# يبس — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D8%A8%D8%B3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [يبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: يبس

باب السين والباء و و ا ي ء معهما
و س ب، س ب ي، س ي ب، ب ي س، ي ب س، س ب أ، س أ ب، ب س أ، أ س ب، ب أ س، أ ب س مستعملات
وسب:
الوَسْبُ من الغنم: ما كثرُ صُوفُه، ومن الأَرْض: ما كثر عُشيه، أو يَبِيسُه، وقد أوسبت.
سبي:
السَّبنيُ: معروف. تسابَى القوم: سَبَى بعضُهم بعضاً وهؤلاءِ سَبْيٌ كثير. وقد سبيتهم سَبْياً وسِباءً.
وسبتِ الجاريةُ قلبَ الفتى تَسْبِيهِ، أي: ذهبتُ به.
والسّابِياء. كالحِوَلاء من النّاقة، فيها الولد.
وإذا كَثُرَ نَسلُ الغَنَم سُمِّيتِ السّابِياءَ ويقعُ اسمُ السّابياءِ على المالِ الكَثير، والعَدَدِ الكَثير، وتقول: يَرُوح وعليه سابياءُ من ماله قال:
الم تَرَ أنّ بَنِي السّـابِـياء		إذا قارعوا نَهْنَهُوا الجُهّلا
واسابيّ الدِّماء: طرائقُها. الواحدة: إسْبِيّة.
وبنو السّابياء: قومٌ في بني فزارة، ويُقالُ لهم: بنو العُشَراء.
سيب:
السَّيْب: المعروف والعطاء، قال:
بسطتُ لهم سَيْبي بَكفِّ مُشـيعةٍ		تَجودُ إذا ما خادع النَّفس جودُها
والسِّيبُ: مَجْرى الماء، وكمعه: سُيُوب، وقد ساب الماءُ يَسِيبُ، إذا جرى.
والحيّةُ تسيبُ وتَنْسابُ، إذا مرّتْ مُسْتَمِرّة.
وسَيَّبْت الدّابّة أو الشّيء: تركْتَهُ يسيب حيث شاء.
والسّائبة: العبد، يُعْتَقُ ثمّ يُجْعَلُ سائبةً لله لا يكون ولاؤه لمن يتعتقه، ويضعُ مالَه حيث شاء بعدَ موته.
والسُّيوفُ: الرِّكاز والسَّيابُ والسُّيّابَ، يخفَفُ ويشدّد: البَلَح. وسايَبَتِ النّخلة ثمرتها قبلَ أن تُدْرِك، أي: ألفتها.
والبعيرُ إذا نُتِجَ سنتين، وأَدْرَكَ نِتاجَ نِتاجِهِ يَرْعَى حيث شاء، لا يُرْكَب ولا يُسْتَعمل.
بيس:
بَيْسانُ: مَوْضعٌ.
يبس:
اليُبْس: نقيضُ الرُّطوبة واللّين يَبِسَ يَيْبَسُ يَبْسأ، يقال هذا لكلّ شيء كانت له النُّدُوّةُ والرُّطوبةُ خِلْقَةًُ. ويُقال لما كان ذلك فيه عَرَضاً: جفّ.
وطريقٌ يَبَسٌ: لا نُدُوّةَ فيه، قال جلّ وعزّ: "فاضْرِبْ لهم في البَحْرِ طَريقاً يَبَساً".
واليَبِيسُ: الكَلأَ الكثيرُ اليابس. وأَيبَسَتِ الأرض والخُضْر: صارت يَبَساً ويَبساً.
وأرضٌ مُوبِسة: أَيْبَسَها اللهُ.
والشَّعَر اليابسُ: أردؤه، ولا يُرىَ فيه سَحجٌ ولا دهْنٌ.
ويدٌ يابسةٌ: جاسيةٌ من غير يُبْس، كَنَع عرض لها قيبَّسَها.
ووَجْهٌ يابسٌ: قليلُ الخَيْر.
وايِبَسْ يا رَجُلُ، أي اسْكُتْ.
والأَيابِسُ: ما كان مثلَ عُرْقُوبٍ وساقٍ والأَيْبَسانِ: عَظْما الوظيف في اليد والرجل.
سبأ:
سَبَأ: اسم رجُلٍ يجمعُ عامّةَ قبائلِ اليمَنَ، وهو اسم بلدة أيضاً سَكَنَتْها مَلِكَتُهُمْ بلقيس.
وسبَأْت الخَمْرَ، أي اشتريتها واسْمُها: السَّبِيئةُ، ومَصْدرُها: السِّباء، قال لبيد:
أُغْلي السِّباءَ بكُلِّ أَدْكَنَ عاتـقٍ		أو جَوْنةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها
والاشتراء: الاسْتِباءُ لنفسك.
وسَبَأَتْهُ النّار: مَحَشَنْتُه فأحرقتْ شيئاً من أعاليه وسَبَأَتْهُ السِّياطُ: لَذَعَتْه.
وسَبَأَ على يمينٍ كاذبه، أي: مرّ عليها غَيْرَ مُكْتَرِثٍ.
سأب:
السًّأْبُ: زِقٌّ أو وعاءٌ من أَدَمٍ للشّراب، وجمعه: سوائب، قال:
إذا ذُقتَ فاها قلتَ عِلقٌ مِدَمَّس		أريد به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
وسأبته سَأْباً، أي: خَنَقتَهُ شديداً.
بسأ:
بَسَأَ بهذا الأمر: مَرَنَ عليه واستمرّ فلم يكترثْ لقُبْحه، وما قيل له فيه، وكذلك إذا كان عَمَلاً أو أمراً وطّن نَفْسَه عليه فاستمرّ وصَبَر قيل: بَسَأ به يَبْسَأ بَسْأً. وبَسَأَ به يَبْسَأُ بَسْاً وبُسُوءاً، وبَسِئَ يَبسَأً بسأً، إذا أَنِسَ به.
أسب:
الإسبُ: شَعَر الفَرْج، أَصلُه: وِسْب، واشتقاقه من وِسْب العُشب والنّبات.
بأس:
البأس: الحربُ. رَجُلٌ بَئِسٌ، قد بَؤُسَ بَآسة، أي: شُجاع. والبأساء: اسمٌ الحرب، والمشقّة، والضّرر. والبائس: الرّجلُ النّازلُ به بليّة، أو عُدْمٌ يُرحَمُ لما به، قد بَؤُس يَبْؤُس بؤساً وبُؤْسَى، ومنه اشتقاق بئس، وهو نقيض صلح، يجري مجرى نِعم في المصادر، إلاّ أنّهم إذا صرّفوه قالوا بَئِسُوا ونعموا، وإِذا جعلوه نعتاً قالوا: نَعِيم وبئيس، كما يقرأ قوله تعالى: "بعذابٍ بئيس" على فَعِيل، ولغة لسُفلَى مُضَر: نِعِيم وبِئِيس يكْسِرون الفاء في فعيل إذا كان الحرفُ الثّاني منه من حروف الحَلْق السّتة، وبلغتهم كُسِر الضِّئين ورِئيس ودِهين، وأمّا من كسر كِثير، وأشباه ذلك من غير حروف الحلق فإنهم ناسٌ من أهلِ اليَمَن، وأهل الشّحر، يكسرون كلّ فعيل وهو قبيحٌ إلاّ في الحروف السّتة، وفيها أيضاً يكسِرون صَدْر كلِّ فعلٍ يجيء على بناء عَمِل، نحو قولك: شِهِد وسِعِد، ويقرءون: "ما شِهِدنا إلاّ بما علمنا".
والمَبأَسة: اسم للفقر، وهي التي عَنَى عَدِيُّ بنُ زَيْد حين قال: "في غير مَبْأَسةٍ"
أبس:
الأَبسُ: يكونُ توبيخاً، ويكن ترويعاً أَبَستُه بما صنع آبِسُهُ أَبْساً، قال:
ولا تأبَسَنْهُ بالذي، كان، فاعلُهُ
أي: لا تلمْهُ، واعفُ عنه. وقال العجّاج:
لُيُوثُ هَيجاء لم تُرَمْ بأَبسِ
أي: بزَجرٍ وتَرْويعٍ.
وأَبَّسْتُه تأبيساً إذا قابلتَه بمكروه. أَبَسَهُ يأبِسُه أبْساً، أي ذلّله، والمؤابس: المذلّل.
والأَبْسُ: السُّلَحْفاةُ.

