök olarak Kur'an'da geçer, zıt yönlü akışkanlık barındırır. |
| [سبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%8A.md) | Anlamlı | Çekip alma ve esir etme | Bir şeyi yerinden alıp götürme, tutsak etme. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| يبس | Merkez | Kuruluk ve katılık | Doğasında nem bulunan bir nesnenin suyunu bütünüyle yitirip sertleşmesi. | Suyun çekildiği zemin ve ekin kuruluğu. |
| [جفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%81.md) | Komşu | Yüzeysel kuruma | Bir nesnenin dış yüzeyindeki ıslaklığın rüzgar veya ısıyla uçup gitmesi. | يبس gibi derinlemesine ve bünyevi sertleşme şart değildir. |
| [قحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%84.md) | Komşu | Deri ve kabuk kuruluğu | Açlık, susuzluk veya yaştan ötürü derinin kemiğe yapışacak derecede kuruması. | Daha çok organik dokudaki büzüşmeyi ifade eder. |
| [عطش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B4.md) | Komşu | Suya duyulan ihtiyaç | İçsel hararet ve canlı varlığın su talep etme durumu. | Maddenin fiziksel kuruluğundan ziyade canlının susuzluk halidir. |
| [صلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AF.md) | Komşu | Taşlaşmış sertlik | Üzerinde hiçbir bitki bitirmeyen, su geçirmeyen çıplak ve pürüzsüz katılık. | Başlangıçtan itibaren taşsı bir yapıyı anlatır. |
| [رطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B7%D8%A8.md) | Zıt | Yaşlık ve tazelik | Bünyesinde su barındıran, yumuşak, esnek ve canlı olan hal. | يبس kökünün semantik alandaki tam karşıtıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | يبس | Suyunu yitirip katılaşan | Bünyesinde daha önce su varken suyun çekilmesiyle sertleşen nesne veya zemin. | Kesin |
| Latince | aridus, siccus | Kuru, çorak, nemsiz | Aridus sıcağın etkisiyle kavrulmuş kuruluğu, siccus ise nemin yokluğunu karşılar; zemin sertliği boyutunu tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | dry, arid, withered | Kuru, çorak, solgun | Dry genel kuruluğu, arid iklimsel çoraklığı, withered ise bitkisel solmayı ifade eder; yol olma vasfını tek başına kapsamaz. | Güçlü |
| Almanca | trocken, dürr | Kuru, cılız | Trocken nem yokluğunu, dürr ise susuzluktan sertleşip kavrulmuş ekin veya dalı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | sec, desséché | Kuru, kurumuş | Desséché önceden nemli olup sonradan suyun tahliyesini tam karşılar fakat zemin katılığı yönü eksik kalır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَابِسَاتٍ | Verimsiz, kurumuş ve bereketsiz ekin başakları | Rüyada ve tabirde kıtlık, kuraklık ve ekinsiz geçen yılların temsili; Yûsuf [12:43](https://lisan.digital/tr/ayet/12:43.md), [12:46](https://lisan.digital/tr/ayet/12:46.md). |
| يَابِسٍ | Cansız, kuru, nemini yitirmiş tüm varlık kategorisi | İlahi ilmin ve kaydın kuşatıcılığı bağlamında yaş olanın zıddı olarak evrendeki katı maddeler; En'âm [6:59](https://lisan.digital/tr/ayet/6:59.md). |
| يَبَسًا | Suyu çekilmiş, balçığı kurumuş, sert ve yürünebilir yol | Denizin yarılarak İsrailoğullarına zemin hazırladığı mucizevi kurtuluş hattı; Tâhâ [20:77](https://lisan.digital/tr/ayet/20:77.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlim ve kader sıfatı | En'âm [6:59](https://lisan.digital/tr/ayet/6:59.md) ayetindeki yaş ve kuru ifadesinin varlığın bütün zıt kutuplarını ve potansiyellerini kapsayıp kapsamadığı. | Maddi ve manevi tüm hallerin ilahi ilimde tescilli oluşunun somut ifadesi. |
| Fıkıh | Necaset ve taharet hükümleri | Kuru necaset ile ıslak necasetin temas anındaki geçişkenliği ve kurumuş toprağın temizleyici vasfı. | Temas halinde sirayet etmeyen, katılaşmış ve ayrışmış madde hali. |
| Tefsir | Kıssa tahlili ve rüya tabiri | Tâhâ [20:77](https://lisan.digital/tr/ayet/20:77.md)'deki deniz yolunun balçık kalmadan kuruması ile Yûsuf suresindeki kuru başakların kıtlık yıllarına tekabülü. | Suyun zıddı olarak yürümeye elverişli sağlam zemin ve hayatın çekildiği kıtlık dönemi. |
| Hadis | Ekin ve kabir tasvirleri | Müminin taze ekine, kafirin sert ve kuru ağaca benzetilmesi; kabirdeki yeşil dalın kuruyuncaya dek tesbihi rivayeti. | Esneklik ve hayat emaresinin zıddı olarak katılık ve zevale yaklaşma hali. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve ilahi kuşatıcılık | Kesin kayıt ve sınır | Kuşatma | Yaş ile birlikte varlığın bütün durumlarını kuşatarak ilahi ilmin hiçbir ayrıntıyı dışarıda bırakmadığını gösterir. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel faz dönüşümü | Dehidrasyon ve katılaşma | Zemin oluşturma | Akışkan ve batıcı olan sıvı ortamın nemini yitirerek üzerinde hareket edilebilir bir sertliğe kavuşması. | Güçlü |
| Siyasi | Kriz ve kurtuluş yolu | Aşılmaz engelin yarılması | Güvenli geçit | Firavun iktidarının baskısı altında sıkışan topluma denizin ortasında kuru ve sağlam bir kaçış koridoru açılması. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve stok yönetimi | Kıtlık ve kuraklık döngüsü | Rezerv planlaması | Yedi kuru başak metaforu üzerinden üretimin durduğu kriz dönemlerinde ihtiyat paylarının devreye sokulması zorunluluğu. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akışkanlıktan katı faza geçiş (faz diyagramında katılaşma) | Sistemin entropisini azaltarak moleküler hareketliliğin durması, viskozitenin sonsuza yaklaşması ve taşıyıcı bir matriks oluşması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal kemikleşme ve esneklik kaybı | Sosyal dokunun esnekliğini ve canlılığını yitirerek kırılgan hale gelmesi; fakat aynı zamanda sınırları belirgin bir zemin sunması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca cansız, çürümüş, işe yaramaz ve atıl bir çöp durumuna indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök aynı zamanda suyun tehlikesinden arındırılmış sağlam, taşıyıcı ve geçit veren bir zemin (Tâhâ [20:77](https://lisan.digital/tr/ayet/20:77.md)) ile varlığın temel iki kurucu halinden biridir (En'âm [6:59](https://lisan.digital/tr/ayet/6:59.md)). |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Denizin yarılmasında zeminin balçık değil يبس oluşunun sağladığı stratejik kurtuluş hızını ve kriz döneminde kuru ekinin işaret ettiği stok zorunluluğunu gözden kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da su hayatın, rahmetin ve hareketin kaynağıdır; suyun çekilmesiyle beliren يبس hali ise hayatın askıya alınışını, katılığı ve aynı zamanda suyun kaotik boğuculuğuna karşı katı zeminin emniyetini açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi ilmin evrensel tescilini anlatan ayetlerde (En'âm [6:59](https://lisan.digital/tr/ayet/6:59.md)), kriz ve kıtlık iktisadını konu alan rüya anlatımlarında (Yûsuf [12:43](https://lisan.digital/tr/ayet/12:43.md), 46) ve mucizevi kurtuluş yollarında (Tâhâ [20:77](https://lisan.digital/tr/ayet/20:77.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kurumanın mutlak bir yok oluş değil, varlığın başka bir forma geçerek sertleşmesi olduğunu gösterir; böylece zeval ile zemin arasındaki ince diyalektiği kurar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnenin bünyesindeki suyun ve nemin bütünüyle çekilerek katı, gevrek veya çiğnenebilir sert bir hale gelmesi.
- Soyut anlam: Canlılığın, esnekliğin ve akışkanlığın durması; hareketin yerini sabitliğe ve dirençli bir zemin kabiliyetine bırakması.
- Sistematik karşılık: Kaotik akışkanlığın bertaraf edilmesiyle ortaya çıkan taşıyıcı zemin ile üretkenliğin son bulması arasındaki denge noktası.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \lim_{\mu \to 0} \left( \Phi(\mu) \cdot \mathbf{1}_{\{R\}} + \Psi(\mu)^{-1} \cdot \mathbf{1}_{\{K\}} \right)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$ zaman içindeki kuruluk halini temsil eder; $\mu$ parametresi nesnenin veya ortamın bünyesindeki nem ve su yoğunluğudur. Nem sıfıra yaklaştığında ($\mu \to 0$), sistem iki farklı duruma ayrışır: $\mathbf{1}_{\{R\}}$ göstergesi altında esnekliğin tükenip katı bir geçiş zeminine ($\Phi$) dönüşmesi (deniz yolunun açılması), $\mathbf{1}_{\{K\}}$ göstergesi altında ise biyolojik üretkenliğin ($\Psi$) sıfırlanarak kırılgan bir kıtlık durumunun ortaya çıkması modellenmiştir.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/ayet/6:59.md) — يَابِسٍ

وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Gaybın anahtarları O’nun katındadır. O’ndan başka kimse bilmez. Karada ve denizde olanı da O bilir. Bir yaprak düşmez ki; onu bilmesin. Yerin karanlıkları içindeki tek bir tane, yaş ve kuru müstesna olmamak üzere her şey apaçık bir kitabtadır.

### [Yusuf 12:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/ayet/12:43.md) — يَابِسَاتٍ

وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ يَاأَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ

Meal (IK): Hükümdar dedi ki: Ben gördüm ki; yedi semiz ineği yedi zayıf inek yemektedir. Yedi yeşil başak ve bir o kadar da kurumuş başak. Ey ileri gelenler; eğer rüya yorumlayabiliyorsanız şu benim rüyamın anlamını söyleyin.

### [Yusuf 12:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/ayet/12:46.md) — يَابِسَاتٍ

يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Yusuf, ey doğru sözlü; bildir bakalım bize: Yedi semiz ineği, yedi zayıf ineğin yemesini ve yedi yeşil başakla bir o kadar da kuru başağı. Geri dönüp insanlara haber vereyim de onlar bilsinler.

### [Taha 20:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/ayet/20:77.md) — يَبَسًا

وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى

Meal (IK): Andolsun ki; Musa’ya şöyle vahyettik: Kullarımı geceleyin yürüt. Denizde onlara kuru bir yol aç. Batmaktan ve düşmanların yetişmesinden korkma, endişe etme.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والباء و و ا ي ء معهما
و س ب، س ب ي، س ي ب، ب ي س، ي ب س، س ب أ، س أ ب، ب س أ، أ س ب، ب أ س، أ ب س مستعملات
وسب:
الوَسْبُ من الغنم: ما كثرُ صُوفُه، ومن الأَرْض: ما كثر عُشيه، أو يَبِيسُه، وقد أوسبت.
سبي:
السَّبنيُ: معروف. تسابَى القوم: سَبَى بعضُهم بعضاً وهؤلاءِ سَبْيٌ كثير. وقد سبيتهم سَبْياً وسِباءً.
وسبتِ الجاريةُ قلبَ الفتى تَسْبِيهِ، أي: ذهبتُ به.
والسّابِياء. كالحِوَلاء من النّاقة، فيها الولد.
وإذا كَثُرَ نَسلُ الغَنَم سُمِّيتِ السّابِياءَ ويقعُ اسمُ السّابياءِ على المالِ الكَثير، والعَدَدِ الكَثير، وتقول: يَرُوح وعليه سابياءُ من ماله قال:
الم تَرَ أنّ بَنِي السّـابِـياء		إذا قارعوا نَهْنَهُوا الجُهّلا
واسابيّ الدِّماء: طرائقُها. الواحدة: إسْبِيّة.
وبنو السّابياء: قومٌ في بني فزارة، ويُقالُ لهم: بنو العُشَراء.
سيب:
السَّيْب: المعروف والعطاء، قال:
بسطتُ لهم سَيْبي بَكفِّ مُشـيعةٍ		تَجودُ إذا ما خادع النَّفس جودُها
والسِّيبُ: مَجْرى الماء، وكمعه: سُيُوب، وقد ساب الماءُ يَسِيبُ، إذا جرى.
والحيّةُ تسيبُ وتَنْسابُ، إذا مرّتْ مُسْتَمِرّة.
وسَيَّبْت الدّابّة أو الشّيء: تركْتَهُ يسيب حيث شاء.
والسّائبة: العبد، يُعْتَقُ ثمّ يُجْعَلُ سائبةً لله لا يكون ولاؤه لمن يتعتقه، ويضعُ مالَه حيث شاء بعدَ موته.
والسُّيوفُ: الرِّكاز والسَّيابُ والسُّيّابَ، يخفَفُ ويشدّد: البَلَح. وسايَبَتِ النّخلة ثمرتها قبلَ أن تُدْرِك، أي: ألفتها.
والبعيرُ إذا نُتِجَ سنتين، وأَدْرَكَ نِتاجَ نِتاجِهِ يَرْعَى حيث شاء، لا يُرْكَب ولا يُسْتَعمل.
بيس:
بَيْسانُ: مَوْضعٌ.
يبس:
اليُبْس: نقيضُ الرُّطوبة واللّين يَبِسَ يَيْبَسُ يَبْسأ، يقال هذا لكلّ شيء كانت له النُّدُوّةُ والرُّطوبةُ خِلْقَةًُ. ويُقال لما كان ذلك فيه عَرَضاً: جفّ.
وطريقٌ يَبَسٌ: لا نُدُوّةَ فيه، قال جلّ وعزّ: "فاضْرِبْ لهم في البَحْرِ طَريقاً يَبَساً".
واليَبِيسُ: الكَلأَ الكثيرُ اليابس. وأَيبَسَتِ الأرض والخُضْر: صارت يَبَساً ويَبساً.
وأرضٌ مُوبِسة: أَيْبَسَها اللهُ.
والشَّعَر اليابسُ: أردؤه، ولا يُرىَ فيه سَحجٌ ولا دهْنٌ.
ويدٌ يابسةٌ: جاسيةٌ من غير يُبْس، كَنَع عرض لها قيبَّسَها.
ووَجْهٌ يابسٌ: قليلُ الخَيْر.
وايِبَسْ يا رَجُلُ، أي اسْكُتْ.
والأَيابِسُ: ما كان مثلَ عُرْقُوبٍ وساقٍ والأَيْبَسانِ: عَظْما الوظيف في اليد والرجل.
سبأ:
سَبَأ: اسم رجُلٍ يجمعُ عامّةَ قبائلِ اليمَنَ، وهو اسم بلدة أيضاً سَكَنَتْها مَلِكَتُهُمْ بلقيس.
وسبَأْت الخَمْرَ، أي اشتريتها واسْمُها: السَّبِيئةُ، ومَصْدرُها: السِّباء، قال لبيد:
أُغْلي السِّباءَ بكُلِّ أَدْكَنَ عاتـقٍ		أو جَوْنةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها
والاشتراء: الاسْتِباءُ لنفسك.
وسَبَأَتْهُ النّار: مَحَشَنْتُه فأحرقتْ شيئاً من أعاليه وسَبَأَتْهُ السِّياطُ: لَذَعَتْه.
وسَبَأَ على يمينٍ كاذبه، أي: مرّ عليها غَيْرَ مُكْتَرِثٍ.
سأب:
السًّأْبُ: زِقٌّ أو وعاءٌ من أَدَمٍ للشّراب، وجمعه: سوائب، قال:
إذا ذُقتَ فاها قلتَ عِلقٌ مِدَمَّس		أريد به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
وسأبته سَأْباً، أي: خَنَقتَهُ شديداً.
بسأ:
بَسَأَ بهذا الأمر: مَرَنَ عليه واستمرّ فلم يكترثْ لقُبْحه، وما قيل له فيه، وكذلك إذا كان عَمَلاً أو أمراً وطّن نَفْسَه عليه فاستمرّ وصَبَر قيل: بَسَأ به يَبْسَأ بَسْأً. وبَسَأَ به يَبْسَأُ بَسْاً وبُسُوءاً، وبَسِئَ يَبسَأً بسأً، إذا أَنِسَ به.
أسب:
الإسبُ: شَعَر الفَرْج، أَصلُه: وِسْب، واشتقاقه من وِسْب العُشب والنّبات.
بأس:
البأس: الحربُ. رَجُلٌ بَئِسٌ، قد بَؤُسَ بَآسة، أي: شُجاع. والبأساء: اسمٌ الحرب، والمشقّة، والضّرر. والبائس: الرّجلُ النّازلُ به بليّة، أو عُدْمٌ يُرحَمُ لما به، قد بَؤُس يَبْؤُس بؤساً وبُؤْسَى، ومنه اشتقاق بئس، وهو نقيض صلح، يجري مجرى نِعم في المصادر، إلاّ أنّهم إذا صرّفوه قالوا بَئِسُوا ونعموا، وإِذا جعلوه نعتاً قالوا: نَعِيم وبئيس، كما يقرأ قوله تعالى: "بعذابٍ بئيس" على فَعِيل، ولغة لسُفلَى مُضَر: نِعِيم وبِئِيس يكْسِرون الفاء في فعيل إذا كان الحرفُ الثّاني منه من حروف الحَلْق السّتة، وبلغتهم كُسِر الضِّئين ورِئيس ودِهين، وأمّا من كسر كِثير، وأشباه ذلك من غير حروف الحلق فإنهم ناسٌ من أهلِ اليَمَن، وأهل الشّحر، يكسرون كلّ فعيل وهو قبيحٌ إلاّ في الحروف السّتة، وفيها أيضاً يكسِرون صَدْر كلِّ فعلٍ يجيء على بناء عَمِل، نحو قولك: شِهِد وسِعِد، ويقرءون: "ما شِهِدنا إلاّ بما علمنا".
والمَبأَسة: اسم للفقر، وهي التي عَنَى عَدِيُّ بنُ زَيْد حين قال: "في غير مَبْأَسةٍ"
أبس:
الأَبسُ: يكونُ توبيخاً، ويكن ترويعاً أَبَستُه بما صنع آبِسُهُ أَبْساً، قال:
ولا تأبَسَنْهُ بالذي، كان، فاعلُهُ
أي: لا تلمْهُ، واعفُ عنه. وقال العجّاج:
لُيُوثُ هَيجاء لم تُرَمْ بأَبسِ
أي: بزَجرٍ وتَرْويعٍ.
وأَبَّسْتُه تأبيساً إذا قابلتَه بمكروه. أَبَسَهُ يأبِسُه أبْساً، أي ذلّله، والمؤابس: المذلّل.
والأَبْسُ: السُّلَحْفاةُ.

##### Türkçe

باب **السين** ve **الباء** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** (bunlarla birlikte)

**و س ب**، **س ب ي**، **س ي ب**، **ب ي س**، **ي ب س**، **س ب أ**، **س أ ب**، **ب س أ**، **أ س ب**، **ب أ س**، **أ ب س** kullanımdadır.

**وسب**:
**الوَسْبُ** koyundan: yünü çok olan şey; yerden: otu çok olan şey, yahut onun kurusu; ve “**أوسبت**” (o **الوَسْبُ** oldu).

**سبي**:
**السَّبنيُ**: bilinen (şey). “**تسابَى**” kavim: birbirlerini esir etti; ve bunlar çok **سَبْيٌ**’dir. Ve onları **سَبْياً** ve **سِباءً** olarak esir ettim.
Ve cariye, delikanlının kalbini **تَسْبِيهِ**; yani: onu (kalbini) götürdü.
Ve **السّابِياء**: deveden **الحِوَلاء** gibi; onda yavru vardır.
Ve koyunun nesli çoğalınca ona **السّابِياء** denildi; ve **السّابياءِ** adı çok mala ve çok sayıya vâki olur; ve dersin ki: “Gider, ve onun üzerinde malından **سابياءُ** vardır.” Dedi ki:
الم تَرَ أنّ بَنِي السّـابِـياء		إذا قارعوا نَهْنَهُوا الجُهّلا
Ve **اسابيّ الدِّماء**: onun yolları/izleri. Bir tanesi: **إسْبِيّة**.
Ve **بنو السّابياء**: Benî Fezâre içinde bir kavimdir; ve onlara “**بنو العُشَراء**” denilir.

**سيب**:
**السَّيْب**: bilinen (iyilik) ve bağış. Dedi ki:
بسطتُ لهم سَيْبي بَكفِّ مُشـيعةٍ		تَجودُ إذا ما خادع النَّفس جودُها
Ve **السِّيبُ**: suyun akacağı yer; ve onun çoğulu, **كمعه** gibi: **سُيُوب**; ve su **ساب** **يَسِيبُ**; yani aktığı zaman.
Ve yılan **تسيبُ** ve **تَنْسابُ**; yani sürekli geçip gittiği zaman.
Ve biniti yahut şeyi **سَيَّبْت**: onu, dilediği yerde akıp gitsin diye bıraktım.
Ve **السّائبة**: köle; azat edilir, sonra Allah için **سائبةً** kılınır; velâsı onu azat edene olmaz; ölümünden sonra malını dilediği yere koyar.
Ve **السُّيوفُ**: **الرِّكاز** ve **السَّيابُ** ve **السُّيّابَ**; hafifletilir ve şeddelenir: **البَلَح**. Ve hurma ağacı, meyvesini olgunlaşmadan önce **سايَبَت**; yani: ona alıştı.
Ve deve, iki yıl doğurunca ve doğurduğunun doğurduğunu idrak edince, dilediği yerde otlar; binilmez ve kullanılmaz.

**بيس**:
**بَيْسانُ**: bir yer.

**يبس**:
**اليُبْس**: rutubetin ve yumuşaklığın zıddı; **يَبِسَ يَيْبَسُ يَبْسأ**. Bu, yaratılışça nemi ve rutubeti olan her şey için söylenir. Ve bu, onda ârızî olan şey için: “kurudu” denilir.
Ve **طريقٌ يَبَسٌ**: onda nem yoktur. Yüce ve aziz olan dedi ki: “فاضْرِبْ لهم في البَحْرِ طَريقاً يَبَساً”.
Ve **اليَبِيسُ**: çok olan kuru ot. Ve yer ve yeşillikler **أَيبَسَت**: **يَبَساً** ve **يَبساً** oldu.
Ve **أرضٌ مُوبِسة**: Allah onu **أَيْبَسَ** etti.
Ve kuru saç: onun en kötüsü; onda ne bir sürtünme izi görülür ne de yağ.
Ve **يدٌ يابسةٌ**: kuruluk olmaksızın katılaşmış; **كَنَع** gibi; ona arız olan şey onu **قيبَّسَها** etti.
Ve **وَجْهٌ يابسٌ**: hayrı az.
Ve “**وايِبَسْ** ya adam!” yani: sus.
Ve **الأَيابِسُ**: **عُرْقُوبٍ** ve ساق gibi olan şey. Ve **الأَيْبَسانِ**: elde ve ayakta **الوظيف**’in iki kemiği.

**سبأ**:
**سَبَأ**: Yemen kabilelerinin umumunu toplayan bir adamın adıdır; ve bir beldenin de adıdır; onların melikesi Belkıs orada oturmuştur.
Ve şarabı **سبَأْت**; yani onu satın aldım; ve onun adı: **السَّبِيئةُ**; ve onun masdarı: **السِّباء**. Lebîd dedi ki:
أُغْلي السِّباءَ بكُلِّ أَدْكَنَ عاتـقٍ		أو جَوْنةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها
Ve satın alma: kendin için **الاسْتِباءُ**’dır.
Ve ateş onu **سَبَأَتْهُ**: onu yaktım da üst taraflarından bir şeyi yaktı; ve kamçılar onu **سَبَأَتْهُ**: onu yaktı/dağladı.
Ve yalancı bir yemin üzerine **سَبَأَ**; yani: ona aldırmaksızın geçti.

**سأب**:
**السًّأْبُ**: içecek için deriden bir tulum yahut kap; çoğulu: **سوائب**. Dedi ki:
إذا ذُقتَ فاها قلتَ عِلقٌ مِدَمَّس		أريد به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
Ve onu **سَأْباً** olarak **سأبته**; yani: onu şiddetle boğdun.

**بسأ**:
Bu iş ile **بَسَأَ**: ona alıştı ve sürdürdü, çirkinliğine ve kendisine söylenene aldırmadı; aynı şekilde bir amel yahut iş olunca, nefsini ona alıştırıp sürdürür ve sabrederse: “Onunla **بَسَأ** eder, **يَبْسَأ** **بَسْأً**” denilir. Ve “Onunla **بَسَأَ** eder, **يَبْسَأُ** **بَسْاً** ve **بُسُوءاً**”; ve **بَسِئَ يَبسَأً بسأً**, yani ona ünsiyet ettiği zaman.

**أسب**:
**الإسبُ**: ferç kılı; aslı: **وِسْب**; ve onun iştikakı, otun ve bitkinin **وِسْب**’indendir.

**بأس**:
**البأس**: savaş. **رَجُلٌ بَئِسٌ**; **بَؤُسَ** **بَآسة** olarak; yani: yiğit. Ve **البأساء**: savaşın, meşakkatin ve zararın adıdır. Ve **البائس**: başına bir belâ inen yahut kendisinde olan şey sebebiyle merhamet edilen yoksunluk sahibi adam; **بَؤُس** eder, **يَبْؤُس** **بؤساً** ve **بُؤْسَى**. Ve ondan **بئس**’in iştikakı; o, **صلح**’un zıddıdır; masdarlarda **نِعم**’in yürüdüğü gibi yürür; ancak onu tasrif ettiklerinde “**بَئِسُوا** ve **نعموا**” dediler; ve onu sıfat yaptıklarında “**نَعِيم** ve **بئيس**” dediler; nitekim Allah’ın sözü “بعذابٍ بئيس”i **فَعِيل** üzere okur. Ve Süflâ Mudar’ın bir dili: “**نِعِيم** ve **بِئِيس**”; **فعيل**’de fâyı kesrelerler, eğer onun ikinci harfi boğazın altı harfinden ise; ve onların diliyle **الضِّئين** ve **رِئيس** ve **دِهين** kesrelenmiştir. Ama **كِثير** ve benzerlerini boğaz harflerinden olmaksızın kesreleyenler, onlar Yemen ehli ve Şihr ehli bir topluluktur; her **فعيل**’i kesrelerler; bu çirkindir, ancak altı harfte (müstesna); ve onda da, **عَمِل** binası üzere gelen her fiilin başını kesrelerler; senin “**شِهِد** ve **سِعِد**” sözün gibi; ve “ما شِهِدنا إلاّ بما علمنا”yı okurlar.
Ve **المَبأَسة**: fakirliğin adıdır; ve o, Adiyy b. Zeyd’in şu sözünde kastettiği şeydir: “في غير مَبْأَسةٍ”.

