# يسع (ي-س-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D8%B3%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ve Elyasa

- Harfler: ي - س - ع
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 3 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَالْيَسَعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%B9%D9%8E.md) | وَالْفَعَلَ | Ve Elyasa | 2 | 2 | [6:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B9/ayet/6:86.md) |

## Mücavir kökler — 9 mücavir (12 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [إسماعيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 25 · Ve İsmail
2. [يونس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ve Yunus
3. [كفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Üstüne oturulan keçe demektir
4. [لوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Liyat” sıva harcı demektir
5. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
6. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sahip
7. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayr : At sürüsü demektir
8. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
9. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | يسع |
| Yapı | Özel ad |
| Özel Durum | İlletli ve mu‘arreb özel isim |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md), [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md), [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İbrânîce kökenli teoforik isim olup kurtuluş, ilahi genişlik ve ferahlığa eriştirilme |
| Çekirdek Özet 2 | Kur'an'da âlemlere üstün kılınan ve hayırlılardan sayılan nebi kimliği |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi inayet ve nübüvvet mirasının darlık anında toplumu selamete ulaştıran sürekliliği |
| Kritik Hata Riski | İsmi salt Arapça fiil türetimi sayarak tarihsel ve nebevi bağlamından koparmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| يس | Kolaylaşma, yumuşama, akıcılık ve zorluğun kalkması; [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) kökünde görülen darlıktan çıkış dinamiği | ع | Boğaz harfinin katılmasıyla derinlik, açığa çıkma ve genişliğe kavuşma vurgusu güçlenmiş, ismin Sami dillerindeki kurtuluş boyutuyla fonetik uyum sağlanmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | İlahi yardıma uzanma, sorumluluk alma ve aktif eylem gücü |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Sağlam bir temele yaslanma, ilahi koruma altında direnç gösterme |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Basiret, hakikat pınarı ve ilahi gözetim altında olma |
| يسع | İlahi kudretin uzattığı kurtarıcı desteğe basiretle tutunarak darlıktan genişliğe ve selamete çıkma hareketi | İsmin harf katmanında korunma, ilahi desteğe dayanma ve nebevi basiretle toplumu aydınlığa çıkarma yönelimi bulunur |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Özel isim olması sebebiyle bağımsız bir bedensel eylem bildirmez; dilde Arapçalaşmış peygamber adı ve nâdir bir lehçede güney rüzgârı için kullanılan isim olarak bilinir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem dilcileri kelimenin başındaki harf-i tarifin zâide olduğunu, ismin gayrimunsarif olarak nebi adı şeklinde kullanıldığını ve Arapçaya mu‘arreb olarak girdiğini kaydetmiştir |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, el-Mufradāt.

