# يقظ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D9%82%D8%B8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [يقظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: يقظ

اليقظة، محركة: نقيض النوم. قال عمر بن عبد العزيز:
  ومن الناس من يعيش شقيا                      جيفة الليل غافل اليقظه
  فإذا كـان ذا حـياء ودين                      راقب الله واتقى الحفظه
  إنما الناس سائر ومـقـيم                      والذي سار للمقيم عظـه وقد يقظ، ككرم وفرح، الأولى عن اللحياني، يقاظة ويقظا، محركة، وكذلك يقظة محركة، وزاد في المصباح: يقظ، بفتح القاف، أي كضرب، ولم يذكر الضم، وهو غريب، وقد استيقظ: انتبه.
 ورجل يقظ، كندس وكتف، كلاهما على النسب، أي متيقظ حذر، نقله الجوهري. وقد ذكره ابن السكيت في باب فعل وفعل قال: رجل يقظ ويقظ، إذا كان متيقظا كثير التيقظ، فيه معرفة وفطنة ومثله عجل وعجل، وفطن وفطن. ورجل يقظان مثل سكران، ج: أيقاظ.

  وأما سيبويه فقال: لا يكسر يقظ لقلة فعل في الصفات، وإذا قل بناء الشيء قل تصرفه في التكسير، وإنما أيقاظ عنده جمع يقظ، لأن فعلا في الصفات أكثر من فعل. وقال ابن بري: جمع يقظ أيقاظ وجمع يقظان يقاظ، وهي يقظى وج: يقاظى، والاسم اليقظة محركة. وفي العباب: وامرأة يقظى، ورجال ونسوة أيقاظ، قال رؤبة:
  ووجدوا إخوتهم أيقاظا وفي التنزيل العزيز  وتحسبهم أيقاظا وهم رقود  ونساء يقاظى. ومن المجاز: استيقظ الخلخال والحلي، أي صوت، كما يقال: نام، إذا انقطع صوته من امتلاء الساق، قال طريح:
  نامت خلاخلها وجال وشاحـهـا                      وجرى الوشاح على كثيب أهيل
  فاستيقظت منه قلائدها الـتـي                      عقدت على جيد الغزال الأكحل وأبو اليقظان: عمار بن ياسر، رضي الله عنهما، صحابي، وأبوه كذلك له صحبة، وقد مر للمصنف في ي س ر. وأبو اليقظان: عثمان بن عمير بن قيس البجلي الكوفي تابعي.
 وأبو اليقظان: كنية الديك ويقظه تيقيظا، وأيقظه إيقاظا: نبهه.
 ومما يستدرك عليه: استيقظه: أيقظه. قال أبو حية النميري:
  إذا استيقظته شم بطنا كـأنـه                      بمعبوءة وافى بها الهند رادع وتيقظ من نومه: تنبه. واليقظة، بسكون القاف: لغة في التحريك، قال التهامي:
  العيش نوم والمنية يقـظة                      والمرء بينهما خيال ساري والأكثرون على أنه ضرورة الشعر، وقال أبو عمرو: إن فلانا ليقظ، إذا كان خفيف الرأس. ويقال: ما رأيت أيقظ منه. وهو مجاز وتيقظ فلان للأمر إذا انتبه له وقد يقظته وهو حجاز ورجل يقظا، الفكر ومتيقظه ويقظه، وهو يستيقظ إلى صوته. كل ذلك مجاز.
 وقال الليث: يقال للذي يثير التراب: قد يقظه، إذا فرقه، وأيقظت الغبار: أثرته، وكذلك يقظته تيقيظا. قال الأزهري: هذا تصحيف والصواب بقط التراب تبقيطا، وقد ذكر في موضعه، وتبع الزمخشري الليث في إيقاظ الغبار بمعنى الإثارة. ويقظة: اسم رجل، وهو أبو مخزوم يقظة بن مرة بن كعب ابن لؤي بن غالب، وفيه يقول الشاعر:
  جاءت قريش تعودني زمـرا                      وقد وعى أجرها لها الحفظه
  ولم يعدني سهم ولا جـمـح                      وعادني الغر من بني يقظه
  لا يبرح العز فـيهـم أبـدا                      حتى تزول الجبال من قرظه وأبو اليقظان: عمار بن محمد الثوري، ابن أخت سفيان الثوري، محدث.
 هذا آخر حرف الظاء، وبه تم نصف الكتاب من القاموس المحيط، والقابوس الوسيط وإلى الله أجأر في تكميل نصفه الثاني، بحرمة من أنزلت عليه السبع المثاني، وأنا أقول كما قال الجلال السيوطي في آخر سورة الإسراء من تكملة الجلالين:
  حمدت الله ربـي إذ هـدانـي                      لما أبديت من عجزي وضعفي
  ومن لي بالخطا فـارد عـنـه                      ومن لي بالقبول ولو بحـرف