**أبس**:
**الأَبسُ**: azarlama olur; ve korkutma olur. Yaptığı şey sebebiyle onu **أَبَستُه**; onu **آبِسُهُ** **أَبْساً**. Dedi ki:
ولا تأبَسَنْهُ بالذي، كان، فاعلُهُ
Yani: onu kınama; ve onu bağışla. Ve el-Acçâc dedi ki:
لُيُوثُ هَيجاء لم تُرَمْ بأَبسِ
Yani: bir azarlama ve korkutma ile.
Ve onu **تأبيساً** olarak **أَبَّسْتُه**: onu hoş olmayan bir şeyle karşıladığım zaman. Onu **أَبَسَهُ**; onu **يأبِسُه** **أبْساً**; yani: onu zelil kıldı; ve **المؤابس**: zelil kılan.
Ve **الأَبْسُ**: kaplumbağa.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

اليُبْسُ بالضم: مصدر قولك يَبِسَ الشيءُ ييْبَسُ. وفيه لغة أخرى: يَبِسَ ييْبِسُ بالكسر فيهما، وهو شاذّ. واليَبْسُ بالفتح: اليابِسُ. يقال: حطبٌ يَبْسٌ. قال ثعلب: كأنَّه خِلْقَةٌ. قال علقمة:
تَخَشْخَشُ أبْدانُ الحديدِ عـلـيهـمُكما خَشْخَشَتْ يَبْسَ الحصادِ جنوبُ
وقال ابن السكيت: هو جمع يابِسٍ، مثل راكبة ورَكْبٍ. وقال أبو عبيدٍ في قول ذي الرمّة:
ولم يبقَ للخَلْصاءِ ممَّا عَنَتْ لـهمن الرُطبِ إلا يُبْسُها وهَجيرُها
ويروى يَبسُها بالفتح، قال وهما لغتان. واليَبيسُ بالتحريك: المكان يكون رطباً ثم يَيْبَسُ. ومنه قوله تعالى: "فاضْرب لهم طريقاً في البحرِ يَبَسْ". ويقال أيضاً: شاةٌ يَبَسٌ، إذا لم يمكن بها لبن. ويَبْسٌ أيضاً، بالتسكين. ويقال أيضاً: امرأةٌ يَبَسٌ: لا تُنيلُ خيراً. واليَبيسُ من النبات: ما يَبِسَ منه. يقال: يَبِسَ فهو يَبيسٌ. وأيْبَسَتِ الأرضُ: يَبِسَ بقلُها. وأيْبَسَ القومُ أيضاً، كما يقال: أجْرَزُ من الأرض الجُرُزِ. والأيْبَسانِ: ما لا لحمَ عليه من الساقَين؛ والجمع الأَيابِسُ. وتَيْبيسُ الشيءِ: تجفيفه. وقد يَبَّسْتُهُ فاتَّبَسَ فهو مُتَّبِسٌ. ويبيس الماء: العرقُ، عن أبي عمرو. وأنشد لبشر بن أبي خازم يصف خيلاً:
تَراها من يَبيس الماءِ شُهْباًمُخالِطَ دِرَّةٍ منها غِـرارُ
الغِرارُ: انقطاع الدرَّةِ. يقول: تعطي أحياناً وتمنع أحياناً. وإنَّما قال شُهباً لأنَّ العرقَ عليها يجفُّ فيبيضُّ.

##### Türkçe

**اليُبْسُ** (ötre ile): “Senin ‘**يَبِسَ** şey **ييْبَسُ**’ demen”in masdarıdır. Onda başka bir dil (kullanım) daha vardır: ikisinde de kesre ile **يَبِسَ** **ييْبِسُ**; bu şâzdır. Ve **اليَبْسُ** (fetha ile): **اليابِسُ** (kurumuş olan). Denir: **حطبٌ يَبْسٌ** (kuru odun). Sa‘leb dedi: Sanki o, yaratılıştandır (tabiatı gereği böyledir). Alkame dedi:
تَخَشْخَشُ أبْدانُ الحديدِ عـلـيهـمُكما خَشْخَشَتْ يَبْسَ الحصادِ جنوبُ
İbnü’s-Sikkît dedi: O, **يابِسٍ**’in cem‘idir; **راكبة** ve **رَكْبٍ** gibi. Ebû Ubeyd, Zü’r-Rumme’nin şu sözü hakkında (dedi):
ولم يبقَ للخَلْصاءِ ممَّا عَنَتْ لـهمن الرُطبِ إلا يُبْسُها وهَجيرُها
Ve **يَبسُها** (fetha ile) diye de rivayet olunur; dedi: “İkisi de iki dildir (iki kullanımdır).”

Ve **اليَبيسُ** (hareke ile): bir yer ki rutubetli olur, sonra **يَيْبَسُ** (kurur). Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: “فاضْرب لهم طريقاً في البحرِ **يَبَسْ**”. Ve ayrıca denir: **شاةٌ يَبَسٌ**, onda süt mümkün olmadığında. Ve **يَبْسٌ** da (sükûn ile) (denir). Ve ayrıca denir: **امرأةٌ يَبَسٌ**: hayır vermez. Ve bitkiden **اليَبيسُ**: ondan **يَبِسَ** olan şey. Denir: **يَبِسَ**; o hâlde o **يَبيسٌ**’dir. Ve **أيْبَسَتِ الأرضُ**: onun otu **يَبِسَ** (kurudu). Ve kavim de **أيْبَسَ** etti; tıpkı “yerin **الجُرُزِ**’ünden daha **أجْرَزُ**” denildiği gibi.

Ve **الأيْبَسانِ**: iki bacaktan üzerinde et olmayan şey; cem‘i **الأَيابِسُ**. Ve **تَيْبيسُ الشيءِ**: onu kurutmaktır. Ve gerçekten ben onu **يَبَّسْتُهُ**; böylece o **اتَّبَسَ**; o hâlde o **مُتَّبِسٌ**’dir. Ve suyun **يبيس**’i: terdir; Ebû Amr’dan. Beşr b. Ebî Hâzim’e, atları vasfederken, şu beyit okunmuştur:
تَراها من يَبيس الماءِ شُهْباًمُخالِطَ دِرَّةٍ منها غِـرارُ
**الغِرارُ**: **الدرَّةِ**’nin kesilmesidir. Der ki: bazen verir, bazen men eder. Ancak **شُهباً** dedi; çünkü üzerlerindeki ter kurur da beyazlar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ب ( و ا ى ء )
سيب ، سبي ، وسب ، يبس ، بسأ ، بيس ، أسب ، أبس ، سأب ، بأس ، سبأ : ( مستعملة ) .
سيب : الحراني عن ابن السكّيت : السَّيْب : العَطاء ، والسِّيبُ : مَجرَى الماء ، وجمعُهُ سُيُوب . وقد سابَ الماءُ يَسِيب : إذا جَرَى .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : سابَ الأَفعَى وانسابَ : إذا خَرَج من مَكمَنِه .
وقال الليث : الحيّة تَسِيب وتَنْساب إذا مَرّت مستمرّة .
قال : وسَيّبْتُ الدابّة أو الشيءَ : إذا تركْتَهُ يَسيب حيث شاء .
وفي حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( وفي السُّيُوب الخُمس ) .
قال أبو عُبيد : السُّيوب : الرِّكاز ، ولا أُراه أُخِذ إلاّ من السَّيْب وهو العَطِيّة . يقال : هو من سَيْب الله وعَطائه .
وأَنشَد :
فما أنا من رَيْبِ المَنون بجبَّاءِ
وما أنا مِنْ سَيْبِ الإله بآيِسِ
وقال أبو سَعيد : السُّيُوب : عُروقٌ من الذَّهب والفضّة تَسِيب في المَعدِن ، أي : تَجرِي فيه ؛ سُمّيتْ سُيوباً لانسيابها في الأرض .
وقال الله جلّ وعزّ : ( مَا جَعَلَ اللَّهُ مِن بَحِيرَةٍ وَلاَ سَآئِبَةٍ ) ( المائدة : 103 ) الآية .
قال أبو إسحاق : كان الرجلُ إذا نَذَرَ لقُدومٍ من سَفَرٍ أو لبُرْءٍ من مَرَض أو ما أَشْبَه ذلك قال : ناقتي سائبة ، فكانت لا يُنتَفع بظهرها ، ولا تخلَّى عن ماء ولا تُمنَع من مَرْعى .
وكان الرجلُ إذا أعتَقَ عَبْداً قال : هو سائبة ، فلا عَقْلَ بينهما ولا ميراث .
وقال غيره : كان أبو العالية سائبةً ، فلمّا
هلك أُتِيَ مولاه بميراثه فقال هو : سائبةً ، وأبَى أن يأخُذَه .
وقال الشافعيّ رضي الله عنه : إذا أعتَق عبدَه سائبةً فماتَ العبدُ وخَلَّفَ مالاً ، ولم يَدَعْ وارِثاً غيرَ مولاه الّذي أَعتَقَه فميراثُه لمُعتِقه ، لأنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) جَعَل الوَلاَء لُحْمةً كلُحْمة النسب ، فكما أن لُحْمة النَّسب لا تَنقَطع ، كذلك الوَلاء .
وقد قال عليه السلام : ( الوَلاء لمن أَعتَق ) .
ورُوِي عن عُمَر أنّه قال : السائبة والصَّدَقة ليَوْمِهما ؛ يريد : يومَ القيامة ، واليومِ الّذي أعتَقَ سائِبَتَه وتصَدَّق بصدقته فيه . يقول : فلا يَرجعُ إلى الإشفاعِ بشيء منها بعد ذلك في الدنيا .
قال : وذلك كالرَّجُل يُعتِق عبدَه سائبةً فيموتُ العبد ويَترك مالاً ولا وارثَ له ، فلا يَنبغِي لمعتِقه أن يَرْزأ مِن مِيراثِه شيئاً ، إلاّ أن يَجعَلَه في مِثْلِه .
ويقال : سابَ الرجلُ في مَنطقِه : إذا ذَهَب فيه كلَّ مَذْهب .
أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : إذا تَعقَّد الطَّلْع حتى يَصيرَ بَلَحاً فهو السَّيَاب مخفّف واحدتهُ سَيَابة . قال : وبهذا سُمِّيَ الرجلُ سَيابة .
قال شمر : هو السَّدَى والسَّدَاءُ ممدودٌ بلُغةِ أهل المدينة ، وهي السَّيَابةُ بلُغة وادي القُرَى .
وأَنشَد قولَ لبيد :
سَيَابةٌ ما بها عَيْبٌ ولا أَثَرُ
قلتُ : ومن العَرَب مَن يقول سُيَّاب وسُيَّابةٌ .
وقال الأَعشَى :
تخالُ نكْهَتَها باللَّيلِ سُيَّابَا
عمرو عن أبيه : السَّيْبُ : مُردِيُّ السفينة .
سبي : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : سَبَاه يسْبِيه : إذا لَعَنه ، ونحو ذلك .
قال أبو عُبيد ، وأَنشَد :
فقالت سَباكَ اللَّهُ
ابن السكيت : يقال : ما له سباه الله ، أي : غربه . ويقال : جاء السيل بعودٍ سبي : إذا احتمله من بلد إلى بلد . وأنشد :
فقالت سباك الله
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : السَّباءُ : العودُ الّذي يَحمِله السَّيْلُ من بَلَد إلى بَلَد ، قال : ومنه أُخِذَ السِّباء ، يُمَدّ ويُقصَر .
قال : والسَّبْيُ : يَقَع على النِّساء خاصّة ، يقال : سَبْيٌ طيّبة : إذا طابَ مِلْكُه وحَلَّ .
وكل شيء حمل من بلد إلى بلد فهو سبي ، وكذلك الخمر ، قال الأعشى :
فما إن رَحيق سَبَتْها التِّجا
رُ منْ أذرعات فوادي جَدَر
وقال لَبيد :
عتيق سلافات سبتها سفينة
تكرّ عليها بالمزاج النَّياطلُ
أي : حملتها . وسبأت الخمر بمعنى شربت . وقال الشاعر في السيل :
تقضُّ النبع والشريان قضا
وعُود السِّدر مقتضباً سبيّا
والعَرَب تقول : إنَّ الليلَ لطويلٌ ولا أُسْبَ له . قال ابن الأعرابيّ : معناه ليس لي هَمٌّ فأكون كالسَّبْيِ له ، وجُزِم على مَذهَب الدُّعاء .
وقال اللحياني : ولا أُسْبَ له ، أي : لا أكون سَبْياً لبَلائه .
أبو عبيد : سباك الله يَسبيك ، بمعنى لعنك الله .
قال شمر : معناه : سلّط الله عليك من يسبيك ، ويكون أخذك الله .
وفي ( نوادر الأعراب ) : تَسبَّى فلانٌ لفلان : ففَعَل به كذا ، يعني التحبُّبَ والاستمالة .
وقال الليث : السَّبْي معروف ، والسَّبى الاسم . وتسابَى القومُ : إذا سَبَى بعضُهم بعضاً ، يقال : هو لا سَبْيٌ كثير ، وقد سَبَيْتهُم سَبْياً وسباء . والجارية تَسبي قلبَ الفَتَى وتَسْتَبيه ، ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( تِسعةُ أعشراءِ الرِّزْق في التِّجارة ، والجزء الباقي في السّابِياء ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : السابِياء : هو الماء الّذي يَخرُج على رأس الوَلَد إذا وُلِد ، ونحو ذلك قال الأحمر .
قال أبو عبيد : وقال هُشَيم : معنى السّابِياء في الحديث : النِّتاج .
قال أبو عبيد : الأصل في السّابِياء ما قال الأصمعي ، والمعنى يَرجِع إلى ما قال هُشَيم .
قلت : أراد أنّه قيل للنِّتاج السّابِياء للماء الذي يَخرُج على رأس المولود إذا وُلد .
وقال الليث : إذا كثُر نَسلُ الغَنَم سمّيَت السّابياءَ ، فيقع اسمُ السّابياء على المال الكثِير ، والعدَدِ الكثير ، وأنشدَ في ذلك قوله :
أَلمْ تَرَ أنّ بَنِي السّابِياءِ
إذا قارَعُوا نَهْنَهوا الجُهَّلاَ
وقال أبو زيد : إنه لَذُو سَابِياء : وهي الإبلُ وكثرةُ المال والرجال .
وقال في تفسير هذا البيت : إنّه وصَفَهم بكثرة العَدَد .
ابن بزرج : إبل سابياء : إذا كانت للنِّتاج لا للعمل .
وقال المبرّد : القاصعاء من جِحرة اليربوع يقال له السّابِياء .
وقال : سمّي سابياء لأنه لا يُنفذه فيُتبقى بينه وبين إنفاذه هَنةً من الأرض رقيقة .
قال : وأخذ من سابياء الولد ، وهي الجلدة التي تخرج مع الولد من بطن أمه ، وهذا غلط ، لأن السابياء هو ماء السلَى ؛ ولكنه مأخوذ من سَبِيّ الحبة ، وهو جلدهُ الَّذي يَسلخه .
أبو عبيد : الأسابيّ : الطَّرائِقُ من الدَّمِ ،
قال سَلامة بنُ جَنْدَل :
والعادياتِ أَسابيُّ الدِّماءِ بها
كأنّ أعناقَها أنْصابُ تَرجيبِ
وقال غيره : واحدُها أُسْبيَّة .
قلتُ : والسَّبِيَّة : اسم رَمْلة بالدَّهناء . والسَّبِيّةُ : دُرَّةٌ يخرجها الغَوَّاص من البحر ، وقال مُزَاحم :
بلَدَتْ حُسَّراً لم تَحْتَجِبْ أو سَبيَّةً
من البحر بَزَّ القُفْلُ عنها مُفِيدها
وسَبِيُّ الحية : جلْدُه الذي يسلُخُه .
وقال الراعي :
يُجَرِّرُ سِرباً لا عليه كأنه
سَبيُّ هلالٍ لم تُقَطَّعْ شرانِقُهُ
أراد بالشَّرَانق ما انسلخَ من خِرْشائه ، ويقال لواحد أسابيّ الدم إِسْبَاءَةٌ والإسباءةُ أيضاً خيط من الشَّعر ممتدّ ، وأسابيُّ الطريق شَركه وطرائقه الملحوبة .
أبو عُبيد : سبَاك اللَّهُ يَسْبيك بمعنى : لَعَنك الله .
وقال شمر : معناه : سَلّط اللَّهُ عليك من يَسْبِيك ويكون أَخذك الله .
يبس : قال الليث : اليُبْس : نقيضُ الرُّطوبة ، ويقال لكلّ شيء كانت النُّدُوَّةُ ، والرّطوبة فيه خلقةً فهو يَبِيسُ فيه يُبْساً ، وما كان ذلك فيه عرَضاً .
قلت : جَفَّ يُجِف وطريقٌ يَبْسٌ : لا نُدُوَّة فيه ولا بلل . واليبيس من الكلأ : الكثيرُ اليابسُ . وقد أيْبَسَت الأرضُ ، وأَيْبَسَت الخُضر ، وأرضٌ موبسة . والشَّعَر اليابسُ أردؤه ولا يُرى فيه سَحْج ولا دُهْن . ووجْهٌ يابس : قليلُ الخير .
ويقال للرجل : إيبسْ يا رجل ، أي : اسْكُتْ ، والأيابس : ما كان مِثل عُرْقُوبٍ وساقٍ . والأيْبَسَان : عظما الوظيفين من اليدِ والرِّجل .
وقال أبو عُبَيدة في ساقيَ الفرس أَيْبَسان ، وهُما ما يَبس عليه اللحمُ من الساقين ، وقال الراعي :
فقلتُ له : ألْصِق بأيْبس ساقِها
فإن تَجْبُر العرقوب لا تَجبُر النَّسا
قال أبو الهيثم : الأيْبسُ : هو العظم الذي يقال له الظنبوب ، الذي إذا غمزته من وسط ساقك آلمك ، وإذا كُسر فقد ذهب الساق ، وهو اسم ليس بنعت .
أبو عبَيد عن الأصمعي : يبيس الماء : العَرق .
وقال بشر يصف الخيل :
تراها من يبِيسِ الماء شُهباً
مُخَالِطَ دِرَّةٍ منها غِرارُ
أبو عُبَيدة عن الأصمعيّ : يقال لما يبس من أحْرار البقول وذكورها : اليَبيس ، والجفيف ، والقَفُّ . وأما يبيسُ البَهْمى فهو العرب والصُّفار .
قلت : ولا تقول العرب لما يَبس من الحَلِيّ والصِّلِّيان والحلمة يَبيس ، إنما
اليبيس ما يبس من العُشب والبقول التي تتناثر إذا يَبستْ ، وهو اليُبْس واليَبِيسُ أيضاً ، ومنه قوله :
من الرُّطْب إلا يُبْسُها وهَجِيرُها
ويقال للحطب : يَبِس ، وللأرض إذا يَبِسَت : يبسٌ .
وقال ابن الأعرابي : يباسِ : هو السَّوْءةُ .
سأب : أبو زيد : سَأْبْتُ الرجل أَسْأَبُه سَأْباً : إذا خَنَقْتَه .
قال : وسَأَبتُ من الشراب أسأَب سَأْباً : إذا شربتَ منه .
ويقال للزِّقِّ العظيم : السّأْب . وجمعُه السؤُوب ، وأنشد :
إذا ذُقْتَ فاهاً قلتَ عِلقٌ مُدَمَّسٌ
أريد به : قَيْلٌ فغودر في سأْبِ
ويقال للزِّقّ : مِسْأْب أيضاً .
وقال شمر : المِسأب أيضاً : وعاءٌ يُجعل فيه العَسل .
( بيس ) : سلمة عن الفراء : باسَ : إذا تَبَخْتَرَ .
قلت : ماس يميس بهذا المعنى أكثر ، والباءُ والميمُ يتعاقبان .
( بَيْسانُ : موضع فيه كروم من بلاد الشام ) .
وقوله :
شُرْباً بِبَيْسَان من الأُردنِّ
هو موضع .
أسب : قال الليث : الإسْبُ : شعرُ الفَرْج .
وقال أبو خَيْرة : الأصلُ فيه وِسْبٌ ، فقُلِبَتْ الواو همزة ، كما قالوا : إرْث ، وأصلُه وِرْثٌ .
قال : وأصلُ الوِسْب مأخوذٌ من وسِب العُشبُ والنباتُ وَسباً ، وقد أوسَبت الأرض : إِذا أعشَبتْ فهي مُؤسِبة .
وقال أبو الهيثم : العانة منبت الشعر من قُبُل المرأة والرجل ، والشَّعر النابت عليه يقال له : الشِّعْرَة والإسْب ، وأنشد :
لَعَمْرو الذي جاءت بكم من شَفَلَّح
لَدَى نسييْها ساقِطِ الإسْبِ أهْلَبا
سبأ : أبو زيد : سَبأْت الخمر أسبأُها سبأً وسِباءٍ : إذا اشتَرَيتها . واستَبَأْتها استباءً مثله .
وقال مالك بن أبي كعب :
بعثتُ إلى حانوتها فاستبأتها
بغير مكاسٍ في السِّوَام ولا غَصبِ
قال : ويقال : سبأتُه بالنار سبْأً : إذا أحْرَقْتَهُ بها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : إنك تريد سُبأَةً ، أي : تريد سفراً بعيداً ، سُمِّيت سُبأَة لأن الإنسان إذا طال سفرهُ سبأَتْه الشمسُ ولوّحته ، وإذا كان السفر قريباً قيل : تُريد
سَرْبةً .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( بِهِ وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ ) ( النمل : 22 ) ، القُرّاء على إجراءِ سبأٍ ، وإذا لم تُجر كان صواباً .
قال : ولم يُجْرِه أبو عمرو بن العلاء .
وقال أبو إسحاق : سبأَ هي مدينةٌ تُعرف بمأرِبَ من صنعاء على مسيرة ثلاثِ ليال ، فمن لم يصرف فلأنه اسم مدينة ، ومن صَرف فلأنه اسمٌ للبلد فيكون مذكّراً سُمِّي به مذكَّر .
وقولهم : ذهب القومُ أيْدِي سبَا ، وأيادِي سبا ، أي : متفرِّقين ، شُبهوا بأَهل سبأ لما مزّقهم الله في الأرض كلَّ ممزق ، فأخذ كلُّ طائفةٍ منهم طريقاً على حدة . واليَدُ : الطَّرِيق .
ويقال : أخذ القوم يد بحْر ، فقيل للقوم إذا تفرقوا في جهات مختلفة : ذهبوا أيدي سبا ، أي : فرقتهم طرقهم التي سلكوها ، كما تفرق أهل سبأ في مواطن في جهات مختلفة أخذوها . والعرب لا تهمز سبأ في هذا الموضع ، لأنه كثُر في كلامهم فاستثقلوا ضغطة الهمز وإن كانت سَبأ في الأصل مهموزة .
وقيل : سبأ : اسمُ رجلٍ وَلد عشرة بنين فسُميت القرية باسم أبيهم ، والله أعلم .
وقال ابن الأنباري : حكى الكسائي : السبَأ : الخمر . واللَّظَأ : الشيء الثقيل . وحكاهما مهموزين مقصورين ، ولم يحكهما غيره . والمعروف في الخمر السِّباء بكسر السين والمد .
ويقال : انسبأ جلده إذا تقشر .
وقال : ( وقد نَصل الأظفارُ وانْسبأ الجلدُ ) .
ويقال : سبأ الشوك جلده : إذا قشره .
وقال أبو زيد : سبأتُ الرجلَ سَبْأ : إذا جَلَدْتَهُ .
ويقال : سَبأَ فلانٌ على يمين كاذبةٍ يسْبأُ : إذا حلف يميناً كاذبةً .
قال : ويقال : أسبأتُ لأمرِ الله إسباءً : وذلك إذا أخبت له قلبك .
ثعلب عن ابن الأعرابي : سبا غيرُ مهموز : إذا ملك . وسبَا : إذا تمتع بجارِيته شبابها كلَّه . وسبا : إذا استخفى .
بسأ : أبو زيد : بَسَأْتُ بالرّجل ، وبَسِئْتُ أَبْسَأُ به بَسْأً وبُسُوءاً : وهو استئناسك به ، وكذلك بَهَأْتُ ؛ وقال زهير :
بَسَأْتَ بَنِيِّها وجَوَيْتَ عنها
وعندي لو أردتَ لها دَواءُ
وقال الليث : بَسَأ فلانٌ بهذا الأمر : إذا مَرَن عليه فلَم يكترث لقُبْحه وما يقال فيه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : البَسيّةُ : المرأةُ الآنسة بزَوْجها ، الحَسنة التبعُّل معه .
أبس : أبو عبيد عن الأصمعيّ : أَبَسْتُ به تَأْبِيساً ، وأَبَسْتُ به أبساً : إذا صغّرْتَه وحَقَّرْتَه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الأَبْسُ : ذَكَرُ السَّلاحِف ، قال : وهو الرَّقُّ والغَيْلَم .
وقال ابن السكيت : الأَبْسُ : المكان الغليظ الخشن ؛ وأَنشَد :
يَتْرُكْن في كلّ مكانٍ أَبْس
كلَّ جَنِينٍ مُشْعَرٍ في الغِرْسِ
والأبْس : تتبّع الرَّجُل بما يَسوؤُه ؛ يقال : أَبسْتُه آبِسُه أَبْساً ؛ وقال العجّاج :
ولَيْث غابٍ لَم يُرَمْ بأَبْسِ
أي : بزَجْر وإذْلال .
قال يعقوب : وامرأةٌ أُباسٌ : إذا كانت سيّئةَ الخُلُق ، وأَنشد :
لَيْستْ بسَوْداءَ أُباسٍ شَهْبَرَة
ثعلب عن ابن الأعرابي : الإِبْس : الأَصْل السُّوءِ ، بِكسر الهمزة تَأْبِيساً . وأبَّسْتُه تَأْبِيساً : إذا قابلته بالمكروه .
بأس : أبو زيد : بَؤُس الرجُل يَبْؤُس بَأْساً : إذا كان شديدَ البَأْس شُجاعاً . ويقال : من البُؤْس وهو الفَقْر بَئِسَ الرجُل يَبْأسُ بُؤْساً وبَأْساً وبَئيساً : إذا افْتَقَرَ ، فهو بائس ، أي : فقير . والشجاع يقال منه : بَئِسَ ، ونحو ذلك قال الزجاج .
وقال غيره : البَأْساءُ من البُؤْس ، والبُؤْسُ من البُؤْس ، قال ذلك ابن دُرَيد . وقال غيره : هي البُؤْس والبَأساء ، ضد النُّعمى والنُّعْماء ، وأمّا في الشّجاعة والشِّدّة فيقال : البَأس .
وقال اللّيث : البأساءُ : اسمٌ للحَرْب والمَشقّة والضَّرْب . والبائِسُ : الرجُل النازِلُ به بَلِيّة أو عُدْمٌ يُرحَم لِمَا به .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : بُؤْساً له وتُوساً وجُوساً بمعنى واحد . وقال الزجاج في قوله تعالى : ( وَلَقَدْ أَرْسَلنَآ إِلَى أُمَمٍ مِّن قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَآءِ وَالضَّرَّآءِ ) ( الأنعام : 42 ) ، قيل : البأساءُ : الجوعُ والضَّراءُ : النقص في الأموال والأنفس . وقال تعالى : ( فَلَوْلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِذْ جَآءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُواْ ) ( الأنعام : 43 ) ، كما قال تعالى : ( لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ ) ( الأنعام : 42 ) .
وأما قولُ الله جلّ وعزّ : ( بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُونَ ) ( الأعراف : 165 ) ، فإن أبا عمرو وعاصم والكسائيّ وحمزة قرؤوا ) بِعَذَابٍ بَئِيسٍ ( ، على فَعِيل . وقرأ ابنُ كثيرِ : ( بئيسٍ ) على فعيل ، وكسر الفاء وكذلك قرأها شِبل وأهْل مَكّة . وقرأ ابن عامِر ( بِئْسٍ ) على فِعْلٍ بهمزة ، وقرأها نافع وأهل المدينة ( بِيْسٍ ) على فعل بغير همز .
وقال ابن الأعرابي : البَئِسُ والبَيِسُ على فَعِل : العذاب الشديد .
قال : وباس الرجل يبيس بَيْساً : إذا تكبَّر على الناس وآذاهم .
وقال أبو زيد : يقال : ابْتَأس الرجُل : إذا بلَغه شيءٌ يَكرَهه ، قال لَبيد :
في رَبْرَبٍ كنِعاج صا
رةَ يَبْتئسْنَ بما لَقِينا
وقال الله جلّ وعزّ : ( فَلاَ تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ ) ( هود : 36 ) ، قيل معناه : لا تَحزَن ولا تَسْكُن وقد ابتَأس فهو مُبْتَئِس .
وأَنشَد أبو عبيد :
ما يَقسِمُ اللَّهُ أَقبَلْ غيرَ مُبْتَئِسٍ
منه وأَقْعُدْ كَريماً ناعمَ البالِ
أي : غيرَ حزينٍ ولا كارِه .
وخمر بيسانيةٌ : منسوبة . وبيسان : موضع فيه كروم من بلاد الشام .
وأمّا بِئْسَ ونِعْمَ : فإنّ أبا إسحاق قال : هما حرفان لا يَعمَلان في اسم عَلَم ، إنّما يَعمَلان في اسم مَنكُور دالَ على جنس ، وإنّما كانتا كذلك لأنّ نِعْمَ مستوفيةٌ لجميع المدح ، وبئس مستوفية لجميع الذمّ .
فإذا قلت : بئْسَ الرجلُ ، دلَلتَ على أنّه قد استوفى الذّم الذي يكون في سائر جنسِه ، فإذا كان معهما اسمُ جِنْس بغير ألف ولامٍ فهو نَصْب أبداً ، وإذا كانت فيه الألف واللام فهو رَفْعٌ أبداً .
وذلك قولك : نِعمَ رجلاً زيدٌ ، أو بئسَ رجلاً زيدٌ ، وبئسَ الرجلُ زيدٌ . والقصدُ في نِعم وبئسَ أن يَليَهما اسمٌ مَنْكور أو اسمُ جِنْس ، وهذا قول الخليل .
ومن العرب من يَصِل بئس ب ( ما ) .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْاْ بِهِ أَنفُسَهُمْ ) ( البقرة : 102 ) .
ورُوِي عن النّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( بئسَما لأحدكم أن يقول نَسِيتُ آية كَيْتَ وكَيْتَ أمَا إنّه ما نَسِي ولكنّه أُنْسِي ) .
والعرب تَقول : بئسَما لك أن تفعلَ كذا وكذا إذا أدخلتَ ( ما ) في بئس أدخلتَ بعدها أَنْ مع الفعل ، بئسَما لك أن تَهجُر أخاك ، وبئسَما لكَ أن تَشتُم الناسَ .
ورَوَى جميعُ النحويِّين : بئسَما تزويج ولا مَهْر ؛ والمعنى فيه : بئسَ شيئاً تزْويجٌ ولا مَهْر .
وقال الزّجّاج : بِئْسَ إذا وقعتْ على ( ما ) جعِلت ( ما ) معها بمنزلة اسم منكَّر ، لأنّ بِئْس ونِعْم لا يَعمَلان في اسمِ عَلَم ، إنما يَعمَلان في اسمٍ منكور دال على جنس .
قال شمر : إذا قال الرجل لعدوّه : لا بأسَ عليك ، فقد أمّنَه ، لأنه نفى البأس عنه ، وهو في لغة حِمير : لَبَاتِ ؛ أي : لا بأسَ وقال شاعرهم :
شَربنا النومَ إذ غَضت غَلاب
بتسهيد وعَقْد غير مَيْن
تنادَوْا عند غدرهم لَبَات
وقد بَرَدَت مَعاذِرُ ذي رُعَيْنِ
ولَبَاتِ بلغتهم : لا بأس ، كذا وجدته في كتاب شمر .
وسب : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الوَسَبُ : الوَسَخ ، وقد وَسِب وَسباً ، ووَكِبَ وَكَباً ، وحَشِنَ حَشَناً ، بمعنى واحد .
وقال ابن الأعرابي : إنّك لتَرُدّ السُّؤال المُحِف بالإباءِ والأَبأْسِ .

