# يطع (ي-ط-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B7%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D8%B7%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ي - ط - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B7%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والطّاء وواي معهما
ع ط و، ط و ع، ع ي ط، ي ط ع مستعملات
عطو:
العَطاء: اسمٌ لما يُعْطَى، وإذا سمّيت الشيء بالعطاء من الذّهب والفضّة قلت: أَعْطِيَة، وأَعْطِيَات: جمع الجمع.
والعَطْوُ: التّناوُلُ باليدِ. قال امرؤ القيس:
وتَعْطو برَخْصٍ غيرِ شَثْنٍ كأنَّه		أساريعُ ظَبْيٍ أو مَساويكُ إسْحِلِ
والظّبيُ العاطي: الرافع يديه إلى الشّجرة ليتناول منه الورق. قال:
تحكُّ بقَـرنَـيْهـا بـريرَ أراكةٍ		وتَعْطُو بظلْفَيها إذا الغُصْنُ طالَها
يقال: ظبيٌ عاطٍ، وعَطُوٌّ، وجَدْيٌ عطوٌّ، ومنه اشتُقَّ الإعطاءُ. والمُعاطاةُ: المُناوَلَةُ. عاطى الصبيُّ أهلَه إذا عَمِلَ لهم وناولَ ما أرادوا. والتَّعاطي: تناولُ ما لا يحقّ.
تعاطَى فلان: ظلمك، قال الله عزّ وجلّ: "فتعاطَى فَعَقَرَ"، قالوا: قام الشّقيّ على أطرافِ أصابع رجلَيْه، ثمّ رفع يدَيْه فضربَها فَعَقَرَهَا، ويقال: بل تَعاطيهِ جُرْأتُهُ، كما تقول: تعاطى أمراً لا ينبغي له.. والتَّعاطي أيضاً في القُبَل.
طوع:
طاع يَطُوع طوعاً فهو طائع. والطَّوْعُ: نقيض الكَرْه، تقول: لَتَفْعَلَنَّهُ طوعاً أو كَرْهاً. طائعاً أو كارِهاً، وطاع له إذا انقاد له.
إذا مضَى في أمرِك فقد أطاعك، وافقك فقد طاوعك. قال يصف دلواً:
أحلِفُ بالله لَتُخْرِجِنَّهْ
كارِهةً أو لتطاوِعِنَّهْ
أو لَتَرينَّ بيَ المُرِنَّهْ
أي: الصّائحة.
والطّاعة اسم لما يكون مصدره الإطاعة، وهو الإنقياد، والطّواعِيَةُ اسم لما يكون مصدره المطاوعة. يقال طاوعتِ المرأة زوجَها طَواعيةً حَسَنةً، ولا يقال: للرعيّة ما أحسن طَواعِيَتَهُم للرّاعي، لأنَّ فعلَهم الإطاعة، وكذلك الطّاقة اسم الإِطاقة والجابة اسم الإِجابة، وكذلك ما أشْبَهَهُ، قال:
حَلَفْتُ بالبيتِ وما حَوْلَـهُ		من عائذٍ بالبيت أَوْ طاعي
أراد: أو طائع فقلبه، مثل قِسِيّ، جعل الياء في طائع بعد العين، ويقال: بل طرح الياءَ أصلاً، ولم يُعِدْها بعد العين، إنّما هي: طاع، كما تقول: رجلٌ مالٌ وقال، يراد به: مائل، وقائل، مثل قول أبي ذؤيب:
وسوّد ماءُ المَرْدِ فاها فلـونُـهُ		كلَوْنِ الرَّمادِ وهي أدماءُ سارُها
أي: سائرها. وقال أصحابُ التّصريف: هو مثل الحاجة، أصلها: الحائجة. ألا ترى أنّهم يردّونها إلى الحوائج، ويقولون: اشتُقّت الاستطاعة من الطّوع.
ويقال: تَطاوَعْ لهذا الأمر حتّى تستطيعه. وتطوّع: تكلّف استطاعته، وقد تطوّع لك طوعاً إذا انقاد، والعرب تحذف التّاء من استطاع، فتقول: اسطاع يَسطيع بفتح الياء، ومنهم من يضمّ الياء، فيقول: يُسْطِيعُ، مثل يُهريق.