### Sami etimolojik katman

Arapça يسع lafzı, Batı Sami dillerindeki köklü bir teoforik ismin Arap diline uyarlanmış biçimidir. İbrânîce metinlerde אֱלִישָׁע biçiminde geçen ad, Tanrı anlamına gelen ilahî unsur ile kurtarmak, genişliğe ve feraha kavuşturmak anlamındaki semitik kökün birleşiminden oluşur ve Tanrım kurtarıştır veya Tanrı kurtarır manasını taşır. Kuzeybatı Sami dillerinde ve Ugarit metinlerinde kurtuluş, güvenlik ve darlıktan çıkış anlamı taşıyan bu morfolojik yapı, Arapçadaki [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) kökünün ifade ettiği kuşatıcılık, genişlik ve ferahlık alanı ile semantik bir eşmerkezlilik gösterir. Erken Arap nahivcileri kelimeyi Arapça muzari bir fiil kalıbına benzeterek açıklama eğiliminde olmuşlarsa da tarihsel filoloji kelimenin Sami geleneğindeki peygamberler silsilesine ait özgün bir teoforik ad olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Arthur Jeffery, Gesenius.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Muzari fiil benzeri özel ad yapısı | Başındaki tarif harfi zâide kabul edilen ve genişlik bildiren kökle yapay bağı kurulan mu‘arreb isim | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbrânîce אֱלִישָׁע formu | Tanrı kurtarır veya Tanrı kurtarıştır anlamına gelen Batı Sami kökenli nebi adı | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik darlık-kurtuluş ikiliği | Arkaik Afro-Asyatik katmanlarda genişleme ve esenliğe çıkma kökleriyle olası semantik bağ | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, The Foreign Vocabulary of the Qur'an, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| يسع | Anlamlı | Peygamber adı | İbrânîce teoforik ismin Arapçalaşmış formu olup Kur'an'da nebi adı olarak geçer | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| يعس | Anlamlı | Topluluğa önderlik etme | Bey arı ve cemaatin lideri anlamında kullanılır | Kur'an'da geçmez |
| [سيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B9.md) | Anlamlı | Suyun yayılması | Sıvının zemin üzerinde akıp genişlemesi ve dağılması | Kur'an'da geçmez |
| [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) | Anlamlı | Koşma ve gayret | Bir hedefe doğru çaba sarf etme, yürüme ve amel etme | Kur'an'da geçer; ortak harf permütasyonudur |
| [عيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B3.md) | Anlamlı | Açık renk ve beyazlık | Develerde sarıya çalan beyaz tüy rengi | Kur'an'da geçmez |
| [عسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) | Anlamlı | Sertleşme ve umut | Bitkinin sertleşmesi; edat olarak beklenti ve umut bildirme | Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| يسع | Merkez | İlahi kurtuluş ve nübüvvet | İlahi inayetle genişliğe kavuşturulmuş nebi şahsiyeti | Doğrudan peygamberlik misyonunu temsil eden teoforik isim |
| [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) | Komşu | Kapasite ve kuşatma | Bir kabın veya gücün içine alma sınırını ve ferahlığı ifade eder | Fiili ve ontolojik genişlik boyutu |
| [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) | Komşu | Kurtuluş ve selamet | Düşmandan, boğulmaktan veya helakten fiilen sıyrılma | Tehlike ortamından güvenli zemine çıkış eylemi |
| [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) | Komşu | İnsani çaba ve yöneliş | Hedefe ulaşmak için sarf edilen bedensel ve ameli gayret | Kurtuluşun insani hazırlık ve sorumluluk tarafı |
| [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) | Zıt | Darlık ve sıkışma | Alanın daralması, çaresizlik ve kuşatılmışlık hali | İlahi kurtuluş ve genişlemenin mutlak karşıtı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | يسع | Peygamber adı | İlahi inayet ve kurtuluşa mazhar kılınmış nebi | Kesin |
| Latince | Eliseus | Elyesa nebi | İbrânîce teoforik ismin Greko-Latin aktarımı | Kesin |
| İngilizce | Elisha, God is salvation | Elyesa, Tanrı kurtarıştır | İsmin etimolojik anlamını ve peygamberlik figürünü karşılar | Kesin |
| Almanca | Elischa, Gott rettet | Elyesa, Tanrı kurtarır | Teoforik kurtuluş anlamı ve nebi adı | Kesin |
| Fransızca | Élisée, Dieu est salut | Elyesa, Tanrı selamettir | Fransızca dini metinlerdeki standart peygamber ismi | Kesin |