##### Türkçe

س ب ( و ا ى ء )
**سيب** ، **سبي** ، **وسب** ، **يبس** ، **بسأ** ، **بيس** ، **أسب** ، **أبس** ، **سأب** ، **بأس** ، **سبأ** : (kullanılanlar).

**سيب** : el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **السَّيْب**: bağış; **السِّيبُ**: suyun akış yatağı; çoğulu **سُيُوب**. Ve su **سابَ** **يَسِيب**: aktığı zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: engerek **سابَ** ve **انسابَ**: gizlendiği yerden çıktığı zaman.

Leys dedi: yılan **تَسِيب** ve **تَنْساب**: sürekli geçip gittiği zaman.

Dedi: ve ben biniti yahut şeyi **سَيّبْتُ**: onu dilediği yerde akıp gitsin diye bıraktığım zaman.

Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) hadisinde: (Ve **السُّيُوب**’da beşte bir vardır).

Ebû ‘Ubeyd dedi: **السُّيوب**: rikâzdır; onu ancak **السَّيْب**’den, o da bağıştan alınmış görürüm. Denir ki: o, Allah’ın **سَيْب**’inden ve bağışındandır.

Ve inşâd etti:
فما أنا من رَيْبِ المَنون بجبَّاءِ
وما أنا مِنْ سَيْبِ الإله بآيِسِ

Ebû Sa‘îd dedi: **السُّيُوب**: madende **تَسِيب** eden, yani içinde akan altın ve gümüş damarlarıdır; yere akıp gitmelerinden dolayı **سُيوباً** diye adlandırılmıştır.

Allah azze ve celle dedi: (مَا جَعَلَ اللَّهُ مِن بَحِيرَةٍ وَلاَ سَآئِبَةٍ) (el-Mâide: 103) âyet.

Ebû İshâk dedi: adam, bir seferden gelişe yahut bir hastalıktan iyileşmeye yahut buna benzer şeye adakta bulunduğu zaman derdi ki: devem **سائبة**; böylece sırtından faydalanılmazdı, sudan alıkonulmazdı ve otlaktan men edilmezdi.

Ve adam bir köleyi azat ettiği zaman derdi ki: o **سائبة**; böylece ikisi arasında diyet yoktur ve miras yoktur.

Başkası dedi: Ebû’l-Âliye **سائبة** idi; sonra helâk olunca efendisine mirası getirildi, o da: o, **سائبة** idi, dedi ve onu almaktan kaçındı.

Şâfiî (Allah ondan razı olsun) dedi: kölesini **سائبة** olarak azat ederse, köle ölür ve mal bırakır, onu azat eden efendisinden başka vâris bırakmazsa, mirası onu azat edene aittir; çünkü Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) velâyı nesep bağı gibi bir bağ kıldı; nesep bağı nasıl kopmazsa, velâ da öyledir.

Ve aleyhisselâm şöyle demiştir: (الوَلاء لمن أَعتَق).

Ömer’den rivayet edildi ki şöyle dedi: **السائبة** ve sadaka kendi günleri içindir; yani: kıyamet günü ve **سائبة**sini azat ettiği ve sadakasını verdiği gün içindir. Der ki: bundan sonra dünyada onlardan bir şeyle geri dönüp şefaat istemez.

Dedi: bu, adamın kölesini **سائبة** olarak azat etmesi gibidir; köle ölür, mal bırakır ve vârisi yoktur; onu azat edene mirasından bir şey eksiltmesi uygun değildir; ancak onu benzerine koyarsa (başka hayra sarf ederse).

Ve denir: adam konuşmasında **سابَ**: onda her yola gittiği zaman.

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den dedi: **الطَّلْع** düğümlenip **بَلَحاً** oluncaya kadar bağlanınca o **السَّيَاب** (hafifletilmiş)tir; tekili **سَيَابة**. Dedi: bununla adam **سَيابة** diye adlandırıldı.

Şemmer dedi: o **السَّدَى** ve **السَّدَاءُ** (medli) Medine ehlinin dilinde; Vâdî’l-Kurâ dilinde ise **السَّيَابة**dır.

Lebîd’in sözünü inşâd etti:
سَيَابةٌ ما بها عَيْبٌ ولا أَثَرُ

Dedim: Arap’tan kimi **سُيَّاب** ve **سُيَّابةٌ** der.

A‘şâ dedi:
تخالُ نكْهَتَها باللَّيلِ سُيَّابَا

Amr, babasından: **السَّيْبُ**: geminin dümenidir.

**سبي** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: onu **سَبَاه** **يسْبِيه**: ona lânet ettiği zaman ve bunun benzeri.

Ebû ‘Ubeyd dedi ve inşâd etti:
فقالت سَباكَ اللَّهُ

İbnü’s-Sikkît: denir ki: onun için **سباه الله** yoktur; yani: onu uzaklaştırdı. Ve denir: sel, **عودٍ سبي** ile geldi: onu bir beldeden bir beldeye taşıdığı zaman. Ve inşâd etti:
فقالت سباك الله

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **السَّباءُ**: selin bir beldeden bir beldeye taşıdığı ağaç parçasıdır. Dedi: bundan **السِّباء** alınmıştır; uzatılır ve kısaltılır.

Dedi: **السَّبْيُ**: özellikle kadınlar üzerine vâki olur; denir ki: **سَبْيٌ طيّبة**: mülkiyeti hoş oldu ve helâl olduysa.

Bir beldeden bir beldeye taşınan her şey **سبي**’dir; şarap da böyledir. A‘şâ dedi:
فما إن رَحيق سَبَتْها التِّجا
رُ منْ أذرعات فوادي جَدَر

Lebîd dedi:
عتيق سلافات سبتها سفينة
تكرّ عليها بالمزاج النَّياطلُ

Yani: onu taşıdı. Ve **سبأت** şarabı, içtim anlamındadır. Şair sel hakkında dedi:
تقضُّ النبع والشريان قضا
وعُود السِّدر مقتضباً سبيّا

Arap der ki: gece ne kadar uzundur ve benim için ona karşı **أُسْبَ** yoktur. İbnü’l-A‘râbî dedi: anlamı: benim bir derdim yoktur da ona karşı **السَّبْيِ** gibi olayım; dua mezhebi üzere cezmedildi.

Lihyânî dedi: ve ona karşı **أُسْبَ** yoktur; yani: onun belâsına karşı **سَبْياً** olmam.

Ebû ‘Ubeyd: **سباك الله** **يَسبيك**: Allah sana lânet etti, anlamındadır.

Şemmer dedi: anlamı: Allah sana seni esir alacak kimseyi musallat etsin; ve “Allah seni alsın” olur.

( **نوادر الأعراب** )’da: falan, falana **تَسبَّى** etti: ona şöyle şöyle yaptı; yani sevdirme ve gönlünü alma.

Leys dedi: **السَّبْي** bilinir; **السَّبى** isimdir. Kavim **تسابَى** etti: birbirlerini esir aldıkları zaman. Denir ki: o, çok **سَبْيٌ** değildir. Ve ben onları **سَبْياً** ve **سباء** esir aldım. Cariye delikanlının kalbini **تَسبي** eder ve onu **تَسْتَبيه** eder. Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) rivayet edildi ki şöyle dedi: (Ticarette rızkın on dokuz yirmide biri, kalan parça ise **السّابِياء**’dadır).

Ebû ‘Ubeyd dedi: el-Asma‘î dedi: **السابِياء**: çocuk doğduğunda başında çıkan sudur; Ahmer de bunun benzerini söyledi.

Ebû ‘Ubeyd dedi: Hüşeym dedi: hadiste **السّابِياء**’nın anlamı: doğum/üreme (netâc)tır.

Ebû ‘Ubeyd dedi: **السّابِياء**’da asıl, el-Asma‘î’nin dediğidir; anlam Hüşeym’in dediğine döner.

Dedim: muradı, doğan çocuğun başında çıktığı zaman çıkan suya **السّابِياء** denildiği için, doğuma **السّابِياء** denildiğidir.

Leys dedi: koyunun nesli çoğalınca ona **السّابياء** denir; böylece **السّابياء** adı çok mala ve çok sayıya vâki olur. Bunun hakkında şu sözünü inşâd etti:
أَلمْ تَرَ أنّ بَنِي السّابِياءِ
إذا قارَعُوا نَهْنَهوا الجُهَّلاَ

Ebû Zeyd dedi: o, **ذُو سَابِياء**dır; o da develer, çok mal ve çok adamdır.

Bu beytin tefsirinde dedi: onları çoklukla vasfetti.

İbn Büzerc: **إبل سابياء**: işe değil, doğuma (netâca) mahsus oldukları zaman.

Müberred dedi: yerboğanı deliğinden **القاصعاء**’a **السّابِياء** denir.

Dedi: onu **سابِياء** diye adlandırdı; çünkü onu delip geçirmez; onunla delip geçirmesi arasında yerden ince bir parça bırakır.

Dedi: ve “çocuğun **سابِياء**’sı”ndan alındı; o, annesinin karnından çocukla birlikte çıkan deridir; bu yanlıştır; çünkü **السّابياء** **السلَى**’nın suyudur; fakat **سَبِيّ الحبة**’den alınmıştır; o, onun soyduğu derisidir.

Ebû ‘Ubeyd: **الأسابيّ**: kandan yollar/izlerdir.

Selâme b. Cendel dedi:
والعادياتِ أَسابيُّ الدِّماءِ بها
كأنّ أعناقَها أنْصابُ تَرجيبِ

Başkası dedi: tekili **أُسْبيَّة**’dir.

Dedim: **السَّبِيَّة**: ed-Dehnâ’da bir kumluğun adıdır. Ve **السَّبِيّةُ**: dalgıcın denizden çıkardığı bir incidir. Müzâhim dedi:
بلَدَتْ حُسَّراً لم تَحْتَجِبْ أو سَبيَّةً
من البحر بَزَّ القُفْلُ عنها مُفِيدها

Ve yılanın **سَبِيُّ**’si: soyduğu derisidir.

Râ‘î dedi:
يُجَرِّرُ سِرباً لا عليه كأنه
سَبيُّ هلالٍ لم تُقَطَّعْ شرانِقُهُ

**الشَّرَانق** ile, onun **خِرْشائه**’sinden soyulan şeyi kastetti. Ve **أسابيّ الدم**’in bir tanesine **إِسْبَاءَةٌ** denir; **الإسباءةُ** ayrıca uzamış bir kıl ipliğidir. Ve yolun **أسابيُّ**’si: onun çatalları ve soyulmuş yollarıdır.

Ebû ‘Ubeyd: **سبَاك اللَّهُ يَسْبيك** anlamı: Allah sana lânet etti.

Şemmer dedi: anlamı: Allah sana seni esir alacak kimseyi musallat etsin; ve “Allah seni alsın” olur.

**يبس** : Leys dedi: **اليُبْس**: rutubetin zıddıdır. Ve denir: içinde yaşlık ve rutubet yaratılıştan olan her şeye, onda **يَبِيسُ** olur, **يُبْساً**; ve bu onda arızî olan şeye de.

Dedim: **جَفَّ** **يُجِف**; ve **طريقٌ يَبْسٌ**: içinde yaşlık yoktur ve ıslaklık yoktur. Ve otlaktan **اليبيس**: çok olan kuru olandır. Ve yer **أيْبَسَت**; yeşillikler **أَيْبَسَت**; ve **أرضٌ موبسة**. Ve kuru saç en kötüsüdür; onda ne tarama izi görülür ne yağ. Ve **وجْهٌ يابس**: hayrı az.

Ve adama denir: **إيبسْ** ey adam; yani: sus. Ve **الأيابس**: **عُرْقُوبٍ** ve **ساقٍ** gibi olan şeydir. Ve **الأيْبَسَان**: elin ve ayağın **الوظيفين**’inin iki kemiğidir.

Ebû ‘Ubeyde: atın iki baldırında **أَيْبَسان** vardır; ikisi, baldırların etin üzerinde kuruduğu (sertleştiği) kısımdır. Râ‘î dedi:
فقلتُ له : ألْصِق بأيْبس ساقِها
فإن تَجْبُر العرقوب لا تَجبُر النَّسا

Ebû’l-Heysem dedi: **الأيْبسُ**: **الظنبوب** denilen kemiktir; baldırının ortasından onu sıktığında seni acıtır; kırılırsa baldır gitmiştir. O, sıfat değil isimdir.

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **يبيس الماء**: terdir.

Bişr atları vasfederek dedi:
تراها من يبِيسِ الماء شُهباً
مُخَالِطَ دِرَّةٍ منها غِرارُ

Ebû ‘Ubeyde, el-Asma‘î’den: baklagillerin serbest (yabani) olanlarından ve erkeklerinden kuruyan şeye **اليَبيس** ve **الجفيف** ve **القَفُّ** denir. Ama **البَهْمى**’nın **يبيسُ**’i **العرب** ve **الصُّفار**dır.

Dedim: Arap, **الحَلِيّ** ve **الصِّلِّيان** ve **الحلمة**’den kuruyana **يَبيس** demez; ancak **اليبيس**, kuruduğu zaman dağılıp saçılan ot ve baklagillerden kuruyan şeydir; o, **اليُبْس** ve **اليَبِيسُ** da olur. Ondandır şu sözü:
من الرُّطْب إلا يُبْسُها وهَجِيرُها

Oduna **يَبِس** denir; yere, kuruduğu zaman: **يبسٌ**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **يباسِ**: avrettir.

**سأب** : Ebû Zeyd: adamı **سَأْبْتُ** **أَسْأَبُه** **سَأْباً**: onu boğduğum zaman.

Dedi: içkiden **سَأَبتُ** **أسأَب** **سَأْباً**: ondan içtiğim zaman.

Ve büyük tuluma **السّأْب** denir; çoğulu **السؤُوب**. Ve inşâd etti:
إذا ذُقْتَ فاهاً قلتَ عِلقٌ مُدَمَّسٌ
أريد به : قَيْلٌ فغودر في سأْبِ

Ve tuluma **مِسْأْب** de denir.

Şemmer dedi: **المِسأب** ayrıca: içine bal konulan bir kaptır.

( **بيس** ) : Seleme, Ferrâ’dan: **باسَ**: salına salına yürüdüğü zaman.

Dedim: bu anlamda **ماس يميس** daha çoktur; **الباءُ** ile **الميمُ** birbirinin yerine geçer.

( **بَيْسانُ : موضع فيه كروم من بلاد الشام** ).

Ve onun sözü:
شُرْباً بِبَيْسَان من الأُردنِّ
o bir yerdir.

**أسب** : Leys dedi: **الإسْبُ**: fercin kıllarıdır.

Ebû Hayra dedi: aslı **وِسْبٌ**’dür; **الواو** hemzeye çevrildi; onların **إرْث** demeleri gibi; aslı **وِرْثٌ**’dür.

Dedi: **الوِسْب**’in aslı, ot ve bitkinin **وسِب** **وَسباً** olmasından alınmıştır. Ve yer **أوسَبت**: otlandığı zaman; o halde o **مُؤسِبة**’dir.

Ebû’l-Heysem dedi: **العانة** kadının ve erkeğin ön tarafında kılın bittiği yerdir; üzerinde biten kıla **الشِّعْرَة** ve **الإسْب** denir. Ve inşâd etti:
لَعَمْرو الذي جاءت بكم من شَفَلَّح
لَدَى نسييْها ساقِطِ الإسْبِ أهْلَبا

**سبأ** : Ebû Zeyd: şarabı **سَبأْت** **أسبأُها** **سبأً** ve **سِباءٍ**: onu satın aldığım zaman. Ve onu **استَبَأْتُها** **استباءً**: bunun gibidir.

Mâlik b. Ebî Ka‘b dedi:
بعثتُ إلى حانوتها فاستبأتها
بغير مكاسٍ في السِّوَام ولا غَصبِ

Dedi: ve denir: onu ateşle **سبأتُه** **سبْأً**: onunla yaktığım zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: sen **سُبأَةً** istiyorsun; yani uzak bir sefer istiyorsun. **سُبأَة** diye adlandırıldı; çünkü insanın seferi uzayınca güneş onu **سبأَتْه** (yakıp esmerletti) ve kavurdu; sefer yakın olunca: **تُريد سَرْبةً** denir.

Ferrâ, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında dedi: (بِهِ وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ) (en-Neml: 22): kurrâ, **سبأٍ**’i i‘râb ile yürütme üzeredir; yürütmezse de doğru olur.

Dedi: onu Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ yürütmedi.

Ebû İshâk dedi: **سبأَ**: San‘â’dan üç gecelik mesafede, Ma’rib diye bilinen bir şehirdir. Kim tenvinle sarf etmezse, şehir adı olduğu içindir; kim sarf ederse, beldenin adı olduğu içindir; böylece müzekker olur; onunla müzekker adlandırılmıştır.

Ve onların sözü: kavim **أيْدِي سبَا** ve **أيادِي سبا** gitti; yani dağınık olarak. Sebe ehline benzetildiler; Allah onları yeryüzünde her parçalanışla parçaladığı için; onlardan her taife tek başına bir yol tuttu. Ve **اليَدُ**: yoldur.

Ve denir: kavim **يد بحْر** aldı; böylece kavme, farklı yönlerde dağıldıkları zaman: **ذهبوا أيدي سبا** denildi; yani tuttukları yollar onları ayırdı; Sebe ehlinin farklı yönlerdeki yerleşimlere dağılıp tuttukları gibi. Arap bu yerde **سبأ**’yı hemzelemez; çünkü sözlerinde çokça geçti, hemzenin baskısını ağır buldular; aslında **سَبأ** hemzelidir.

Ve denildi: **سبأ**: on oğul doğuran bir adamın adıdır; köy babalarının adıyla adlandırıldı; Allah daha iyi bilir.

İbnü’l-Enbârî dedi: Kisâî’den nakletti: **السبَأ**: şaraptır. **اللَّظَأ**: ağır şeydir. İkisini de hemzeli, maksûr olarak nakletti; başkası nakletmedi. Şarapta bilinen **السِّباء**dır; **السين** kesresiyle ve med ile.

Ve denir: derisi **انسبأ** etti: soyulup kabuklandığı zaman.

Ve dedi: (Ve tırnaklar uzadı ve deri **انْسبأ** etti).

Ve denir: diken derisini **سبأ** etti: onu soyduğu zaman.

Ebû Zeyd dedi: adamı **سبأتُ** **سَبْأ**: onu dövdüğüm zaman.

Ve denir: falan, yalan bir yemin üzerine **سَبأَ** **يسْبأُ**: yalan yere yemin ettiği zaman.

Dedi: ve denir: Allah’ın emri için **أسبأتُ** **إسباءً**: bu, kalbini ona boyun eğdirip alçalttığın zamandır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **سبا** (hemzesiz): sahip olduğu zaman. Ve **سبَا**: cariyesinin gençliğinin tamamıyla zevk aldığı zaman. Ve **سبا**: gizlendiği zaman.

**بسأ** : Ebû Zeyd: adamla **بَسَأْتُ**; ve **بَسِئْتُ** onunla **أَبْسَأُ** **بَسْأً** ve **بُسُوءاً**: onunla ünsiyet ettiğimdir; **بَهَأْتُ** de böyledir. Züheyr dedi:
بَسَأْتَ بَنِيِّها وجَوَيْتَ عنها
وعندي لو أردتَ لها دَواءُ

Leys dedi: falan bu işe **بَسَأ** etti: ona alışıp ustalaştığı zaman; çirkinliğine ve hakkında söylenene aldırmaz.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البَسيّةُ**: kocasıyla ünsiyet eden kadın; onunla güzel geçinen.

**أبس** : Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: onunla **أَبَسْتُ** **تَأْبِيساً** ve onunla **أَبَسْتُ** **أبساً**: onu küçülttüğüm ve hakir gördüğüm zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأَبْسُ**: kaplumbağaların erkeğidir. Dedi: o **الرَّقُّ** ve **الغَيْلَم**’dır.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الأَبْسُ**: kalın, kaba yer. Ve inşâd etti:
يَتْرُكْن في كلّ مكانٍ أَبْس
كلَّ جَنِينٍ مُشْعَرٍ في الغِرْسِ

Ve **الأبْس**: adamı onu kötüleyecek şeyle takip etmektir. Denir: onu **أَبسْتُه** **آبِسُه** **أَبْساً**. ‘Accâc dedi:
ولَيْث غابٍ لَم يُرَمْ بأَبْسِ
Yani: azarlama ve zelil kılma ile.

Ya‘kûb dedi: **امرأةٌ أُباسٌ**: kötü huylu olduğu zaman. Ve inşâd etti:
لَيْستْ بسَوْداءَ أُباسٍ شَهْبَرَة

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الإِبْس**: kötü asıldır; hemzenin kesresiyle; **تَأْبِيساً**. Ve onu **أبَّسْتُه** **تَأْبِيساً**: ona hoşlanılmayanla karşılık verdiğim zaman.

**بأس** : Ebû Zeyd: adam **بَؤُس** eder, **يَبْؤُس** **بَأْساً**: şiddetli **البَأْس** sahibi, cesur olduğu zaman. Ve **البُؤْس** (fakirlik)ten: adam **بَئِسَ** eder, **يَبْأسُ** **بُؤْساً** ve **بَأْساً** ve **بَئيساً**: fakir düştüğü zaman; o **بائس**tir; yani fakir. Cesur için de ondan **بَئِسَ** denir; Zecâc da bunun benzerini söyledi.

Başkası dedi: **البَأْساءُ** **البُؤْس**’tandır; ve **البُؤْسُ** **البُؤْس**’tandır; bunu İbn Düreyd söyledi. Başkası dedi: o **البُؤْس** ve **البَأساء**dır; **النُّعمى** ve **النُّعْماء**’ın zıddıdır. Ama cesaret ve şiddette **البَأس** denir.

Leys dedi: **البأساءُ**: savaşın, meşakkatin ve vurmanın adıdır. **البائِسُ**: kendisine bir musibet yahut yokluk inmiş, hâlinden dolayı merhamet edilen adamdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **بُؤْساً** ona ve **تُوساً** ve **جُوساً** bir anlamdadır. Zecâc, Allah تعالى’nın sözü hakkında dedi: (وَلَقَدْ أَرْسَلنَآ إِلَى أُمَمٍ مِّن قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَآءِ وَالضَّرَّآءِ) (el-En‘âm: 42): denildi ki: **البأساءُ**: açlık; **الضَّراءُ**: mallarda ve canlarda eksilmedir. Ve تعالى dedi: (فَلَوْلا إِذْ جَآءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُواْ) (el-En‘âm: 43); tıpkı تعالى’nın sözü gibi: (لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ) (el-En‘âm: 42).

Allah azze ve celle’nin sözüne gelince: (بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُونَ) (el-A‘râf: 165): Ebû ‘Amr, Âsım, Kisâî ve Hamza (بِعَذَابٍ **بَئِيسٍ**) diye okudular; **فَعِيل** üzere. İbn Kesîr: (**بئيسٍ**) diye okudu; **فعيل** üzere ve fânın kesresiyle; Şibl ve Mekke ehli de böyle okudu. İbn Âmir (**بِئْسٍ**) diye okudu; hemzeli **فِعْلٍ** üzere. Nâfi‘ ve Medine ehli (**بِيْسٍ**) diye okudu; hemzesiz **فعل** üzere.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَئِسُ** ve **البَيِسُ** **فَعِل** üzere: şiddetli azaptır.

Dedi: adam **باس** eder, **يبيس** **بَيْساً**: insanlara karşı kibirlendiği ve onlara eziyet ettiği zaman.

Ebû Zeyd dedi: denir: adam **ابْتَأس** etti: hoşlanmadığı bir şey ona ulaştığı zaman. Lebîd dedi:
في رَبْرَبٍ كنِعاج صا
رةَ يَبْتئسْنَ بما لَقِينا

Allah azze ve celle dedi: (فَلاَ تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ) (Hûd: 36): denildi ki anlamı: üzülme ve sakinleşme; ve o **ابتَأس** etti, o halde o **مُبْتَئِس**tir.

Ebû ‘Ubeyd inşâd etti:
ما يَقسِمُ اللَّهُ أَقبَلْ غيرَ مُبْتَئِسٍ
منه وأَقْعُدْ كَريماً ناعمَ البالِ
Yani: üzgün olmayan ve hoşnutsuz olmayan.

Ve **خمر بيسانيةٌ**: nisbetlidir. Ve **بيسان**: Şam beldelerinden, içinde bağlar olan bir yerdir.

Ama **بِئْسَ** ve **نِعْمَ**’a gelince: Ebû İshâk dedi: ikisi, özel isimde amel etmeyen iki harftir; ancak cins üzerine delâlet eden nekre isimde amel ederler. Ancak böyle oldular; çünkü **نِعْمَ** bütün övgüyü tamamlayıcıdır; **بِئْسَ** bütün yergiyi tamamlayıcıdır.

Sen “**بئْسَ** adam” dediğin zaman, onun kendi cinsinin diğerlerinde bulunan yergiyi tamamladığına delâlet edersin. Eğer ikisiyle birlikte **اسمُ جِنْس** elif-lâmsız gelirse daima nasb olur; eğer onda elif-lâm varsa daima ref‘ olur.

Bu senin sözündür: **نِعمَ** bir adamdır Zeyd; yahut **بئسَ** bir adamdır Zeyd; ve **بئسَ** adam Zeyd. **نِعم** ve **بئسَ**’te maksat, onların ardından nekre bir isim yahut **اسمُ جِنْس** gelmesidir; bu Halîl’in sözüdür.

Araptan kimi **بئس**’i (**ما**) ile birleştirir.

Allah azze ve celle dedi: (وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْاْ بِهِ أَنفُسَهُمْ) (el-Bakara: 102).

Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) rivayet edildi ki şöyle dedi: (Birinizin “şu şu âyeti unuttum” demesi ne kötü; hayır, o unutmadı, fakat unutturuldu).

Arap der ki: **بئسَما** sana şunu şunu yapman; **ما**’yı **بئس**’e soktuğun zaman, ondan sonra fiille birlikte **أَنْ**’ı sokarsın: **بئسَما** sana kardeşini terk etmen; ve **بئسَما** sana insanlara sövmen.

Bütün nahivciler rivayet etti: **بئسَما** evlendirme ve mehir yok; bunun anlamı: “ne kötü bir şeydir: evlendirme ve mehir yok”.

