# يفث (ي-ف-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%81%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D9%81%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ي - ف - ث
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%81%D8%AB/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ث ف ( وايء )
ثفا ، فثأ ، أثف ، يفث .
ثفا أثف : أبو عُبيد : المُثَفّاة : المَرأةُ التي يَمُوت لها الأزواج كثيراً .
وكذلك الرَّجُل المُثفَّى .
أبو العبّاس : عن ابن الأعرابيّ ، قال : المُثفَّاة من النّساء : التي دَفْنت ثلاثةَ أَزْواج .
وقال غيره : المُثفَّاة من النِّساء : التي لِزَوْجِها امرأتان سواها ، وهي ثالثتهما ؛ شُبِّهت بأَثافيّ القِدْر .
أبو عُبيد ، عن الأصمعي : من أمثالهم في رَمي الرَّجُل صاحِبَه بالمُعْضلات : رَماه بثالثة الأثَافِي .
قال أبو عُبيدة : وثالثة الأثافي : القِطْعة من الجَبل يُجعل إلى جنبها اثنتان فتكون القطعة مُتَّصلة بالجبل ؛ وقال خُفاف بن نُدْبة :
وإنّ قصِيدةً شَنْعاء منِّي
إذا حَضَرت كثالثة الأثافِي
وقال أبو سَعيد : في قولهم : ( رَماه بثالثة الأثافي ) معناه : أنه رَماه بالشّر كُلّه ، فجعله أثْفِية بعد أُثْفِية ، حتى إذا رماه بالثالثة لم يَتْرك منها غاية ؛ والدليل على ذلك قولُ عَلْقمة :
بل كُلّ قَوْمٍ وإن عَزُّوا وإن كَرُموا
عَرِيفُهم بأثافِي الشَّرّ مَرْجُومُ
ألا تراه قد جَمعها له .
قلت : والأثْقية ، عند العرب : حَجَر مثل رأس الإنسان .
وجمعها : أثافيّ ، بالتشديد ، ويجوز التخفيف .
وتُنصب القُدور عليها .
وما كان من حديد ذي قوائم ثلاث فإنه يُسمَّى : المِنْصَب ، ولا يُسمَّى : أُثفية .
ويقال : أَثْفيت القِدر وثَفَّيتها ، إذا وَضَعْتها على الأَثافيّ .
والأُثفية ، أفعولة ، من ( ثَفيت ) ، كما يقال : أدحية ، لمَبِيض النَّعام ، من ( دحيْت ) .
وقال اللَّيْثُ : يقال : الأثفية ، فُعلوية ، من ( أثَّفْت ) .
قال : ومَن جعلها كذلك ، قال : أَثَّفت القِدْر ، فهي مُؤَثَّفة ؛ وقال النابغة :
لا تَقْذِفَنِّي برُكنٍ لا كِفَاء له
ولو تأَثَّفك الأَعْداء بالرِّفَدِ
وقوله : ولو تأثفك الأَعداءُ ، أي ترافدوا حولك مُتضافرين عليّ وأنت النار بينهم .
وقال النَّحويون : قِدْرُ مُثْفاة ، من : ( أثفيت ) .
وقال حُطام المُجاشعيّ :
لم يَبْقَ من آيٍ بها يُحَلَّينْ
غيرَ خِطام ورَمَادٍ كِنْفَيْن
وصَالِياتٍ ككما يُؤَثْفَيْن
فلما اضطره بناء الشعر ردّه إلى الأَصل ، فقال : يؤثفين ، لأنك إذا قلت : أَفعل يُفْعل ، علمت أنه كان في الأَصل ( يُؤفعل ) ، فحذفت الهمزة لثقلها ، كما حذفوا ألف ( رأيت ) من ( أرى ) ، وكان في الأَصل ( أرأى ) . وكذلك من : يرى ، وترى ، ونرى ؛ إذ الأَصل فيها : يرأى ، وترأى ، ونرأى ، فإذا جاز طرح همزتها ، وهي أصلية ، كانت همزة ( يؤفعل ) أولى بجواز الطرح ؛ لأنها ليست من بناء الكلمة في الأَصل ؛ ومثله قوله :
كُرَات غُلامٍ من كساءٍ مُؤَرْنَبِ
ووجه الكلام : مُرنب ، فردّه إلى الأَصل ، وقالوا : رجل مُؤَنمل ، إذا كان غَلِيظ الأَنامل .
وإنما أجمعوا على حذف همزة ( يؤفعل ) استثقالا للهمزة ، لأنها كالتقيؤ ؛ لأن في ضمة الياء بيانا وفَضلاً بين غابر فِعْل ( فَعَل ) ، و ( أفعل ) فالياء من غابر ( فَعَل ) مفتوحة . وهي من غابر ( أفعل ) مضمومة ، فأَمِنوا اللَّبس . واستحسنوا ترك الهمز إلا في ضرورة شِعر أو كلام نادر .
قلت : وأما قول النابغة :
ولو تأَثَّفك الأَعداء بالرِّفد
فإنه عندي ليس من ( الأثفية ) في شيء ، وإنما هو من قولك : أثَفْت الرَّجُلَ آثِفُه أَثَفاً ، إذا تَبِعْتَه .
والآثِف : التابع .
حكى ذلك أبو عُبيد ، عن الكسائي ، في ( باب النوادر ) .
وقال أبو زيد : تأَثَّفنا المكان تأَثُّفاً ، ألِفْناه فلم نَبْرحه .
ومعنى قوله : ولو تأَثفك الأَعداء ، أي اتبعوك وألحوا عليك ولم يزَالوا بك يُغْرونك .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : خامر الرّجُل بالمكان ، إذا لم يَبْرحه ، وكذلك : تأثّفه تأثُّفاً .
ورُوي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ماذا في الأمَرَّين من الشِّفا والثُّفاء ) .
قال أبو عُبيد : يقال : إن الثُّفَّاء ، هو الحُرْف .
وقال اللَّيْثُ : الثُّفاء : الخردل ، بلغة أهل الغَور .
الواحد : ثُفَّاءة .
قال : ويقال : هو الخَرْدل المُعالج بالصِّباغ .
والمدة فيه هَمزة أصليّة .
أبو عُبَيد ، عن الفَرّاء : ثَفَوتُه ، أي كنت معه على أَثره .
فثأ : أبو حاتم : من اللبن الفاثىء ، وهو الذي يُغْلَى حتى يَرْتفع له زُبْد ويَتَقطَّع من التغيُّر .
وقد فَثأَ يَفْثَأ فَثْئاً .
أبو زيد : فَثَأْت الماء فَثْئاً ، إذا ما سَخَّنته ، وكذلك كلّ ما سَخَّنته .
ويقال : فثأت عنِّي فلاناً فَثْئاً ، إذا كَسَرْته عنك بقَوْل وغَيره .
قلت : ويقال : فثأت القِدْر فَثْئاً ، وذلك إذا كَسرت غَلَيانها بماء بارد أَوْ قَدْحٍ بالمِقْدحة ؛ وقال الكُمَيت :
تَفُور علينا قِدْرهم فنُدِيمها
ونَفْثَؤها عَنَّا إذا حَمْيُها غَلاَ
يفث : يافِث : هو اسم أحد بني نُوح ، عليه السلام .
وقيل : مِن نَسله التُّرك ، ويأجوج ، ومأجوج ، وهم إخْوة بني سام وحام ، فيما زَعم النسَّابون .