Kaynak: Gesenius' Hebrew and Chaldee Lexicon, Oxford Classical Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يسع | Belirgin anlam ayrışması tespit edilmedi | Kur'an'da sadece iki yerde, nebi silsilesi içinde üstün kılınan ve hayırlılardan olan peygamber adı olarak geçer; En'âm [6:86](https://lisan.digital/tr/ayet/6:86.md), Sâd [38:48](https://lisan.digital/tr/ayet/38:48.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve ismet | İsmen zikredilen nebilere imanın farziyeti ve peygamberlerin fazileti | Bütün nebilere ayrımsız iman ilkesi |
| Fıkıh | İsim koyma adabı | Çocuklara Kur'an'da adı geçen peygamberlerin isimlerini vermenin meşruiyeti | Nebevi hatıraya saygı ve bereket arayışı |
| Tefsir | İsrailoğulları kıssaları | İsmin Arapça kökenli mi yoksa mu‘arreb mi olduğu ve İlyas nebi ile bağı | Nübüvvet zincirinin tarihsel sürekliliği |
| Hadis | Peygamberler silsilesi | Nebiler arasında ayrım yapmama ve fazilette tefrikten kaçınma uyarısı | Risalet davasının ortak hakikati |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid silsilesi | Kurtarıcı nebi | İnanç krizinde toplumu istikamete yöneltme | Helak eşiğindeki kavmi tevhitle feraha çıkarma | Kesin |
| İlmi | Nebevi miras aktarımı | İlahi hikmet taşıyıcısı | Önceki elçilerin ilmî emanetini tevarüs etme | Hakikatin nesilden nesile inkıtasız aktarımı | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve adalet temsili | Hakem otorite | Yozlaşan idarelere karşı ilahi yasayı savunma | Siyasi baskılara karşı hakkın sözcülüğünü yapma | Güçlü |
| İktisadi | Kriz anında bereket | Adaletli bölüşüm çağrısı | Darlık ve kıtlık evrelerinde kanaat ve yardımlaşma | Toplumsal darlıktan iktisadi genişliğe geçiş ilkesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dışsal enerji girdisiyle sönümlenmeyi tersine çevirme | Çöküşe giden kapalı bir termodinamik sisteme dışarıdan negatif entropi aktarılarak sistemin yeniden kararlı hale getirilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kriz dönemi onarıcı liderliği | Toplumsal anomi ve kurumsal çöküş evrelerinde güven tesis ederek kitleyi dağılmaktan kurtaran kurucu rehberlik | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İsmi yalnızca tarihsel bir şahsiyetin etiketi sayıp Kur'an'ın tevhid silsilesindeki metodik yerini göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Nebiler zincirinin vazgeçilmez bir halkası olarak ilahi kurtuluş ve ıslah sürekliliğinin somut örneği olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'da zikredilen nebi isimlerini mitolojik veya tali görerek vahyin tarihsel kökler üzerindeki teyit edici otoritesini ıskalamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin evrensel nebevi mirası sahiplenişini, peygamberler arasındaki silsile bağını ve ilahi kurtuluş fikrinin şahıslar üzerinden tecessümünü gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberler zincirinin sayıldığı, alemlere üstün kılınan elçilerin ve sabır timsali hayırlı kulların zikredildiği ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın getirdiği mesajın önceki vahiylerden kopuk yeni bir iddia olduğu zannını çürütür; hakikatin tek ve kadim bir kaynaktan beslendiğini kanıtlar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İlahi inayetle darlıktan kurtulup genişliğe ve esenliğe çıkmayı ifade eden Sami kökenli nebi adı.
- Soyut anlam: Toplumsal tıkanma ve kriz eşiklerinde ilahi hidayet ve rehberlik vasıtasıyla ulaşılan manevi kurtuluş ve süreklilik.
- Sistematik karşılık: Nübüvvet kurumunun tarihsel kriz anlarında sönümlenmeyi engelleyen koruyucu ve aktarıcı ilahi müdahale işlevi.
- LaTeX modeli: $$S(t+1) = S(t) + \Phi(K) \cdot [1 - D(t)]$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S(t)$ toplumun belirli bir andaki manevi ve ahlaki selamet düzeyini, $D(t)$ yozlaşma ve darlık katsayısını temsil eder. $\Phi(K)$ ilahi nübüvvet müdahalesini ve rehberliğini simgeler; bu parametre devreye girdiğinde darlık faktörü tersine çevrilerek sistem bir sonraki aşamada $S(t+1)$ genişlik ve esenlik durumuna ulaştırılır.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D8%B3%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B9/ayet/6:86.md) — وَالْيَسَعَ

وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ

Meal (IK): İsmail’i, el-Yesa’ı, Yunus’u ve Lüt’u da. Her birini alimlerden üstün kıldık.

### [Sad 38:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B9/ayet/38:48.md) — وَالْيَسَعَ

وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيَارِ

Meal (IK): İsmail’i, El-Yesa’ı ve Zülkifl’i de hatırla. Hepsi de iyilerdendir.