Zeccâc dedi: **بِئْسَ** (**ما**) üzerine vâki olunca, **ما** onunla birlikte nekre isim menzilesine konuldu; çünkü **بِئْس** ve **نِعْم** özel isimde amel etmez; ancak cins üzerine delâlet eden nekre isimde amel eder.

Şemmer dedi: adam düşmanına “**لا بأسَ** عليك” derse, onu emniyete almış olur; çünkü ondan **البأس**’ı nefyetti. Ve bu, Himyer dilinde: **لَبَاتِ**; yani: **لا بأسَ**. Şairleri dedi:
شَربنا النومَ إذ غَضت غَلاب
بتسهيد وعَقْد غير مَيْن
تنادَوْا عند غدرهم لَبَات
وقد بَرَدَت مَعاذِرُ ذي رُعَيْنِ
Ve onların dilinde **ولَبَاتِ**: **لا بأس**; Şemmer’in kitabında böyle buldum.

**وسب** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَسَبُ**: kirdir. Ve o **وَسِب** eder, **وَسباً**; ve **وَكِبَ** eder, **وَكَباً**; ve **حَشِنَ** eder, **حَشَناً**; bir anlamdadır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: sen, ısrarcı soruyu reddedişi **الإباءِ** ve **الأَبأْسِ** ile geri çeviriyorsun.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الياء وما بعدها مما جاء على ثلاثة أحرف وكتبت ذلك كلّه باباً واحداً لقلّته([1]))
(يأس) الياء والهمزة والسين. كلمتان: إحداهما اليأس: قَطْعُ الرَّجاء. ويقال إنَّه ليست ياء في صَدرِ كلمةٍ بعدها همزة إلاّ هذه. يقال منه: يَئِس يَيْأَس ويَيْئِس، على يَفْعَل ويَفْعِل.
والكلمة الأخرى: ألم تَيْأَس، أي ألم تَعْلَم. وقالوا في قوله تعالى: ﴿أفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا﴾  [الرعد 31]، أي أفلم يَعلَمْ. وأنشدوا:
أقولُ لَهُم بالشِّعْبِ إذ يأسِرُونَني *** ألم تَيأَسُوا أنِّي ابنُ فارِسِ زَهْدَمِ([2])(يبس) الياء والباء والسين: أصلٌ صحيح يدلُّ على جفاف. يقال: يَبِس الشّيءُ يَيْبَس ويَيْبِس. واليَبْس: يابس النَّبت. قال ابن السِّكِّيت: هو جمع يابس. واليَبَس بفتح الباء: المكان يفارقه الماء فيَيْبَس. ويقال يَبِسَتِ الأرضُ: ذَهَبَ ماؤها ونَداها؛ وأيْبَسَتْ: كَثُر يَبْسها. وقال الشَّيبانيّ: امرأة يَبَسٌ، إذا لم تَنَلْ خيراً. قال:
* إلى عجوزٍ شَنّة الوجهِ يَبَسْ([3]) *
ويَبِيس الماء: العَرَقُ إذا يَبِس. والأيْبَسانِ: ما لا لحمَ عليه من السَّاق والكَعْب.
(يتم) الياء والتاء والميم. يقال: اليُتم في النَّاس من قِبَل الأب، وفي سائر الحيوان من جهة الأمّ. ويقولون لكلِّ منفردٍ يتيم، حتَّى قالوا بَيْتٌ [من الشِّعر([4])] يتيم. وقال الشَّاعر يصف رامياً أصاب أتاناً وأيتم *أطفالَها:
فناط بها سهماً شِداداً غِرارُه *** وأيْتَمتِ الأطفالَ منها وجوبُها
(يتن) الياء والتاء والنون: كلمةٌ واحدة، وهي اليَتْنُ، وهو الفصيل يَخرجُ رجلاهُ عند الولادة قَبْلَ رأسِه. يقال: أيْتَنَت النّاقةُ والمرأةُ، إذا وَلدَتْ يَتْناً.
(يدع) الياء والدال والعين: كلمتان متباينتان، إحداهما الأيْدَع: صِبْغٌ أحمر. ويقال منه يَدَّعْتُ الشَّيء أُيَدِّعُه تَيدِيعاً.
والأخرى يقولون: أيْدَعَ الحَجَّ على نَفْسِه: أوْجَبَه. قال جرير:
[ورَبِّ الراقصاتِ إلى الثَّنايا *** بشُعْثٍ أيْدَعُوا حَجَّاً تَماما([5])](يزن) الياء والزاء والنون. ليس فيه إلا ذو يَزَن، من ملوك حِمْيَر، ينسب إليه الرِّماح، فيقال يَزَنيّة وأزَنيَّة.
(يسر) الياء والسين والراء: أصلانِ يدلُّ أحدُهما على انفتاحِ شيءٍ وخِفّته، والآخرُ على عُضوٍ من الأعضاء.
فالأول: اليُسْر: ضِدُّ العُسْر. واليَسَرات: القوائم الخِفاف. ويقال: فرسٌ حَسَنُ التَّيْسُور، أي حَسَنُ نَقلِ القوائم. قال:
قد بَلَوْناهُ على عِلاَّتِهِ *** وعَلَى التَّيْسورِ منه والضُّمُرْ([6])ومن الباب: يسَّرت الغنم، إذا كثر لبنها ونسلها. قال:
هما سَيِّدانا يَزْعُمانِ وإنَّما *** يَسُودَانِنا أنْ يَسَّرَتْ غَنَماهُما([7])ويقال رجل يَسْرٌ ويَسَرٌ، أي حَسَنُ الانقياد. واليَسَار: الغِنَى. وتَيسَّرَ الشَّيءُ واستَيْسَر. ويُسْرٌ([8]): مكان.
ومن الباب الأيْسار: القوم يجتمعون على الميْسِر، واحِدُهم يَسَر. قال:
وهُمُ أيسارُ لُقمانَ إذا *** أَغْلَتِ الشَّتْوَةُ أبْداءَ الجُزُرْ([9])والمَيْسِر: القِمار. ومن الباب اليَسَرَةُ: أسرارُ الكَفِّ إذا كانت غيرَ ملتزِقة.
والكلمة الأخرى: اليَسَارُ لليَدِ. يقال: تَياسَرُوا، إذ أخذوا ذاتَ اليَسار. ويقال ياسَرُوا، وهو أجْوَد.
(يعر) الياء والعين والراء. يقال: اليَعْر: الجَدْي. قال:
* كما رُبِط اليَعْرُ([10]) *
[أي كما رُبِط([11])] عند الزُّبْيَة للذِّئب. واليُعَار: صوت الشَّاء. يقال: يَعَرَت تَيْعَِر([12]) يُعاراً.
(يعط) الياء والعين والطاء. يقولون للذِّئب إذا زَجَرُوه: يعاط([13]).
قال: ويقال أيْعَطتُ به قال:
* يَهفو إذا قيل له يَعاطِ([14]) *
(يفن) الياء والفاء والنون. يقولون: اليَفَنُ: الشَّيخ الكبير.
(يفع) الياء والفاء والعين: كلمةٌ تدلُّ على الارتفاع. فاليَفَاع: ما عَلاَ من الأرض. ومنه يقال: أيْفَعَ الغُلامُ: إذا عَلاَ شبابُه، فهو يافعٌ، ولا يقال مُوفِعٌ.
(يقن) الياء والقاف والنون: اليَقَن([15]) واليَقين: زَوال الشَّكِّ. يقال يَقِنْت، واستَيْقَنْت، وأيْقَنْت.
(يقه) الياء والقاف والهاء. سمعت عليَّ بن إبراهيمَ القَطَّانَ يقول: سمعت ثعلباً يقول: أيْقَه يُوقِهُ إيقاهاً، إذا فَهِمَ. يقال أيْقِهْ لهذا، أي افْهَمْه. ويقال بل ذلك من الطَّاعة. قال:
* واستيقَهوا للمُحَلِّمِ([16]) *
(يلب) الياء واللام والباء: كلمةٌ واحدة قد اختُلِفَ في معناها. وهي اليَلَبُ، قال قومٌ: اليَلَب: البِيْضُ من جُلودِ الإبل. وقال قومٌ: اليَلَب: التُّرْس. وأنشدوا:
عَليْهمْ كلُّ سابغَةٍ دِلاصٍ *** وفي أيديهم اليَلَبُ المُدَارُ([17])
وقال الخليل: اليَلَب: الفُولاذ. [قال]:
* ومِحْوَرٍ أُخْلِصَ مِن ماءِ اليَلَبْ([18]) *
(يلق) الياء واللام والقاف. يقولون: اليَلَق: الأبيضُ من كلِّ شيء. وأنشدوا:
وأتْركُ القِرْنَ في الغُبار وفي *** حِضْنَيْهِ زرقاءُ متنُها يَلَقُ([19])ويقال اليَلَقَة([20]): العَنْز البيضاء.
(يمن) الياء والميم والنون: كلماتٌ من قياسٍ واحد. فاليَمين: يَمين اليَدِ. [و] يقال: اليَمِين: القُوَّة. وقال الأصمعيُّ في قول الشَّماخ:
إذا ما رايةٌ رُفِعَتْ لمَجْدٍ *** تلقَّاها عَرَابةُ باليَمِين([21])
أراد اليَدَ اليُمْنى. واليُمْن: البَرَكة، وهو ميمونٌ. واليمين: الحَلِف، وكلُّ ذلك من اليد اليُمْنى. وكذلك اليَمَنُ، وهو بلدٌ. يقال: رجلٌ يَمانٍ، وسيفٌ يَمانٍ. وسمِّي الحَلِف يميناً لأنَّ المتحالِفَينِ كأنَّ أحدَهما يَصْفِقُ بيمينه على يمينِ صاحبه.

(ينف)* الياء والنون والفاء. يَنُوفُ في شعر امرئ القيس([22]): هَضْبةٌ في جبَلَيْ طَيّ.
(ينم) الياء والنون والميم. اليَنَمة: نَبْتٌ.
(يهر) الياء والهاء والراء. يقولون: اليَهْر([23]): اللَّجاج. واستَيْهَرَ الرَّجُل: لَجّ.
(يهم) الياء والهاء والميم. اليهماء: المفازةُ لا عَلمَ بها. ويقال الأيْهمانِ: السَّيل والحَريق. ويقال الأيْهَمُ من الرِّجال: الأصَمُّ. ويقال للشُّجاع أيْهَم، وهو من الباب، كأنَّه لا مَأتَى لأحدٍ إليه.
(يوح) الياء والواو والحاء: كلمةٌ واحدة، وهو يُوح: اسمٌ من أسماء الشمس.
(يوم([24])) الياء والواو والميم: كلمةٌ واحدة، هي اليَوم: الواحدُ من الأيّام، ثم يستعيرونه في الأمر العظيم ويقولون([25]) نِعْمَ فلانٌ في اليَوم إذا نَزَل. وأنشد:
* نِعَمْ أخُو الهيجاء في اليَومِ اليَمِي([26]) *
وقال قوم: هو مقلوبٌ كان في اليَوِم. والأصل في أيَّامٍ أيْوَام، لكنَّه أُدغِم.
أما ما زاد على الثَّلاثة في هذا الباب، مثل (اليَرْبُوع) وهي دوَيْبَّة، و(يَبْرِين) وهو موضعٌ، و(يَمْؤُود) و(يَلَمْلَم) وهما موضعان، و(اليَرَنْدَج)، وهي جلودٌ سودٌ، وما أشْبَهَ ذلك- فإنَّ سبيل الياء في أوائلها سبيلُ الهمزة في الرُّباعيِّ والخماسيّ، فإنَّهما زائدتان، وإنَّما الاعتبارُ بما يجيء بعد الياء، كما هو الاعتبار في باب الهمزة بما يجيء بعدها. وقد مضى ذلك في أبواب الكتاب.
ال الشيخ الإمام الأجلُّ السعيد، أبو الحسين أحمد بن فارس رحمَةُ الله عليه وأجْزَلَ له الثَّواب.
قد ذكرنا ما شَرَطْنا في صدر الكتاب أن نَذكُرَه، وهو صدرٌ من اللُّغةِ صالح. فأمَّا الإحاطة بجميع كلامِ العرب [فهو] مما لا يقدِرُ عليه إلاَّ الله تعالى، أو نبيٌّ من أنبيائه عليهم السَّلاَمُ، بوحْي الله تعالى وعَزّ. ذلك إليه، والحمد لله أوّلاً وآخراً، وباطِناً وظاهراً. والصَّلاةُ والسَّلامُ على رسوله محمدٍ وآله أجمعين، الطيِّبين الطَّاهرين.
قد وقعت الفراغة من كتابة كتاب المقاييس اللغة([27])
---------------------__
([1]) ورد هذا الباب بدون عنوان خلافاً للمألوف، وقد أثبت ما كتبه ابن فارس في المجمل في مثل هذا الموضع.
([2]) لسحيم بن وثيل اليربوعي، أو لولده جابر بن سحيم، كما في اللسان (يأس، يسر، زهدم). وزهدم: فرس سحيم، وعلى ذلك فالوجه نسبة الشعر إلى جابر. ويروى: " ابن قاتل زهدم" وزهدم في هذه الرواية رجل من عبس، فنصح إذن نسبة الشعر إلى سحيم. ويروى: "ابن فارس لازم" مع نسبته إلى جابر، ولازم اسم فرس لسحيم. انظر خيل ابن الكلبي 17. ويروى: "إذ ييسرونني".
([3]) أنشده في المجمل واللسان (يبس).
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) التكملة من اللسان (يدع). والبيت لم يرو في ديوان جرير.
([6]) للمرار بن منقذ، في المفضليات (1: 82) برواية: "وعلى التيسير"، وأنشده في المجمل واللسان (يسر) برواية المقاييس.
([7]) لأبي أسيدة الدبيري في اللسان (يسر). وانظر تهذيب الألفاظ 135 والحيوان (6: 65-66).
([8]) كذا ضبط في المجمل والقاموس. قال في القاموس: "جبل تحت ياسرة، لماءة من مياه أبي بكر ابن كلاب". وضبط في اللسان ومعجم البلدان بضمتين. قال في معجم البلدان: "نقب تحت الأرض يكون فيه ماء لبني يربوع بالدهناء". وفي اللسان: "دحل لبني يربوع". وأنشدوا لطرفة:
أرق العين خيال لم يقر *** طاف والركب بصحراء يسر
 ([9]) لطرفة في ديوانه 73 واللسان (يسر، بدأ).
([10]) للبريق الهذلي في بقية أشعار الهذليين 43 واللسان (يعر) ومعجم البلدان (الأملاح) قال ياقوت: "وقد تكرر ذكره في شعر هذيل فلعله من بلادهم". والبيت بتمامه:
أسائل عنهم كلما جاء راكب *** مقيماً بأملاح كما ربط اليعر
          ويروى أيضاً لعامر بن سدوس الخناعي، كما في البقية.
([11]) بمثلها يلتئم الكلام.
([12]) بكسر العين، وفتحها عن كراع.
([13]) في الأصل: "يعط". ويعاط بتثليث الياء، كما في المجمل واللسان والقاموس. ونبه في المجمل واللسان أن لغة الكسر قبيحة. وفي اللسان: "قال الأزهري وهو قبيح، لأن كسر الياء زادها قبحاً، لأن الياء خلقت من الكسرة". وليس في كلام العرب كلمة على فعال في صدرها ياء مكسورة. وقال غيره يسار لغة في اليسار.
([14]) قبله في المجمل واللسان:
صب على شاء أبي رياط *** ذؤالة كالأقدح المراط
          وفي اللسان: "إذا قيل لها يا عاط". ويا عاط: لغة في يعاط. والضمير في "لها" راجع إلى لفظ "ذؤالة"، وهو علم جنس للذئب.
([15]) كذا ضبط في المجمل بالتحريك. ويقال بالفتح أيضاً.
([16]) للمخبل السعدي في اللسان (يقه، حلم). وهو بتمامه:
فردوا صدور الخيل حتى تنهنهت *** إلى ذي النهى واستيقهوا للمحلم
ورواية اللسان (يقه): "واستيقهت". قال: "ويروى: واستيدهوا". وقد ورد بهذه الأخيرة في اللسان (حلم).
([17]) أنشده في المجمل واللسان (يلب).
([18]) لرؤبة، كما في مجالس ثعلب 160. وأنشده في اللسان (يلب) بدون نسبة. قال ثعلب: ظن رؤبة أنه من حديد، وإنما هو جلود. وانظر أخطاء الشعراء في المزهر (2: 500-504).
([19]) أنشده في المجمل واللسان (يلق).
([20]) وكذا في المجمل والقاموس. وفي اللسان وتاج العروس: "اليلق".
([21]) ديوان الشماخ 97 واللسان (يمن).
([22]) هو قوله في ديوانه 130 واللسان (نوف) ومعجم البلدان (ينوف):
كأن دثاراً حلقت بلبونه *** عقاب ينوف لا عقاب القواعل
          ويروى: "ينوفى" بالقصر، و"وتنوفي"، و"تنوف".
([23]) وكذا في المجمل والقاموس، مع ضبطه في المجمل بالتحريك وفي القاموس بالضبطين. لكن في اللسان: "اليَهْيَرّ".
([24]) وردت هذه المادة في الأصل بعد مادة (يدي)، فرددتها إلى نصابها.
([25]) في الأصل: "يوم"، صوابه في المجمل واللسان. ونص المجمل: "نعم الرجل في اليوم" واللسان: "نعم الأخ فلان في اليوم".
([26]) لأبي الأخزر الحماني في اللسان (يوم، كرم).
([27]) كذا وردت عبارة ناسخ الأصل.

##### Türkçe

(باب **الياء** ve ondan sonra gelenlerden, üç harf üzere gelen; bunun hepsini azlığından dolayı tek bir باب olarak yazdım([1]))

(**يأس**) **الياء** ve **الهمزة** ve **السين**. İki kelime: bunlardan biri **اليأس**: ümidin kesilmesidir. Ve denilir ki: bir kelimenin başında, ardından **همزة** gelen **ياء** yoktur; ancak bu (kelime) hariç. Ondan (türeyen) şöyle denir: **يَئِس** **يَيْأَس** ve **يَيْئِس**; **يَفْعَل** ve **يَفْعِل** üzere.

Diğer kelime: **ألم تَيْأَس**; yani “bilmedin mi?”. Ve Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dediler: ﴿**أفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا**﴾  [الرعد 31], yani “bilmedi mi?”. Ve şu beyti delil getirdiler:
أقولُ لَهُم بالشِّعْبِ إذ يأسِرُونَني *** ألم تَيأَسُوا أنِّي ابنُ فارِسِ زَهْدَمِ([2])

(**يبس**) **الياء** ve **الباء** ve **السين**: sahih bir asıl; kuruluğa delâlet eder. Denir: **يَبِس** şey **يَيْبَس** ve **يَيْبِس**. Ve **اليَبْس**: bitkinin kurusu. İbnü’s-Sikkît dedi: o, **يابس**’in cem‘idir. Ve **اليَبَس** (bâ’nın fethiyle): suyun kendisinden ayrıldığı yer; böylece kurur. Ve denir: **يَبِسَتِ الأرضُ**: suyu ve nemi gitti; ve **أيْبَسَتْ**: kuruluğu çoğaldı. Şeybânî dedi: **امرأة يَبَسٌ**, eğer hayır elde etmezse. Dedi ki:
* إلى عجوزٍ شَنّة الوجهِ يَبَسْ([3]) *

Ve **يَبِيس الماء**: ter; kuruduğu vakit. Ve **الأيْبَسانِ**: incik ve topuktan üzerinde et olmayan şey.

(**يتم**) **الياء** ve **التاء** ve **الميم**. Denir: **اليُتم** insanlarda baba tarafından; diğer hayvanların tamamında anne cihetinden. Ve her tek kalana **يتيم** derler; hatta **بَيْتٌ** [şiirden([4])] **يتيم** dediler. Şair, bir atıcıyı vasfeder; bir dişi eşeği vurdu ve yavrularını yetim bıraktı:
فناط بها سهماً شِداداً غِرارُه *** وأيْتَمتِ الأطفالَ منها وجوبُها

(**يتن**) **الياء** ve **التاء** ve **النون**: tek kelime; o da **اليَتْنُ**’dür; o, doğumda başından önce iki ayağı çıkan yavrudur. Denir: **أيْتَنَت** deve ve kadın; eğer **يَتْناً** doğurursa.

(**يدع**) **الياء** ve **الدال** ve **العين**: birbirinden ayrı iki kelime. Bunlardan biri **الأيْدَع**: kırmızı bir boya. Ondan denir: **يَدَّعْتُ** şeyi **أُيَدِّعُه** **تَيدِيعاً**.

Diğeri: derler ki: **أيْدَعَ الحَجَّ** kendi üzerine: onu vacip kıldı. Cerîr dedi:
[ورَبِّ الراقصاتِ إلى الثَّنايا *** بشُعْثٍ أيْدَعُوا حَجَّاً تَماما([5])]

(**يزن**) **الياء** ve **الزاء** ve **النون**. Onda ancak **ذو يَزَن** vardır; Himyer krallarındandır; mızraklar ona nisbet edilir; böylece **يَزَنيّة** ve **أزَنيَّة** denir.

(**يسر**) **الياء** ve **السين** ve **الراء**: iki asıl; bunlardan biri bir şeyin açılmasına ve hafifliğine delâlet eder; diğeri uzuvlardan bir uzva.

Birincisi: **اليُسْر**: **العُسْر**’ün zıddı. Ve **اليَسَرات**: hafif ayaklar. Ve denir: **فرسٌ حَسَنُ التَّيْسُور**; yani ayakların naklinde güzel. Dedi ki:
قد بَلَوْناهُ على عِلاَّتِهِ *** وعَلَى التَّيْسورِ منه والضُّمُرْ([6])

Ve bu باب’dandır: **يسَّرت** koyun; eğer sütü ve yavrusu çoğalırsa. Dedi ki:
هما سَيِّدانا يَزْعُمانِ وإنَّما *** يَسُودَانِنا أنْ يَسَّرَتْ غَنَماهُما([7])

Ve denir: **رجل يَسْرٌ** ve **يَسَرٌ**; yani itaatte güzel. Ve **اليَسَار**: zenginlik. Ve **تَيسَّرَ** şey ve **استَيْسَر**. Ve **يُسْرٌ**([8]): bir yer.

Ve bu باب’dandır **الأيْسار**: **الميْسِر** üzerine toplanan kavim; onların bir teki **يَسَر**’dir. Dedi ki:
وهُمُ أيسارُ لُقمانَ إذا *** أَغْلَتِ الشَّتْوَةُ أبْداءَ الجُزُرْ([9])

Ve **المَيْسِر**: kumar. Ve bu باب’dandır **اليَسَرَةُ**: avuç içinin çizgileri; eğer birbirine yapışık değilse.

Diğer kelime: el için **اليَسَارُ**. Denir: **تَياسَرُوا**; sol tarafı aldıkları vakit. Ve denir: **ياسَرُوا**; o daha iyidir.

(**يعر**) **الياء** ve **العين** ve **الراء**. Denir: **اليَعْر**: oğlak. Dedi ki:
* كما رُبِط اليَعْرُ([10]) *
[ yani: “nasıl bağlandıysa”([11]) ] kurd için **الزُّبْيَة** yanında. Ve **اليُعَار**: koyunun sesi. Denir: **يَعَرَت** **تَيْعَِر**([12]) **يُعاراً**.

(**يعط**) **الياء** ve **العين** ve **الطاء**. Kurd’a, onu azarladıkları vakit, **يعاط**([13]) derler.
Dedi: ve denir: **أيْعَطتُ** onunla. Dedi ki:
* يَهفو إذا قيل له يَعاطِ([14]) *

(**يفن**) **الياء** ve **الفاء** ve **النون**. Derler: **اليَفَنُ**: büyük ihtiyar.

(**يفع**) **الياء** ve **الفاء** ve **العين**: yükselmeye delâlet eden bir kelime. Öyleyse **اليَفَاع**: yerden yüksek olan şey. Ondan denir: **أيْفَعَ الغُلامُ**; eğer gençliği yükselirse; o **يافعٌ**’dır; **مُوفِعٌ** denmez.

(**يقن**) **الياء** ve **القاف** ve **النون**: **اليَقَن**([15]) ve **اليَقين**: şüphenin zail olması. Denir: **يَقِنْت** ve **استَيْقَنْت** ve **أيْقَنْت**.

(**يقه**) **الياء** ve **القاف** ve **الهاء**. Aliyy b. İbrâhîm el-Kattân’ı şöyle derken işittim: Sa‘leb’i şöyle derken işittim: **أيْقَه** **يُوقِهُ** **إيقاهاً**; eğer anladıysa. Denir: **أيْقِهْ** buna; yani onu anla. Ve denir: bilakis o, **الطَّاعة**’dandır. Dedi ki:
* واستيقَهوا للمُحَلِّمِ([16]) *

(**يلب**) **الياء** ve **اللام** ve **الباء**: tek kelime; manasında ihtilaf edilmiştir. O **اليَلَبُ**’dur. Bir kavim dedi: **اليَلَب**: develerin derilerinden beyaz (olan)lar. Ve bir kavim dedi: **اليَلَب**: kalkan. Ve şu beyti delil getirdiler:
عَليْهمْ كلُّ سابغَةٍ دِلاصٍ *** وفي أيديهم اليَلَبُ المُدَارُ([17])

Halîl dedi: **اليَلَب**: çelik. [Dedi]:
* ومِحْوَرٍ أُخْلِصَ مِن ماءِ اليَلَبْ([18]) *

(**يلق**) **الياء** ve **اللام** ve **القاف**. Derler: **اليَلَق**: her şeyden beyaz olan. Ve şu beyti delil getirdiler:
وأتْركُ القِرْنَ في الغُبار وفي *** حِضْنَيْهِ زرقاءُ متنُها يَلَقُ([19])

Ve denir: **اليَلَقَة**([20]): beyaz keçi.

(**يمن**) **الياء** ve **الميم** ve **النون**: tek bir kıyas üzere kelimeler. Öyleyse **اليَمين**: elin sağı. [Ve] denir: **اليَمِين**: kuvvet. Asma‘î, Şemmâh’ın sözü hakkında dedi:
إذا ما رايةٌ رُفِعَتْ لمَجْدٍ *** تلقَّاها عَرَابةُ باليَمِين([21])
Sağ eli murad etti. Ve **اليُمْن**: bereket; o **ميمونٌ**’dur. Ve **اليمين**: yemin; bunların hepsi sağ elden (gelir). Ve aynı şekilde **اليَمَنُ**; o bir beldedir. Denir: **رجلٌ يَمانٍ** ve **سيفٌ يَمانٍ**. Ve yemin **يمين** diye adlandırıldı; çünkü iki yeminleşen sanki birisi sağ eliyle arkadaşının sağına vurur.

(**ينف**)* **الياء** ve **النون** ve **الفاء**. İmru’ul-Kays’ın şiirinde **يَنُوفُ**([22]): Tay’ın iki dağı içinde bir tepedir.

(**ينم**) **الياء** ve **النون** ve **الميم**. **اليَنَمة**: bir bitkidir.

(**يهر**) **الياء** ve **الهاء** ve **الراء**. Derler: **اليَهْر**([23]): inatçılık. Ve **استَيْهَرَ** adam: inat etti.

(**يهم**) **الياء** ve **الهاء** ve **الميم**. **اليهماء**: alameti olmayan çöl. Ve denir: **الأيْهمانِ**: sel ve yangın. Ve denir: erkeklerden **الأيْهَمُ**: sağır. Ve yiğide **أيْهَم** denir; o da bu باب’dandır; sanki ona kimse için bir yol yoktur.

(**يوح**) **الياء** ve **الواو** ve **الحاء**: tek kelime; o **يُوح**’tur: güneşin isimlerinden bir isim.

(**يوم**([24])) **الياء** ve **الواو** ve **الميم**: tek kelime; o **اليَوم**’dur: günlerden bir tek (gün); sonra onu büyük işte ödünç alırlar ve derler([25]): **نِعْمَ** falan kimse **في اليَوم**; eğer (o gün) inerse. Ve şu beyti delil getirdi:
* نِعَمْ أخُو الهيجاء في اليَومِ اليَمِي([26]) *

Ve bir kavim dedi: o, ters çevrilmiştir; aslında **اليَوِم**’de idi. Ve **أيَّام**’ın aslı **أيْوَام**’dır; fakat idğam edildi.