  هذا وأنا في زمن لم أصل بصاف معين، ولا مصاف معين، والحمد لله تعالى وحده، وصلى الله على خير خلقه، محمد النبي وآله وأزواجه وذريته، وسلم تسليما كثيرا إلى يوم الدين، وحسبنا الله ونعم الوكيل ولا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم.

 باب العين المهملة

### Türkçe

**اليقظة**, harekeli: uykunun zıddı. Ömer b. Abdülaziz dedi:
  İnsanlardan öylesi vardır ki bedbaht olarak yaşar                      gece leşi, **اليقظه**’den gafil
  Eğer hayâ ve din sahibi olursa                      Allah’ı gözetir ve **الحفظه**’den sakınır
  İnsanlar ancak yürüyen ve ikamet edendir                      ve yürüyen, ikamet edene ibrettir Ve **يقظ** etti; **كرم** ve **فرح** gibi; birincisi Lihyânî’dendir; **يقاظة** ve **يقظا**, harekeli; yine **يقظة** harekeli. Ve **المصباح**’ta artırdı: **يقظ**, **القاف**’ın fethiyle; yani **ضرب** gibi; ve zammı zikretmedi; o gariptir. Ve **استيقظ**: uyandı.

Ve **يقظ** bir adam; **ندس** ve **كتف** gibi; ikisi de nisbet üzeredir; yani uyanık, sakınan; Cevherî onu nakletti. İbnü’s-Sikkît onu **فعل** ve **فعل** bâbında zikretti; dedi ki: **يقظ** ve **يقظ** bir adam; eğer uyanık, çok uyanıklık sahibi ise; onda bilme ve zekâ vardır; ve benzeri **عجل** ve **عجل**, ve **فطن** ve **فطن**. Ve **يقظان** bir adam, **سكران** gibi; cemi: **أيقاظ**.