## Sözlükler (3)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والسّين وواي معهما
ع س و، ع و س، ع ي س، س ع ي، س و ع، س ي ع، ي س ع، و س ع، و ع س
عسو:
عسا الشّيخ يَعْسو عَسْوَةً، وعَسِيَ يَعْسَى عسىً إذا كَبِرَ، قال رؤبة:
يهوُون عن أركانِ عـزٍّ أَدْرَمـا
عن صامل عاسٍ إذا ما اصلَخْمَمَا
قوله: عن صاملٍ، أي: عن عزٍّ كأنّه جبل صامل، أي: صُلْب. وعسا اللّيل: اشتدّت ظلمته. قال:
وأطعن اللّيلَ إذا اللّيل عسا
أي: أظلم.
وعَسِيَ النّباتُ يعسَى عَسًى، إذاغلظ. قال الرّاجز يصف راعياً وإبلاً:
فظل ينحاها ظماءً خمّـسـا
أسعف ضرب قد عسا وقوّسا
عسَى في القرآنِ من الله واجبٌ، كما قال في الفتح وفي جمع يوسف وأبيه: عسَيْت، وعسِيت بالفتح والكسر، وأهلُ النّحوِ يقولون: هو فعلٌ ناقص، ونقصانه أنك لا تقول منه فَعل يَفْعلُ، وليس مثله، ألا ترى أنك تقول: لَسْتُ ولا تقول: لاس يَليس.
وعسَى في الناس بمنزلة: لعلّ وهي كلمة مطمعة، ويستعملُ منه الفعل الماضي، فيقال: عَسَيْت وعَسَيْنا وعَسَوْا وعَسَيا وعسَيْنَ - لغة - وأُمِيتَ ما سواه من وجوه الفعل. لا يقال يفعل ولا فاعل ولا مفعول.
عوس:
العَوْس والعَوَسانُ: الطَّوَفان باللّيل. والذّئْبُ يَعُوسُ: يَطْلُبُ شيئاً يأكلُه. والأعوس الصَّقيلُ، ويقال لكلّ وصّافٍ للشيء: هو أَعْوَسُ وصّافٌ، قال جرير:
يا ابن القُيُونِ وذاكَ فِعْلُ الأَعْوَسِ
عيس:
العَيَسُ: عَسْبُ الجملِ، أي: ضِرابُهث. والعَيَسُ والعِيسَةُ: لونٌ أبيضُ مشرب صفاءً في ظُلْمة خفيّة. يقال: جملٌ أَعْيَسُ، وناقة عَيْساء. والجمعُ: عِيسٌ قال رؤبة:
بالعيس تمطوها قياقٍ تَمْتَطي
والعَرَبُ خصّت بالعيس عِراب الإبلِ البيض خاصّة. وبناء عِيسَةٍ: فُعْلة على قياس كُمْتَةٍ وصُهْبَة، ولكنْ قَبُح الياءُ بعد الضّمّة فكُسِرَتِ العين على الياء. ظبيٌ أعيس.
وعيسَى: اسم نبي الله صلوات الله عليه يجمع: عِيسُونَ بضمّ السّين، والياء ساقطة، وهي زائدة، وكذلك كلّ ياء زائدة في آخر الاسم تسقط عند واو الجمع، ولم تعقب فتحة. فإن قلت: ما الدليل على أن ياء عيسى زائدة? قلت: هو من العَيَس، وعيسى شبهُ فُعلَى وعلى هذا القياس: مُوسَى.
سعي:
السَّعْيُ: عَدْوٌ ليس بشديد. وكلُّ عملٍ من خيرٍ أو شَرٍّ فهو السَّعْيُ. يقولون: السّعيُ العملُ، أي: الكسب. والمسْعاة في الكَرَم والجود.
والسّاعي: الذي يُوَلّى قَبْضَ الصَّدَقات. والجمع: سعاةٌ قال:
سَعَى عِقالاً فلم يَتْرُكْ لنا سَـبَـداً		فكيف لو قد سعى عمرٌو عقالَينْ
والسِّعاية: أن تَسعَى بصاحبك إلى والٍ أو مَنْ فوقَه.
والسِّعاية: ما يُسْتَسْعَى فيه العبدُ من ثَمَنِ رقَبتِه إذا أُعْتِق بعضُه، وهو أن يكلَّفَ من العَملِ ما يُؤدّي عن نفسِه ما بقي.
سوع:
سُواعٌ: اسم صَنَمٍ في زمن نوح فَغَرَّقَهُ الطُّوفانُ، ودَفَنَهُ، فاستثاره إبليسُ لأهْلِ الجاهليّةِ فكانوا يعبدونه من دون الله عزّ وجلّ.
والسّاعة تُصغّر سُوَيْعة، والسّاعة القيامة.
سيع:
السّيعُ الماء الجاري على وجه الأرض. تقول: قد انساعَ إذا جرى. وانساعَ الجَمَدُ إذا ذابَ وسالَ. قال:
من شِلّها ماءُ السّرابِ الأسْيَعا
والسياعُ: تطيينُك بالجَصِّ أو الطّينِ، أو القِير، كما تُسَيّعُ به الحبّ أو الزّق أو السُّفُن تَطْليه طلْياً رفيقاً. قال يُشَبِّهُ الخَمْرَ بالوَرْسِ: كأنّها في سِياعِ الدَّنِّ قِندِيد يجوزُ في السّين النَّصب والكسر.
والمِسْيَعَةُ: خَشَبةٌ مُمَلَّسَةٌ يُطَيَّنُ بها. والفعل: سَيَّعْتُه تَسييعاً، أي: تطييناً.
والسِّيَاع: شجر البان، وهو من شجرِ العِضاه، ثَمَرتُهُ كهيئةِ الفُسْتُق، ولِثاهُ مِثْلَ الكُنْدُر إذا جَمَد.
يسع:
اليَسَع: اسم من اسماء الأنبياء، والألف واللام زائدتان.
وسع:
الوُسْعُ: جِدةُ الرَّجلِ، وقدرة ذات يده. تقول: انفِقْ على قَدْرِ وُسْعِك، أي: طاقتك. وَوَسُعَ الفرس سَعَةً ووَساعَةً فهو وَساعٌ. وأَوْسَعَ الرّجل: إذا صارَ ذا سَعَةٍ في المال، فهو مُوسِعٌ وإنّه لذو سَعَةٍ في عيشه.
وسَيْرٌ وَسِيعٌ ووَساعٌ. ورحمةُ الله وَسِعَتْ كلَّ شيء، وأَوْسَعَ الرّجُلُ صار ذا سَعَةٍ في المالِ. وتقول: لا يَسَعُكَ، أي: لَسْتَ منهُ في سَعَةٍ.
وعس:
الوَعْسُ: رملٌ أو غيره، وهو أعظم من الوعساء. والوَعْسُ: الرّملُ الذي تغيبُ فيه القوائم. والاسم: الوعساء وإذا ذكّروا قالوا: أوعسُ. قال العجاج يصف العَجُزَ:
ومَيْسَنا نِيًّا لها مُمَيّسا
ألبس دعصاً بين ظهري أَوْعسا
والمِيعاسُ: المكان الذي فيه الوَعْسُ في قول جرير:
حيّ الهِدَمْلَة من ذاتِ المواعيس
والمُواعَسَةُ: ضربٌ من سير الإبل في السّرعة. يقولون: تَوَاعَسْنَ بالأعناق، إذا سارت ومدّت أعناقها في سعة الخطو، قال الشاعر:
كَمِ اجْتَبْنَ من ليلٍ إليك وواعَسَتْ		بنا البِيدَ أعناقُ المهاري الشَّعاشِعُ