### Türkçe

باب **السين** ve **الباء** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** (bunlarla birlikte)

**و س ب**، **س ب ي**، **س ي ب**، **ب ي س**، **ي ب س**، **س ب أ**، **س أ ب**، **ب س أ**، **أ س ب**، **ب أ س**، **أ ب س** kullanımdadır.

**وسب**:
**الوَسْبُ** koyundan: yünü çok olan şey; yerden: otu çok olan şey, yahut onun kurusu; ve “**أوسبت**” (o **الوَسْبُ** oldu).

**سبي**:
**السَّبنيُ**: bilinen (şey). “**تسابَى**” kavim: birbirlerini esir etti; ve bunlar çok **سَبْيٌ**’dir. Ve onları **سَبْياً** ve **سِباءً** olarak esir ettim.
Ve cariye, delikanlının kalbini **تَسْبِيهِ**; yani: onu (kalbini) götürdü.
Ve **السّابِياء**: deveden **الحِوَلاء** gibi; onda yavru vardır.
Ve koyunun nesli çoğalınca ona **السّابِياء** denildi; ve **السّابياءِ** adı çok mala ve çok sayıya vâki olur; ve dersin ki: “Gider, ve onun üzerinde malından **سابياءُ** vardır.” Dedi ki:
الم تَرَ أنّ بَنِي السّـابِـياء		إذا قارعوا نَهْنَهُوا الجُهّلا
Ve **اسابيّ الدِّماء**: onun yolları/izleri. Bir tanesi: **إسْبِيّة**.
Ve **بنو السّابياء**: Benî Fezâre içinde bir kavimdir; ve onlara “**بنو العُشَراء**” denilir.

**سيب**:
**السَّيْب**: bilinen (iyilik) ve bağış. Dedi ki:
بسطتُ لهم سَيْبي بَكفِّ مُشـيعةٍ		تَجودُ إذا ما خادع النَّفس جودُها
Ve **السِّيبُ**: suyun akacağı yer; ve onun çoğulu, **كمعه** gibi: **سُيُوب**; ve su **ساب** **يَسِيبُ**; yani aktığı zaman.
Ve yılan **تسيبُ** ve **تَنْسابُ**; yani sürekli geçip gittiği zaman.
Ve biniti yahut şeyi **سَيَّبْت**: onu, dilediği yerde akıp gitsin diye bıraktım.
Ve **السّائبة**: köle; azat edilir, sonra Allah için **سائبةً** kılınır; velâsı onu azat edene olmaz; ölümünden sonra malını dilediği yere koyar.
Ve **السُّيوفُ**: **الرِّكاز** ve **السَّيابُ** ve **السُّيّابَ**; hafifletilir ve şeddelenir: **البَلَح**. Ve hurma ağacı, meyvesini olgunlaşmadan önce **سايَبَت**; yani: ona alıştı.
Ve deve, iki yıl doğurunca ve doğurduğunun doğurduğunu idrak edince, dilediği yerde otlar; binilmez ve kullanılmaz.

**بيس**:
**بَيْسانُ**: bir yer.

**يبس**:
**اليُبْس**: rutubetin ve yumuşaklığın zıddı; **يَبِسَ يَيْبَسُ يَبْسأ**. Bu, yaratılışça nemi ve rutubeti olan her şey için söylenir. Ve bu, onda ârızî olan şey için: “kurudu” denilir.
Ve **طريقٌ يَبَسٌ**: onda nem yoktur. Yüce ve aziz olan dedi ki: “فاضْرِبْ لهم في البَحْرِ طَريقاً يَبَساً”.
Ve **اليَبِيسُ**: çok olan kuru ot. Ve yer ve yeşillikler **أَيبَسَت**: **يَبَساً** ve **يَبساً** oldu.
Ve **أرضٌ مُوبِسة**: Allah onu **أَيْبَسَ** etti.
Ve kuru saç: onun en kötüsü; onda ne bir sürtünme izi görülür ne de yağ.
Ve **يدٌ يابسةٌ**: kuruluk olmaksızın katılaşmış; **كَنَع** gibi; ona arız olan şey onu **قيبَّسَها** etti.
Ve **وَجْهٌ يابسٌ**: hayrı az.
Ve “**وايِبَسْ** ya adam!” yani: sus.
Ve **الأَيابِسُ**: **عُرْقُوبٍ** ve ساق gibi olan şey. Ve **الأَيْبَسانِ**: elde ve ayakta **الوظيف**’in iki kemiği.

