# يقظ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D9%82%D8%B8/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [يقظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: يقظ

ق ظ ( وايء )
قيظ ، يقظ ، وقظ .
وقظ : أما وقظ فإن الليث أَودَعَه هذا الباب . وزعم أنَّه حَوْضٌ ليس له أعضادٌ إلاّ أنه يجتمع فيه ماءٌ كثير .
قلت : هذا خطأ محضٌ وتصحيف ، والصواب الوَقْط ، وقد مرَّ تفسيره في باب القاف والطاء .
قيظ : قال الليث : القَيْظ : صميم الصَّيف ، وهو حاقُّ الصيف .
يقال : قظنا بمكان كذا وكذا . والمَقيظ والمصيف واحد .
قلتُ : العَرب تجعل السَّنَةَ أربعةَ أزمان لكلِّ زمان منها ثلاثة أشهر ، وهي فصول السنة : منها فصل الصيف وهو فصلُ ربيع الكلأ ، أوَّلُه آذار ونيسان وأيَّار ، ثم بعده فصل القيظ ثلاثةُ أشهر : حَزِيران وتمُّوز وآب ، ثم بعده فصل الخريف ، وهو أيلول وتَشْرين وتَشْرين ، ثم بعدها فصل الشتاء وهو الكانونان وشُباط .
وفي حديث عمر أنه قال حين أمره النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بتزويد وفْدِ مُزَنية تمْراً مِن عندِه : ( ما هي إلاَّ أصوعٌ ما يُقَيِّظْنَ بنيَّ ) لا يكفيهم لقَيْظهم .
والقيظ : حَمَارَّة الصيف .
يقال : قيَّظني هذا الطعامُ وهذا الثوبُ ،
أي : كفاني لقيظي .
الكسائيّ يُنشد هذا الرجز :
مَن يَكُ ذا بَتَ فهذا بَتِّي
مُقيِّظٌ مصيِّفٌ مُشَتِّي
يقول : يكفيني للقيظ والصَّيف والشتاء .
ومَقيظ القوم : الموضع الذي يُقام فيه وقتُ القيظ .
مَصيفُهم : الموضع الذي يُقام فيه وقت الصيف .
والمقيظةُ : نباتٌ يبقى أَخضر إلى القيظ ، يكون عُلقَةً للإبل إذا يكبسَ ما سِواه .
يقظ : قال الليث : اليقظة : نقيض النوم ، والفِعل استيقَظَ ، وأيقظتُه أنا ، والنَّعْت يَقْظانُ والتأنيث يَقْظى ونسوةٌ يَقَاظى ، ورجالٌ أيقاظٌ .
ويَقظة : اسم أبي حيّ من قريشِ .
ابن السكيت في باب فَعُل وفعِل : رجل يقُظ ويقِظ ، أي : كان كثير التيقُّظ . ومثله عَجُل وعجِل وطَمُع وطَمِع وفَطُن وفَطِن ونحو ذلك قال أبو عبيد .
وقال الليث : يقال للذي يثير التراب : قد يقظه وأيقَظَه .
قلت : لا أحفظُ يقظ وأيقظ بهذا المعنى ، وأحسبه تصحيفاً ، صوابه بَقَّط التُّرابَ يُبَقِّطُ تبقيطاً : إذا فرّقَه .
وقد مرّ تفسيره في بابه .
ويقال : يقِظ فلانٌ ييقَظُ يقظاً ويقظةً ، فهو يقظان ، ورجُل يقُظ ويقِظٌ ، إذا كان متيقظاً ، وقد تيقظ للأمر : إذا تنبَّه له . وقد يقظتْه التجارب .
وقال اللِّحياني : ما كان فلانٌ يقُظاً ، ولقد يقُظ يقاظةً ويقظاً بيِّناً .

### Türkçe

ق ظ ( وايء )
**قيظ** , **يقظ** , **وقظ** .

**وقظ** : **وقظ**’a gelince, gerçekten el-Leys onu bu bâba yerleştirmiştir. Ve onun bir havuz olduğunu, onun için dayanaklar bulunmadığını; ancak onda çok suyun toplandığını iddia etmiştir.
Dedim: Bu, sırf bir hatadır ve bir tashîftir; doğrusu **الوَقْط**’tır; onun tefsiri **القاف** ve **الطاء** bâbında geçmişti.