Bu باب’da üçten fazla olan şeylere gelince; meselâ (**اليَرْبُوع**) ki o bir küçük hayvancıktır; ve (**يَبْرِين**) ki o bir yerdir; ve (**يَمْؤُود**) ve (**يَلَمْلَم**) ki ikisi de iki yerdir; ve (**اليَرَنْدَج**) ki o siyah derilerdir; ve buna benzer şeyler: onların başlarındaki **الياء**’ın yolu, dörtlü ve beşlide **الهمزة**’nin yolu gibidir; çünkü ikisi de ziyadedir; itibar ancak **الياء**’dan sonra gelene göredir; tıpkı **الهمزة** باب’ında itibarın ondan sonra gelene göre olması gibi. Bu, kitabın باب’larında geçmişti.

Şeyh, imam, en yüce, mes‘ûd: Ebu’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris—Allah’ın rahmeti onun üzerine olsun ve ona sevabı bol kılsın—dedi:
Kitabın başında zikretmeyi şart koştuğumuz şeyi zikrettik; o, dilden salih bir baş kısımdır. Arabın bütün sözünü kuşatmaya gelince; [o], ancak Allah Teâlâ’nın, yahut Allah Teâlâ’nın vahyi ve izzetiyle peygamberlerinden bir peygamberin—onların üzerine selâm olsun—güç yetireceği şeydendir. O, O’na aittir. Hamd Allah’a; evvelen ve âhiren, bâtınen ve zâhiren. Salât ve selâm, Resûlü Muhammed’e ve âline; hepsine, temiz ve pak olanlara.

**كتاب المقاييس اللغة**’nin yazımından feragat vuku buldu([27])

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- يبس الشيء ييبس، واليبس: يابس النبات، وهو ما كان فيه رطوبة فذهبت، واليبس: المكان يكون فيه ماء فيذهب. قال تعالى: ﴿فاضرب لهم طريقا في البحر يبسا﴾ [طه/77] والأيبسان (انظر: جنى الجنتين ص 24) : ما لا لحم عليه من الساقين إلى الكعبين.

##### Türkçe

- **يبس** şey **ييبس**; ve **اليبْس**: bitkinin **يابس**ı; o, içinde rutubet olup da sonra giden şeydir. Ve **اليبْس**: içinde su bulunan, sonra suyu giden yer. Yüce Allah dedi ki: ﴿فاضرب لهم طريقا في البحر يبسا﴾ [طه/77]. Ve **الأيبسان** (bak: **جنى الجنتين** s. 24): iki bacaktan dizlerden topuklara kadar üzerinde et bulunmayan şey.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ي ب س
يبس الشيء ييبس وييبس وسمع بعض العرب‏:‏ جمّرت الخبزكي يابس ظهره‏:‏ جعلت عليه الجمر ويبّسته وأيبسته وأرض يابسة وقد يبست إذا ذهب نداها‏.‏
وعود يابس وعيدان يبّسٌ‏.‏
ومكان يبسٌ السفينة لا تجري على يبس ‏"‏ طريقاً في البحر يبساً ‏"‏‏.‏
وهي ترعى اليبس واليبيس‏:‏ ما يبس من النبات‏.‏
وأيبست الأرض وأرض موبسة‏:‏ يبس نباتها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قد يبس ما بينهما إذا تقاطعا‏.‏
ولا توبس الثرى بيني وبنيك‏.‏
قال جير‏:‏ أتغلب أولى حلفةً ما ذكرتكم بسوء ولكني عتبت على بكر فلا توبسوا بيني وبينكم الثرى فإن الذي بيني وبينكم مثرى تدعو هوازن بالإخاء وبيننا ثديٌ تمدّ به هوازن أيبس وجاءت وعليها يبيس الماء أي العرق اليابس‏.‏
قال بشر أنشده سيبويه‏:‏ تراها من يبيس الماء شهباً مخالط درّةٍ فيها غرار أي في الحال التي خالط فيها درّة العرق غراره‏:‏ يريد أن حالها في العرق بين بين‏.‏
وضرب الأيبسين‏:‏ ما فوق الكعبين والزندين‏.‏
قال أبو ذؤيب‏:‏ وكلاهما متوشح ذا رونق عضباً إذا مسّ الأيابس يقطع وقال الشمّاخ‏:‏ وإياكم لا أخرقنّ أديمكم بمحتفلٍ في أيبس العظم جارح يعني لسانه جعله سيفاً‏.‏
وحجر يابس صلب ‏"‏ وأيبس من الصخر ‏"‏‏.‏
قال‏:‏ إذا أنت لم تعشق ولم تدر ما الهوى فك حجراً من يابس الصخر جلمدا ويقال‏:‏ أيبس أي اسكت‏.‏
وشعر جعد‏:‏ يابس لا يؤثر فيه البلّ بالماء ولا بالدهن‏.‏
ورجل يابس ويبس‏:‏ قليل الخير‏.‏
وامرأة يابسة ويبس‏.‏
يتم الصبيّ من أبيه ويتم يتماً ويتماً‏.‏
وفلان يتيم‏:‏ مقطع مات أبواه وهم يتامى وأيتام وميتمة كمشيخة عن بعض العرب‏:‏ هو في ميتمة وأرامل وأيتمه الله وأيتمت المرأة‏.‏
وارمأة موتم‏:‏ لها أيتام‏.‏
والحرب ميتمة مأيمة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ درّة يتيمة‏.‏
وهذا بيت يتيم وهذه صريمة يتيمة‏:‏ للرملة المنفردة من الرمال‏.‏
قال الذهليّ‏:‏ قوداء يحمل رحلها مثل اليتيم من الأرانب يريد سنامها والأرانب‏:‏ أحقاف الرمل‏.‏
وما في سيره يتم‏:‏ ضعف وفتور وهو مستعار من حال اليتيم‏.‏

##### Türkçe

ي ب س
**يبس** şey **ييبس** ve **وييبس**; ve bazı Araplardan işitildi: “Ekmeği közledim ki sırtı **يابس** (kuru) olsun”: yani üzerine köz yaptım ve onu **يبّسته** (kuruttum) ve **أيبسته** (kuruttum). Ve **أرض يابسة** (kuru bir yer); ve gerçekten **يبست** (kurudu) — onun nemi gidince.

Ve **عود يابس** (kuru bir dal) ve **عيدان يبّسٌ** (kuru dallar).

Ve **مكان يبسٌ**: gemi **يبس** üzerinde akmaz: “Denizde **يبساً** (kuru) bir yol.”

Ve o, **اليبس** ve **اليبيس**’i otlar: bitkiden kuruyan şey.

Ve **أيبست الأرض** (yer kurudu) ve **أرض موبسة**: bitkisi kurudu.

Ve mecazdan: ikisi birbirinden ayrılıp kopuşunca, aralarındaki şey gerçekten **يبس** (kurudu).

Ve benimle senin oğulların arasında toprağı **توبس** etme (kurutma).

Cerîr dedi: “Sen, sizden olan yemin sahiplerine galip mi geliyorsun? Sizi kötülükle anmadım; fakat Bekr’e sitem ettim. Öyleyse benimle sizin aranızdaki toprağı **توبسوا** etmeyin; çünkü benimle sizin aranızdaki şey **مثرى** (nemli toprak)tır. Hevâzin kardeşlikle çağırır; ve aramızda, Hevâzin’in onunla uzattığı bir meme vardır: **أيبس** (daha kuru) oldu. Ve geldi; üzerinde **يبيس الماء** vardı; yani kuru ter.”

Bişr dedi; Sîbeveyh ona okuttu:
“Onu, **يبيس الماء**’dan (kuru terden) kül rengi görürsün;
İçinde, bir inciyle karışmış bir **غرار**.”
Yani, ter incisinin onun **غراره**’sine karıştığı hâlde; onun hâlinin terde orta hâl olduğunu ister.

Ve **ضرب الأيبسين**: topukların ve bileklerin üstü.

Ebû Züeyb dedi:
“Ve ikisi de kuşanmış, parlaklık sahibi; keskin bir kılıç:
**الأيابس**’e dokununca keser.”
Ve Şemmâh dedi:
“Ve size karşı, derinizi yarmayacağım,
Bir toplanmışla, kemiğin **أيبس**’inde yaralayıcı.”
Yani dilini; onu kılıç yaptı.

Ve **حجر يابس**: sert; “ve kayadan daha **أيبس**.”

Dedi:
“Eğer sen âşık olmadıysan ve hevânın ne olduğunu bilmediysen,
Öyleyse **يابس الصخر**’dan bir taş ol; katı bir kaya parçası.”
Ve denilir: **أيبس**; yani sus.

Ve kıvırcık saç: **يابس**; suyla da yağla da ıslaklık onda tesir etmez.

Ve **رجل يابس** ve **يبس**: hayrı az.

Ve **امرأة يابسة** ve **يبس**.

Çocuğun babasından **يتم**i; ve **يتماً** ve **يتماً** olarak **يتم** eder.

Ve falan **يتيم**: kesik; anne-babası ölmüş. Ve onlar **يتامى** ve **أيتام**; ve **ميتمة** (bazı Araplardan) **مشيخة** gibi: “O, bir **ميتمة** ve dullar içindedir.” Ve Allah onu **أيتمه** etti; ve kadın **أيتمت** oldu.

Ve **ارمأة موتم**: onun **أيتام**ı vardır.

Ve savaş: **ميتمة مأيمة**.

Ve mecazdan: **درّة يتيمة** (tek inci).

Ve bu, **بيت يتيم**; ve bu, **صريمة يتيمة**: kumlardan, tek başına olan kum tepeciği için.

Zühelî dedi:
“Uzun boyunlu; yükünü taşır, tıpkı tavşanlardan **اليتيم** gibi.”
Onun hörgücünü ister; ve **الأرانب**: kumun kıvrımlarıdır.

Ve onun yürüyüşünde **يتم** yoktur: zayıflık ve gevşeklik; ve bu, yetimin hâlinden ödünç alınmıştır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

اليُبْس، بالضم: نقيض الرطوبة، وهو مصدر قولك يَبِسَ الشيءُ يَيْبِسُ ويَيْبَس، الأَول بالكسر نادر، يَبْساً ويُبْساً وهو يابِسٌ، والجمع يُبَّس؛ قال:
أَوْرَدَها سَعْدٌ عَلَيَّ مُخْمِسا،
بِئْراً عَضُوضاً وشِناناً يُبَّسا
واليَبْسُ، بالفتح: اليابِسُ. يقال: حطب يَبْس؛ قال ثعلب: كأَنه خِلْفة؛ قال علقمة:
تُخَشْخِشُ أَبْدانُ الحَديدِ عَلَيهمُ،
كما خَشْخَشَتْ يَبْسَ الحَصادِ جَنُوبُ
وقال ابن السكيت: هو جمع يابِس مثل راكِب ورَكْب؛ قال ابن سيده: واليَبْس واليَبَس اسمان للجميع.
وتَيْبيسُ الشيء: تجفيفه، وقد يَبَّسْتُه فاتَّبَس، وهو افْتَعَل فأُدغم، وهو مُتَّبِس؛ عن ابن السراج. وشيء يَبُوسٌ: كَيابسٍ؛ قال عبيد بن الأَبرص:
أَمَّا إِذا اسْتَقْبَلْتَها، فكأَنَّها
ذَبُلَتْ منَ الهِنْديِّ غَيْر يَبُوسِ
أَراد عَصاً ذَبُلَتْ أَو قَناة ذَبُلَتْ فحذف الموصوف. واتَّبَس يَتَّبِس، أَبدلوا التاء من الياء، ويَأْتَبِس كله كيَبِس، وأَيْبَسْتُه. ومكان يَبْسٌ ويَبيس: يابِسٌ كذلك. وأَرض يَبْس ويَبَسٌ، وقيل: أَرض يَبْسٌ قد يَبِس ماؤُها وكلؤها، ويَبَسَ: صُلبة شديدة. واليَبَس، بالتحريك: المكان يكون رطباً ثم يَيْبَس؛ ومنه قوله تعالى: فاضرب لهم طريقاً في البحر يَبَساً. ويقال أَيضاً: امرأَة يَبَسٌ لا تُنيلُ خَيراً؛ قال الراجز: إِلى عَجُوزٍ شَنَّةِ الوجه يَبَس
ويقال لكل شيء كانت النُّدُوَّة والرُّطُوبة فيه خِلْقة: فهو يَيْبَس فيه يُبْساً
(* قوله «فهو ييبس فيه يبساً» كذا بالأصل مضبوطاً.)، وما كان فيه عَرَضاً قلت: جَّفّ. وطريق يَبَسٌ: لا نُدُوَّة فيه ولا بلل. واليَبَسُ من الكَلإِ: الكثير اليَابِسُ، وقد أَيْبَسَت الخُضْر وأَرض مُوبِسَة. الأَصمعي: يقال لما يَبِسَ من أَحرار البقول وذكورها اليَبِيسُ والجَفِيفُ والقَفِيفُ، وأَما يَبِيسُ البُهْمَى، فهو العرقوب (* قوله
«العرقوب» كذا بالأصل.) والصُّفارُ. قال أَبو منصور: ولا يقال لما يَبِس من الحَلِيِّ والصِّلِّيَان والحَلَمَة يَبيسٌ، وإِنما اليَبِيسُ ما يَبِس من العُشْب والبُقول التي تتناثر إِذا يَبِسَت، وهو اليُبْس واليَبيسُ أَيضاً
(* قوله «واليبيس أَيضاً» كذا بالأصل ولعله واليبس بفتح الياء وسكون الباء.)؛ ومنه قول ذي الرمة:
ولمْ يَبْقَ بالخَلْصاءِ ممَّا عَنَتْ به
مِنَ الرُّطْبِ، إِلا يُبْسُها وهَجِيرُها
ويروى يَبْسها، بالفتح، وهما لغتان. واليَبِيس من النبات: ما يَبِس منه. يقال: يَبِس، فهو يَبِيس، مثل سَلِمَ، فهو سَلِيمٌ.
وأَيْبَسَت الأَرض: يَبِس بقلها، وأَيْبَسَ القومُ أَيضاً كما يقال أَجْرَزُوا من الأَرض الجُرْزِ. ويقال للحطب: يَبْسٌ، وللأَرض إِذا يَبِسَت: يَبْسٌ. ابن الأَعرابي: يَبَاسِ، هي السَّوْأَة والفُندُورة. والشَّعَرُ اليابِس: أَرْدَؤُه ولا يرى فيه سَحْجٌ ولا دُهْن ووجه يابِسٌ: قليل الخير. وشاة يَبَسٌ ويَبْس: انقطع لبنها فيَبِسَ ضَرْعها ولم يكن فيها لبن. وأَتان يَبْسة ويَبَسَة، يابسة ضامرة؛ السكون عن ابن الأَعرابي، والفتح عن ثعلب، وكلأ يابس، وقد استعمل في الحيوان. حكى اللحياني أَن نساء العرب يَقُلْن في الأُخَذ: أَخَّذْتُه بالدَّرْدَبيس تَدِر العِرق اليَبِيس. قال: تعني الذَّكر. ويَبِسَت الأَرض: ذهب ماؤُها ونَدَاها. وأَيْبَسَت: كثر يَبيسُها. والأَيْبَسانِ: عَظْمَا الوَظِيفَيْن من اليد والرجل، وقيل: ما ظهر منهما وذلك لِيُبْسِهما. والأَيابِسُ: ما كان مثل عُرْقوب وساقٍ. والأَيْبَسان: ما لا لحم عليه من الساقَيْن. قال أَبو عبيدة: في ساق الفرس أَيْبَسان وهما ما يَبِس علنيه اللحم من السَّاقَين؛ وقال الراعي: فقلت له: أَلْصِقْ بأَيْبَس سَاقِها،
فإِن تَجَْبُر العُرْقُوبَ لا تَجْبُر النَّسَا
قال أَبو الهيثم: الأَيْبَس هو العظم الذي يقال له الظُّنْبُوب الذي إِذا غَمَزْته في وسط ساقك آلمَك، وإِذا كُسِر فقد ذهبت الساق، قال: وهو اسم ليس بنعت، والجمع الأَيابِس. ويَبِيسُ الماء: العَرَق، وقيل: العَرَق إِذا جَفَّ؛ قال بشر بن أَبي خازم يصف خيلاً:
تَراها من يَبِيسِ الماء شُهْباً،
مُخالِطُ دِرَّةٍ منها غِرارُ
الغِرار: انقطاع الدِّرَّة؛ يقول: تُعْطِي أَحياناً وتمنع أَحياناً، وإِنما قال شَهْباً لأَن العَرَق يجف عليها فتَبْيَضُّ. ويقال للرجل: إِيبَسْ يا رجل أَي اسكتْ. وسَكْرانُ يابِس: لا يتكلم من شدَّة السكر كأَن الخمر أَسكتته بحرارتها. وحكى أَبو حنيفة: رجل يابِس من السُّكْر، قال ابن سيده: وعندي أَنه سَكِر جدّاً حتى كأَنه مات فَجفّ.

##### Türkçe

**اليُبْس**، ötre ile: rutubetin zıddı; ve o, senin “**يَبِسَ** şey” demenin masdarıdır: **يَيْبِسُ** ve **يَيْبَس**; birincisi kesre ile nâdirdir; **يَبْساً** ve **يُبْساً**; ve o **يابِسٌ**dur; cem‘i **يُبَّس**; dedi ki:
أَوْرَدَها سَعْدٌ عَلَيَّ مُخْمِسا،
بِئْراً عَضُوضاً وشِناناً يُبَّسا

Ve **اليَبْسُ**، fetha ile: **اليابِسُ**. Denir: odun **يَبْس**; Sa‘leb dedi ki: sanki o **خِلْفة**dir; Alkame dedi ki:
تُخَشْخِشُ أَبْدانُ الحَديدِ عَلَيهمُ،
كما خَشْخَشَتْ يَبْسَ الحَصادِ جَنُوبُ

İbnü’s-Sikkît dedi ki: o, **يابِس**in cem‘idir; tıpkı **راكِب** ve **رَكْب** gibi; İbn Sîde dedi ki:
Ve **اليَبْس** ve **اليَبَس** ikisi de bütün için iki isimdir.

Ve **تَيْبيسُ** şey: onu kurutmaktır; ve muhakkak ben onu **يَبَّسْتُه** de yaptım, o da **فاتَّبَس** oldu; ve o **افْتَعَل**dır, sonra idğam edildi; ve o **مُتَّبِس**tir; İbnü’s-Serrâc’dan. Ve bir şey **يَبُوسٌ**: **كَيابسٍ** gibi; Ubeyd b. el-Ebras dedi ki:
أَمَّا إِذا اسْتَقْبَلْتَها، فكأَنَّها
ذَبُلَتْ منَ الهِنْديِّ غَيْر يَبُوسِ

Bir değnek kurudu yahut bir mızrak kurudu demek istedi; sonra mevsûfu hazfetti. Ve **اتَّبَس** **يَتَّبِس**; **التاء**’yı **الياء**’dan bedel kıldılar; ve **يَأْتَبِس** hepsi **يَبِس** gibi; ve **أَيْبَسْتُه**. Ve bir yer **يَبْسٌ** ve **يَبيس**: aynı şekilde **يابِسٌ**dur. Ve bir yer **يَبْس** ve **يَبَسٌ**; ve denildi ki: suyu ve otu kurumuş yer **أَرض يَبْسٌ**dur; ve **يَبَسَ**: sert, şiddetli oldu. Ve **اليَبَس**، hareke ile: bir mekân, rutubetli olur sonra **يَيْبَس**; ondan Yüce Allah’ın sözü: “denizde onlar için bir yol vur, **يَبَساً**.” Ve ayrıca denir: hayır vermeyen kadın **امرأَة يَبَسٌ**; râciz dedi ki:
إِلى عَجُوزٍ شَنَّةِ الوجه يَبَس

Ve her şeye ki onda nemlilik ve rutubet yaratılıştan idi: onda **يَيْبَس** olur, onda **يُبْساً** (
(* sözü “فهو ييبس فيه يبساً” asılda böyle zabt edilmiştir.) ); ve onda arızî olan şeye: “kurudu” dersin. Ve yol **طريق يَبَسٌ**: onda nemlilik yoktur ve ıslaklık yoktur.

Ve otun **اليَبَسُ**’ı: çok olan kuru **اليَابِسُ**; ve muhakkak yeşillikler **أَيْبَسَت** ve yer **مُوبِسَة**. el-Asma‘î: baklagillerin hürlerinden ve erkeklerinden kuruyan şeye **اليَبِيسُ** ve **الجَفِيفُ** ve **القَفِيفُ** denir; fakat **يَبِيسُ البُهْمَى** ise, o **العرقوب**
(* sözü “العرقوب” asılda böyle.) ) ve **الصُّفارُ**dur. Ebû Mansûr dedi ki: **الحَلِيِّ** ve **الصِّلِّيَان** ve **الحَلَمَة**’den kuruyana **يَبيسٌ** denmez; ancak **اليَبِيسُ**, kuruduğu zaman dağılan ot ve baklagillerden kuruyan şeydir; ve o **اليُبْس**tur ve **اليَبيسُ** da ayrıca
(* sözü “واليبيس أَيضاً” asılda böyle; belki de **واليَبْس** ( **الياء**’nın fethası ve **الباء**’nın sükûnu ile)dir.) ); ondan Zî’r-Rumme’nin sözü:
ولمْ يَبْقَ بالخَلْصاءِ ممَّا عَنَتْ به
مِنَ الرُّطْبِ، إِلا يُبْسُها وهَجِيرُها

Ve **يَبْسها** diye, fetha ile, rivayet olunur; ikisi iki lugattır. Ve bitkiden **اليَبِيس**: ondan kuruyan şeydir. Denir: **يَبِس**; o hâlde o **يَبِيس**tir; tıpkı **سَلِمَ**; o hâlde o **سَلِيمٌ** gibi.

Ve yer **أَيْبَسَت**: otu kurudu; ve kavim de **أَيْبَسَ** etti; tıpkı “kısır yerden **أَجْرَزُوا**” denildiği gibi. Ve oduna: **يَبْسٌ** denir; ve yer kuruduğu zaman yere: **يَبْسٌ**. İbnü’l-A‘râbî: **يَبَاسِ**; o **السَّوْأَة** ve **الفُندُورة**dur. Ve kuru saç: onun en kötüsüdür; onda ne **سَحْجٌ** görülür ne de **دُهْن**; ve kuru yüz **وجه يابِسٌ**: hayrı az. Ve koyun **شاة يَبَسٌ** ve **يَبْس**: sütü kesildi; böylece memesi kurudu ve onda süt olmadı. Ve dişi eşek **أَتان يَبْسة** ve **يَبَسَة**: kuru, zayıf; sükûn İbnü’l-A‘râbî’den, fetha Sa‘leb’den; ve kuru ot; ve hayvanda kullanılmıştır. el-Lihyânî, Arap kadınlarının **الأُخَذ** hakkında şöyle dediklerini nakletti: “Onu **بالدَّرْدَبيس** ile **أَخَّذْتُه**; **العِرق اليَبِيس** akar.” Dedi ki: erkekliği kastediyor. Ve yer **يَبِسَت**: suyu ve nemi gitti. Ve **أَيْبَسَت**: **يَبيسُها** çoğaldı. Ve **الأَيْبَسانِ**: el ve ayaktaki **الوَظِيفَيْن**in iki kemiği; ve denildi ki: onlardan görünen şey; bu, ikisinin **لِيُبْسِهما** (kuruluğu) sebebiyledir. Ve **الأَيابِسُ**: **عُرْقوب** ve **ساقٍ** gibi olan şeydir. Ve **الأَيْبَسان**: iki bacaktan üzerinde et olmayan şeydir. Ebû Ubeyde dedi ki: atın bacağında iki **أَيْبَسان** vardır; ve onlar, iki bacaktan etin üstünde kuruduğu şeydir; ve er-Râ‘î dedi ki:
فقلت له: أَلْصِقْ بأَيْبَس سَاقِها،
فإِن تَجَْبُر العُرْقُوبَ لا تَجْبُر النَّسَا

Ebû’l-Heysem dedi ki: **الأَيْبَس**; ona **الظُّنْبُوب** denilen kemiktir; onu baldırının ortasında sıktığın zaman seni acıtır; ve kırıldığı zaman baldır gitmiştir. Dedi ki: o, sıfat değil isimdir; cem‘i **الأَيابِس**tir. Ve suyun **يَبِيسُ**’i: terdir; ve denildi ki: kuruduğu zaman terdir; Bişr b. Ebî Hâzim, atları vasfederek dedi ki:
تَراها من يَبِيسِ الماء شُهْباً،
مُخالِطُ دِرَّةٍ منها غِرارُ

**الغِرار**: **الدِّرَّة**’nin kesilmesidir; der ki: bazen verir, bazen men eder; ve ancak “**شَهْباً**” dedi; çünkü ter onların üzerinde kurur da beyazlaşırlar. Ve erkeğe denir: “**إِيبَسْ** ey adam” yani sus. Ve **سَكْرانُ يابِس**: şiddetli sarhoşluktan konuşmaz; sanki şarap onu hararetiyle susturmuştur. Ebû Hanîfe nakletti: sarhoşluktan **رجل يابِس**; İbn Sîde dedi ki: ve benim yanımda o, çok sarhoş oldu; öyle ki sanki öldü de kurudu.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ي ب س * * يَبِسَ * الشيء بالكسر * يَبْساً * و * يَبِسَ * ييبس بالكسر فيهما لغة وهو شاذ و * اليَبْسُ * ييبس بالكسر فيهما لغة وهو شاذ و * اليَبْسُ * بوزن الفلس * اليَابِس * يقال حطب * يَبْسٌ * قال بن السكيت هو جمع * يَابِس * كراكب ورَكْب وقال أبو عبيد * اليُبْسُ * بالضم لغة في اليَبْس و * اليَبَسُ * بفتحتين المكان يكون رطبا ثم ييبس ومنه قوله تعالى ﴿فاضرب لهم طريقا في البحر يَبَساً﴾ و * اليَبِيسُ * من النبات ما يبس منه تقول يَبِس يَيْبَس فهو * يَبِيسٌ * مثل سلِم فهو سليم و * يَبَّس * الشيء * تَيْبِيسا فاتَّبَسَ * أي جففه فجفَّ فهو * مُتَّبِسٌ

##### Türkçe

* ي ب س * * **يَبِسَ** * şey, kesre ile; * **يَبْساً** * (kurudu) ve * **يَبِسَ** * (fiili) “yeybes” (şeklinde) ikisinde de kesre ile bir lugattır; ve o şâzdır. Ve * **اليَبْسُ** * “yeybes” (şeklinde) ikisinde de kesre ile bir lugattır; ve o şâzdır. Ve * **اليَبْسُ** * “**الفلس**” vezninde; (yani) * **اليَابِس** * (demektir). Denilir: odun * **يَبْسٌ** * (dır). İbnü’s-Sikkît dedi: O, * **يَابِس** *’in cem‘idir; “râkib” ve “rakb” gibi. Ebû ‘Ubeyd dedi: * **اليُبْسُ** * zamme ile, * **اليَبْس** * hakkında bir lugattır. Ve * **اليَبَسُ** * iki fetha ile; yer (dir): nemli olur, sonra kurur. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: ﴿فاضرب لهم طريقا في البحر **يَبَساً**﴾ ve * **اليَبِيسُ** * bitkiden, ondan kuruyan şeydir. Dersin: **يَبِس** “yeybes” (şeklinde); o hâlde o * **يَبِيسٌ** * (dur); “selime” o hâlde “selîm” gibi. Ve * **يَبَّس** * şeyi, * **تَيْبِيسا** * (olarak) kuruttu; böylece * **اتَّبَسَ** *; yani onu kuruttu da kurudu; o hâlde o * **مُتَّبِسٌ** * (dur).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