##### Türkçe

باب العين والسّين وواي معهما
ع س و، ع و س، ع ي س، س ع ي، س و ع، س ي ع، ي س ع، و س ع، و ع س

عسو:
**عسا** ihtiyar **يَعْسو** **عَسْوَةً**; ve **عَسِيَ** **يَعْسَى** **عسىً** (yani) yaşlandığı zaman. Rü’be dedi ki:
يهوُون عن أركانِ عـزٍّ أَدْرَمـا
عن صامل عاسٍ إذا ما اصلَخْمَمَا
Onun sözü: **عن صاملٍ**, yani: bir izzetten; sanki o, **صامل** bir dağ gibidir; yani: sert. Ve **عسا اللّيل**: karanlığı şiddetlendi. Dedi ki:
وأطعن اللّيلَ إذا اللّيل عسا
yani: karardı.
Ve **عَسِيَ النّباتُ** **يعسَى** **عَسًى**, kalınlaştığı zaman. Râciz, bir çobanı ve develeri vasfederek dedi ki:
فظل ينحاها ظماءً خمّـسـا
أسعف ضرب قد عسا وقوّسا
**عسَى** Kur’ân’da Allah’tan (gelince) vaciptir; fetihte ve Yusuf ile babasının cem’inde dediği gibi: **عسَيْت**; ve **عسِيت** fetha ile ve kesra ile. Ve nahiv ehli derler ki: o, eksik bir fiildir; onun eksikliği şudur ki, ondan **فَعل يَفْعلُ** demezsin; ve onun benzeri yoktur. Görmüyor musun ki: **لَسْتُ** dersin de **لاس يَليس** demezsin.
Ve **عسَى** insanlarda **لعلّ** menzilesindedir; ve o, ümitlendiren bir kelimedir. Ve ondan geçmiş fiil kullanılır; böylece **عَسَيْت** ve **عَسَيْنا** ve **عَسَوْا** ve **عَسَيا** ve **عسَيْنَ** (bir) dil(ce) denir. Ve fiilin vecihlerinden onun dışındakiler öldürülmüştür (kullanımdan düşmüştür). **يفعل** denmez, ne **فاعل** ne de **مفعول**.

