# يفع — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%81%D8%B9/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D9%81%D8%B9/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [يفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%81%D8%B9.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: يفع

باب العين والفاء وواي معهما
ع ف و، ف ع د، ع و ف، ع ي ف، ي ف ع مستعملات
عفو:
العفو: تركُكَ إنساناً استوجَبَ عُقوبةً فعفوتَ عنه تعفُو، والله العَفُوُّ الغَفور. والعَفْوُ: أحَلُّ المالِ وأطيبُه. والعَفْوُ: المعروف. والعُفاةُ: طُلاّبُ المعروف، وهم المُعْتَفُونَ. واعْتَفَيتُ فلاناً: طَلَبتُ مَعروفَه.
والعافيةُ من الدَّوابِّ والطَّيْر: طُلاّب الرِزقِ، اسمٌ لهم جامع.
وجاء في الحديث: مَن غَرَسَ شجرةً فما أَكَلَتِ العافيةُ منها كُتِبَتْ له صَدَقةٌ. والعافيةُ: دِفاعُ الله عن العبد المَكارِه. والإستِعفاءُ: أن تَطْلُبَ إلى من يُكَلِّفُك أمراً أن يُعفيك منه أي يَصرِفُه عنك.
والعَفاءُ التُّرابُ. والعَفاءُ: الدُّروسُ، قال:
على آثار مَن ذَهَبَ العَفاءُ
تقول: عَفَتِ الدِّيار تَعفُو عُفُوّاً، والرِّيحُ تَعفُو الدارَ عَفاءً وعُفُوّاً وتَعَفَّتِ الدارُ والأثَرُ تَعَفّيَاً. والعَفْو والعِفَو والجميع عِفْوة: الحُمُر الأَفْتاء والفَتيات، والأنثى عِفَوَة ولا أعلم واواً مُتحركة بعد حرف متحرك في آخِر البناء غيرَ هذا، وأن لُغَة قيس بها جاءت وذلكم أنَّهم كَرهوا عِفاة في موضع فِعَلة وهم يريدون الجماعة فيلتبس بوُحْدان الأسماء فلو تكلَّف متكلّف أن يَبنيَ من العَفو اسماً مفرداً على فِعلة لقال عِفاة.
وفيه قول آخر: يقال همزة العَفاء والعَفاءة ليست بأصلية إنما هي واوٌ أو ياء لا تُعرَف لأنّها لم تُصَرَّف ولكنّها جاءت أشياء في لغات العرب ثَبَتَت المَدَّة في مؤنثّها نحو العَماء والواحدة العَماءة ليست في الأصل مهموزة ولكنّهم إذا لم يكن بين المذكّر والمؤنّث فرقٌ في أصل البناء همَزوا بالمدّة كما تقول: رجلٌ سَقّاء وامرأة سقّاءة وسقّاية. قيل أيضاً، من ذهب إلى أن أصله ليس بمهموز.
والعِفاء ما كَثُر من الريش والوَبَر. ناقةٌ ذات عِفاء كثيرةُ الوَبَر طويلتُه قد كادَ ينسِل للسُقوط. وعِفاء النَّعامة: الريشُ الذي قد عَلا الزِّفَّ الصِّغار، وكذلك الدّيك ونحوه من الطَّير، الواحدة عِفاءة بمَدَّة وهمزة، قال:
أُجُدٌ مُؤَثَّفةٌ كأنَّ عِـفـاءَهـا		سِقْطانِ من كَنَفَيْ ظَليمٍ جافِلِ
وعِفاءُ السّحاب: كالخَمْل في وجهه لا يكاد يُخلِف، ولا يقال للواحدة عِفاءة حتى تكونَ كثيرة فيها كثافة.
فعو:
الأفعى: حَيَّةٌ رَقشاءُ طويلةُ العُنُق عريضة الرَّأس، لا ينفَعُ منها رُقْيَة ولا تِرْياق، وربّما كانتْ ذاتَ قَرْنَيْن. والأُفْعُوانُ: الذَّكَرُ.
عوف:
العَوْفُ: الضَّيْف، وهو الحالُ أيضاً: تقول: نِعْمَ عَوْفُك أي ضَيْفُكَ. والعَوْفُ: اسم من أسماء الأسد لأنّه يَتَعَوَّف باللَّيْل فيَطلُب. ويقال: كلُّ مَن ظَفِرَ في اللَّيْل بشيءٍ فالذي يَظفَر به عُوافتُه. وعُوافةُ وعَوْفٌ من أسماء الرّجال. ويقال: العَوْفُ الأَيْرُ. ويقال: العَوْف نَبْتٌ.
عيف:
عافَ الشَّيءَ يَعَافُه عِيافةً إذا كَرِهَه من طعام أو شراب. والعَيُوفُ من الإبِلِ الذي يَشَمُّ الماءَ فيَدَعُه وهو عطشان. والعِيافة زَجْرُ الطَّيْر، وهو أَنْ تَرَى طَيْراً أو غراباً فَتَتَطَيَّرَ، تقول: ينبغي أنْ يكون كذا فإنْ لم تَرَ شيئاً قُلتَ بالحَدْس فهو عِيافة. ورجل عائف يَتَكَهَّن، قال: عَثَرَت طَيْرُك أو تَعيف.
يفع:
اليَفاعُ: التلُّ المُنيفُ. وكلُّ شيءٍ مُرتَفع يَفاع. وغُلامٌ يَفَعة وقد أيْفَعَ ويَفَعَ أي شَبَّ ولم يبلُغ. والجارية يَفَعَة والأيفاع جمعُه.