والتَّطوُّعُ: ما تبرّعت به ممّا لا يلزمك فريضته. والمُطّوِّعة بكسر الواو وتثقيل الحرفين: القوم الذين يتطوّعون بالجهاد يخرجون إلى المُرابَطات. ويقال للإبل وغيرها: أطاعَ لها الكلأ إذا أصابتْ فأكلَتْ منه ما شاءت، قال الطرمّاح:
فما سرحُ أبكارٍ أطاعَ لِسَرْحِهِ
والفَرَس يكون طوعَ العِنانِ، أي: سَلِس العِنانِ. وتقول: أنا طَوْعُ يدِكَ، أي: منقادٌ لكَ، وإنَّها لطوعُ الضّجيع. والطّوْعُ: مصدرُ الطائعِ. قال:
طَوْعَ الشَّوامِتِ مِنْ خَوْفٍ ومِنْ صَرَدِ
عيط:
جملٌ أَعْيَطُ، وناقةٌ عَيْطاء: طويلُ الرّأسِ والعُنُقِ. وتُوصَفُ به حُمُر الوَحْشِ. قال العجّاج يصفُ الفَرَس بأنّه يعقر عليه:
فهو يكُبُّ العَيْط منها للذّقن
وكذلك القَصْرُ المنيف أَعْيَطُ لطوله، وكذلك الفأرة عَيْطاء. قال:
نحنُ ثقيفٌ عِزُّنا منيعُ
أَعْيَطُ صعْبُ المرتَقَى رفيع
واعتاطت النّاقة إذا لم تَحْمِلْ سنوات من غير عقر، وربّما كان اعتياطها من كثرة شحمها، وقد تعتاط المرأة أيضاً. وناقةٌ عائط، قد عاطت تعيط عياطاً في معنى حائل. ونُوقٌ عِيطٌ وعوائطُ.
والتعيّط: تنبّع الشيء من حجرٍ أو عود يَخْرُجُ منه شِبْهُ ماءٍ فيُصَمَّغُ، أو يَسِيلُ. وذِفْرَى الجَمَل يَتَعَيَّطُ بالعَرَق الأسود. قال:
تعَيَّطُ ذِفراها بـجَـوْنٍ كـأنّـه		كُحَيْلٌ جَرَى من قُنْفُذِ اللّيتِ نابعُ
وقال في العائط بالشحم:
قدّد من ذات المدكّ العائط
وعِيطِ: كلمة يُنادَى بها الأشِرُ عند السُّكر، ويُلْهَجُ بها عند الغلبة، فإذا لم يَزِدْ على واحدة مدّه وقال: عيَّط، وإن رجّع قال: عَطْعَط.
يعط:
يَعاطِ: زجرُك الذّئبَ إذا رأيته قلت: يَعاطِ يَعاطِ، ويقال: يَعَطْتُ به، وأَيْعَطْتُ به، وياعَطْتُه. قال:
صُبَّ على شاءِ أبي رِباطِ
ذُؤالةٌ كالأَقْدُحِ الأمْـراطِ
يدنو إذا قيلَ لـه: يَعـاطِ
وبعض يقول: يِعاط، وهو قبيحٌ، لأنَّ كسر الياء زاده قبحاً، وذلك أنّ الياء خُلِقَتْ من الكسرة، وليس في كلامِ العربِ فَعال في صدرها ياء مكسورة في غير اليِسار بمعنى الشّمال، أرادوا أن يكون حذوهما واحداً، ثم اختلفوا فمنهم من يهمز، فيقول: إسار. ومنهم من يفتح الياء فيقول: يَسار، وهو العالي من كلامهم.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الطّاء** ve **واي** onlarla birlikte

**ع ط و**، **ط و ع**، **ع ي ط**، **ي ط ع** kullanılanlardır

**عطو**:
**العَطاء**: verilen şeye isimdir; ve eğer şeyi altın ve gümüşten **العطاء** ile adlandırırsan: **أَعْطِيَة** dersin; ve **أَعْطِيَات**: cem‘in cem‘idir.