**سبأ**:
**سَبَأ**: Yemen kabilelerinin umumunu toplayan bir adamın adıdır; ve bir beldenin de adıdır; onların melikesi Belkıs orada oturmuştur.
Ve şarabı **سبَأْت**; yani onu satın aldım; ve onun adı: **السَّبِيئةُ**; ve onun masdarı: **السِّباء**. Lebîd dedi ki:
أُغْلي السِّباءَ بكُلِّ أَدْكَنَ عاتـقٍ		أو جَوْنةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها
Ve satın alma: kendin için **الاسْتِباءُ**’dır.
Ve ateş onu **سَبَأَتْهُ**: onu yaktım da üst taraflarından bir şeyi yaktı; ve kamçılar onu **سَبَأَتْهُ**: onu yaktı/dağladı.
Ve yalancı bir yemin üzerine **سَبَأَ**; yani: ona aldırmaksızın geçti.

**سأب**:
**السًّأْبُ**: içecek için deriden bir tulum yahut kap; çoğulu: **سوائب**. Dedi ki:
إذا ذُقتَ فاها قلتَ عِلقٌ مِدَمَّس		أريد به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
Ve onu **سَأْباً** olarak **سأبته**; yani: onu şiddetle boğdun.

**بسأ**:
Bu iş ile **بَسَأَ**: ona alıştı ve sürdürdü, çirkinliğine ve kendisine söylenene aldırmadı; aynı şekilde bir amel yahut iş olunca, nefsini ona alıştırıp sürdürür ve sabrederse: “Onunla **بَسَأ** eder, **يَبْسَأ** **بَسْأً**” denilir. Ve “Onunla **بَسَأَ** eder, **يَبْسَأُ** **بَسْاً** ve **بُسُوءاً**”; ve **بَسِئَ يَبسَأً بسأً**, yani ona ünsiyet ettiği zaman.

**أسب**:
**الإسبُ**: ferç kılı; aslı: **وِسْب**; ve onun iştikakı, otun ve bitkinin **وِسْب**’indendir.

**بأس**:
**البأس**: savaş. **رَجُلٌ بَئِسٌ**; **بَؤُسَ** **بَآسة** olarak; yani: yiğit. Ve **البأساء**: savaşın, meşakkatin ve zararın adıdır. Ve **البائس**: başına bir belâ inen yahut kendisinde olan şey sebebiyle merhamet edilen yoksunluk sahibi adam; **بَؤُس** eder, **يَبْؤُس** **بؤساً** ve **بُؤْسَى**. Ve ondan **بئس**’in iştikakı; o, **صلح**’un zıddıdır; masdarlarda **نِعم**’in yürüdüğü gibi yürür; ancak onu tasrif ettiklerinde “**بَئِسُوا** ve **نعموا**” dediler; ve onu sıfat yaptıklarında “**نَعِيم** ve **بئيس**” dediler; nitekim Allah’ın sözü “بعذابٍ بئيس”i **فَعِيل** üzere okur. Ve Süflâ Mudar’ın bir dili: “**نِعِيم** ve **بِئِيس**”; **فعيل**’de fâyı kesrelerler, eğer onun ikinci harfi boğazın altı harfinden ise; ve onların diliyle **الضِّئين** ve **رِئيس** ve **دِهين** kesrelenmiştir. Ama **كِثير** ve benzerlerini boğaz harflerinden olmaksızın kesreleyenler, onlar Yemen ehli ve Şihr ehli bir topluluktur; her **فعيل**’i kesrelerler; bu çirkindir, ancak altı harfte (müstesna); ve onda da, **عَمِل** binası üzere gelen her fiilin başını kesrelerler; senin “**شِهِد** ve **سِعِد**” sözün gibi; ve “ما شِهِدنا إلاّ بما علمنا”yı okurlar.
Ve **المَبأَسة**: fakirliğin adıdır; ve o, Adiyy b. Zeyd’in şu sözünde kastettiği şeydir: “في غير مَبْأَسةٍ”.

**أبس**:
**الأَبسُ**: azarlama olur; ve korkutma olur. Yaptığı şey sebebiyle onu **أَبَستُه**; onu **آبِسُهُ** **أَبْساً**. Dedi ki:
ولا تأبَسَنْهُ بالذي، كان، فاعلُهُ
Yani: onu kınama; ve onu bağışla. Ve el-Acçâc dedi ki:
لُيُوثُ هَيجاء لم تُرَمْ بأَبسِ
Yani: bir azarlama ve korkutma ile.
Ve onu **تأبيساً** olarak **أَبَّسْتُه**: onu hoş olmayan bir şeyle karşıladığım zaman. Onu **أَبَسَهُ**; onu **يأبِسُه** **أبْساً**; yani: onu zelil kıldı; ve **المؤابس**: zelil kılan.
Ve **الأَبْسُ**: kaplumbağa.