### Türkçe

باب العين والفاء وواي معهما
ع ف و، ف ع د، ع و ف، ع ي ف، ي ف ع مستعملات

**عفو**:
**العفو**: Senin, ceza gerektirmiş bir insanı bırakmandır; böylece onu affettin, ondan affedersin; ve Allah **العَفُوُّ** **الغَفور**’dur. Ve **العَفْوُ**: malın en helâli ve en temizidir. Ve **العَفْوُ**: iyiliktir. Ve **العُفاةُ**: iyilik talep edenlerdir; ve onlar **المُعْتَفُونَ**’dur. Ve **اعْتَفَيتُ** falancayı: onun iyiliğini talep ettim.

Ve **العافيةُ** binek hayvanlarından ve kuştan: rızık talep edenlerdir; onlar için toplayıcı bir isimdir.

Ve hadiste geldi: “Kim bir ağaç dikerse, ondan **العافيةُ** yerse, ona bir sadaka yazılır.” Ve **العافيةُ**: Allah’ın kuldan hoşlanılmayan şeyleri defetmesidir. Ve **الإستِعفاءُ**: sana bir iş yükleyenden, seni ondan muaf tutmasını, yani onu senden çevirmesini istemendir.

Ve **العَفاءُ** topraktır. Ve **العَفاءُ**: silinip yok oluş(lar)dır; dedi ki:
على آثار مَن ذَهَبَ العَفاءُ

Dersin: **عَفَتِ الدِّيار** **تَعفُو** **عُفُوّاً**; ve rüzgâr evi **تَعفُو** **عَفاءً** ve **عُفُوّاً** (olarak) siler; ve ev ve iz **تَعَفَّتِ** **تَعَفّيَاً**. Ve **العَفْو** ve **العِفَو** ve hepsi **عِفْوة**: genç erkek eşekler ve genç dişi eşeklerdir; dişisi **عِفَوَة**’dir. Ve ben, yapının sonunda, harekeli bir harften sonra harekeli bir **واو** bundan başka bilmem; ve Kays’ın diliyle onunla geldi; bu da şudur ki: onlar, topluluğu kastederken **فِعَلة** yerinde **عِفاة**’yi çirkin gördüler; böylece isimlerin tekilleriyle karışır; eğer bir zorlayan, **العَفو**’dan **فِعلة** üzere tekil bir isim yapmayı zorlasa, **عِفاة** derdi.

Ve onda başka bir söz: denilir ki **العَفاء** ve **العَفاءة**’daki hemze aslî değildir; ancak o, bilinmeyen bir **واو** yahut **ياء**’dır; çünkü tasrif edilmemiştir; fakat Arapların dillerinde, müennesinde uzatma sabit kalan şeyler geldi; **العَماء** ve tekili **العَماءة** gibi; aslında hemzeli değildir; fakat müzekker ile müennes arasında yapının aslında bir fark olmadığında, uzatma ile hemzelediler; senin: “**رجلٌ سَقّاء** ve **امرأة سقّاءة** ve **سقّاية**” demen gibi. Yine denildi: aslının hemzeli olmadığına giden kimseye göre.

Ve **العِفاء** tüyden ve kıldan çok olan şeydir. **ناقةٌ ذات عِفاء**: kılı çok, uzunu; düşmekten dolayı neredeyse dökülür olmuştur. Ve **عِفاء النَّعامة**: küçük **الزِّفَّ**’in üzerine yükselmiş olan tüydür; ve aynı şekilde horoz ve onun benzeri kuştan; tekili, uzatma ve hemze ile **عِفاءة**’dır; dedi ki:
أُجُدٌ مُؤَثَّفةٌ كأنَّ عِـفـاءَهـا		سِقْطانِ من كَنَفَيْ ظَليمٍ جافِلِ

Ve **عِفاءُ السّحاب**: yüzündeki kadife gibidir; neredeyse geri kalmaz; ve onda çokluk ve yoğunluk bulunmadıkça tekile **عِفاءة** denilmez.

**فعو**:
**الأفعى**: benekli, boynu uzun, başı geniş bir yılandır; ondan ne rukye ne de tiryak fayda verir; ve bazen iki boynuzlu olur. Ve **الأُفْعُوانُ**: erkektir.

**عوف**:
**العَوْفُ**: misafirdir; ve o, hâl (durum) da olur: dersin: “**نِعْمَ عَوْفُك**” yani “misafirin ne iyi.” Ve **العَوْفُ**: aslanın isimlerinden bir isimdir; çünkü geceleyin **يَتَعَوَّف** eder de arar. Ve denilir: geceleyin bir şey elde eden herkes için, elde ettiği şey onun **عُوافتُه**’dir. Ve **عُوافةُ** ve **عَوْفٌ** erkek isimlerindendir. Ve denilir: **العَوْفُ** penistir. Ve denilir: **العَوْف** bir bitkidir.

**عيف**:
**عافَ** şeyi **يَعَافُه** **عِيافةً** (olarak), yiyecekten yahut içecekten onu kerih gördüğünde. Ve develerden **العَيُوفُ**: suyu koklayıp da onu bırakan, hâlbuki susuz olandır. Ve **العِيافة** kuş ürkütmedir; ve o, bir kuş yahut bir karga görmendir de uğursuz saymandır; dersin: “şöyle olması gerekir”; eğer bir şey görmezsen, tahminle söylersin; işte o **عِيافة**’dır. Ve **رجل عائف**: kâhinlik eder; dedi ki: **عَثَرَت طَيْرُك أو تَعيف**.

**يفع**:
**اليَفاعُ**: yüksek tepedir. Ve yükselmiş her şey **يَفاع**’dır. Ve **غُلامٌ يَفَعة**; ve **قد أيْفَعَ** ve **يَفَعَ** yani büyüdü ve ergenliğe ulaşmadı. Ve cariye **يَفَعَة**; ve onun çoğulu **الأيفاع**’dır.