##### Türkçe

ث ف ( وايء )
**ثفا** ، **فثأ** ، **أثف** ، **يفث** .

**ثفا** **أثف** : Ebû ʿUbeyd: **المُثَفّاة**: kendisine kocalar çokça ölen kadın.
Ve aynı şekilde **الرَّجُل المُثفَّى**.

Ebû’l-ʿAbbâs: İbnü’l-Aʿrâbî’den; dedi ki: kadınlardan **المُثفَّاة**: üç kocayı defnetmiş olan.
Ve başkası dedi ki: kadınlardan **المُثفَّاة**: kendisinin dışında kocası için iki kadın daha bulunan, ve o ikisinin üçüncüsü olan; tencerenin **أَثافيّ**’sine benzetildi.

Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den: adamın arkadaşını müşkil şeylerle vurmasında onların darb-ı mesellerinden: “Onu **ثالثة الأثَافِي** ile attı.”
Ebû ʿUbeyde dedi ki: **ثالثة الأثافي**: dağdan bir parçadır; yanına iki tane konur da parça dağa bitişik olur; ve Ḫufâf b. Nudbe dedi ki:
وإنّ قصِيدةً شَنْعاء منِّي
إذا حَضَرت كثالثة الأثافِي

Ebû Saʿîd dedi ki: onların “(**رَماه بثالثة الأثافي**)” sözlerinde bunun manası: onu bütün şer ile attı; onu bir **أثْفِية**’den sonra bir **أُثْفِية** kıldı; nihayet onu üçüncü ile attığında ondan bir gaye bırakmadı; bunun delili ʿAlḳame’nin sözü:
بل كُلّ قَوْمٍ وإن عَزُّوا وإن كَرُموا
عَرِيفُهم بأثافِي الشَّرّ مَرْجُومُ
Görmüyor musun, onu onun için toplamıştır.