**والعَطْوُ**: elle alma(=uzanıp alma)dır. İmru’ul-Kays dedi ki:
وتَعْطو برَخْصٍ غيرِ شَثْنٍ كأنَّه		أساريعُ ظَبْيٍ أو مَساويكُ إسْحِلِ
Ve **الظّبيُ العاطي**: yapraklardan almak için iki elini ağaca kaldırandır. Dedi ki:
تحكُّ بقَـرنَـيْهـا بـريرَ أراكةٍ		وتَعْطُو بظلْفَيها إذا الغُصْنُ طالَها
Denir ki: **ظبيٌ عاطٍ** ve **عَطُوٌّ**; ve **جَدْيٌ عطوٌّ**; ve ondan **الإعطاءُ** türetildi. Ve **المُعاطاةُ**: elden verme(=bir şeyi diğerine uzatıp verme)dir. **عاطى** çocuk ailesine, onlar için iş yaptığı ve istediklerini uzatıp verdiği zaman. Ve **التَّعاطي**: hakkı olmayanı almaktır.
**تعاطَى** falan: sana zulmetti; Aziz ve Celil Allah dedi ki: "فتعاطَى فَعَقَرَ"; dediler: bedbaht, iki ayağının parmak uçları üzerinde dikildi, sonra iki elini kaldırdı, derken onu vurdu da onu kesti; ve denir ki: bilakis onun **تَعاطيهِ**’si onun cüreti(=cesareti)dir; senin: “kendisine yaraşmayan bir işi **تعاطى** etti” demen gibi. Ve **التَّعاطي** öpüşmelerde de(=öpmelerde de)dir.

**طوع**:
**طاع** **يَطُوع** **طوعاً**; o hâlde o **طائع**tir. Ve **الطَّوْعُ**: **الكَرْه**’in zıddıdır; dersin ki: “Onu mutlaka **طوعاً** yahut **كَرْهاً** yapacaksın”; **طائعاً** yahut **كارِهاً**; ve ona boyun eğdiği zaman: ona **طاع**.
Senin işinde yürüyüp gittiği zaman: sana **أطاع** etmiştir; sana uygun düştüğü zaman: sana **طاوع** etmiştir. Bir kovayı vasfederek dedi ki:
أحلِفُ بالله لَتُخْرِجِنَّهْ
كارِهةً أو لتطاوِعِنَّهْ
أو لَتَرينَّ بيَ المُرِنَّهْ
Yani: **الصّائحة**.
Ve **الطّاعة**: kaynağı **الإطاعة** olan şeye isimdir; o da boyun eğmedir. Ve **الطّواعِيَةُ**: kaynağı **المطاوعة** olan şeye isimdir. Denir ki: kadın kocasına güzel bir **طَواعيةً** ile **طاوعت**; ve denmez ki: “halkın çobana **طَواعِيَتَهُم**’u ne güzeldir”; çünkü onların fiili **الإطاعة**’dır. Ve aynı şekilde **الطّاقة** **الإِطاقة**’nın ismidir; ve **الجابة** **الإِجابة**’nın ismidir; ve bunun benzerleri de böyledir. Dedi ki:
حَلَفْتُ بالبيتِ وما حَوْلَـهُ		من عائذٍ بالبيت أَوْ طاعي
Muradı: yahut **طائع**; onu çevirdi; **قِسِيّ** gibi; **طائع**’te **الياء**’yı **العين**’den sonra kıldı. Ve denir ki: bilakis **الياء**’yı aslından atmıştır ve onu **العين**’den sonra geri getirmemiştir; ancak o: **طاع**’dır; senin “**رجلٌ مالٌ** ve **قال**” demen gibi; bununla murad: **مائل** ve **قائل**’dir; Ebû Züeyb’in sözü gibi:
وسوّد ماءُ المَرْدِ فاها فلـونُـهُ		كلَوْنِ الرَّمادِ وهي أدماءُ سارُها
Yani: **سائرها**. Ve tasrîf ehli dedi ki: o, **الحاجة** gibidir; aslı: **الحائجة**’dir. Görmüyor musun, onu **الحوائج**’e döndürürler; ve derler ki: **الاستطاعة** **الطّوع**’dan türetilmiştir.
Ve denir ki: bu iş için **تَطاوَعْ** et, ta ki onu **تستطيعه**. Ve **تطوّع**: onu yapabilmeyi külfete girmektir; ve sana **طوعاً** **تطوّع** etti, boyun eğdiği zaman. Ve Araplar **استطاع**’dan **التّاء**’yı hazfeder; böylece: **اسطاع** **يَسطيع** ( **الياء**’yı fetha ile) derler; ve onlardan kimi **الياء**’yı damme eder, böylece: **يُسْطِيعُ** der; **يُهريق** gibi.