عوس:
**العَوْس** ve **العَوَسانُ**: geceleyin dolaşma. Ve kurt **يَعُوسُ**: yiyeceği bir şeyi arar. Ve **الأعوس**: cilalı (parlak). Ve her bir şeyi çok vasfeden için denir: o, **أَعْوَسُ** bir vasıftır. Cerîr dedi ki:
يا ابن القُيُونِ وذاكَ فِعْلُ الأَعْوَسِ

عيس:
**العَيَسُ**: devenin **عَسْبُ**’u; yani: çiftleşmesi. Ve **العَيَسُ** ile **العِيسَةُ**: gizli bir karanlık içinde saflığa çalan beyaz bir renk. Denir: **جملٌ أَعْيَسُ**, ve **ناقة عَيْساء**. Cem’i: **عِيسٌ**. Rü’be dedi ki:
بالعيس تمطوها قياقٍ تَمْتَطي
Ve Araplar **العيس** ile özellikle beyaz safkan develeri tahsis ettiler. Ve **عِيسَةٍ** binası: **فُعْلة**’dir; **كُمْتَةٍ** ve **صُهْبَة** kıyasınca; fakat dammeden sonra yâ çirkinleşti de, yâ sebebiyle ayn kesralandı. **ظبيٌ أعيس**.
Ve **وعيسَى**: Allah’ın peygamberinin adı (Allah’ın salâtları onun üzerine olsun); cem’ olunur: **عِيسُونَ** (sîn’in dammesiyle); ve yâ düşmüştür; o ziyadedir. Ve ismin sonunda olan her ziyade yâ da cem’ vâvı yanında düşer; ve bir fetha ile ardıllanmaz. Eğer dersen: **عيسى**’nın yâ’sının ziyade olduğuna delil nedir? Dedim: o, **العَيَس**’tendir; ve **عيسى** **فُعلَى** şibhidir; ve bu kıyas üzere: **مُوسَى**.

سعي:
**السَّعْيُ**: şiddetli olmayan koşma. Ve hayırdan veya şerden her iş, o **السَّعْيُ**’dir. Derler ki: **السّعيُ** iştir; yani: kazanç. Ve **المسْعاة** kerem ve cömertliktedir.
Ve **السّاعي**: sadakaları kabzetmeye (toplamaya) tayin olunan kimsedir. Cem’i: **سعاةٌ**. Dedi ki:
سَعَى عِقالاً فلم يَتْرُكْ لنا سَـبَـداً		فكيف لو قد سعى عمرٌو عقالَينْ
Ve **السِّعاية**: sahibin hakkında bir vâliye veya onun üstündekine doğru koşmandır (şikâyet/ihbar için).
Ve **السِّعاية**: kölenin, boynunun bedelinden, bir kısmı âzat edildiği zaman, kendisinde **يُسْتَسْعَى** olunan şeydir; ve o, kendisine, kendi nefsinden geri kalanı ödeyecek kadar iş yüklenmesidir.

سوع:
**سُواعٌ**: Nûh zamanında bir putun adıdır; tufan onu boğdu ve gömdü; sonra İblîs onu câhiliye ehli için ortaya çıkardı; böylece onlar onu, azîz ve celîl Allah’ı bırakıp, ibadet eder oldular.
Ve **السّاعة** küçültülür: **سُوَيْعة**; ve **السّاعة** kıyamettir.

سيع:
**السّيعُ**: yer yüzü üzerinde akan sudur. Dersin: **انساعَ**; yani aktığı zaman. Ve **انساعَ الجَمَدُ**: eriyip aktığı zaman. Dedi ki:
من شِلّها ماءُ السّرابِ الأسْيَعا
Ve **السياعُ**: alçıyla veya çamurla, yahut ziftle sıvaman; onunla taneyi veya tulumu yahut gemileri, yumuşak bir sıvayışla sıvarsın. Şarabı **الوَرْسِ**’e benzeterek dedi ki: **كأنّها في سِياعِ الدَّنِّ قِندِيد**. Sîn’de nasb ve kesr câiz olur.
Ve **والمِسْيَعَةُ**: onunla çamur sürülen dümdüz bir tahtadır. Ve fiil: **سَيَّعْتُه** **تَسييعاً**, yani: çamur sürme.
Ve **والسِّيَاع**: bân ağacıdır; ve o, **العِضاه** ağaçlarındandır; meyvesi fıstık heyetindedir; ve sakızı, donduğu zaman, **الكُنْدُر** gibidir.