يبس، بالكسر، بيبس، بالفتح، أي من حد علم، ويابس، بقلب الياء ألفا، وييبس، كيضرب، أي بالكسر فيهما، وهذا شاذ، فهو كيئس ييئس الذي تقدم في الشذوذ، صرح به الجوهري وغيره من أئمة الصرف، يبسا، بالفتح، ويبسا، بالضم، فهو يابس، ويبس، ككتف، ويبيس، كأمير، ويبس، بفتح فسكون: كان رطبا فجف، كاتبس، على افتعل فأدغم، قال ابن السراج: هو مطاوع يبسته فاتبس، وهو متبس. وقيل: ما أصله اليبوسة ولم يعهد رطبا قط فيبس، بالتحريك، يقال: هذا شيء يبس، فإن كان عهد رطبا ثم يبس فيبس، بالسكون، يقال: هذا حطب يبس قال ثعلب: كأنه خلق يبسا، وموضع يبس، أي كانا رطبين ثم يبسا، هكذا تقوله العرب. وأما طريق موسى، عليه السلام، الذي ضربه الله له ولأصحابه في البحر فإنه لم يعهد قط طريقا لا رطبا ولا يابسا، إنما أظهره الله تعالى لهم حينئذ مخلوقا على ذلك لتعظيم الآية وإيضاحها، وتسكن الباء أيضا في قراءة الحسن البصري، ذهابا إلى أنه وإن لم يكن طريقا فإنه موضع قد كان فيه ماء فيبس. وقرأ الأعمش: يبسا، بكسر الباء. ويقال: اليبس في قول علقمة:
  تخشخش أبدان الحديد عـلـيهـم                      كما خشخشت يبس الحصاد جنوب جمع يابس، كراكب وركب، نقله الجوهري عن ابن السكيت، وحرك العجاج الباء للضرورة في قوله:
  تسمع للحلي إذا ما وسوسا
  والتج في أجيادها وأجرسا
  زفزفة الريح الحصاد اليبسا وامرأة يبس، محركة: لا خير فيها، وهو مجاز، وكذلك امرأة يابسة ويبيس، كما نقله الزمخشري، ونص الصحاح: لا تنيل خيرا، وأنشد للراجز:
  إلى عجوز شنة الرأس يبس. ويقال أيضا: شاة يبس: بلا لبن، أي انقطع لبنها فيبس ضرعها، وتسكن، عن ابن الأعرابي، والفتح عن ثعلب، حكاهما أبو عبيدة. وفي المحيط: اليبسة: التي لا لبن لها من الشاء، والجمع اليبسات واليباس والأيباس. والأيبس: اليابس. ومن المجاز: الأيبس: ظنبوب في وسط الساق الذي إذا غمزته آلمك، وإذا كسر فقد ذهب الساق، قاله أبو الهيثم، قال: وهو اسم ليس بنعت، وكذلك قيل: الأيابس: الجمع. وقيل: الأيبسان: عظما الوظيفين من اليد والرجل، وقيل: ما ظهر منهما؛ وذلك ليبسهما. والأيابس: ما كان مثل عرقوب وساق؛ وفي الصحاح: الأيبسان: ما لا لحم عليه من الساقين، وقال أبو عبيدة: في ساق الفرس أيبسان، وهما ما يبس عليه اللحم من الساقين، وقال الراعي:
  فقلت له ألصق بأيبس سـاقـهـا                      فإن تجبر العرقوب لا تجبر النسا والأيابس: ما تجرب عليه السيوف وهي صلبة. وعن أبي عمرو: يبيس الماء كأمير: العرق، وهو مجاز، وقيل: العرق إذا جف، قال بشر بن أبي خازم يصف الخيل:
  تراها من يبيس الماء شهبا                      مخالط درة منها غـرار

  الغرار: انقطاع الدرة، يقول: تعطى أحيانا وتمنع أحيانا، وإنما قال شهبا؛ لأن العرق يجف عليها فيبيض، كذا في الصحاح. واليبيس من البقول: اليابسة من أحرارها وذكورها، كالجفيف والقفيف، قاله الأصمعي، قال: وأما يبيس البهمي فهو العرقوب والصفار. أو لا يقال لما يبس من الحلي والصليان والحلمة يبيس، وإنما اليبيس: ما يبس من العشب والبقول التي تتناثر إذا يبست، كاليبس، قاله الجوهري، وأنشد قول ذي الرمة:
  ولم يبق بالخلصاء مما عنت به                      من الرطب إلا يبسها وهجيرها ويروى يبسها، بالفتح، وهما لغتان، أو هو عام في كل نبات يابس، يقال: يبس فهو يبيس، كسلم فهو سليم، كذا في الصحاح. وعن ابن الأعرابي يباس، كقطام هي: السوأة أو الفندورة، أي الإست. ويبوس، بالضم، كصبور، هكذا في النسخ، ولعل قوله كصبور غلط، والصواب في ضبطه الضم، كما قيده الصاغاني، أو سقط من بينهما واو العطف، ففيه الوجهان: الضم والفتح، وعلى الأخير اقتصر ياقوت، أو المراد من قول المصنف من الضم مبنيا على الضم، وأما ما ضبطه الصاغاني بضم الياء غلطا فهو يفعل من بأس بؤسا، بمعنى الشدة: ع، من أرض شنوءة، بوادي التيم، قال عبد الله بن سليمة الغامدي:
  لمن الديار بتولـع فـيبـوس                      فبياض ريطة غير ذات أنيس و:اليابس: سيف حكيم بن جبلة العبدي، وفيه يقول يوم الجمل، وكان مع علي رضي الله تعالى عنه:
  أضربهم بالـيابـس                      ضرب غلام عابس
  من الـحـياة آيس                      في الغرفات ناعس وجزيرة يابسة، في بحر الروم، وقال الحافظ: يابسة: جزيرة من جزائر الأندلس. قلت: في طريق من يبلغ من دانية يريد ميورقة، فيلقاها قبلها، ثلاثون ميلا في عشرين ميلا. وبها بلدة حسنة كثيرة الزبيب، وفيها تنشأ المراكب، لجودة خشبها، وإليها نسب أبو علي إدريس بن اليمان اليابسي الشاعر المفلق، في حدود الأربعين وأربعمائة كان بالأندلس. ومن المجاز: أيبس يا رجل، كأكرم، أي اسكت. وأيبست الأرض: يبس بقلها، فهي موبسة، نقله الجوهري عن يعقوب. وأيبس الشيء: جففه، كيبسه فايتبس، الأخير عن ابن السراج، وشاهد الأول في قول جرير:
  فلا توبسوا بيني وبينكم الثرى                      فإن الذي بيني وبينكم مثرى وهو مجاز، كما صرح به الزمخشري. وأيبس القوم: صاروا، وفي بعض النسخ ساروا، في الأرض اليابسة، كما يقال: أجرزوا: إذا ساروا في الأرض الجرز، كما في الصحاح. ومما يستدرك عليه: شيء يبوس، كصبور: أي يابس، قال عبيد بن الأبرص:
  أما إذا استقبلتها فكـأنـهـا                      ذبلت من الهندي غير يبوس أراد قناة ذبلت، فحذف الموصوف. وكذلك شيء يباس، أي يابس، ومنه قولهم: أرطب أم يباس في قصة تقدم ذكرها. وجمع اليابس يبس، قال:
  أوردها سعد علي مخمسا                      بئرا عضوضا وشنانا يبسا

  وأتبس يأتبس كيبس واتبس. ويقال: أرض يبس، بالفتح: يبس ماؤها وكلؤها، ويبس، بالتحريك: صلبة شديدة. وطريق يبس: لا ندوة فيه ولا بلل، ومنه: إن السفينة لا تجري على اليبس. والشعر اليابس: أردؤه، لا يؤثر فيه دهن ولا ماء، هو مجاز. ووجه يابس: قليل الخير، وهو مجاز. وأتان يبسة ويبسة: يابسة ضامرة. وكلأ يابس. ويبس ما بينهما: تقاطعا، وهو مجاز، ومنه قولهم: لا توبس الثرى بيني وبينك. وأعيذك بالله أن تيبس رحما مبلولة. وبينهما ثدي أيبس، أي تقاطع. والعرق اليبيس: الذكر، حكاه اللحياني. ويبست الأرض: ذهب ماؤها ونداها. وأيبست: كثر يبسها. وحجر يابس، أي صلب. ورجل يابس ويبيس: قليل الخير، وهو مجاز. ويقال: سكران يابس: لا يتكلم من شدة السكر؛ كأن الخمر أسكتته لحرارتها، وحكى أبو حنيفة، رحمه الله: رجل يابس من السكر. قال ابن سيده: وعندي أنه سكر جدا حتى كأنه مات فجف. وأبو محمد عبد الله بن عبد الرحمن العثماني الإسكندراني، يعرف بابن أبي اليابس: محدث مشهور. ووادي اليابس: موضع، قيل إن منه يخرج السفياني في آخر الزمان.

##### Türkçe

**يبس**; kesre ile; **بيبس**, fetha ile; yani “bilindiği kadarıyla”; ve **يابس**, **الياء**’yı **ألف**’a çevirerek; ve **ييبس**, **كيضرب** gibi; yani ikisinde de kesre iledir; bu ise şâzdır; o hâlde o, şâzlıkta daha önce geçen **كيئس ييئس** gibidir; bunu **الجوهري** ve sarf imamlarından başkaları açıkça belirtmiştir. **يبسا**, fetha ile; ve **ويبسا**, damme ile; o hâlde o **يابس**tir. Ve **يبس**, **ككتف** gibi; ve **يبيس**, **كأمير** gibi. Ve **يبس**, fetha sonra sükûn ile: nemli idi de kurudu; **كاتبس** gibi; **افتعل** üzere, sonra idğam etti. **ابن السراج** dedi: “O, **يبسته**’nin mutâvi‘idir; böylece **فاتبس**; ve o **متبس**tir.” Denildi ki: Aslı **اليبوسة** olan ve asla nemli olarak bilinmeyen şey; sonra kurudu: **يبس**, hareke ile; denir: “Bu, **يبس** bir şeydir.” Eğer nemli olduğu biliniyordu da sonra kuruduysa, o zaman **فيبس**, sükûn ile; denir: “Bu, **يبس** odunudur.” **ثعلب** dedi: “Sanki kuru olarak yaratılmıştır.” Ve **موضع يبس**: yani ikisi de nemli idi, sonra kurudular; Araplar bunu böyle söyler. Musa’nın (aleyhisselâm) yolu ise—Allah’ın denizde ona ve ashabına vurduğu—hiçbir zaman ne nemli ne de kuru bir yol olarak bilinmemiştir; ancak Allah Teâlâ onu o vakit onlara, âyetin büyüklüğünü ve açıklığını artırmak için, o hâl üzere yaratılmış olarak ortaya çıkardı. **الحسن البصري** kıraatinde de **الباء** sükûnlanır; “o, yol olmasa bile, içinde su bulunmuş bir yerdi de kurudu” görüşüne giderek. **الأعمش** şöyle okudu: **يبسا**, **الباء**’yı kesreleyerek.

Ve denir ki: **اليبس**, **علقمة**’nin sözünde:

  Üzerlerinde demirin bedenleri hışırdar
  tıpkı biçilmiş ekinin **يبس**’i hışırdadığı gibi

**جنوب**: **يابس**’in cem‘idir; **راكب** ve **ركب** gibi; bunu **الجوهري**, **ابن السكيت**’ten nakletti. **العجاج**, zaruret sebebiyle **الباء**’yı harekeledi; şu sözünde:

  Süs eşyasına, fısıldadığında, işitirsin
  boyunlarında **أجياد** içinde ve çanlar çınlarken
  rüzgârın zefzefesi, biçilmiş ekin, **اليبسا**

Ve **امرأة يبس**, harekeli: onda hayır yoktur; bu mecazdır. Aynı şekilde **امرأة يابسة** ve **يبيس**; **الزمخشري**’nin naklettiği gibi. **الصحاح**’ın nassı: “hayır vermez.” Ve recez söyleyen için inşad etti:

  Kuru başlı, **يبس** bir kocakarıya

Ve ayrıca denir: **شاة يبس**: sütsüz; yani sütü kesildi de memesi kurudu; ve sükûnlanır; **ابن الأعرابي**’den. Fetha ise **ثعلب**’den; ikisini **أبو عبيدة** hikâye etti. **المحيط**’ta: **اليبسة**: koyundan sütü olmayan; cem‘i **اليبسات** ve **اليباس** ve **الأيباس**. Ve **الأيبس**: **اليابس**.

Mecazdan: **الأيبس**: baldırın ortasında bir **ظنبوب**; onu sıktığında seni acıtır; kırılırsa baldır gitmiş olur; bunu **أبو الهيثم** söyledi. Dedi: “O, sıfat değil isimdir.” Ve aynı şekilde denildi ki: **الأيابس**: cem‘dir. Ve denildi ki: **الأيبسان**: el ve ayaktaki **الوظيفين**’in iki kemiği; ve denildi ki: onlardan görünen kısım; bu, ikisinin kuruluğu sebebiyledir. Ve **الأيابس**: **عرقوب** ve **ساق** gibi olan şeylerdir. **الصحاح**’ta: **الأيبسان**: iki baldırdan üzerinde et olmayan şey. **أبو عبيدة** dedi: “Atın baldırında iki **أيبسان** vardır; ikisi, iki baldırda etin üzerinde kuruduğu şeydir.” **الراعي** dedi:

  Ona dedim: Baldırının **أيبس**’ine yapış
  çünkü **العرقوب** iyileşirse de **النسا** iyileşmez

Ve **الأيابس**: kılıçların üzerinde denendiği şeylerdir; serttir. **أبو عمرو**’dan: **يبيس الماء** **كأمير**: terdir; bu mecazdır. Ve denildi ki: kuruduğu zaman ter. **بشر بن أبي خازم**, atları vasfederek dedi:

  Onları **يبيس الماء**’dan kül rengi görürsün
  ondan bir **درة** ile karışık, **غرار**

**الغرار**: **الدرة**’nin kesilmesidir; der ki: bazen verir, bazen men eder. “Kül rengi” dedi; çünkü ter onların üzerinde kurur da beyazlar; **الصحاح**’ta böyledir.

Ve bakliyattan **اليبيس**: onların serbest olanlarının ve erkeklerinin kurumuşu; **الجفيف** ve **القفيف** gibi; bunu **الأصمعي** söyledi. Dedi: “Ama **يبيس البهمي** ise **العرقوب** ve **الصفار**dır.” Yahut **الحلي** ve **الصليان** ve **الحلمة**’den kuruyan şeye **يبيس** denmez; ancak **اليبيس**: kuruduğunda dağılan ot ve bakliyattan kuruyan şeydir; **اليبس** gibi; bunu **الجوهري** söyledi. Ve **ذي الرمة**’nin sözünü inşad etti:

  **الخلصاء**’da, onunla uğraştığı şeyden
  nemliden, yalnız **يبسها** ve öğle sıcağı kaldı

**يبسها**, fetha ile de rivayet edilir; ikisi iki lugattır. Yahut o, her kuru bitkide âmmdır; denir: **يبس**; o hâlde o **يبيس**tir; **سلم**; o hâlde o **سليم** gibi; **الصحاح**’ta böyledir.

**ابن الأعرابي**’den: **يباس**, **كقطام**: o, **السوأة** yahut **الفندورة**’dur; yani **الإست**.

Ve **يبوس**, damme ile, **كصبور** gibi; nüshalarda böyledir. Belki de “**كصبور**” sözü yanlıştır; doğrusu, **الصاغاني**’nin kaydettiği gibi, damme ile zabttır. Yahut ikisinin arasından atıf **واو**’su düşmüştür; onda iki vecih vardır: damme ve fetha. Sonuncusu üzere **ياقوت** iktisar etti. Yahut musannifin “damme” sözünden murad, damme üzere mebnîdir. أما **الصاغاني**’nin **الياء**’yı damme ile zabt etmesi ise yanlıştır; o, **بأس بؤسا**’dan **يفعل**’dir; “şiddet” mânâsında. **ع**: **وادي التيم**’de, **أرض شنوءة**’dendir. **عبد الله بن سليمة الغامدي** dedi:

  Kimin diyarlarıdır, **تولع**’da, **فيبوس**’ta
  öyle ki bir **ريطة**’nın beyazlığı, insansız

Ve **اليابس**: **حكيم بن جبلة العبدي**’nin kılıcıdır. Onun hakkında **يوم الجمل**’de söyler—**علي** (Allah Teâlâ ondan razı olsun) ile beraberdi:

  Onlara **اليابس** ile vururum
  asık suratlı bir delikanlının vuruşu
  hayattan ümit kesmiş
  odalarda uyuklayan

Ve **جزيرة يابسة**, Rum denizinde. **الحافظ** dedi: **يابسة**: Endülüs adalarından bir adadır. Dedim: Dâniye’den **ميورقة**’yı isteyenin ulaştığı bir yolda; ondan önce ona rastlar; otuz mil’e yirmi mil. Orada güzel bir belde vardır, üzümü çoktur; ve orada gemiler yapılır; kerestesinin iyiliğinden. Ve ona, dört yüz kırk civarında Endülüs’te bulunan, üstün şair **أبو علي إدريس بن اليمان اليابسي** nisbet edilmiştir.

Mecazdan: **أيْبِسْ** ey adam, **كأكرم**: yani sus. Ve **أيبست الأرض**: otları kurudu; o hâlde o **موبسة**dir; **الجوهري**, **يعقوب**’dan nakletti. Ve **أيبس الشيء**: onu kuruttu; **كيبسه** gibi; böylece **فايتبس**; sonuncusu **ابن السراج**’dandır. Birincinin şahidi, **جرير**’in sözündedir:

  Benimle sizin aranıza toprağı kurutmayın
  çünkü benimle sizin aranızdaki toprak nemlidir

Ve bu mecazdır; **الزمخشري** bunu açıkça belirtmiştir. Ve **أيبس القوم**: oldular—bazı nüshalarda “yürüdüler”—kuru yerde; tıpkı “**أجرزوا**: çorak yerde yürüdüklerinde” denildiği gibi; **الصحاح**’ta olduğu üzere.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **شيء يبوس**, **كصبور**: yani **يابس**. **عبيد بن الأبرص** dedi:

  Onu karşıladığında sanki o
  Hindîden solmuş, **غير يبوس**

**قناة** solmuş demek istedi; mevsûfu hazfetti. Aynı şekilde **شيء يباس**: yani **يابس**. Ondandır: “**أرطب أم يباس**” sözü; daha önce zikri geçen bir kıssada.

Ve **اليابس**’in cem‘i **يبس**tir. Dedi:

  Onu Sa‘d’a, beşli olarak, getirdi
  ısırıcı bir kuyuya ve kuru bir **شنان**’a

Ve **أتبس** **يأتبس**; **كيبس** ve **اتبس** gibidir. Ve denir ki: **أرض يبس**; fetih ile: suyu ve otu kurumuştur; ve **يبس**; hareke ile: sert, şiddetlidir. Ve **طريق يبس**: onda ne nem vardır ne ıslaklık; bundan: “Gemi **اليبس** üzerinde akmaz.” Ve **الشعر اليابس**: onun en kötüsü; onda ne yağ ne su tesir eder; bu mecazdır. Ve **وجه يابس**: hayrı az; bu mecazdır. Ve **أتان يبسة** ve **يبسة**: kuru, zayıflamış. Ve **كلأ يابس**. Ve **يبس ما بينهما**: birbirleriyle kesiştiler; bu mecazdır; bundan onların sözü: “Benimle senin aranda toprağı **توبس** etme.” Ve seni Allah ile sığınırım ki ıslanmış bir rahmi **تيبس** etmeyesin. Ve ikisinin arasında **ثدي أيبس**; yani kesişme. Ve **العرق اليبيس**: erkeklik uzvu; bunu **اللحياني** nakletti. Ve **ويبست الأرض**: suyu ve nemi gitti. Ve **أيبست**: kuruluğu çoğaldı. Ve **حجر يابس**; yani sert. Ve **رجل يابس** ve **يبيس**: hayrı az; bu mecazdır. Ve denir ki: **سكران يابس**: sarhoşluğun şiddetinden konuşmaz; sanki şarap onu hararetiyle susturmuştur. Ve Ebû Hanîfe, Allah ona rahmet etsin, nakletti: “Şaraptan **رجل يابس**.” İbn Sîde dedi: “Ve benim yanımda o, çok sarhoş oldu; ta ki sanki öldü de kurudu.” Ve Ebû Muhammed Abdullah b. Abdurrahman el-Osmanî el-İskenderânî, **ابن أبي اليابس** diye bilinir: meşhur bir muhaddis. Ve **وادي اليابس**: bir yer; denildi ki, ondan Süfyânî âhir zamanda çıkar.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

يَبِسَ
1 يَبِسَ ذ , aor. يَيْبَسُ (S, M, A, Msb, K) and يَابَسُ (K) and يَيْبِسُ, (S, M, Msb, K,) which latter is extr., (S, M, K,) so that it is like يَئِسَ, (TA,) inf. n. يُبْسٌ (S, M, Msb *) and يَبَسٌ (M, Msb, * TA) and يَبْسٌ (M) and يُبُوسَةٌ, (K [but not there said to be an inf. n., being only mentioned there in an explanation of the word يَبَسٌ, and accord. to general rule it would be an inf. n. of يَبُسَ, which is probably an obsolete form,]) It was, or became, dry; or it dried, or dried up; after having been moist, humid, succulent, or the like: (A, Msb, K:) or, [rather,] it was, or became, dry; or it dried, or dried up: and also, [but perhaps tropically,] it was, or became, stiff, rigid, tough, firm, resisting pressure, or hard: [contr. of رَطُبَ:] يُبْسٌ signifying the contr. of رُطُوبَةٌ: (M:) يُبُوسَةٌ is a quality which necessarily implies difficulty of assuming form and of becoming separated and of becoming united: (KT:) and ↓ اِتَّبَسَ, (S, M, K,) of the measure اِفْتَعَلَ, (S,) the ى being changed into ت, (M,) as well as [its original form] اِيتَبَسَ, (TA [there written اتَبَسَ because it has the conjunction وَ prefixed to it]) aor. [of the former] يَتَّبِسُ and [of the latter] يَاتَبِسُ, (M,) signifies the same as يَبِسَ: (M, K:) or is quasipass. of ↓ يَبَّسَهُ [and therefore signifies it became dried, or dried up; &c.]; (Ibn-Es-Sarráj, S;) [as also ↓ تيبّس, occurring in the TA, art. عكس.] You say, يَبِسَ النَّبَاتُ [The plant, or herbage, became dry; &c.] (S, K.) And يَبِسَتِ الأَرْضُ The land lost its water and moisture; its water and moisture went away. (M.) ― -b2- [Hence, يَبِسَتْ طَبِيعَتُهُ (assumed tropical:) He became costive. And] يَبِسَ مَا بَيْنَهُمَا (tropical:) [That friendship which was between them two became withered; (see 2, and see also ثَرًى;) i. e.,] they became disunited, each from the other; the bond of friendship that united them, each to the other, became severed; syn. تَقَاطَعَا. (A, TA.) ― -b3- Hence also, (M,) ↓ اِيبَسْ, (so in a copy of the M [agreeably with an explanation of its part. n. يَابِسٌ, q. v., and in a copy of the A written ايْبَسْ,]) or أَيْبِسْ, [from أَيْبَسَ,] like أَكْرِمْ, (K,) (tropical:) Be thou silent; or cease thou from speaking: (M, A, K:) said to a man. (M.)

يبّسهُ
2 يبّسهُ ذ , (S, A, K;) inf. n. تَيْبِيسٌ, (S,) He dried it; made it dry; [&c.; see 1;] (S, A, K;) as also ↓ أَيْبَسَهُ. (M, A, K.) ― -b2- [Hence the saying,] أُعِيذُكَ بِاللّٰهِ أَنْ تُيَبِّسَ رَحِمًا مَبْلُولَةً (tropical:) [I pray that thou mayest be preserved by God from thy withering a freshened tie of relationship]. (A, TA.) And لَا تُوبِسِ الثَّرَى بَيْنِى وَبَيْنَكَ (tropical:) [Wither not the fresh and vigorous friendship, between me and thee; i. e., sever not thou the firm bond of friendship that unites me and thee: see يَبِسَ مَا بَيْنَهُمَا; and see also ثَرًى]. (A, TA.)

يابسهُ
3 يابسهُ ذ (assumed tropical:) He treated him with dryness and hardness, or niggardliness; syn. قَاسَحَهُ; (L, K, art. قسح;) i. e. عامله باليبس والشدّه. (TK, in that art.) [See يَابِسٌ.]

ايبست الأَرْضُ
4 ايبست الأَرْضُ ذ The land had its plants or herbage, (A,) or its leguminous plants, (Yaakoob, S, K,) drying up, or dried up: (Yaakoob, S, A, K:) or became abundant in its dry plants or herbage. (M.) ― -b2- ايبست النَّاقَةُ The she-camel became milkless. (TA, voce وَجَّبَتْ.) ― -b3- ايبس القَوْمُ The people journeyed in the land: (K:) or in the dry land; (TA;) like as you say أَجْرَزُوا from الأَرْضُ الجُرُزُ. (S, TA.) ― -b4- أَيْبِسْ: see 1, last signification. -A2- ايبسهُ: see 2, in two places.

5 تَيَبَّسَ see 1.

٨
8 اِتَّبَسَ ذ and اِيتَبَسَ , aor. يَتَّبِسُ and يَاتَبِسُ: see 1.

يَبْسٌ
يَبْسٌ ذ : see 1: -A2- and see يَابِسٌ, throughout.

يُبْسٌ
يُبْسٌ ذ : see 1: -A2- and see يَابِسٌ, in two places.

يَبَسٌ
يَبَسٌ ذ : see 1: -A2- and see يَابِسٌ, throughout.

يَبِسٌ
يَبِسٌ ذ : see يَابِسٌ.

يَبَاسٌ
يَبَاسٌ ذ : see يَابِسٌ. -A2- يَبَاسِ, like قِطَامِ, [as a proper name,] The pudendum; syn. السَّوْءَةُ: or the anus; syn. الفُنْدُورَةُ; (K, TA [in one copy of the K, القُنْدُورَةُ; and in the CK, القِنْدَءْوَةُ;]) i. e., الاِسْتُ: on the authority of IAar. (TA.)

يَبُوسٌ
يَبُوسٌ ذ : see يَابِسٌ; for the latter, throughout.

يَبِيسٌ
يَبِيسٌ ذ : see يَابِسٌ; for the latter, throughout.

يَابِسٌ
يَابِسٌ ذ Dry, or dried up, after having been moist, humid, succulent, or the like: (A, Msb, K:) or, [rather,] dry, or dried up, or exsiccated: and also, [but perhaps tropically,] stiff, rigid, tough, firm, resisting pressure, or hard: [see 1:] (M:) pl. يُبَّسٌ (M) and ↓ يَبْسٌ, which latter is like رَكْبٌ as pl. of راكِبٌ: (ISk, S, Msb:) and ↓ يُبْسٌ is a dial. form. of يَبْسٌ: (A'Obeyd, S:) or يَبْسٌ is [rather] a quasi-pl. of يَابِسٌ, as is also ↓ يَبَسٌ: (M:) or this last is used by poetic license for يَبْسٌ: (TA:) also, (S, M,) ↓ يَبْسٌ signifies the same as يَابِسٌ, (S, M, Msb, K,) as also ↓ يَبَسٌ, (M,) and ↓ يَبِسٌ, (M, K,) and ↓ يَبِيسٌ, (K,) and ↓ يَبْوسٌ, (M,) and ↓ يَبَاسٌ, (TA,) and ↓ أَيْبَسُ: (K:) or ↓ يَبَسٌ signifies dry from its origin, not having been known moist: (K:) but ↓ يَبْسٌ is applied to a thing dry after having been known to be moist: (TA:) and as to the path of Moses, [to which the former of the last two epithets is applied in the Kur. xx. 79,] it had never been known as a path either moist or dry, for God only showed it to them created such; but the epithet is also read with sukoon to the ب, because, though it had not been a path, it was a place wherein had been water and which had dried up: (K, TA:) the latter reading is that of El-Hasan El-Basree: and El-Aamash read the word with kesr to the ب: (TA:) Th [however] says, (S,) you say ↓ حَطَبٌ يَبْسٌ, dry fire-wood, as though it were so naturally: (S, Msb:) [and J says,] ↓ يَبَسٌ signifies a place dry after having been moist; and so in the instance in the Kur. mentioned above: (S:) [and Fei says,] it signifies a place that has had in it water which has gone away; or, as Az says, a path in which is no moisture: (Msb:) [and ISd says,] ↓ يَبْسٌ and ↓ يَبَس signify a place that is dry: and in like manner, applied to land (أَرْض), of which the water and pasturage have dried up: and the latter, so applied, (assumed tropical:) hard; (M;) as also يَابِسٌ (tropical:) applied to a stone: (A:) ↓ يَبيسٌ is [generally] applied to a plant, or herbage, as signifying dry, or dried up; (S, M, A, Msb, K;) as also [sometimes] يَابِسٌ; (M, K;) the former being of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure فَاعِلٌ: (Msb:) or it is so applied to herbs, or leguminous plants, of the sort termed أَحْرَار [that are eaten without being cooked, or that are slender and succulent, &c.], (As, K,) and of the sort termed ذُكُور [that are hard and thick, or thick and rough, &c.]; (As, TA;) and [so As, in the TA; and so in some copies of the K; but in the CK, or] those herbs and leguminous plants that become scattered when they dry up; (As, K;) as also ↓ يُبْسٌ and ↓ يَبْسٌ; (TA;) but not to what is dry of the حَلِىّ and صِلِّيَان and حَلَمَة. (As, TA.) ― -b2- [Hence,] المَفْلُوجُ اليَابِسُ الشِّقِّ (assumed tropical:) The palsied of whom the half is without sensation and without motion. (Mgh.) And رَجُلٌ يَابِسٌ مِنَ السُّكْرِ (AHn) app. meaning (assumed tropical:) A man as though he were dead and dried up in consequence of much intoxication. (M.) [And ياَبِسُ الطَّبِيعَةِ (assumed tropical:) Costive.] And سَكْرَانُ يَابِسٌ (assumed tropical:) Intoxicated so much as not to speak; as though the wine had dried him up by its heat. (M.) And ↓ أَتَانٌ يَبْسَةٌ (IAar, M) and ↓ يَبَسَةٌ (Th, M) (assumed tropical:) A she-ass dry and lean. (M.) And ↓ شَاةٌ يَبْسٌ and ↓ يَبَسٌ (AO, S, M, K) (assumed tropical:) A ewe, or she-goat, without milk: (AO, S, M, K:) or whose milk has stopped, and her udder become dry. (M.) And ↓ اِمْرَأَةٌ يَبَسَةٌ (assumed tropical:) A woman who has no milk: pl. يَبَسَاتٌ and أَيْبَاسٌ and [quasi-pl. n.] يَابِسٌ [like جَامِلٌ and بَاقِرٌ]. (TA, from the Moheet.) And ↓ عِرْقٌ يَبِيسٌ (assumed tropical:) [A dry duct], meaning, penis. (Lh, M.) And شَعَرٌ يَابِسٌ (tropical:) Hair upon which no effect is produced by moistening with water nor with oil; (A, TA *;) which is the worst sort thereof. (TA.) And ↓ يَبِيسُ المَآءِ (tropical:) Dry sweat: (M, A:) or [simply] sweat. (AA, S, K.) And رَجُلٌ يَابِسٌ and ↓ يَبِيسٌ (tropical:) A man having little good: (A:) and اِمْرْأَةٌ يَابِسَةٌ and ↓ يَبِيسٌ (A, TA) and ↓ يَبَسٌ (S, K, TA) (tropical:) a woman having little good: (A:) or in whom is no good: (K, TA:) or who does not cause one to obtain any good. (S.) And ↓ بَيْنَهُمَا ثَرًى أَيْبَسُ (tropical:) Between them two is disunion. (A, TA.)