Ve **التَّطوُّعُ**: farzı sana lâzım olmayan şeyden gönüllü olarak verdiğindir. Ve **المُطّوِّعة** ( **الواو**’yu kesre ile ve iki harfi şeddeli): cihada gönüllü olan, ribatlara çıkan kavimdir. Ve develere ve başkalarına denir: otlağı bulup ondan dilediğini yediği zaman, ona otlak **أطاعَ** etti. Tırimmâh dedi ki:
فما سرحُ أبكارٍ أطاعَ لِسَرْحِهِ
Ve at, **طوعَ العِنانِ** olur; yani: dizgini yumuşak(=kolay)dır. Ve dersin ki: “Ben senin elinin **طَوْعُ**’uyum”; yani: sana boyun eğenim; ve o, mutlaka **طوعُ الضّجيع**’dir. Ve **الطّوْعُ**: **الطائع**’in masdarıdır. Dedi ki:
طَوْعَ الشَّوامِتِ مِنْ خَوْفٍ ومِنْ صَرَدِ

**عيط**:
**جملٌ أَعْيَطُ** ve **ناقةٌ عَيْطاء**: başı ve boynu uzun olandır. Ve onunla yaban eşekleri vasfedilir. ‘Accâc, atı, üzerinde kesiyor(=yaralıyor) diye vasfederek dedi ki:
فهو يكُبُّ العَيْط منها للذّقن
Ve aynı şekilde yüksek köşk, uzunluğundan dolayı **أَعْيَطُ**tur; ve aynı şekilde fare **عَيْطاء**dır. Dedi ki:
نحنُ ثقيفٌ عِزُّنا منيعُ
أَعْيَطُ صعْبُ المرتَقَى رفيع
Ve deve, yıllarca kesme(=aşım) olmaksızın gebe kalmadığı zaman **اعتاطت** eder; ve bazen onun **اعتياط**’ı çok yağından olur; ve kadın da bazen **تعتاط** eder. Ve **ناقةٌ عائط**: **عاطت** eder, **تعيط** **عياطاً**; **حائل** mânâsında. Ve **نُوقٌ عِيطٌ** ve **عوائطُ**.
Ve **التعيّط**: bir taş yahut ağaçtan bir şeyin fışkırmasıdır; ondan su benzeri çıkar da zamklaşır, yahut akar. Ve devenin **ذِفْرَى**’sı siyah ter ile **يَتَعَيَّطُ** eder. Dedi ki:
تعَيَّطُ ذِفراها بـجَـوْنٍ كـأنّـه		كُحَيْلٌ جَرَى من قُنْفُذِ اللّيتِ نابعُ
Ve yağlı olan **العائط** hakkında dedi ki:
قدّد من ذات المدكّ العائط
Ve **عِيطِ**: sarhoşlukta azgın olana seslenilen bir kelimedir; ve galebe(=üstün gelme) anında onunla ağız alışkanlığı edinilir. Eğer bir taneden fazla artırmazsa onu uzatır ve “**عيَّط**” der; eğer tekrar ederse “**عَطْعَط**” der.

**يعط**:
**يَعاطِ**: kurdu gördüğün zaman onu azarlamandır; dersin ki: **يَعاطِ يَعاطِ**. Ve denir ki: onunla **يَعَطْتُ** ettim; ve onunla **أَيْعَطْتُ** ettim; ve onu **ياعَطْتُه**. Dedi ki:
صُبَّ على شاءِ أبي رِباطِ
ذُؤالةٌ كالأَقْدُحِ الأمْـراطِ
يدنو إذا قيلَ لـه: يَعـاطِ
Ve bazısı **يِعاط** der; o çirkindir; çünkü **الياء**’yı kesrelemek onun çirkinliğini artırdı. Bu, şundandır ki **الياء** kesreden yaratılmıştır; ve Arapların sözünde, başında kesreli **ياء** bulunan **فَعال** yoktur; **اليِسار** dışında, “sol” mânâsında. İstediler ki ikisinin hizası bir olsun; sonra ihtilaf ettiler: onlardan kimi hemzeler, böylece **إسار** der; ve onlardan kimi **الياء**’yı fetha eder, böylece **يَسار** der; ve o, onların sözünün en yükseğidir(=en fasihidir).
