# يدع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D8%AF%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [يدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: يدع

الأيدع: الزعفران قال رؤبة:
  كما اتقى محرم حج أيدعا قال الجوهري: وهذا ينصرف فإن سميت به رجلا لم تصرفه في المعرفة: للتعريف ووزن الفعل، وصرفته في النكرة مثل أفكل.
 وقال الليث: الأيدع: صبغ أحمر وهو خشب البقم قال أبو ذؤيب يصف الثور:

  فنحا لها بمذلقـين كـأنـمـا                      بهما من النضح المجدح أيدع ويقال: الأيدع: دم الأخوين وهذا قول الأصمعي، وقال شمر: الأيدع: البقم، وأنشد لابن قيس الرقيات:
  فوالله لا يأتي بخير صـديقـهـا                      بنو جندع ما اهتز في البحر أيدع قال: لأن البقم يحمل في السفن من بلاد الهند.
 قلت: وأنشد الأزهري لكثير:
  كأن حمول القوم حين تحملوا                      صريمة نخل أو صريمة أيدع قال: هذا يدل على أن الأيدع هو البقم، لأنه يحمل في السفن من بلاد الهند.
 وقال أبو حنيفة: أخبرني أعرابي أن الأيدع: صمغ أحمر، يجلب من سقطرى جزيرة الصبر، تداوى به الجراحات.
 وقال السكري في شرح قول أبي ذؤيب بعد ما ذكر دم الأخوين والزعفران: والأيدع أيضا: شجر تصبغ به الثياب، أو هو ضرب من الحناء قاله ابن عباد، وقال السكري: قال خالد بن كلثوم: الأيدع: شجر له حب أحمر يصبغ به أهل البدو ثيابهم.
 قال ابن الأعرابي الأيدع: طائر وأنشد:
  ما ستن في سنن الجنوب الأيدع. أي: على سنن الجنوب.
 ويديع، كيبيع ولو قال: كأمير، كان أحسن: ع، بين فدك وخيبر، بها مياه وعيون لبني فزارة وغيرهم، وقد جاء ذكره في الحديث، وقال المرار بن سعيد:
  كأن العير ناهلة قرورى                      يعالي الآل ملهم أو يديعا شبه حمولهم وقد صدرت عن قرورى بنخل ملهم أو يديع.
 قلت: وقد سبق للمصنف في ب-د-ع أنه يقال له: بديع، كما في العباب.
 ويدعة، محركة: برية بين الحرمين الشريفين.
 ويدعان، محركة وضبط في نسخ العباب والتكملة بكسر الدال: اسم واد به مسجد للنبي صلى الله عليه وسلم وهو معسكر هوازن يوم حنين.
 وميدوع: اسم للفرس، قال الجوهري: هو فرس عبد الحارث بن ضرار بن عمرو بن مالك الضبي، وأنشد له شعرا قدمنا ذكره في ب-د-ع لأن الصواب أنه بالباء الموحدة ووهم الجوهري في ذكره هنا نبه عليه الصاغاني قال: وهكذا روي في شعره أيضا.
 قلت: فإذا كانت الرواية هكذا بالباء الموحدة، فلا معول على ما تكلف شيخنا لانتصار الجوهري بأنه إنما سمي به كأنه لحسنه مطلي بالأيدع، وهو الزعفران، فإن السماع والرواية يقدمان على القياس، فتأمل.
 وأيدع الحج على نفسه: أوجبه وذلك إذا تطيب لإحرامه، نقله الجوهري قال جرير:
  ورب الراقصات إلى الثنايا                      بشعث أيدعوا حجا تمامـا ومعنى أيدعوا: أوجبوا على أنفسهم، يقال: أيدع الرجل: إذا أوجب على نفسه حجا.
 ويدعه الصباغ تيديعا: صبغه بالأيدع أي الزعفران فهو ثوب ميدع.
 ومما يستدرك عليه: الأيدع: نبات، قاله أبو عمرو، وأنشد:
  إذا رحن يهززن الذيول عشيةكهز الجنوب الهيف دوما وأيدعا وقال ابن الأعرابي: أوزمت يمينا، وأيدعتها، أي: أوجبتها.
 وميدعان بن مالك بن نصر بن الأزد: أبو قبيلة.

### Türkçe

**الأيدع**: safran. Rü’be dedi:
  “Nasıl ki ihramlı bir hac muhrimi **أيدعا**’dan sakındı.” Cevherî dedi: Bu (kelime) munsariftir; eğer onunla bir adamı isimlendirirsen, marifede onu munsarif yapmazsın: tarif ve fiil vezni sebebiyle; nekirede ise onu munsarif yaparsın, **أفكل** gibi.
 Ve Leys dedi: **الأيدع**: kırmızı bir boya; o, **خشب البقم**’dur. Ebû Züeyb, boğayı vasfederken dedi:

  “Ona iki kaygan (boynuz) ile yöneldi; sanki                      ikisinde, sıçrayan serpintiden **المجدح أيدع** vardır.” Ve denilir: **الأيدع**: **دم الأخوين**; bu, Asma’î’nin sözüdür. Şemmer dedi: **الأيدع**: **البقم**; ve İbn Kays er-Rukayyât’a ait olarak inşad etti:
  “Vallahi, onun dostuna hayır getirmez                      **بنو جندع**; denizde **أيدع** sallandıkça.” Dedi: Çünkü **البقم** gemilerde Hind diyarından taşınır.
 Dedim: Ezherî, Kesîr’e ait olarak inşad etti:
  “Sanki kavmin yükleri, yüklendikleri vakit                      bir hurma demeti yahut bir **أيدع** demeti.” Dedi: Bu, **الأيدع**’ın **البقم** olduğuna delalet eder; çünkü o, gemilerde Hind diyarından taşınır.
 Ebû Hanîfe dedi: Bir a‘râbî bana haber verdi ki **الأيدع**: kırmızı bir zamktır; **سقطرى**’dan, **جزيرة الصبر**’dan getirilir; onunla yaralar tedavi edilir.
 Sükkerî, Ebû Züeyb’in sözünün şerhinde, **دم الأخوين** ve safranı zikrettikten sonra dedi: **الأيدع** ayrıca: elbiselerin onunla boyandığı bir ağaçtır; yahut o, kınanın bir türüdür; bunu İbn Abbâd söyledi. Sükkerî dedi: Hâlid b. Kulsûm dedi: **الأيدع**: kırmızı tanesi olan bir ağaçtır; bedevîler onunla elbiselerini boyarlar.
 İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأيدع**: bir kuştur. Ve inşad etti:
  “Güneyin yolu üzerinde **الأيدع**.” Yani: güneyin yolu üzerinde.
 Ve **يديع**, **كيبيع** (vezninde) — eğer “**كأمير**” deseydi daha güzel olurdu —: **ع**; Fedek ile Hayber arasında (bir yer); orada Benî Fezâre ve başkaları için sular ve pınarlar vardır; onun zikri hadiste gelmiştir. Merrâr b. Sa‘îd dedi:
  “Sanki yük hayvanı, **قرورى**’dan su içmiş                      serabı yükseltir: **ملهم** yahut **يديع**.” Onların yüklerini, **قرورى**’dan, **ملهم** yahut **يديع**’da hurmalıklardan dönmüş (kafileye) benzetti.
 Dedim: Musannifin, **ب-د-ع** maddesinde daha önce geçti ki ona **بديع** denilir; **العباب**’da olduğu gibi.
 Ve **يدعة**, harekeli: iki harem-i şerîf arasında bir kır.
 Ve **يدعان**, harekeli; **العباب** ve **التكملة** nüshalarında **الدال**’ın kesriyle ضبط edildi: içinde Peygamber صلى الله عليه وسلم için bir mescid bulunan bir vadinin adıdır; Huneyn günü Hevâzin’in ordugâhıdır.
 Ve **ميدوع**: ata bir isim. Cevherî dedi: O, **الضبي** olan Abdülhâris b. Dırâr b. Amr b. Mâlik’in atıdır; ve ona ait bir şiir inşad etti; onun zikrini **ب-د-ع**’da daha önce sunduk; çünkü doğru olan, onun **الباء**’ı **الموحدة** ile olmasıdır; Cevherî, onu burada zikretmekte vehmetmiştir; buna Sâgânî dikkat çekti. Dedi: Onun şiirinde de böyle rivayet edilmiştir.
 Dedim: Rivayet böyle **الباء**’ı **الموحدة** ile ise, şeyhimizin Cevherî’yi desteklemek için külfetle söylediğine itimat yoktur: “Ona ancak, güzelliği sebebiyle sanki **الأيدع** ile, yani safranla sıvanmış gibi (bu ad) verilmiştir” (sözüne). Çünkü semâ‘ ve rivayet kıyasa takdim edilir; öyleyse düşün.
 Ve **أيدع** haccı kendi üzerine: onu vacip kıldı; bu, ihramı için koku sürdüğü vakittir; Cevherî nakletti. Cerîr dedi:
  “Ve geçitlere doğru rakkaselerin Rabbi (olan Allah’a yemin olsun)                      dağınık saçlı (kimseler) **أيدعوا** tam bir hac (yaptılar).” **أيدعوا**’nun manası: kendi üzerlerine vacip kıldılar; denilir: **أيدع** adam: kendi üzerine bir haccı vacip kıldığı zaman.
 Ve boyacı onu **تيديعا** ile boyar: onu **الأيدع** ile, yani safranla boyadı; o hâlde o, **ثوب ميدع**’dır.
 Ve ona (maddeye) istidrâk edilenlerdendir: **الأيدع**: bir bitkidir; Ebû Amr söyledi. Ve inşad etti:
  “Akşamleyin gittiklerinde etekleri sallarlardı;                      güney rüzgârını sallayışı gibi: ince (ağaç)lar, **دوما** ve **أيدعا**.” İbnü’l-A‘râbî dedi: **أوزمت** bir yemin, ve onu **أيدعتها**; yani: onu vacip kıldım.
 Ve **ميدعان بن مالك بن نصر بن الأزد**: bir kabilenin babasıdır.