أَيْبَسُ
أَيْبَسُ ذ [comp. and superl. of يَابِسٌ]. ― -b2- [Hence the saying,] أَيْبَسُ مِنَ الصَّخْرِ (tropical:) Harder than rock. (A.) -A2- See also يَابِسٌ, near the beginning and at the end. -A3- الأَيْبَسُ, as a subst., not an epithet, (AHeyth,) The part of the shin-bone, in the middle of the shank, which, when pressed, pains one, (AHeyth, K,) and when it is broken, the leg is lost: (AHeyth:) or الأَيْبَسَانِ signifies the parts of the two shanks upon which is no flesh: (S:) or the parts of the two shanks of a horse upon which the flesh is dry, or tough: (AO:) or the shank-bones (M, TA) of the fore leg and hind leg: (TA:) or what appears of these: (M, TA:) or the parts above the كَعْباَنِ and زَنْدَانِ [app. here meaning the two ankles and wrists]: (A:) pl. أَيَابِسُ: (S, K:) which is also applied to such parts as are like the hock, or hough, and the shank. (TA.) ― -b2- Also, the pl., Hard things upon which swords are tried. (K.)

أَرْضٌ مُوبِسَةٌ
أَرْضٌ مُوبِسَةٌ ذ [originally مُيْبِسَةٌ] Land of which the plants, or herbage, are drying up, or dried up. (A.)

رِيجٌ مِيبَاسٌ
رِيجٌ مِيبَاسٌ ذ [A very drying wind]. (TA, voce نَكْبَآءُ.)

##### Türkçe

**يَبِسَ**
1 **يَبِسَ** ذ, muzâri‘ı **يَيْبَسُ** (S, M, A, Msb, K) ve **يَابَسُ** (K) ve **يَيْبِسُ**, (S, M, Msb, K,) ki bu sonuncusu şâzdır, (S, M, K,) böylece **يَئِسَ** gibidir, (TA,) mastarı **يُبْسٌ** (S, M, Msb *) ve **يَبَسٌ** (M, Msb, * TA) ve **يَبْسٌ** (M) ve **يُبُوسَةٌ**, (K [fakat orada mastar olduğu söylenmemiştir; yalnızca **يَبَسٌ** kelimesinin açıklamasında zikredilmiştir; ve genel kaideye göre **يَبُسَ**’ın mastarı olurdu; bu da muhtemelen terk edilmiş bir şekildir,]) Kuru idi veya kuru oldu; yahut kurudu, yahut kupkuru oldu; nemli, rutubetli, sulu, ya da benzeri olduktan sonra: (A, Msb, K:) veya, [daha doğrusu,] kuru idi veya kuru oldu; yahut kurudu, yahut kupkuru oldu: ve ayrıca, [fakat belki mecazen,] katı idi veya katı oldu, sert, çetin, sağlam, basınca dirençli, yahut katı: [**رَطُبَ**’ın zıddı:] **يُبْسٌ**, **رُطُوبَةٌ**’nin zıddını ifade eder: (M:) **يُبُوسَةٌ**, zorunlu olarak şekil almada zorluk ve ayrılmada ve birleşmede zorluk gerektiren bir niteliktir: (KT:) ve ↓ **اِتَّبَسَ**, (S, M, K,) **اِفْتَعَلَ** vezninde, (S,) **ى**’nin **ت**’ye çevrilmesiyle, (M,) ve ayrıca [aslî şekli] **اِيتَبَسَ**, (TA [orada başına atıf **وَ** getirildiği için **اتَبَسَ** yazılmıştır]) muzâri‘ı [birincisinin] **يَتَّبِسُ** ve [ikincisinin] **يَاتَبِسُ**, (M,) **يَبِسَ** ile aynı mânâyı ifade eder: (M, K:) veya ↓ **يَبَّسَهُ**’nun şibh-meçhûlüdür [dolayısıyla “kurutuldu, kupkuru oldu; vb.” mânâsını ifade eder]; (İbn-Es-Sarrâc, S;) [aynı şekilde ↓ **تيبّس**, TA’da, madde **عكس**’ta geçer.] Şöyle dersin: **يَبِسَ النَّبَاتُ** [Bitki, yahut ot, kurudu; vb.] (S, K.) Ve **يَبِسَتِ الأَرْضُ**: Arazi suyunu ve nemini kaybetti; suyu ve nemi gitti. (M.) ― -b2- [Bundan dolayı, **يَبِسَتْ طَبِيعَتُهُ** (mecaz kabul edilerek:) Kabız oldu. Ve] **يَبِسَ مَا بَيْنَهُمَا** (mecaz:) [İkisinin arasında olan o dostluk kurudu; (2’ye bak; ayrıca **ثَرًى**’ya da bak;) yani,] birbirinden ayrıldılar, her biri ötekinden; her birini ötekine bağlayan dostluk bağı koptu; eş anlamlısı **تَقَاطَعَا**. (A, TA.) ― -b3- Bundan ayrıca, (M,) ↓ **اِيبَسْ**, (M’nin bir nüshasında böyle [ism-i fâili **يَابِسٌ**’un açıklamasına uygun olarak; ve A’nın bir nüshasında **ايْبَسْ** yazılmıştır,]) veya **أَيْبِسْ**, [**أَيْبَسَ**’dan,] **أَكْرِمْ** gibi, (K,) (mecaz:) Sus; yahut konuşmayı bırak: (M, A, K:) bir adama söylenir. (M.)

**يبّسهُ**
2 **يبّسهُ** ذ, (S, A, K;) mastarı **تَيْبِيسٌ**, (S,) Onu kuruttu; onu kuru yaptı; [&c.; 1’e bak;] (S, A, K;) ve ayrıca ↓ **أَيْبَسَهُ**. (M, A, K.) ― -b2- [Bundan şu söz,] **أُعِيذُكَ بِاللّٰهِ أَنْ تُيَبِّسَ رَحِمًا مَبْلُولَةً** (mecaz:) [Allah ile sana sığınırım ki tazelenmiş bir akrabalık bağını kurutmayasın]. (A, TA.) Ve **لَا تُوبِسِ الثَّرَى بَيْنِى وَبَيْنَكَ** (mecaz:) [Benimle senin arandaki taze ve canlı dostluğu kurutma; yani, beni ve seni birleştiren sağlam dostluk bağını koparma: **يَبِسَ مَا بَيْنَهُمَا**’ya bak; ayrıca **ثَرًى**’ya da bak]. (A, TA.)

**يابسهُ**
3 **يابسهُ** ذ (mecaz kabul edilerek:) Ona kuruluk ve sertlikle, yahut cimrilikle muamele etti; eş anlamlısı **قَاسَحَهُ**; (L, K, madde **قسح**;) yani **عامله باليبس والشدّه**. (TK, o maddede.) [**يَابِسٌ**’a bak.]

**ايبست الأَرْضُ**
4 **ايبست الأَرْضُ** ذ Arazi, bitkilerinin yahut otlarının, (A,) veya baklagil türü bitkilerinin, (Ya‘kūb, S, K,) kuruması, yahut kurumuş olması hâline geldi: (Ya‘kūb, S, A, K:) veya kuru bitkileri yahut otları bakımından bol oldu. (M.) ― -b2- **ايبست النَّاقَةُ** Dişi deve sütsüz oldu. (TA, **وَجَّبَتْ** maddesinde.) ― -b3- **ايبس القَوْمُ** Kavim arazide yolculuk etti: (K:) veya kuru arazide; (TA;) tıpkı **الأَرْضُ الجُرُزُ**’dan **أَجْرَزُوا** dediğin gibi. (S, TA.) ― -b4- **أَيْبِسْ**: 1’in son mânâsına bak. -A2- **ايبسهُ**: 2’ye bak, iki yerde.

5 **تَيَبَّسَ**: 1’e bak.

٨
8 **اِتَّبَسَ** ذ ve **اِيتَبَسَ**, muzâri‘ı **يَتَّبِسُ** ve **يَاتَبِسُ**: 1’e bak.

**يَبْسٌ**
**يَبْسٌ** ذ: 1’e bak: -A2- ve **يَابِسٌ**’a bak, baştan sona.

**يُبْسٌ**
**يُبْسٌ** ذ: 1’e bak: -A2- ve **يَابِسٌ**’a bak, iki yerde.

**يَبَسٌ**
**يَبَسٌ** ذ: 1’e bak: -A2- ve **يَابِسٌ**’a bak, baştan sona.

**يَبِسٌ**
**يَبِسٌ** ذ: **يَابِسٌ**’a bak.

**يَبَاسٌ**
**يَبَاسٌ** ذ: **يَابِسٌ**’a bak. -A2- **يَبَاسِ**, **قِطَامِ** gibi, [özel ad olarak,] avret yeri; eş anlamlısı **السَّوْءَةُ**: veya makat; eş anlamlısı **الفُنْدُورَةُ**; (K, TA [K’nin bir nüshasında **القُنْدُورَةُ**; CK’de **القِنْدَءْوَةُ**;]) yani **الاِسْتُ**: IAar rivayetine göre. (TA.)

**يَبُوسٌ**
**يَبُوسٌ** ذ: **يَابِسٌ**’a bak; ikincisi için, baştan sona.

**يَبِيسٌ**
**يَبِيسٌ** ذ: **يَابِسٌ**’a bak; ikincisi için, baştan sona.

**يَابِسٌ**
**يَابِسٌ** ذ Nemli, rutubetli, sulu, ya da benzeri olduktan sonra kuru, yahut kurumuş: (A, Msb, K:) veya, [daha doğrusu,] kuru, yahut kurumuş, yahut kurutulmuş: ve ayrıca, [fakat belki mecazen,] katı, sert, çetin, sağlam, basınca dirençli, yahut katı: [1’e bak:] (M:) çoğulu **يُبَّسٌ** (M) ve ↓ **يَبْسٌ**, ki bu sonuncusu **راكِبٌ**’in çoğulu olarak **رَكْبٌ** gibidir: (ISk, S, Msb:) ve ↓ **يُبْسٌ**, **يَبْسٌ**’un bir lehçe şeklidir: (A‘Obeyd, S:) veya **يَبْسٌ**, [daha doğrusu] **يَابِسٌ**’un şibh-çoğuludur; ↓ **يَبَسٌ** da böyledir: (M:) veya bu sonuncusu, şiir zaruretiyle **يَبْسٌ** yerine kullanılır: (TA:) ayrıca, (S, M,) ↓ **يَبْسٌ**, **يَابِسٌ** ile aynı mânâyı ifade eder, (S, M, Msb, K,) ve ayrıca ↓ **يَبَسٌ**, (M,) ve ↓ **يَبِسٌ**, (M, K,) ve ↓ **يَبِيسٌ**, (K,) ve ↓ **يَبْوسٌ**, (M,) ve ↓ **يَبَاسٌ**, (TA,) ve ↓ **أَيْبَسُ**: (K:) veya ↓ **يَبَسٌ**, aslından beri kuru olanı ifade eder; nemli olduğu bilinmemiş olanı: (K:) fakat ↓ **يَبْسٌ**, nemli olduğu bilindikten sonra kuru olan şeye uygulanır: (TA:) Musa’nın yolu hakkında ise, [son iki sıfattan birincisinin Kur’ân xx. 79’da uygulandığı,] ne nemli ne kuru bir yol olarak hiç bilinmemişti; çünkü Allah onu onlara, öyle yaratılmış olarak gösterdi; fakat sıfat, **ب**’ye sükûn ile de okunur; çünkü yol olmamış olsa da, içinde su bulunmuş ve kurumuş bir yerdi: (K, TA:) bu ikinci okuyuş, El-Hasan El-Basrî’nindir: ve El-A‘meş kelimeyi **ب**’ye kesre ile okudu: (TA:) Th [ancak] der ki, (S,) ↓ **حَطَبٌ يَبْسٌ**, kuru odun dersin; sanki tabiatı gereği öyleymiş gibi: (S, Msb:) [ve J der ki,] ↓ **يَبَسٌ**, nemli olduktan sonra kuru olan bir yeri ifade eder; ve yukarıda zikredilen Kur’ân örneğinde de böyledir: (S:) [ve Fei der ki,] içinde su bulunmuş da gitmiş olan bir yeri ifade eder; yahut Az’ın dediği gibi, içinde nem bulunmayan bir yolu: (Msb:) [ve ISd der ki,] ↓ **يَبْسٌ** ve ↓ **يَبَس**, kuru olan bir yeri ifade eder: ve aynı şekilde, suyu ve otlağı kurumuş araziye (**أَرْض**) uygulanır: ve ikincisi, böyle uygulanınca, (mecaz kabul edilerek:) sert: (M;) ayrıca **يَابِسٌ** (mecaz:) taşa uygulanır: (A:) ↓ **يَبيسٌ**, [genellikle] bitkiye yahut ota, kuru yahut kurumuş mânâsıyla uygulanır; (S, M, A, Msb, K;) ve ayrıca [bazen] **يَابِسٌ**; (M, K;) birincisi, **فَعِيلٌ** vezninde olup **فَاعِلٌ** vezni mânâsındadır: (Msb:) veya, **أَحْرَار** denilen türden otlara ve baklagil türü bitkilere [pişirilmeden yenilen, yahut ince ve sulu, vb.], (As, K,) ve **ذُكُور** denilen türden olanlara [sert ve kalın, yahut kalın ve kaba, vb.]; (As, TA;) ve [TA’da As böyle; ve K’nin bazı nüshalarında böyle; fakat CK’de, yahut] kuruduklarında dağılıp saçılan o otlara ve baklagil türü bitkilere; (As, K;) ve ayrıca ↓ **يُبْسٌ** ve ↓ **يَبْسٌ**; (TA;) fakat **حَلِىّ** ve **صِلِّيَان** ve **حَلَمَة**’nin kuru olanına uygulanmaz. (As, TA.) ― -b2- [Bundan,] **المَفْلُوجُ اليَابِسُ الشِّقِّ** (mecaz kabul edilerek:) Yarı tarafı hissiz ve hareketsiz olan felçli. (Mgh.) Ve **رَجُلٌ يَابِسٌ مِنَ السُّكْرِ** (AHn) görünüşe göre (mecaz kabul edilerek:) Çok sarhoşluktan dolayı sanki ölü ve kurumuş gibi olan adam demektir. (M.) [Ve **ياَبِسُ الطَّبِيعَةِ** (mecaz kabul edilerek:) Kabız.] Ve **سَكْرَانُ يَابِسٌ** (mecaz kabul edilerek:) Konuşmayacak kadar sarhoş; sanki şarap onu hararetiyle kurutmuş gibi. (M.) Ve ↓ **أَتَانٌ يَبْسَةٌ** (IAar, M) ve ↓ **يَبَسَةٌ** (Th, M) (mecaz kabul edilerek:) Kuru ve zayıf bir dişi eşek. (M.) Ve ↓ **شَاةٌ يَبْسٌ** ve ↓ **يَبَسٌ** (AO, S, M, K) (mecaz kabul edilerek:) Sütsüz koyun yahut keçi: (AO, S, M, K:) veya sütü kesilmiş ve memesi kurumuş olan. (M.) Ve ↓ **اِمْرَأَةٌ يَبَسَةٌ** (mecaz kabul edilerek:) Sütü olmayan kadın: çoğulu **يَبَسَاتٌ** ve **أَيْبَاسٌ** ve [şibh-çoğul isim] **يَابِسٌ** [**جَامِلٌ** ve **بَاقِرٌ** gibi]. (TA, Moheet’ten.) Ve ↓ **عِرْقٌ يَبِيسٌ** (mecaz kabul edilerek:) [Kuru bir kanal], yani penis. (Lh, M.) Ve **شَعَرٌ يَابِسٌ** (mecaz:) Su ile ne de yağ ile ıslatmanın tesir etmediği saç; (A, TA *;) ki bu, onun en kötü türüdür. (TA.) Ve ↓ **يَبِيسُ المَآءِ** (mecaz:) Kuru ter: (M, A:) veya [sadece] ter. (AA, S, K.) Ve **رَجُلٌ يَابِسٌ** ve ↓ **يَبِيسٌ** (mecaz:) Hayrı az olan adam: (A:) ve **اِمْرْأَةٌ يَابِسَةٌ** ve ↓ **يَبِيسٌ** (A, TA) ve ↓ **يَبَسٌ** (S, K, TA) (mecaz:) hayrı az olan kadın: (A:) veya kendisinde hayır olmayan: (K, TA:) veya bir kimseye herhangi bir hayır elde ettirmeyen. (S.) Ve ↓ **بَيْنَهُمَا ثَرًى أَيْبَسُ** (mecaz:) İkisinin arasında ayrılık vardır. (A, TA.)

**أَيْبَسُ**
**أَيْبَسُ** ذ [**يَابِسٌ**’un ism-i tafdîli]. ― -b2- [Bundan şu söz,] **أَيْبَسُ مِنَ الصَّخْرِ** (mecaz:) Kayadan daha sert. (A.) -A2- Ayrıca **يَابِسٌ**’a bak, başa yakın ve sona yakın. -A3- **الأَيْبَسُ**, sıfat değil isim olarak, (AHeyth,) incik kemiğinin, baldırın ortasındaki, basılınca acıtan kısmı, (AHeyth, K,) ve kırılınca bacağın kaybolduğu: (AHeyth:) veya **الأَيْبَسَانِ**, iki baldırın üzerinde et bulunmayan kısımlarını ifade eder: (S:) veya atın iki baldırının, etinin kuru yahut çetin olduğu kısımları: (AO:) veya ön bacak ve arka bacağın incik kemikleri (M, TA): (TA:) veya bunlardan görünen kısım: (M, TA:) veya **كَعْباَنِ** ve **زَنْدَانِ**’ın üstündeki kısımlar [burada görünüşe göre iki ayak bileği ve iki el bileği mânâsında]: (A:) çoğulu **أَيَابِسُ**: (S, K:) bu, ayrıca, aşık kemiği yahut incik gibi olan kısımlara da uygulanır. (TA.) ― -b2- Ayrıca, çoğulu: Kılıçların denendiği sert şeyler. (K.)

**أَرْضٌ مُوبِسَةٌ**
**أَرْضٌ مُوبِسَةٌ** ذ [aslında **مُيْبِسَةٌ**] Bitkileri yahut otları kuruyan yahut kurumuş olan arazi. (A.)

**رِيجٌ مِيبَاسٌ**
**رِيجٌ مِيبَاسٌ** ذ [Çok kurutucu bir rüzgâr]. (TA, **نَكْبَآءُ** maddesinde.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

يَبِسَ
يَبِسَ A [&
a.  يَأْبَسُ ] ( n. ac. يُبْس 3 ,  يَبَس 4 ), Dried; withered.

يَبَّسَ
يَبَّسَ II ,
a.  Dried; withered.

b.  Treated dryly.

أَيْبَسَ
أَيْبَسَ IV ,
a.  see II (a) .

b.  Was dry, arid.

c.  Walked over dry ground.

d.  Was silent.

اِيْتَبَسَ
اِيْتَبَسَ VIII ( t ),
a.  see I .

يَبْس
يَبْس 1 ,
a.  see 4 (a) &  21 .

c.  [ art. ], The dry land, terra firma.

يَبَس
يَبَس 4 ,
a.  Dryness, aridity, siccity; drought.

b.  see 21 .

c.  Barren, unproductive; worthless.

يَبِس
يَبِس 5 ,
a.  Dry; withered.

أَيْبَسُ
أَيْبَسُ 14 ,
a.  see 5 .

b.  Skinny.

c.  ( pl. أَيَاْبِسُ 37 ), Hard body on which swords are tried.

يَاْبِس
يَاْبِس 21 ,
a.  Dry, arid; withered.

يَاْبِسَة
يَاْبِسَة 21t ,
a.  fem. of يَاْبِس 21 .

b.  Terra firma.

يَبِيْس
يَبِيْس 25 ,
a.  see 21 . - ??? Withered plant.

يُبُوْسَة
يُبُوْسَة 27t ,
a.  see ??? يَبَس 4 ( a ).

b.  [ coll. ], Religious indifference, lukewarmness.

يَبَّسَ
N. Ac. يَبَّسَ II ,
a.  Desiccation.

أَلأَيْبَسَانِ
أَلأَيْبَسَانِ
a.  The shanks.

يَبِيْس المَآء
يَبِيْس المَآء
a.  Perspiration.

##### Türkçe

يَبِسَ
**يَبِسَ** A [&
a. **يَأْبَسُ** ] ( n. ac. **يُبْس** 3 , **يَبَس** 4 ), Kurudu; soldu.

يَبَّسَ
**يَبَّسَ** II ,
a. Kuruttu; soldurdu.

b. Kuru bir tarzda muamele etti.

أَيْبَسَ
**أَيْبَسَ** IV ,
a. II (a)’ya bak.

b. Kuru, çorak oldu.

c. Kuru yer üzerinde yürüdü.

d. Sustı.

اِيْتَبَسَ
**اِيْتَبَسَ** VIII ( t ),
a. I’e bak.

يَبْس
**يَبْس** 1 ,
a. 4 (a) ve **يَاْبِس** 21’e bak.

c. [ art. ], Kuru kara, sağlam toprak.

يَبَس
**يَبَس** 4 ,
a. Kuruluk, çoraklık, kuraklık; kıtlık.

b. 21’e bak.

c. Kısır, verimsiz; değersiz.

يَبِس
**يَبِس** 5 ,
a. Kuru; solmuş.

أَيْبَسُ
**أَيْبَسُ** 14 ,
a. 5’e bak.

b. Sıska.

c. ( pl. **أَيَاْبِسُ** 37 ), Kılıçların denendiği sert beden.

يَاْبِس
**يَاْبِس** 21 ,
a. Kuru, çorak; solmuş.

يَاْبِسَة
**يَاْبِسَة** 21t ,
a. **يَاْبِس** 21’in müennesi.

b. Sağlam toprak.

يَبِيْس
**يَبِيْس** 25 ,
a. 21’e bak. - ??? Solmuş bitki.

يُبُوْسَة
**يُبُوْسَة** 27t ,
a. ??? **يَبَس** 4 ( a )’ya bak.

b. [ coll. ], Dînî kayıtsızlık, ılık davranma.

يَبَّسَ
N. Ac. **يَبَّسَ** II ,
a. Kurutma.

أَلأَيْبَسَانِ
**أَلأَيْبَسَانِ**
a. Baldırlar.