**قيظ** : el-Leys dedi: **القَيْظ**: yazın en şiddetli kısmıdır; ve o, yazın tam ortasıdır.
Denilir: “Biz falan falan yerde **قظنا** ettik.” **المَقيظ** ile **المصيف** birdir.
Dedim: Araplar seneyi dört zamana kılarlar; her zaman için ondan üç ay (kılarlar); ve onlar senenin fasıllarıdır: ondan yaz faslı vardır ve o, otun baharı faslıdır; onun evveli **آذار** ve **نيسان** ve **أيَّار**’dır; sonra onun ardından **القيظ** faslı üç aydır: **حَزِيران** ve **تمُّوز** ve **آب**; sonra onun ardından güz faslıdır ve o **أيلول** ve **تَشْرين** ve **تَشْرين**’dir; sonra onun ardından kış faslıdır ve o **الكانونان** ve **شُباط**’tır.
Ömer’in hadîsinde: Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) ona, Muzeyne heyetini kendi yanından hurmayla azıklandırmasını emrettiği vakit, şöyle dediği rivayet edilmiştir: “( O, ancak birkaç sâ‘dır; benim oğullarımı **يُقَيِّظْنَ** etmez )” yani onların **قَيْظ**’larına yetmez.
Ve **القيظ**: yazın kızgınlığıdır.
Denilir: “Bu yemek ve bu elbise beni **قيَّظني**,”
yani: **قيظ**’ıma yetti.
el-Kisâî bu recezi inşâd eder:
مَن يَكُ ذا بَتَ فهذا بَتِّي
مُقيِّظٌ مصيِّفٌ مُشَتِّي
Der ki: **القيظ** ve yaz ve kış için bana yeter.
Ve **مَقيظ**’u’l-kavm: **القيظ** vaktinde içinde ikamet edilen yerdir.
**مَصيف**’leri: yaz vaktinde içinde ikamet edilen yerdir.
Ve **المقيظة**: **القيظ**’a kadar yeşil kalan bir bitkidir; deve için, onun dışındakiler bastırılıp ezildiği zaman, bir tutunacak (ot) olur.

**يقظ** : el-Leys dedi: **اليقظة**: uykunun zıddıdır; fiil **استيقَظَ**’dır; ben onu **أيقظتُه**; sıfat **يَقْظانُ**’dır; müennesi **يَقْظى**; ve kadınlar **يَقَاظى**; ve erkekler **أيقاظٌ**.
Ve **يَقظة**: Kureyş’ten bir hayyın babasının adıdır.
İbnü’s-Sikkît, **فَعُل** ve **فعِل** bâbında: “Adam **يقُظ** ve **يقِظ** (olur),” yani: çok uyanık olurdu. Bunun benzeri **عَجُل** ve **عجِل** ve **طَمُع** ve **طَمِع** ve **فَطُن** ve **فَطِن** ve bunun gibi şeylerdir, Ebû Ubeyd dedi.
Ve el-Leys dedi: Toprağı kaldırıp savurana denilir: “Onu **يقظه** etti ve onu **أيقَظَه** etti.”
Dedim: Bu mânâ ile **يقظ** ve **أيقظ**’ı ezberimde tutmuyorum; ve onu bir tashîf sayıyorum; doğrusu: “Toprağı **بَقَّط** etti, **يُبَقِّطُ** (onu) **تبقيطاً**,” yani: onu dağıttığı zaman.
Onun tefsiri kendi bâbında geçmişti.
Ve denilir: Falan **يقِظ** olur, **ييقَظُ** **يقظاً** ve **يقظةً**; o hâlde o **يقظان**’dır; ve (o) bir adam **يقُظ** ve **يقِظٌ** (dur); uyanık olduğu zaman. Ve işe karşı **تيقظ** etti: ona dikkat kesildiği zaman. Ve tecrübeler onu **يقظتْه** etti.
Ve el-Lihyânî dedi: Falan **يقُظاً** değildi; ve gerçekten o, **يقاظةً** ve apaçık bir **يقظاً** ile **يقُظ** oldu.