Ve Sîbeveyh’e gelince, dedi ki: sıfatlarda **فعل**’in azlığından dolayı **يقظ** kırılmaz; bir şeyin binası az olunca, kırmada tasarrufu az olur; ve ancak **أيقاظ** onun yanında **يقظ**’ın cemidir; çünkü sıfatlarda **فعلا**, **فعل**’den daha çoktur. İbn Berrî dedi ki: **يقظ**’ın cemi **أيقاظ**tır; ve **يقظان**’ın cemi **يقاظ**tır; ve o **يقظى**dır ve cemi: **يقاظى**; ve isim **اليقظة** harekelidir. Ve **العباب**’da: ve bir kadın **يقظى**, ve erkekler ve kadınlar **أيقاظ**; Ru’be dedi:
  Ve kardeşlerini **أيقاظا** buldular Ve aziz tenzilde:  “Onları **أيقاظا** sanırsın, hâlbuki onlar uykudadırlar”  Ve kadınlar **يقاظى**. Mecazdan: **استيقظ** halhal ve süs; yani ses çıkardı; nitekim “**نام**” denir, eğer baldırın doluluğundan sesi kesilirse. Turayh dedi:
  Halhalları uyudu ve kuşağı dolaştı                      ve kuşak, kum tepeciği üzerinde aktı
  Ondan gerdanlıkları uyandı ki                      kara gözlü ceylanın boynuna bağlandı Ve Ebû’l-**يقظان**: Ammâr b. Yâsir’dir, Allah ikisinden de razı olsun; sahâbîdir; babası da öyledir, onun da sohbeti vardır; ve musannif için **ي س ر**’de geçti. Ve Ebû’l-**يقظان**: Osman b. Umeyr b. Kays el-Becelî el-Kûfî’dir; tâbiîdir.
 Ve Ebû’l-**يقظان**: horozun künyesidir. Ve onu **تيقيظا** **يقظه** etti; ve onu **إيقاظا** **أيقظه** etti: onu uyandırdı.
 Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **استيقظه**: onu **أيقظه** etti. Ebû Hayye en-Nümeyrî dedi:
  Onu uyandırdığımda bir karın kokladı; sanki o                      Hind’in getirdiği dolu bir kapla gelmiş bir engelleyici ile (gibi) Ve uykusundan **تيقظ** etti: uyandı. Ve **اليقظة**, **القاف**’ın sükûnu ile: harekelemede bir dildir. Tehâmî dedi:
  Yaşayış uykudur, ölüm **يقـظة**dir                      ve kişi ikisi arasında yürüyen bir hayaldir Çoğunluk, onun şiir zarureti olduğu üzerinedir. Ebû Amr dedi: filân gerçekten **ليقظ**dır; eğer başı hafif ise. Ve denir: ondan daha **أيقظ** görmedim. Ve o mecazdır. Ve filân iş için **تيقظ** etti; eğer ona uyandıysa. Ve ben onu **يقظته** ettim; ve o Hicazîdir. Ve **يقظا** bir adam; fikirce; ve uyanığı; ve uyanıklığı; ve o, onun sesine doğru **يستيقظ** eder. Bunların hepsi mecazdır.
 Leys dedi ki: toprağı kaldırana denir: onu **يقظه** etti; eğer onu dağıttıysa. Ve tozu **أيقظت** ettim: onu kaldırdım; ve yine onu **تيقيظا** **يقظته** ettim. Ezherî dedi ki: bu bir tashîftir; doğrusu toprağı **تبقيطا** **بقط** etmektir; ve yerinde zikredilmiştir. Zemahşerî, tozu kaldırma mânasında **إيقاظ الغبار**’da Leys’e tâbi oldu. Ve **يقظة**: bir adam adıdır; o, Ebû Mahzûm **يقظة** b. Murre b. Ka‘b b. Lü’ey b. Gâlib’dir; ve şair onun hakkında der ki:
  Kureyş bölük bölük beni ziyarete geldi                      ve **الحفظه** onun ecrini onun için belledi
  Ne Sehm ne de Cumah beni ziyaret etti                      ve **يقظه** oğullarından seçkinler beni ziyaret etti
  İzz onlarda asla ayrılmaz                      ta ki dağlar **قرظه**’den yok oluncaya dek Ve Ebû’l-**يقظان**: Ammâr b. Muhammed es-Sevrî’dir; Süfyân es-Sevrî’nin kız kardeşinin oğludur; muhaddistir.
 Bu, **الظاء** harfinin sonudur; ve onunla **القاموس المحيط**’tan kitabın yarısı ve **القابوس الوسيط** tamam oldu. Ve ikinci yarısının tamamlanmasında, üzerine **السبع المثاني** indirilenin hürmetine Allah’a sığınırım. Ve ben, Celâl es-Süyûtî’nin **تكملة الجلالين**’den **سورة الإسراء**’ın sonunda dediği gibi derim:
  Rabbim Allah’a hamd ettim, beni hidayet ettiğinde                      aczim ve zayıflığımdan ortaya koyduğum şeye
  Hata için kimim var da ondan geri çevirsin                      ve kabul için kimim var, bir harf ile olsa bile

  Bu; ve ben, ne saf bir kaynağa ulaştığım bir zamanda, ne de belirli bir safa (ulaştığım bir zamanda) (yazıyorum); hamd, yalnız yüce Allah’adır. Ve salât, yaratıklarının hayırlısı Muhammed nebîye, âline, eşlerine ve zürriyetine olsun; ve din gününe kadar çokça selâm olsun. Allah bize yeter, O ne güzel vekildir. Ve yüce büyük Allah’tan başka güç ve kuvvet yoktur.

 **باب العين المهملة**