يَبِيْس المَآء
**يَبِيْس المَآء**
a. Ter.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

يبس
يَبِسَ - يَيْبَسُ - يَابِس - يَابِسَة - يَابِسَات - يَبِسٌ
يَبِسَ - يَيْبَسُ + الكائن أوالشيء: يفقد ماءه ونداه ويصير صلباً قاسياً بعد أن كان طرياً ليناً
يَابِس: اسم فاعل صفة مشبهة من  " يَبِسَ - يَيْبَسُ ": الذي صار صلباً قاسياً بعد أن كان طرياً ليناً لفقده ماءه
يَابِسَة: مؤنث " يَابِس "
يَابِسَات: جمع " يَابِسَة "
يَبِسٌ: اسم فاعل مبالغة على وزن " فَعِل " من " يَبِسَ - يَيْبَسُ ": الذي صار صلباً قاسياً بشدة بعد أن كان طرياً ليناً لفقده ماءه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اليبوسة والصلابة والقساوة "، وهي:
جَبَلَ - يَجْبِلُ (جَبَلَ - يَجْبُلُ)، قَسَطَ - يَقْسِطُ، يَبِسَ - يَيْبَسُ، قَسَا - يَقْسُوْ، صَلُبَ - يَصْلُبُ (صَلِبَ - يَصْلَبُ)، هَاجَ - يَهِيْجُ
يابس - يابسات
يابس مقابل أخضر في النبات	﴿وقال الملك إني أرى سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وأخر يابسات ياأيها الملأ أفتوني في رؤياي إن كنتم للرؤيا تعبرون(43)﴾ يوسف ﴿يوسف أيها الصديق أفتنا في سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وأخر يابسات لعلي أرجع إلى الناس لعلهم يعلمون(46)﴾ يوسف
يابس مقابل رطب	﴿وعنده مفاتح الغيب لا يعلمها إلا هو ويعلم ما في البر والبحر وما تسقط من ورقة إلا يعلمها ولا حبة في ظلمات الأرض ولا رطب ولا يابس إلا في كتاب مبين (59)﴾ الأنعام
يَبِسٌ - يبسا
يبس مقابل طري رطب﴿ولقد أوحينا إلى موسى أن أسر بعبادي فاضرب لهم طريقا في البحر يبسا لا تخاف دركا ولا تخشى(77)﴾ طه
مختار الصحاح
● [يبس] ي ب س: يَبِسَ الشيء بالكسر يَبْساً و يَبِسَ ييبس بالكسر فيهما لغة وهو شاذ و اليَبْسُ ييبس بالكسر فيهما لغة وهو شاذ و اليَبْسُ بوزن الفلس اليَابِس يقال حطب يَبْسٌ قال بن السكيت هو جمع يَابِس كراكب ورَكْب وقال أبو عبيد اليُبْسُ بالضم لغة في اليَبْس و اليَبَسُ بفتحتين المكان يكون رطبا ثم ييبس ومنه قوله تعالى ﴿فاضرب لهم طريقا في البحر يَبَساً﴾ و اليَبِيسُ من النبات ما يبس منه تقول يَبِس يَيْبَس فهو يَبِيسٌ مثل سلِم فهو سليم و يَبَّس الشيء تَيْبِيسا فاتَّبَسَ أي جففه فجفَّ فهو مُتَّبِسٌ
الراغب
يبس
- يبس الشيء ييبس، واليبس: يابس النبات، وهو ما كان فيه رطوبة فذهبت، واليبس: المكان يكون فيه ماء فيذهب. قال تعالى: }فاضرب لهم طريقا في البحر يبسا{ [طه/77] والأيبسان (انظر: جنى الجنتين ص 24) : ما لا لحم عليه من الساقين إلى الكعبين.
ملخص اللسان
1.     اليُبْس، بالضم: نقيض الرطوبة، وهو مصدر قولك يَبِسَ الشيءُ  يَيْبِسُ ويَيْبَس، الأَول بالكسر نادر، يَبْساً ويُبْساً وهو يابِسٌ، والجمع  يُبَّس؛واليَبْسُ، بالفتح: اليابِسُ. يقال: حطب يَبْس ،هو جمع يابِس مثل راكِب ورَكْب؛واليَبْس واليَبَس اسمان للجميع.وشيء يَبُوسٌ: كَيابسٍ؛
2.     وتَيْبيسُ الشيء: تجفيفه، وقد يَبَّسْتُه فاتَّبَس،
3.     واتَّبَس  يَتَّبِس، أَبدلوا التاء من الياء، ويَأْتَبِس كله كيَبِس، وأَيْبَسْتُه.
4.     ومكان  يَبْسٌ ويَبيس: يابِسٌ كذلك. وأَرض يَبْس ويَبَسٌ، وقيل: أَرض يَبْسٌ قد يَبِس ماؤُها وكلؤها، ويَبَسَ: صُلبة شديدة. واليَبَس، بالتحريك: المكان  يكون رطباً ثم يَيْبَس؛ ومنه قوله تعالى: فاضرب لهم طريقاً في البحر  يَبَساً.
5.     ويقال لكل شيء كانت النُّدُوَّة والرُّطُوبة فيه خِلْقة: فهو يَيْبَس  فيه يُبْساً وما كان  فيه عَرَضاً قلت: جَّفّ.
6.     وطريق يَبَسٌ: لا نُدُوَّة فيه ولا بلل.
7.  واليَبَسُ من الكَلإِ: الكثير اليَابِسُ، وقد أَيْبَسَت الخُضْر وأَرض  مُوبِسَة. واليَبِيس من النبات: ما يَبِس منه.يقال: يَبِس، فهو يَبِيس، مثل سَلِمَ، فهو سَلِيمٌ.  وأَيْبَسَت الأَرض: يَبِس بقلها،
8.     إِيبَسْ يا رجل أَي اسكتْ. وسَكْرانُ يابِس: لا يتكلم من شدَّة السكر كأَن  الخمر أَسكتته بحرارتها.
لسان العرب
● - يبس: اليُبْس، بالضم: نقيض الرطوبة، وهو مصدر قولك يَبِسَ الشيءُ  يَيْبِسُ ويَيْبَس، الأَول بالكسر نادر، يَبْساً ويُبْساً وهو يابِسٌ، والجمع  يُبَّس؛ قال:  أَوْرَدَها سَعْدٌ عَلَيَّ مُخْمِسا،  بِئْراً عَضُوضاً وشِناناً يُبَّسا  واليَبْسُ، بالفتح: اليابِسُ. يقال: حطب يَبْس؛ قال ثعلب: كأَنه خِلْفة؛  قال علقمة:  تُخَشْخِشُ أَبْدانُ الحَديدِ عَلَيهمُ،  كما خَشْخَشَتْ يَبْسَ الحَصادِ جَنُوبُ  وقال ابن السكيت: هو جمع يابِس مثل راكِب ورَكْب؛ قال ابن سيده:  واليَبْس واليَبَس اسمان للجميع.  وتَيْبيسُ الشيء: تجفيفه، وقد يَبَّسْتُه فاتَّبَس، وهو افْتَعَل  فأُدغم، وهو مُتَّبِس؛ عن ابن السراج. وشيء يَبُوسٌ: كَيابسٍ؛ قال عبيد بن  الأَبرص:  أَمَّا إِذا اسْتَقْبَلْتَها، فكأَنَّها  ذَبُلَتْ منَ الهِنْديِّ غَيْر يَبُوسِ  أَراد عَصاً ذَبُلَتْ أَو قَناة ذَبُلَتْ فحذف الموصوف. واتَّبَس  يَتَّبِس، أَبدلوا التاء من الياء، ويَأْتَبِس كله كيَبِس، وأَيْبَسْتُه. ومكان  يَبْسٌ ويَبيس: يابِسٌ كذلك. وأَرض يَبْس ويَبَسٌ، وقيل: أَرض يَبْسٌ قد  يَبِس ماؤُها وكلؤها، ويَبَسَ: صُلبة شديدة. واليَبَس، بالتحريك: المكان  يكون رطباً ثم يَيْبَس؛ ومنه قوله تعالى: فاضرب لهم طريقاً في البحر  يَبَساً. ويقال أَيضاً: امرأَة يَبَسٌ لا تُنيلُ خَيراً؛ قال الراجز:  إِلى عَجُوزٍ شَنَّةِ الوجه يَبَس  ويقال لكل شيء كانت النُّدُوَّة والرُّطُوبة فيه خِلْقة: فهو يَيْبَس  فيه يُبْساً  (* قوله «فهو ييبس فيه يبساً» كذا بالأصل مضبوطاً.)، وما كان  فيه عَرَضاً قلت: جَّفّ. وطريق يَبَسٌ: لا نُدُوَّة فيه ولا بلل.  واليَبَسُ من الكَلإِ: الكثير اليَابِسُ، وقد أَيْبَسَت الخُضْر وأَرض  مُوبِسَة. الأَصمعي: يقال لما يَبِسَ من أَحرار البقول وذكورها اليَبِيسُ  والجَفِيفُ والقَفِيفُ، وأَما يَبِيسُ البُهْمَى، فهو العرقوب  (* قوله  «العرقوب» كذا بالأصل.) والصُّفارُ. قال أَبو منصور: ولا يقال لما يَبِس من  الحَلِيِّ والصِّلِّيَان والحَلَمَة يَبيسٌ، وإِنما اليَبِيسُ ما يَبِس  من العُشْب والبُقول التي تتناثر إِذا يَبِسَت، وهو اليُبْس واليَبيسُ  أَيضاً  (* قوله «واليبيس أَيضاً» كذا بالأصل ولعله واليبس بفتح الياء وسكون  الباء.)؛ ومنه قول ذي الرمة:  ولمْ يَبْقَ بالخَلْصاءِ ممَّا عَنَتْ به  مِنَ الرُّطْبِ، إِلا يُبْسُها وهَجِيرُها  ويروى يَبْسها، بالفتح، وهما لغتان. واليَبِيس من النبات: ما يَبِس منه.  يقال: يَبِس، فهو يَبِيس، مثل سَلِمَ، فهو سَلِيمٌ.  وأَيْبَسَت الأَرض: يَبِس بقلها، وأَيْبَسَ القومُ أَيضاً كما يقال  أَجْرَزُوا من الأَرض الجُرْزِ. ويقال للحطب: يَبْسٌ، وللأَرض إِذا يَبِسَت:  يَبْسٌ. ابن الأَعرابي: يَبَاسِ، هي السَّوْأَة والفُندُورة. والشَّعَرُ  اليابِس: أَرْدَؤُه ولا يرى فيه سَحْجٌ ولا دُهْن ووجه يابِسٌ: قليل  الخير. وشاة يَبَسٌ ويَبْس: انقطع لبنها فيَبِسَ ضَرْعها ولم يكن فيها لبن.  وأَتان يَبْسة ويَبَسَة، يابسة ضامرة؛ السكون عن ابن الأَعرابي، والفتح عن  ثعلب، وكلأ يابس، وقد استعمل في الحيوان. حكى اللحياني أَن نساء العرب  يَقُلْن في الأُخَذ: أَخَّذْتُه بالدَّرْدَبيس تَدِر العِرق اليَبِيس.  قال: تعني الذَّكر. ويَبِسَت الأَرض: ذهب ماؤُها ونَدَاها. وأَيْبَسَت: كثر  يَبيسُها. والأَيْبَسانِ: عَظْمَا الوَظِيفَيْن من اليد والرجل، وقيل: ما  ظهر منهما وذلك لِيُبْسِهما. والأَيابِسُ: ما كان مثل عُرْقوب وساقٍ.  والأَيْبَسان: ما لا لحم عليه من الساقَيْن. قال أَبو عبيدة: في ساق الفرس  أَيْبَسان وهما ما يَبِس علنيه اللحم من السَّاقَين؛ وقال الراعي:  فقلت له: أَلْصِقْ بأَيْبَس سَاقِها،  فإِن تَجَْبُر العُرْقُوبَ لا تَجْبُر النَّسَا  قال أَبو الهيثم: الأَيْبَس هو العظم الذي يقال له الظُّنْبُوب الذي  إِذا غَمَزْته في وسط ساقك آلمَك، وإِذا كُسِر فقد ذهبت الساق، قال: وهو اسم  ليس بنعت، والجمع الأَيابِس. ويَبِيسُ الماء: العَرَق، وقيل: العَرَق  إِذا جَفَّ؛ قال بشر بن أَبي خازم يصف خيلاً:  تَراها من يَبِيسِ الماء شُهْباً،  مُخالِطُ دِرَّةٍ منها غِرارُ  الغِرار: انقطاع الدِّرَّة؛ يقول: تُعْطِي أَحياناً وتمنع أَحياناً،  وإِنما قال شَهْباً لأَن العَرَق يجف عليها فتَبْيَضُّ. ويقال للرجل:  إِيبَسْ يا رجل أَي اسكتْ. وسَكْرانُ يابِس: لا يتكلم من شدَّة السكر كأَن  الخمر أَسكتته بحرارتها. وحكى أَبو حنيفة: رجل يابِس من السُّكْر، قال ابن  سيده: وعندي أَنه سَكِر جدّاً حتى كأَنه مات فَجفّ.
مقاييس اللغة:
(يبس) الياء والباء والسين: أصلٌ صحيح يدلُّ على جفاف. يقال: يَبِس الشّيءُ يَيْبَس ويَيْبِس. واليَبْس: يابس النَّبت. قال ابن السِّكِّيت: هو جمع يابس. واليَبَس بفتح الباء: المكان يفارقه الماء فيَيْبَس. ويقال يَبِسَتِ الأرضُ: ذَهَبَ ماؤها ونَداها؛ وأيْبَسَتْ: كَثُر يَبْسها. وقال الشَّيبانيّ: امرأة يَبَسٌ، إذا لم تَنَلْ خيراً. قال:
* إلى عجوزٍ شَنّة الوجهِ يَبَسْ([3]) *
ويَبِيس الماء: العَرَقُ إذا يَبِس. والأيْبَسانِ: ما لا لحمَ عليه من السَّاق والكَعْب.
القاموس المحيط:
يَبِسَ، بالكسر، يَيْبَسُ، بالفتح، ويابَسُ، ويَيْبِسُ كيَضْرِبُ شاذٌّ، فهو يابِسٌ ويَبِسٌ ويَبيسٌ ويَبْسٌ كان رَطْباً فَجَفَّ، كاتَّبَسَ. وما أصلُهُ اليُبوسَةُ ولم يُعْهَدْ رَطْباً، فَيَبَسٌ، بالتحريكِ. وأما طريقُ مُوسَى في البحرِ، فإنه لم يُعْهَدُ قَطُّ طريقاً لا رَطْباً ولا يابساً، إنما أظْهَرَهُ اللّهُ تعالى لَهُمْ حينئذٍ مَخْلُوقاً على ذلك، وتُسَكَّنُ الباء أيضاً، ذَهاباً إلى أنه وإن لم يكنْ طريقاً، فإنه مَوْضِعٌ كان فيه ماءٌ، فَيَبِسَ. وامرأةٌ يَبَسٌ، محركةً لا خيرَ فيها. وشاةٌ يَبَسٌ بِلا لَبَنٍ، وتُسَكَّنُ، والأَيْبَسُ اليابِسُ، وظُنْبوبٌ في السَّاقِ إذا غَمَزْتَهُ، آلَمَكَ. والأيابِسُ الجمعُ، وما تُجَرَّبُ عليه السُّيوفُ وهي صُلْبَةٌ. ويَبِيسُ الماءِ العَرَقُ، من البُقُولِ اليابِسَةُ من أحْرارِها، أو ما يَبِسَ من العُشْبِ والبُقُولِ التي تَتَناثَرُ إذا يَبِسَتْ، أو عامٌّ في كُلِّ نَبَاتٍ يابِسٍ، يَبِسَ فهوَ يَبِيسٌ، كسَلِمَ فهو سَليمٌ. وكقَطَامِ السَّوْءةُ، أو الفُنْدُورَةُ. ويَبوسُ، بالضم كصَبورٍ ع بأرضِ شَنُوءةَ. واليابِسُ سَيْفُ حَكيم بنِ العَبْدِيِّ. وجَزِيرةٌ يابِسَةٌ في بَحْرِ الرُّومِ، ثَلاثُونَ مِيلاً في عِشْرِينَ، وبها بَلْدَةٌ حَسَنَةٌ. وأيْبِسْ، كأكْرِمْ، أي اسْكُتْ. وأيْبَسَتِ الأرضُ يَبِسَ بَقْلُهَا، الشيءَ جَفَّفَهُ، كَيَبَّسَهُ، القومُ صارُوا في الأرضِ.
يَسَّ يَيِسُّ يَسّاً سارَ.
تاج العروس:
ي - ب - س
يَبِسَ بِالكَسْرِ بَيْبَسُ بالفَتْحِ أَي من حَدِّ عَلِمَ ويَابَسُ بقَلْبِ اليَاءِ أَلِفاً ويَيْبِسُ كيَضْرِبُ أَي بالكَسْرِ فيهما وهذا شاذٌّ فهو كيَئِسَ يَيْئِسُ الَّذِي تَقَدَّم في الشُّذُوذِ صَرَّحَ به الجَوْهَرِيّ وغيرُه من أَئمّة الصَّرْفِ يَبْساً بالفَتْح ويُبْساً بالضّمّ فهو يَابِسٌ ويَبِسٌ ككَتِفٍ ويَبِيسٌ كأَمِيرٍ ويَبْسٌ بفتحٍ فسُكُون : كانَ رَطْباً فجَفَّ كاتَّبَسَ على افْتَعَل فأُدْغِمَ قال ابنُ السَّرَّاج : هو مُطَاوِع يَبَّسْتُه فاتَّبَسَ وهو مُتَّبِسٌ . وقِيلَ : ما أَصْلُه اليُبُوسَةُ ولَمْ يُعْهَدْ رَطْباً قطُّ فيَبَسٌ بالتَّحْرِيكِ يُقَال : هذا شَيْءٌ يَبَسٌ فإِنْ كان عُهِدَ رَطْباً ثمّ يَبِسَ فيَبْسٌ بالسُّكُون يُقَال : هذا حَطَبٌ يَبْسٌ قال ثَعْلَبٌ : كأَنّه خُلِقَ يَبْساً ومَوْضِعٌ يَبْسٌ أَي كانَا رَطْبَيْنِ ثمّ يَبِسَا هكذا تَقُولُه العربُ . وأما طَرِيقُ مُوسَى عليه السَّلام الَّذِي ضَرَبَه اللهُ له ولأِصْحَابِه في البَحْرِ فإِنَّه لم يُعْهَد قَطُّ طَرِيقاً لا رَطْباً ولا يَابِساً إِنَّمَا أَظْهَرَه الله تعالَى لَهُمْ حينَئِذٍ مَخْلُوقاً عَلَى ذلِكَ لِتَعْظِيمِ الآيَةِ وإِيضاحِهَا وتُسْكَّنُ الباءُ أَيْضاً في قِرَاءَةِ الحَسَن البَصْرِيّ ذَهَاباً إِلَى أَنّه وإِنْ لَمْ يَكُنْ طَرِيقاً فإِنَّه مَوْضِعٌ قد كانَ فيهِ ماءٌ فيَبِسَ . وقَرَأَ الأَعْمَشُ : يَبِساً بكَسْرِ الباءِ . ويُقَالُ : اليَبْسُ في قَوْلِ عَلْقَمَةَ :
تَخَشْخَشَ أَبْدَانُ الحَدِيدِ عَلَيْهمُ ... كمَا خَشْخَشَتْ يَبْسَ الحَصَادِ جَنُوبُ جَمْعُ يَابِسٍ كرَاكِبٍ ورَكْبٍ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ عن ابنِ السِّكِّيت وحَرَّكَ العَجّاجُ الباءَ للضّرُورَةِ في قَوْلِه :
" تَسْمَعُُ لِلْحَلْيِ إِذَا ما وَسْوَسَا
" والْتَجَّ في أَجْيَادِهَا وأَجْرَسَا
" زَفْزَفَةَ الرِّيحِ الحَصَادَ اليَبَسَا وامْرَأَةٌ يَبَسٌ مُحَرَّكَةً : لا خَيْرَ فِيهَا وهو مَجازٌ وكَذلك امْرَأَةٌ يَابِسَةٌ ويَبِيسٌ كما نَقَلَه الزَّمَخْشَرِيُّ ونَصّ الصّحاح : لا تُنِيلُ خَيْراً وأَنْشَدَ لِلرّاجِزِ :
" إِلى عَجُوزٍ شَنَّةِ الرَّأْسِ يَبَسْ . ويُقَالُ أَيضاً : شَاةٌ يَبَسٌ : بِلا لَبَنٍ أَي انْقَطَع لبَنُهَا فيَبِسَ ضَرْعُهَا وتُسَكَّنُ عن ابن الأَعْرَابِيّ والفَتْحُ عن ثَعْلَبٍ حكاهما أبو عُبَيْدَة . وفي المُحِيط : اليَبَسَة : التي لا لَبَنَ لهَا من الشّاءِ والجَمْع اليَبَسَاتُ واليِبَاسُ والأَيْبَاسُ . والأَيْبَسُ : اليَابِسُ . ومن المَجَازِ : الأَيْبَسُ : ظُنْبوبٌ في وَسَطِ السّاقِ الَّذِي إِذَا غَمَزْتَه آلَمَكَ وإِذا كُسِرَ فقد ذَهَبَ السّاقُ قاله أبو الهَيْثَمِ قالَ : وهو اسمٌ ليْسَ بنَعْتٍ وكذلِكَ قِيلَ : الأَيَابِسُ : الجَمْعُ . وقيل : الأَيْبَسَانِ : عَظْمَا الوَظِيفَيْنِ من اليَدِ والرِّجْلِ وقيل : ما ظَهَر منهما ؛ وذلِك لِيُبْسِهِمَا . والأَيَابِسُ : ما كَانَ مثل عُرْقُوبٍ وسَاقٍ ؛ وفي الصّحَاح : الأَيْبَسَانِ : ما لا لَحْمَ عَلَيْهِ من السّاقَيْنِ وقال أَبو عُبَيْدَة : في ساقِ الفَرَسِ أَيْبَسانِ وهُمَا ما يَبِسَ عليه اللَّحْمُ من السَّاقَيْنِ وقال الرّاعِي :
فقُلْتُ له أَلْصِقْ بأَيْبَس سَاقِهَا ... فإِنْ تَجْبُرِ العُرْقُوبَ لا تَجْبُرِ النَّسَا والأَيَابِسُ : مَا تُجَرَّبُ عليهِ السُّيُوفُ وهي صُلْبَةٌ . وعن أَبي عَمْرٍو : يَبِيسُ الماءِ كأَمِيرٍ : العَرَقُ وهو مَجَاز وقيل : العَرَقُ إِذَا جَفَّ قال بِشْرُ بنُ أَبي خازِم يَصِفُ الخَيْلَ :
تَرَاهَا مِن يَبِيسِ الماءِ شُهْباً ... مُخَالِطَ دِرَّةٍ مِنْهَا غِرَار
الغِرَارُ : انقِطَاعُ الدِّرَّةِ يقول : تُعْطِى أَحْيَاناً وتَمْنَع أَحْيَاناً وإِنَّمَا قالَ شُهْباً ؛ لأَنّ العَرَق يَجِفُّ عَلَيْهَا فيَبْيَضُّ كذا في الصّحاح . واليَبِيسُ مِنَ البُقُولِ : اليَابِسَةُ من أَحْرَارِهَا وذُكُورِهَا كالجَفِيف والقَفِيفِ قاله الأَصْمَعِيُّ قال : وأَمّا يَبِيسُ البُهْمَي فهو العُرْقُوبُ والصُّفَارُ . أَو لا يُقَالُ لِمَا يَبِسَ من الحَلِيّ والصِّلِّيَانِ والحَلَمَةِ يَبِيسٌ وإِنّمَا اليَبِيسُ : مَا يَبِسَ من العُشْبِ والبُقُولِ التي تَتَناثَرُ إِذَا يَبِسَتْ كاليُبْسِ قاله الجَوْهَرِيّ وأَنشَد قولَ ذِي الرُّمّةِ :
ولَمْ يَبْقَ بالخَلْصَاءِ مِمّا عَنَتْ بهِ ... من الرُّطْبِ إلاّ يُبْسُهَا وهَجِيرُهَا ويُرْوَى يَبْسُهَا بالفَتْح وهُمَا لُغَتَان أَو هو عامٌّ في كُلِّ نَبَاتٍ يَابِسٍ يقال : يَبِسَ فهو يَبِيسٌ كسَلِمَ فهو سَلِيٌم كذا في الصّحَاح . وعن ابنِ الأَعْرَابِيّ يَبَاسِ كقَطَامِ هي : السَّوْأَةُ أَو الفُنْدُورَةُ أَي الإسْتُ . ويَبُوسُ بالضّمِّ كصّبُور هكذا في النُّسَخ ولَعَلّ قولَه كصَبُورٍ غَلَطٌ والصّوَاب في ضَبْطِه الضَّمُّ كما قَيّدَه الصّاغَانِيُّ أَو سَقَطَ من بَيْنِهما واو العَطْفِ ففيه الوّجْهِان : الضَّمُّ والفَتْح وعلَى الأَخِير اقتصَرَ ياقوت أو المُرَاد من قَوْل المُصَنِّف من الضّم مَبْنِياً على الضَّمّ وأَمّا ما ضَبَطَه الصّاغَانِيُّ بضَمِّ الياءِ غَلَطاً فهو يَفْعُل من بَأَسَ بُؤْساً بمعنى الشِّدّةِ : ع من أَرْضِ شَنُوءَةَ بوَادِي التَّيْمِ قالَ عبدُ الله بن سَلِيمَةَ الغَامِدِيُّ :
لِمَنْ الدِّيَارُ بِتَوْلَعٍ فيَبُوسِ ... فبَيَاضِ رَيْطَةَ غَيْرَ ذَاتِ أَنِيسِ و : اليابِسُ : سَيْفُ حَكِيم بنِ جَبَلَةَ العَبْدِيّ وفيه يَقُولُ يومَ الجَمَلِ وكانَ معَ عليِّ رَضِي الله تعالى عنه :
أَضْرِبْهُمُ باليَابِس ... ضَرْبَ غُلامٍ عابِس
مِن الْحَيَاةِ آيِس ... في الغُرُفَاتِ ناعِس وجَزِيرَةُ يَابِسَةَ في بَحْرِ الرُّومِ وقال الحَافظ : يابِسَةُ : جَزِيرَةٌ من جَزائرِ الأَنْدَلُسِ . قلتُ : في طريق من يَبْلُغُ من دَانِيَةَ يُرِيدُ مَيُورْقَةَ فيَلْقاها قبلَها ثَلاثُونَ مِيلاً في عِشْرِينَ مِيلاً . وبِهَا بَلْدَةٌ حَسَنَةٌ كثيرَةُ الزَّبِيبِ وفيها تُنْشَأُ المَرَاكِبُ لِجَوْدَةِ خَشَبِهَا وإِليهَا نُسِب أَبو عَلِيٍّ إِدْرِيسُ بن اليَمَانِ اليابِسِيّ الشاعرُ المُفْلِق في حُدُودِ الأَرْبَعِين وأَرْبَعِمِائَةٍ كانَ بالأنْدَلُس . ومن المَجَاز : أَيْبِسْ يا رَجُلُ كأَكْرِمْ أَي اسْكُتْ . وأَيْبَسَتِ الأَرْضُ : يَبِسَ بَقْلُهَا فهي مُوبِسَةٌ نقله الجَوْهَرِيّ عن يَعْقُوب . وأَيْبَسَ الشَّيْءَ : جَفَّفَه كيَبَّسَهُ فايْتَبَس الأخِيرُ عن ابنِ السَّرّاجِ وشاهِدُ الأَوّل في قَولِ جَرِير :
فلا تُوبِسُوا بَيْنِي وبَيْنَكُمُ الثَّرَى ... فإِنّ الَّذِي بينِي وبَيْنَكُمُ مُثْرِى وهو مَجَاز كما صَرَّح به الزَّمَخْشَرِيّ . وأَيْبَسَ القَوْمُ : صَارُوا وفي بعض النُّسَخ سارُوا في الأَرْضِ اليَابِسَة كما يُقَال : أَجْرَزُوا : إذا سَارُوا في الأَرْضِ الجُرُزِ كما في الصّحاحِ . وممّا يُسْتَدْرَك عليه : شَيْءٌ يَبُوسٌ كصَبُورٍ : أَي يَابِسٌ قال عَبِيدُ بنُ الأَبْرَصِ :
أَمّا إِذا اسْتَقْبَلْتَهَا فكَأَنَّهَا ... ذَبُلَتْ مِنَ الهِنْدِيّ غَيْرَ يَبُوسِ أَرادَ قَنَاة ذَبُلَت فحَذَفَ المَوْصُوف . وكذلِك شَيْءٌ يَبَاسٌ أَي يَابِسٌ ومنه قَوْلُهُم : أَرَطْبٌ أَمْ يَبَاسٌ في قِصَّةٍ تَقَدّم ذِكْرها . وجَمْع اليابِس يُبَّس قال :
أَوْرَدَهَا سَعْدٌ عليَّ مُخْمِسَا ... بِئراً عَضُوضاً وشِنَاناً يُبَّسَا
وأْتَبَسَ يَأْتَبِسُ كيَبِسَ واتَّبَس . ويقال : أَرْضٌ يَبْسٌ بالفتح : يَبِسَ مَاؤُهَا وكَلَؤُهَا ويَبَسٌ بالتَّحْرِيك : صُلْبَةٌ شَدِيدة . وطَرِيقٌ يَبَسٌ : لا نُدُوَّةَ فيه ولا بَلَل ومنه : إِنّ السَّفِينَةَ لا تَجْرِي على اليَبَسِ . والشَّعرُ اليَابِسُ : أَرْدَؤُهِ لا يُؤَثِّر فيه دُهْنٌ ولا مَاءٌ هو مَجَاز . ووَجْهٌ يَابِسٌ : قَلِيلُ الخَيْرِ وهو مَجاز . وأَتَانٌ يَبْسَةٌ ويَبَسَةٌ : يَابِسَةٌ ضَامِرَة . وكَلأٌ يَابِسٌ . ويَبِسَ ما بَيْنَهما : تَقَاطَعَا وهو مَجازٌ ومنه قَولُهُم : لا تُوبِسِ الثَّرَى بَيْنِي وبَيْنَكَ . وأُعِيذُكَ باللهِ أَن تُيَبِّسَ رَحِماً مَبْلُولَةً . وبَيْنَهما ثَدْيٌ أَيْبَسُ أَي تَقَاطُعٌ . والعِرْق اليَبِيسُ : الذَّكَرُ حكاه اللِّحْيَانِيّ . ويَبِسَتْ الأَرْضُ : ذَهَب ماؤُهَا ونَدَاهَا . وأَيْبَسَتْ : كَثُرَ يَبَسُهَا . وحَجَرٌ يَابِسٌ أَي صُلْبٌ . ورَجُل يَابِسٌ ويَبِيسٌ : قَليلُ الخَيْرِ وهو مَجاز . ويقال : سَكْرانُ يَابِسٌ : لا يَتَكَلّم من شِدّةِ السُّكْر ؛ كأَنَّ الخَمْرَ أَسْكَتَتْه لحَرارَتِهَا وحَكَى أَبو حنيفَة رَحِمَه الله : رجُلٌ يَابِسٌ من السُّكْر . قال ابنُ سِيدَه : وعندي أَنَّهُ سَكِرَ جِدّاً حتَّى كأَنَّه ماتَ فجَفَّ . وأَبُو مُحَمّدٍ عبدُ اللهِ بنُ عَبْدِ الرّحمن العُثْمَانيّ الإِسْكِنَدرَانِيّ يُعْرَفُ بابن أَبِي اليَابِس : مُحَدِّثٌ مشهورٌ . ووَادِي اليَابِس : مَوضعٌ قيل إن منه يَخْرُج السُّفْيَانِي في آخِرِ الزَّمَانِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