Dedim: **الأثْقية** Araplar katında: insan başı gibi bir taştır.
Onun cem‘i: şeddeli olarak **أثافيّ**’dir; tahfîf de caizdir.
Tencereler onun üzerine dikilir.
Üç ayaklı demirden olan şeye ise **المِنْصَب** denir; **أُثفية** denmez.
Ve denir ki: “**أَثْفيت** **القِدر** ve **ثَفَّيتها**”, yani onu **الأَثافيّ** üzerine koyduğun zaman.
Ve **الأُثفية** “**أفعولة**”dur; (**ثَفيت**)’ten; nitekim denir ki: devekuşunun yumurtalığı için **أدحية**, (**دحيْت**)’ten.

El-Leys dedi ki: denir ki: **الأثفية** “**فُعلوية**”dir; (**أثَّفْت**)’ten.
Dedi ki: onu böyle yapan kimse: “**أَثَّفت** **القِدْر**; o halde o **مُؤَثَّفة**’dir” der; ve en-Nâbiġa dedi ki:
لا تَقْذِفَنِّي برُكنٍ لا كِفَاء له
ولو تأَثَّفك الأَعْداء بالرِّفَدِ
Ve onun “**ولو تأثفك الأَعداءُ**” sözü: yani etrafında birbirine destek olarak toplandılar; bana karşı birbirine kenetlendiler; sen de aralarında ateşsin.

Nahivciler dedi ki: (**أثفيت**)’ten **قِدْرُ مُثْفاة**.
Ve Ḥuṭâm el-Mucâşiʿî dedi ki:
لم يَبْقَ من آيٍ بها يُحَلَّينْ
غيرَ خِطام ورَمَادٍ كِنْفَيْن
وصَالِياتٍ ككما يُؤَثْفَيْن

Şiirin binası onu sıkıştırınca onu asla döndürdü; şöyle dedi: **يؤثفين**; çünkü sen “**أَفعل يُفْعل**” dediğin zaman, onun aslında (**يُؤفعل**) olduğunu bilirsin; ağırlığından dolayı hemzeyi düşürdün; nitekim (**أرى**)’dan (**أرأى**) aslında iken (**رأيت**)’in elifini düşürdüler. Ve aynı şekilde **يرى** ve **ترى** ve **نرى**’dan; zira onların aslı: **يرأى** ve **ترأى** ve **نرأى**’dır. Hemzesi atılınca, o hemze aslî olduğu halde, (**يؤفعل**)’in hemzesi atılmaya daha layıktır; çünkü o, aslında kelimenin binasından değildir. Bunun benzeri onun sözü:
كُرَات غُلامٍ من كساءٍ مُؤَرْنَبِ
Sözün vechi: **مُرنب**’dir; onu asla döndürdü. Ve dediler ki: **رجل مُؤَنمل**; parmak boğumları kalın olduğu zaman.

Onlar (**يؤفعل**)’in hemzesini düşürmek üzerinde ancak hemzeyi ağır buldukları için icmâ ettiler; çünkü o, kusma gibidir; çünkü **الياء**’ın dammesinde, (**فَعَل**) fiilinin bakiyyesi ile (**أفعل**) arasında bir beyan ve bir fazlalık vardır: (**فَعَل**)’in bakiyyesinden olan **الياء** meftuhtur; (**أفعل**)’in bakiyyesinden olan ise madmûmedir; böylece iltibastan emin oldular. Şiir zarureti yahut nadir bir söz dışında hemzelemeyi terk etmeyi güzel gördüler.

Dedim: en-Nâbiġa’nın sözüne gelince:
ولو تأَثَّفك الأَعداء بالرِّفد
Bana göre o, **الأثفية**’den hiçbir şeyde değildir; ancak senin “**أثَفْت** **الرَّجُلَ** **آثِفُه** **أَثَفاً**” sözündendir; yani onu takip ettiğin zaman.
Ve **الآثِف**: tâbi olan.
Bunu Ebû ʿUbeyd, el-Kisâî’den, (**باب النوادر**) içinde nakletti.

Ebû Zeyd dedi ki: “**تأَثَّفنا** **المكان** **تأَثُّفاً**”: ona ülfet ettik de ondan ayrılmadık.
Ve onun “**ولو تأَثفك الأَعداء**” sözünün manası: yani seni takip ettiler ve sana ısrar ettiler; seni kışkırtıp durdular.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: “**خامر** adam mekânda”: ondan ayrılmadığı zaman; ve aynı şekilde: “**تأثّفه** **تأثُّفاً**”.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu ki dedi: “(**ماذا في الأمَرَّين من الشِّفا والثُّفاء**)”.
Ebû ʿUbeyd dedi ki: denir ki: **الثُّفَّاء** odur: **الحُرْف**.
El-Leys dedi ki: **الثُّفاء**: hardaldır; **الغَور** ehlinin lügatinde.
Tekili: **ثُفَّاءة**.
Dedi ki: ve denir ki: o, boya ile muamele edilmiş hardaldır.
Ve onda bulunan **هَمزة** aslî bir hemzedir.