يسع:
**اليَسَع**: peygamberlerin isimlerinden bir isimdir; elif ve lâm ziyadedir.

وسع:
**الوُسْعُ**: erkeğin varlığı (genişliği) ve elinin kudreti. Dersin: **انفِقْ على قَدْرِ وُسْعِك**, yani: takatin. Ve at **وَسُعَ** **سَعَةً** ve **وَساعَةً**; böylece o **وَساعٌ**’dır. Ve adam **أَوْسَعَ**: malda genişlik sahibi olduğu zaman; böylece o **مُوسِعٌ**’dir; ve o, yaşayışında bir genişlik sahibidir.
Ve **وسَيْرٌ وَسِيعٌ** ve **وَساعٌ**. Ve Allah’ın rahmeti her şeyi **وَسِعَتْ**; ve adam **أَوْسَعَ**: malda genişlik sahibi oldu. Ve dersin: **لا يَسَعُكَ**, yani: ondan bir genişlik içinde değilsin.

وعس:
**الوَعْسُ**: kum veya başkasıdır; ve o, **الوعساء**’dan daha büyüktür. Ve **الوَعْسُ**: içinde ayakların kaybolduğu kumdur. Ve isim: **الوعساء**; müzekker yaptıkları zaman: **أوعسُ** dediler. ‘Accâc, kalçayı vasfederek dedi ki:
ومَيْسَنا نِيًّا لها مُمَيّسا
ألبس دعصاً بين ظهري أَوْعسا
Ve **والمِيعاسُ**: Cerîr’in sözünde, içinde **الوَعْسُ** bulunan yerdir:
حيّ الهِدَمْلَة من ذاتِ المواعيس
Ve **والمُواعَسَةُ**: süratte develerin yürüyüşünden bir darb (tür)dür. Derler ki: **تَوَاعَسْنَ بالأعناق**, yürüdükleri ve adım genişliğinde boyunlarını uzattıkları zaman. Şair dedi ki:
كَمِ اجْتَبْنَ من ليلٍ إليك وواعَسَتْ		بنا البِيدَ أعناقُ المهاري الشَّعاشِعُ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حكى الأَزهري في ترجمة عيس عن شمر قال: تسمى الريحُ الجَنُوبُ بلغة هُذَيْلٍ النُّعامى، وهي الأَزْيَبُ أضيضاً، وبعضهم يسميها مِسْعاً، وقال بعض أَهل الحجاز يُسْعٌ، بضم الياء، قال: وأَما اسم النبي، صلى الله عليه وسلم، فاليَسَعُ وقرئ اللَّيْسَع.

##### Türkçe

Ezherî, **عيس** tercümesinde Şemmer’den hikâye etti; dedi ki: Rüzgâr olan **الجَنُوبُ**, Hüzeyl diliyle **النُّعامى** diye adlandırılır; o, ayrıca **الأَزْيَبُ**’dir; bazıları onu **مِسْعاً** diye adlandırır; Hicaz ehlinden bazıları **يُسْعٌ** (yâ’nın dammesiyle) dedi. Dedi ki: Nebî’nin ismine gelince—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—o **اليَسَعُ**’dır; ve **اللَّيْسَع** diye okunmuştur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

يسع، بضم الياء: اسم ريح الشمال، نقله شمر عن الحجازيين، وهي بلغة هذيل مسع، بكسر الميم.
 ويسع محركة: اسم نبي، وقد ذكر في و-س-ع وهذا محل ذكره، لأنه أعجمي ليس بمشتق من وسع فتأمل.

##### Türkçe

**يسع**, **الياء**’ın dammesiyle: kuzey rüzgârının adıdır; onu Şمر Hicazlılardan nakletmiştir; o, Hüzeyl dilinde **مسع**’dır, **الميم**’in kesresiyle.

Ve **يسع** harekeli olarak: bir peygamber adıdır; o, **و-س-ع**’da zikredilmiştir ve burası onun zikredilme yeridir; çünkü o, a‘cemîdir, **وسع**’dan türemiş değildir; öyleyse düşün.