Ebû ʿUbeyd, el-Ferrâ’dan: “**ثَفَوتُه**”: yani onun izi üzere onunla beraber oldum.

**فثأ**: Ebû Ḥâtim: **اللبن الفاثىء**’dendir; o, kaynatılan, ta ki onun için köpük yükselen ve değişmeden dolayı kesilip parçalanan şeydir.
Ve gerçekten **فَثأَ يَفْثَأ فَثْئاً**.

Ebû Zeyd: “**فَثَأْت** **الماء** **فَثْئاً**”: onu ısıttığın zaman; ve aynı şekilde ısıttığın her şey.
Ve denir ki: “**فثأت** benden falanı **فَثْئاً**”: onu söz ve başkasıyla senden kırıp uzaklaştırdığın zaman.

Dedim: ve denir ki: “**فثأت** **القِدْر** **فَثْئاً**”: bu, onun kaynamasını soğuk su ile yahut **المِقْدحة** ile bir karıştırma ile kırdüğün zamandır; el-Kumeyt dedi ki:
تَفُور علينا قِدْرهم فنُدِيمها
ونَفْثَؤها عَنَّا إذا حَمْيُها غَلاَ

**يفث**: **يافِث**: Nûḥ’un (aleyhisselâm) oğullarından birinin adıdır.
Ve denildi ki: onun neslindendir Türkler ve Ye’cûc ve Me’cûc; neseb âlimlerinin zannettikleri üzere onlar, Sâm ve Ḥâm oğullarının kardeşleridir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%81%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

يافثُ: مِن أَبناء نوح، على نبينا وعليه الصلاة والسلام؛ وقيل: هو من نسله التُّرْكُ ويأْجوجُ ومأْجوجُ، وهم إِخوة بني سام وحام، فيما زعم النسابون.
وأَيافِثُ: موضع باليَمَنِ، كأَنهم جعلوا كل جزء منه أَيفث، اسماً لا صِفة.

##### Türkçe

**يافثُ**: Nûh’un oğullarındandır; nebîmize ve onun üzerine salât ve selâm olsun; ve denildi ki: onun neslindendir **التُّرْكُ** ve **يأْجوجُ** ve **مأْجوجُ**; ve onlar, nesepçilerin zannettikleri üzere, Sâm ve Hâm oğullarının kardeşleridir.

Ve **أَيافِثُ**: Yemen’de bir yerdir; sanki onun her bir parçasını **أَيفث** kılmışlardır; sıfat değil, isim olarak.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%81%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

يافث، كصاحب  ، أهمله الجوهري، وهو عجمي، ويقال بالمثناة بدل المثلثة، وحكى بعض المفسرين: يفث، كجبل، وهو  ابن نوح  على نبينا وعليه الصلاة والسلام، وهو  أبو الترك  ، على ما قيل  ويأجوج ومأجوج  ، وهم إخوة بنى سام وحام، فيما زعم النسابون.  وأيافث كأثارب: ع باليمن  ، كأنهم جعلوا كل جزء منه أيفث اسمالا صفة، نقله الصاغاني هنا على الصواب، وذكره أيضا في ن ف ث فصحفه.
 ومما يستدرك عليه من كتاب اللسان:

##### Türkçe

**يافث**; **صاحب** gibi; el-Cevherî onu ihmal etti; ve o Acemcedir; ve **المثناة** ile **المثلثة** yerine (okunduğu) söylenir. Bazı müfessirler hikâye etti: **يفث**; **جبل** gibi; ve o, Peygamberimiz ve onun üzerine salât ve selâm olsun, Nûh’un oğludur; ve o, söylendiğine göre, Türk’ün babasıdır; ve **يأجوج ومأجوج** (da); ve onlar, nesep âlimlerinin zannettiklerine göre, Sâm ve Hâm oğullarının kardeşleridir.

Ve **أيافث**; **أثارب** gibi: Yemen’de bir yer adıdır; sanki onun her bir parçasını, isim değil sıfat olarak **أيفث** kılmışlar; es-Sâgânî onu burada doğru olarak nakletti; ve onu ayrıca **ن ف ث**’te de zikretti de onu tashif etti.

Ve onun üzerine Lisân kitabından istidrâk olunanlardandır:
