# يمم (ي-م-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D9%85%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Büyük akarsu

- Harfler: ي - م - م
- Kur'an'da: 11 geçiş · 10 ayet · 4 sîga
- 8 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْيَمِّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%8A%D9%8E%D9%85%D9%90%D9%91.md) | الْفَعْلِ | Büyük akarsu | 7 | 7 | [7:136](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/ayet/7:136.md) |
| [فَتَيَمَّمُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَتَفَعَّلُوا | Teyemmüm edin | 2 | 2 | [4:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/ayet/4:43.md) |
| [الْيَمُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%8A%D9%8E%D9%85%D9%8F%D9%91.md) | الْفَعْلُ | Büyük akarsu | 1 | 1 | [20:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/ayet/20:39.md) |
| [تَيَمَّمُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَتَفَعَّلُوا | Seçip alırsınız | 1 | 1 | [2:267](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/ayet/2:267.md) |

## Mücavir kökler — 88 mücavir (112 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 26 · Çukur
2. [جند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 21 · Ordu demektir
3. [غسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Su bitkisi
4. [لمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Birbirinize dokundunuz
5. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 18 · İyi
6. [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Bayır, yokuş yer demektir
7. [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · “Sufur” süpürgedir
8. [مسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Mesih
9. [نبذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Nebiz köpük demektir
10. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 4 ortak ayet · G² 13 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
11. [سحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Sahil ile
12. [غمض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Göz yumarsınız
13. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · “Bürde” gocuk demektir
14. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Yan demektir
15. [تابوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sandık
16. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Kadınlar
17. [نسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Toz halinde savurmak
18. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Su
19. [كعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Topuk demektir
20. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Yüz demektir
21. [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Rifak hayvanı ayağından bağlamak için kullanılan ip demektir
22. [رضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
23. [سكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sükker seyrek taneli üzüm salkımı demektir
24. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Namaz
25. [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Kezzaf” sapan; “kızaf” atmak için alınan avucu dolduracak…
26. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Su birikintisidir
27. [حرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Yanık demektir
28. [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Abere bir ırmaktan geçerken üstüne basılan taşlar
29. [عكف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Örgülü saç demektir
30. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Evye kuş yuvası demektir
31. [خبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Habes bozuk yemek demektir
32. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · El ve kol demektir
33. [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
34. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Korkuluk demektir
35. [لوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dilin arka tarafı, dil kemiği demektir
36. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
37. [نقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Lokma, ağza alınan bir parça yemektir
38. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Baş demektir
39. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
40. [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İmal ederler
41. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
42. [غرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğark, Suya doymuş toprak, bataklık demektir
43. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Akar temiz sudur
44. [غشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Örter
45. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Gölge demektir
46. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Affetti
47. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
48. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
49. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
50. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
51. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
52. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ona dokundu
53. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kazandı
54. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ayn göz, “evya” göze demektir
55. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
56. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hamd: Cümle kapısı demektir
57. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rical ayak demektir
58. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Firavun
59. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sütle dolu memedir
60. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İşaretleşmek için yakılan ateştir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D9%85%D9%85/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | يمم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl ve muza‘af |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md), [نحو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%88.md), [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [نكص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Büyük su kütlesi veya hedefe doğrudan yönelip kastetme |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi iradeye teslimiyetle yöneliş ve batılın suda boğuluşu |
| Çekirdek Özet 3 | Kastın saflaşması ve alternatifsizlik anında asıl yöne yönelim |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fıkhi toprakla arınma işlemine veya sadece denize indirgemek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| يم | Genişlik, akış, yönelme ve bereket barındıran temel hareket alanı; nitekim [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) kökünde de bereket, uğur ve sağ yöne yöneliş belirgindir | م | Kökün katmerlenerek muza‘af hale gelmesiyle yöneliş ve kastetme eylemi kesinlik kazanmış, su kütlesi ise derin ve kuşatıcı bir hacme dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Bir hedefe doğru uzanma, iradi olarak yönelme ve temas kurma hamlesi |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Sınırları belirsiz genişlik, derin su kütlesi veya kuşatıcı ortam |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Suyun ya da hedeflenen nesnenin sürekliliği, toplanması ve pekişmesi |
| يمم | Elin ve iradenin kuşatıcı bir hedefe veya derin bir su kütlesine kararlılıkla yönelmesi | Belli bir maksada doğru bilinçli ve doğrudan yöneliş; varlığı bütünüyle kuşatan su kütlesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dibi ve sınırları ilk bakışta kavranamayan büyük su kütlesi, gürül gürül akan nehir veya bir hedefe dosdoğru yönelip başka tarafa sapmama |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairleri يمم türevlerini bir kimseye veya menzile dosdoğru kastetmek, mızrağı doğrudan hedefe yöneltmek anlamında kullanmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem metinlerinde hem Nil ve Fırat gibi büyük nehirler ile deniz için isim olarak hem de su bulunmadığında temiz toprağa yönelme eylemi için kullanılmıştır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Arapça يمم kökü, Sami dillerinin en kadim su ve yöneliş göstergelerinden biriyle doğrudan bağlantılıdır. Kuzeybatı Sami dillerinde ve kadim Ken‘an havzasında deniz veya büyük su kütlesi için kullanılan ortak biçim kökün nominal çekirdeğini teşkil eder. İbranice ve Aramice/Süryanice yām ve yammā kelimeleri deniz, göl veya büyük su havzası anlamına gelir; Ugarit metinlerinde de Yam deniz tanrısı veya büyük kaotik su olarak geçer. Arapçada bu isim hem doğrudan büyük su kütlesi ve gür nehri adlandırmış hem de söz konusu su havzasına ya da belirli bir menzile doğrudan yönelme, niyet etme ve kastetme eylemine dönüşerek fiilleşmiştir. İsmin fiile mi yoksa yönelme fiilinin isme mi kaynaklık ettiği tartışılsa da Sami havzasındaki ortak çekirdek, suyun ve ona yönelişin birincil bir algı olduğunu kanıtlar.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Payne Smith.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | يم kökünden genişleme | İsim olarak engin su kütlesi, fiil kalıbında ise bir maksada dosdoğru yönelme anlamı yerleşmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice yām, Süryanice yammā, Ugaritçe ym | Büyük su, deniz ve göl anlamındaki Proto-Sami ortak miras kök ile birebir denktir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami kolu haricindeki Afro-Asyatik katmanda güvenilir ve düzenli bir ses denkliği tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| يمم | Anlamlı | Yönelmek ve büyük su | Hedefe dosdoğru kastetmek veya deniz/büyük nehir | Kur'an'da geçer |
| [ميم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%85.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap alfabesindeki harf adı dışında bağımsız kök anlamı taşımaz |
| ممي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız fiil kökü olarak mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| يمم | Merkez | Yönelme ve kuşatıcı ortam | Bir hedefe odaklanarak kastetmek veya içine alan engin su | Kasıt ve derinlik unsurunu birlikte taşır |
| [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md) | Komşu | Yönelme ve adalet | İtidal ve orta yolu gözeterek yönelme | يمم köküne göre ölçülülük ve niyet boyutu öne çıkar |
| [نحو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%88.md) | Komşu | Cihet ve yöneliş | Bir tarafa, cihete veya benzerine doğru meylediş | يمم doğrudan hedefi seçip ona yönelmeyi anlatır |
| [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) | Komşu | Su kütlesi | Genişlik ve yarılma özelliği taşıyan tuzlu/tatlı su | يمم daha çok derinlik, akıntı ve yutuculuk taşır |
| [نكص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5.md) | Zıt | Geri çekilme ve yüz çevirme | Hedefe yönelmek yerine ökçeleri üzerinde geri dönme | Yönelişin ve kastın tamamen zıddı olan kaçış hareketidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | يمم | Kastetmek, yönelmek; deniz | Hedefe dosdoğru yönelme ve engin su kütlesi anlamını birlikte içerir | Kesin |
| Latince | intendere, petere; pelagus | Yönelmek, aramak; açık deniz | Fiil olarak hedefe yönelmeyi, isim olarak açık su kütlesini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to aim at, to intend; sea, deep water | Kastetmek, hedeflemek; deniz, derin su | Modern dilde iki ayrı kavramla karşılanır; kökteki bütünlüğü tek kelime veremez | Güçlü |
| Almanca | beabsichtigen, ansteuern; Meer, Flut | Amaçlamak, rotayı çevirmek; deniz, akıntı | Kasıt ve yöneliş boyutunu ansteuern, su boyutunu Flut karşılar | Güçlü |
| Fransızca | viser, se diriger vers; mer, abîme | Hedeflemek, yönelmek; deniz, derinlik | İradi yöneliş ve derin su kütlesi anlamlarını ayrı kelimelerle aktarır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْيَمّ | Nil Nehri | Hz. Mûsâ'nın bebekken sandık içinde bırakıldığı su kütlesi bağlamı; Tâhâ [20:39](https://lisan.digital/tr/ayet/20:39.md), Kasas [28:7](https://lisan.digital/tr/ayet/28:7.md) |
| الْيَمّ | Kızıldeniz / Boğulma ortamı | Firavun ve ordusunun helak edildiği, inkarcıların yutulduğu deniz; A‘râf [7:136](https://lisan.digital/tr/ayet/7:136.md), Tâhâ [20:78](https://lisan.digital/tr/ayet/20:78.md), Zâriyât [51:40](https://lisan.digital/tr/ayet/51:40.md) |
| الْيَمّ | Yok etme / Savurma mekanı | Sâmirî'nin yaptığı buzağının yakılıp küllerinin savrulduğu su; Tâhâ [20:97](https://lisan.digital/tr/ayet/20:97.md) |
| فَتَيَمَّمُوا | Temiz toprağa yönelme | Su bulunmadığında veya kullanılamadığında arınma kastıyla toprağa yönelme emri; Nisâ [4:43](https://lisan.digital/tr/ayet/4:43.md), Mâide [5:6](https://lisan.digital/tr/ayet/5:6.md) |
| تَيَمَّمُوا | Kötüyü seçip kastetme | İnfak ederken malın değersiz ve kusurlu olanını kasten ayırma yasağı; Bakara [2:267](https://lisan.digital/tr/ayet/2:267.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi fiiller ve helak sünneti | Firavun'un suda boğulması ve küfrün tabiat unsurlarıyla cezalandırılması | İlahi iradenin karşı konulamaz kuşatıcılığı |
| Fıkıh | Hükmi temizlik (Teyemmüm) | Su bulunmadığında niyet ve temiz toprak ile taharetin gerçekleşme şartları | İbadette niyet, yönelme ve kastın zorunluluğu |
| Tefsir | يم kelimesinin mahiyeti | Kelimenin deniz mi yoksa Nil gibi tatlı ve büyük nehir mi olduğu tartışması | Mekana ve bağlama göre değişen su kütlesi tayini |
| Hadis | Dünya-ahiret mukayesesi | Parmağın denize daldırılıp çıkarıldığında getirdiği su damlası teşbihi | Sonsuzluk karşısında geçici olanın tükenişi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve niyet | Saf kast ve ilahi emre yöneliş | Çaresizlik anında asıl kaynağa iltica etmeyi sağlama | Su olmadığında toprağa yöneliş, şekilden çok yöneliş iradesini diri tutar | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve hedef belirleme | İlim talebinde dosdoğru hedefe odaklanma | Dağınıklığı önleyip hedefe kilitlenme | Araştırmacının tali konulara sapmadan asıl gayeyi kastetmesi sürecidir | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve helak mekanizması | Zulmün ilahi güç karşısında batışı | Haddini aşan gücün tabiat vasıtasıyla tasfiyesi | Firavun iktidarının yemm içinde yok edilmesi mutlak sınırın ilanıdır | Güçlü |
| İktisadi | İnfak ahlakı ve kaynak tahsisi | Malın kalitesini kasıtlı seçme | Kaynak dağılımında samimiyeti denetleme | İnfakta kalitesiz olanı kasten seçmek iktisadi ahlakın bozulmasıdır | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Vektörel yönelim ve yutucu ortam (Sink) | Bir büyüklüğün belirli bir doğrultuda hedefe kilitlenmesi veya akışkanlar mekaniğinde her şeyi içine çeken yutucu sınır koşulu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Teleolojik yönelim ve odaklanma | İnsan davranışlarının tesadüften arınarak belirli bir amaç doğrultusunda bilinçli biçimde yapılandırılması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | يمم kökünü yalnızca fıkıhtaki teyemmüm ibadetine indirgemek ve Kur'an'daki derin su/akarsu anlamını kopuk bir isim saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; hem teslimiyetin sığınağı ve helakin vasıtası olan azametli su ortamını hem de kalbin doğrudan bir hedefe kilitlenişini kuşatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki يم ifadelerini sıradan bir deniz tasviri sanmak, teyemmümü ise kast ve niyet boyutundan yoksun mekanik bir toprak sürme görmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın teslimiyet ve yöneliş dinamiğini hem tabiatın en haşmetli unsuru (su) hem de insan iradesinin en saf eylemi (niyet/kast) üzerinden birleştirdiği için önemlidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Mûsâ kıssasında (Kasas, Tâhâ, A‘râf), taharet ahkâmında (Nisâ, Mâide) ve infak ahlakının sınırlarını çizen ayetlerde (Bakara) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Teyemmümün toprakla yapılan maddi bir temizlik değil, suyun yokluğunda ilahi emre gösterilen mutlak yöneliş ve niyet ibadeti olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sınırları kolayca ihata edilemeyen büyük akarsu, deniz veya bir hedefe dosdoğru yönelerek odaklanma.
- Soyut anlam: Dağınıklıktan sıyrılarak iradeyi ve bilinci tek bir gayeye hasretme; çaresizlik anında asıl kaynağa yöneliş.
- Sistematik karşılık: İbadette kastın saflığı, siyasette zalim gücün ilahi kuşatıcılık içinde boğulması ve infakta niyetin dürüstlüğü.
- LaTeX modeli: $$V = \frac{\vec{F}}{\|\vec{F}\|} \cdot \Omega$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $\vec{F}$ hedefe doğru yönelen irade veya kasıt vektörünü, $\|\vec{F}\|$ bu yönelişin büyüklüğünü temsil eder; böylece $\frac{\vec{F}}{\|\vec{F}\|}$ dosdoğru hedefe kilitlenen birim doğrultuyu ifade eder. $\Omega$ ise kuşatıcı, yutucu veya arındırıcı ortamı (yemm: engin su kütlesi veya temiz yeryüzü toprağı) simgeler. $V$, niyetin ve ortamın birleşmesiyle ortaya çıkan nihai yöneliş ve arınma değeridir.

## Geçtiği ayetler (10 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D9%85%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:267](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/ayet/2:267.md) — تَيَمَّمُوا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; kazandıklarınızın iyilerden ve size yerden çıkardıklarımızdan infak edin. Kendiniz göz yummadan alıcısı olmadığınız bayağı şeyleri vermeye yeltenmeyin. Ve bilin ki; Allah, Gani’dir, Hamid’dir.

### [Nisa 4:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/ayet/4:43.md) — فَتَيَمَّمُوا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا

Meal (IK): Ey iman edenler; sarhoşken, ne söylediğinizi bilinceye kadar, bir de cünübken -yolcu olmanız müstesnagusül yapmadıkça namaza yaklaşmayın. Eğer hasta veya yolculukta iseniz, yahut herhangi biriniz heladan gelirse veya kadınlara yaklaşıp da su bulamazsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin, yüzlerinize ve ellerinize sürün. Şüphesiz ki Allah; Afüvv ve Gafur olandır.

### [Maide 5:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/ayet/5:6.md) — فَتَيَمَّمُوا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; namaza kalktığınız zaman; yüzlerinizi, dirseklerinize kadar ellerinizi yıkayın, başınıza meshedin ve topuklarınıza kadar ayaklarınızı da (yıkayın) . Eğer cünüb iseniz; hemen temizlenin. Eğer hasta olmuşsanız veya seferde iseniz; yahut heladan gelmişseniz veya kadınlara yaklaşmış da su bulamamışsanız; temiz bir toprakla teyemmüm edin. Yüzlerinizi ve ellerinizi onunla meshedin. Allah, size zorluk vermek istemez. Lakin sizi temizlemek, üzerinizde olan nimetini tamamlamak ister ki şükredesiniz.

### [Araf 7:136](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/ayet/7:136.md) — الْيَمِّ

فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ

Meal (IK): Bu yüzden; Biz de onlardan intikam aldık. Ve ayetlerimizi yalanlayıp umursamadıkları için hepsini denizde boğduk.

### [Taha 20:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/ayet/20:39.md) — الْيَمِّ · الْيَمُّ

أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِي

Meal (IK): Onu bir sandığa koy da suya bırak. Su onu kıyıya atar. Bana da, ona da düşman olan birisi onu alır. Gözümün önünde yetişesin diye, senin üzerine katımdan bir sevgi koydum.

### [Taha 20:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/ayet/20:78.md) — الْيَمِّ

فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ

Meal (IK): Firavun da ordusuyla onu takip etti. Deniz de onları nasıl kapladıysa öylece kaplayıverdi.

### [Taha 20:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/ayet/20:97.md) — الْيَمِّ

قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا

Meal (IK): Dedi ki: Haydi git, doğrusu hayatta artık; bana dokunmayın, demenden başka yapacağın bir şey yoktur. Bir de senin için hiç kaçamayacağın bir ceza günü var. Sarılıp durduğun üstüne düşüp tapındığın ilahına bak; yemin olsun ki; biz onu yakacağız, sonra da parçaparça edip denize atacağız.

### [Kasas 28:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/ayet/28:7.md) — الْيَمِّ

وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ

Meal (IK): Musa’nın annesine: Onu emzir. Başına bir şey gelmesinden korktuğun zaman onu suya bırak. Korkma, üzülme, şüphesiz onu, Biz; sana döndürecek ve peygamber yapacağız, diye vahyettik.

### [Kasas 28:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/ayet/28:40.md) — الْيَمِّ

فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Biz de onu ve askerlerini yakalayıp suya attık. Zalimlerin sonunun nasıl olduğuna bir bak.

### [Zariyat 51:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/ayet/51:40.md) — الْيَمِّ

فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ وَهُوَ مُلِيمٌ

Meal (IK): Sonunda onu da, ordularını da yakalayıp denize attık. O, kınanacak işler yapıp durmaktaydı.

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الميم
م ي م، م و م، م ا ء، م أ ي، و أ م، آ م، أ م م، ي م، أ م أ، و م أ، ي و م، أ م ه، ما، أ م، أ م ا مستعملات
ميم:
الميم: حرف هجاء، ولو قُصِرَتْ في اضطرار الشِّعر جاز. قال الخليل: رأيت يمانيا سُئل عن هجائه فقال: بابا، مِمْ مِمْ.. وأصاب الحكاية على اللّفظ، ولكنّ الذّين مدّوا أحسنوا بالمدّ.
والميمان هما بمنزلة النّونين من الجَلَمَين.
والميم مطبقة، لأنّك إذا تكلمت بها أطبقت.. والميم من الحروف الصّحاح السّتة المذلقة التي هي في حيّزين: حيّز الشفتين، وحيّز ذولق اللّسان.. وهي من التّأليف: الحرف الثّالث للفاء والباء، وهي آخر الحروف من الحيّز الأول وهو الحيّز الشّفويّ.
موم:
المُومُ: البرسام، يقال: رجل مَمُوم، وقد مِيمَ يُمامُ مُوماً ومَوْماً، ولا يكون: يَمُوم لأنّه مفعول مثل: بُرسِمَ، قال: إذا توجّس رِكْزاً من سنابكها أو كان صاحب أرضٍ أو به الموم وإِنّما الموم بالفارسية، اسم الجُدَريّ يكون كله قرحة واحدة.
والمَوْماةُ: المفازة الواسعة الملساء.
ماء:
الماء: مدّته في الأصل زيادة، وإنّما هي خَلَفٌ من هاء محذوفة. وبيانُ ذلك أنّه في التّصغير: مُوَيْه، وفي الجميع: مياه.
ومن العَرَب من يقول: هذه ماءة، كبني تميم، يعنون الرّكيّة بمائها.
ومنهم من يؤنثها، فيقول: ماةٌ واحدة، مقصورة.. ومنهم: من يمدّها فيقول: ماء كثير على قياس شاة وشاء.
والماويّة: حَجَرُ البِلَّوْر، قال طرفة:
وعينانِ كالماويّتَيْنِ اسـتـكَـنَّـتـا		بكهفي حِجاجَيْ صخرةٍ قَلْتِ مَوْرِدِ
وثلاث ماويّات وماويّ، ولو تُكُلّف منه فِعْل لقيل مِموأة بوزن امرأة.
ويقال: تُسَمَّى القِرْدة الأنثى: ميّة، وهي اسم امرأة أيضاً.
مأى:
المَأَى: النَّميمةُ.. مَأَيْتُ بينهم، لا يكون إلاّ بالشّرّ، فإذا ضربت بَعْضَهم ببعض فقد مَأَيتَ بهم، قال:
ومَأى بينهم أَخُو نكراتٍ		لم يزلْ ذا نميمةٍ مَئّاء
وقال العجّاج: ويعتلون مَنْ مَأَى في الدَّحْسِ وامرأة مئّاءةٌ: نمّامةٌ على وزن فعّالة... ومستقبله: يمأى.
والمِئَةُ: حُذِفَ من آخرها واوٌ... وقيل: ححرف لين لا يُدْرَى أواوٌ هو أم ياء.
والجميع: المئون، والمئين على تقدير المسلمون والمسلمين.. ومنهم من يجعل النّون خَلَفاً في الجماعة من الحرف المحذوف. ويكون الإعراب في المئين على النّون. تقول: مئينٌ كما ترى، وقبضت مئيناً.
وقيل: المحذوف من المئة ياءٌ، وأصلها: مِئْية مثل: مِعية، وهو مثل قول الشاعر: أَدْنَى عطيّتِه إيّايَ مِئيات ولولا ذلك لقال: مِئوات، والدليل على أنّه ياء: أنّك تقول: مأيت القوم بنفسي، أي: أَتمَمْتهم مئة. ولو كانت واوا لقلت: مأوتهم.
وأم:

التَّوْأَمُ: على تقدير: فَوْعل، ولكنّهم استقبحوا واوين فاستخلفوا مكانَ الواوِ الأوُلى تاءً.. وكذلك التَّوْلَجُ، واشتقاقُه من وَلَجَ، ونحو ذلك كذلك.. فإِذا أدخلت التّاء في التّوأم لزمت التّصريف لزوم الحرف الأصليّ فقالوا: أَتْأمت المرأة، أي: ولدتْ توأماً، وامرأة مِتآم أي: تَلِدُ التَوْأمَ كثيراً.. وتقول للباكي: "إنّه ليبكي بدمعٍ تَوْأمٍ، إذا قطر قطرتين معاً، قال: أعينيّ جودا بالدّموع التّوائم وقال لبيد:
عَلِهَتْ تَرَدَّدُ في نِهاء صعائدٍ		سَبْعاً تُؤاماً كاملاً أيّامُـهـا
والتّوأم: ولدان معاً، لا يقال: هما توأمان، ولكن يقال: هذا توأم هذه، وهذه توأمته، فإذا جَمِعا فهما توأم، قال:
ذاك قَرْمٌ وذا بذاك شبيهٌ		وهما توأمٌ وهذا كذاما
والتّوأمان: كوكبان.
والمواءمة: المباراة، والتّواؤم: التّباري والتفاخر، قال:
يتواء من بنَوْ ماتِ الضُّحَى		حسناتِ الدَّلِّ والأُنْسِ الخَفِرْ
ويُقال: فلانة تُوائِمُ صواحبها وئاماً شديداً، إذا تكلّفتْ ما يتكلَّفْنَ من الزِّينة وغيرها.
والمُوأَّمُ: العظيم الرّأس.. والموائم: المقارب، وهو الوسط من الأمرين.. والمُوائِم: المُوافِقُ.
آم:
الأَيمُ من الحيّات: الأبيض اللّطيف، قال:
كأنّ زمامها أَيْمٌ شـجـاعٌ		تَرَأَّد في غُصونٍ مُعْضئلّهْ
شبّه تحريك الزّمام بحيّة بين أغصان متشابكة.
والإِيامُ: الدّخان، قال أبو ذؤيب:
فلّما اجتلاها بالإيام تحيزت		ثُباتٍ عليها ذُلُّها واكتئابُها
وامرأةٌ أَيِّم قد تَأَيَّمَتْ، إذا كانت ذات زَوْج، أو كان لها قبلَ ذلك زوجٌ فمات، وهي تَصْلُح للأزواج، لأنّ فيها سُؤْرةً من شبابٍ.. والأَيامَى: جَمعُها... تقول: آمتِ المرأة تئيم أَيمنا، وأيمة واحدة، وتأيَّمَتْ، قال: مغايراً أو يرهبُ التّأييما والآمة: العيب، قال عبيد:
مهلاً أبيت اللّعن مه		لاً، إنّ فيما قلت آمهْ
والآمة من الصّبي، فيما يقال: هي. ما يَعلَق بسُرّته حين يولد، ويقال مالفّ فيه من خرقة، وما خرج معه، قال حسان:
وموءودةٍ مقرورةٍ في مَعاوزٍ		بآمتها، مرسومة لم تُوسَّـدِ
والأُوام: حرّ العَطَش في الجَوْف، ولم أسمع منه فعلاً، ولو جاء في شِعْرٍ: أوّمه تأويما لما كان به بأس.
أمم:
اعلم أنّ كلّ شيء يضمُّ إليه سائر ما يليه فإِن العرب تُسمِّي ذلك الشَّيْء أُمّاً.. فمن ذلك: أمّ الرأس وهو: الدّماغ.... ورجلٌ مأموم. والشّجّةُ الآمّةُ: التّي تبلغ أمّ الدّماغ.
والأميم: المأموم.
والأميمة: الحجارة التّي يُشْدَخُ بها الرّأس، قال: ويومَ جَلَّيْنا عن الأهاتمِ بالمنجنيقات وبالأمائمِ وقَوْلُهم: لا أُمَّ لك: مَدْحٌ، وهو في موضع ذمٍّ.
وأمّ القرى: مكة، وكلّ مدينةٍ هي أُمُّ ما حولَها من القُرَى.
وأمّ القرآن: كلّ آية مُحْكَمة من آيات الشّرائع والفرائض والأحكام. وفي الحديث: إنّ أمّ الكتاب هي فاتحة الكتاب لأنّها هي المتقدّمة أمامَ كلّ سُورةٍ في جميع الصّلوات.
وقوله تعالى: "وإنّه في أمّ الكتابِ لَدينا"، أي: في اللّوح المحفوظ.
وأمّ الرُّمْح: لواؤه، وما لُفّ عليه، قال:
وسلبنـا الـرُّمْـح فـيه أمّـه		من يدِ العاصي وما طال الطِّوَلْ
طال الطِّول، أي: طال تَطويلك.
والأُمّ في قول الرّاجز: ما فيهمُ من الكِتابِ أُمُّ ومالهم من حَسَب يلمّ يعني بالأمّ: ما يأخذون به من كتاب الله عزّ وجلّ في الدّين.. وما فيهم أمّ: يعني ربيعة.. يهجوهم أنّه لم ينزل عليهم القرآن، إنّما أنزل على مُضَر.. وحسب يلمّ، أي: حسب يُصْلح أمورهم.
والأُمّة: كلّ قوم في دينهم من أُمّتهم، وكذلك تفسير هذه الآية: "إنّا وجدنا آباؤنا على أمّة وإنّا على آثارهم مقتدون"، وكذلك قوله تعالى: "إنّ هذه أمّتكم أمّةً واحدة"، أي: دين واحد وكلّ من كان على دينٍ واحدٍ مخالفاً لسائر الأديان فهو أمّة على حدةٍ، وكان إبراهيم عليه السّلام أمّة.. وعن النّبي صلى الله عليه وآله وسلّم أنّه قال: يبعث يوم القيامة زيد بن عمرو أمّة على حِدةٍ، وذلك أنّه تبرّأ من أديانِ المُشركين، وآمن بالله قبل مبعث النّبيّ عليه السّلام، وكان لا يدري كيف الدّين، وكان يقول: اللّهم إنّي أَعْبُدك، وأبرأ إليك من كلّ ما عُبِد دونك، ولا أعلم الذّي يُرضيك عنّي فأَفعَلَهُ، حتّى مات على ذلك.
وكلّ قومٍ نُسِبوا إلى نبيٍّ وأضيفوا إليه فهم أمّة.. وقد يجيءُ في بعضِ الكلام أنّ أمّة محمّد صلّى الله عَليه وآله وسلّم هم المسلمون خاصّة، وجاء في بعض الحديث: أنّ أمّته من أُرسل إليه ممن آمن به أو كفر به، فهم أمّته في اسم الأمّة لا الملّة..
وكلّ جيل من النّاس هم أمّة على حِدةٍ.
وكلّ جنسٍ من السِّباعِ أُمّة، كما جاء في الحديث: لولا أنّ الكلاب أمّة لأمرت بقتلها فاقتلوا منها كلّ أسود بهيم، وقول النابغة:
حلفت، فلم أترك لنفسـك ريبة		وهل يَأْثَمَنْ ذو أمّة وهو طائع
من رفع الألف جعله اقتداء بسُنّة ملكه، ومن جعل إمّة مكسورة الألف جعله دِيناً من الائتمام، كقولك: ائتم بفلان إمّة.
والعَرب تقول: إنّ بني فلانٍ لَطِوال الأُمَم يعني: القامَةَ والجِسْم، كأنهم يتوهّمون بذلك طولَ الأُمَمِ تشبيهاً، قال الأعشَى:
فإِنّ مُعـاوِيةَ الأكـرمـين		صِباحُ الوُجُوهِ طِوالُ الأُمَمْ
والائتمام: مصدر الإمّة.. ائتمّ بالإمام إمّة، وفلانٌ أحقّ بإمّة هذا المَسْجِد، أي: بإِماميّته.. وكلّ من اقتُدِيَ به، وقُدُّم في الأمور فهو إمامٌ، والنبيّ عليه السّلام إمام الأُمّة، والخلفيةُ: إِمامُ الرَعيّة.. والقرآن: إمام المسلمين... والمُصْحَفُ الذي يُوضَعُ في المساجد يُسَمَّى الإمام.. والإمام إمام الغلام، وهو ما يتعلَم كلّ يوم، والجميع: الأئمة على زنة الأعمّة. إلاّ أنّ من العرب من يطرحُ الهمزةَ ويكسِرُ الياءَ على طَلَب الهَمْزة، ومنهم من يخفِّف يومئذٍ فأمّا في الأئمة فالتَخفيف قبيحٌ.
والإمام: الطريق، قال تعالى: "وإنّهما لبإِمامٍ مبين".
والأمام: بمنزلة القُدّام، وفلانٌ يؤمّ القوم، أي: يَقدُمُهُمْ.
وتقول: صَدْرُك أَمامُك، تَرْفَعُه، لأنّك جَعَلته اسْماً، وتقول: أخُوك أمامَك، تنصب، لأنّ أمامَك صفة، وهو موْضعٌ للأخ، يُعْنَى به ما بين يديك من القرار والأرض، وأمّا لبيد:
فَعَدَتْ كلا الفرجين تحسبُ أنّه		مَوْلى المخافة خَلفُها وأمامُها
فإِنّه ردّ الخَلْف والأمام على الفرجين، كقولك: كلا جانبيك مولى المخافة يمينك وشمالك.
والإمّة: النّعمة.
وتقول: أين أمّتك يا فلان، أي: أين تؤم.
والأَمَمُ: الشَيء اليَسيرُ الهَيِّن الحقير، تقول: لقد فعلت شيئا ما هو بأممٍ ودُونٍ.
والأَمَمُ: الشّيء القريب، كقول الشّاعر:
كوفيّة نازح محلتـهـا		لا أممٌ دارها ولا سقب
وقال:
تسألني برامتين سَلجَما
لو أَنّها تَطْلُب شيئاً أَمَما
وأمُ فلانٌ أمراً، أي: قصد.
والتّيمّم: يجري مجرى التّوخّي، يقال: تَيَمَّمْ أمراً حَسَناً، وتَيَمَّمْ أطيبَ ما عندك فأَطعِمناه، وقال تعالى: "ولا تيمَّمُوا الخبيث منه"، أي: لا تَتَوَخَّوْا أَرْدَأَ ما عندَكم فتتصدّقوا به.
والتَّيَمُّمُ بالصّعيد من ذلك. والمعنى: أن تتوخَّوْا أطيب الصّعيد، فصار التَّيَمُّمُ في أفواه العامّة فِعلاً للمَسْحِ بالصّعيد، حتّى إنّهم يقولون: تَيَمَّمْ بالتّراب، وتيمّم بالثّوب، أي: بغبار الثّوب، وقول الله عزّ وجلّ: "فتَيمَّموا صعيداً طيّبا"، أي: تَوَخَّوْا، قال: فعمداً على عمد تيمّمت مالكا وتقول: أَمّمْتُ ويمّمْتُ.. ويَمَّمْتُ فلانا بسَهْمي ورُمحي، أي: توخَّيتُه به دون ما سواه، قال:
يَمَّمْته الرُّمحَ شَزْراً ثمّ قلتُ له:		هذي المروءةُ لا لِعبُ الزَّحاليقِ

يقول: قتلُ مِثْلِك هو المروءة. ومن قال في هذا البيت: أمّمته فقد أخطأ، لأنّه قال: شزراً ولا يكون الشّزر إلاّ من ناحيةٍ، ولم يَقصِدْ به أَمامه.
والأَمُّ: القَصْدُ، فعلاً واسما?.
يم:
اليَمُّ: البَحْرُ الذّي لا يُدْرَكُ قَعْرُهُ، ولا شَطّاه.. ويقال: اليَمُّ: لُجَّتُهُ.
وتقول: يُمَّ الرَّجُلُ فهو ميموم، إذا وقع في اليَمِّ وغَرِقَ فيه.
ويقال: يُمَّ السّاحل، إذا طما عليه اليَمُّ فغلب عليه.
واليمامة: الحمامة.. واليمامُ: طيرٌ على ألوان شتّى يأكلُ العِنب. وأهل الشّام يقولون: اليَمامُ يَأْلَفُ كما يَأْلَفُ الحَمامُ.
واليمامة: موضع من محلّة العرب، وكان اسمها: الجوّ فسُمِّيت بامرأة كانت تسكنها، اسمُها يمامة، فسُمِّيَتْ باسمها.
أما:
الأمة: المرأة ذات العُبُوديّة، وقد أَقَرَّتْ بالأمُوَّة. قال:
تركتُ الطّيرَ حاجلةً عـلـيه		كما تردي إلى العُرُسات آمي
أي: إماء، ويجمع أيضاً على إمْوانٍ وأَمَواتٍ ويقال: ثلاث آمٍ، وهو على: أَفْعُل.
وتقول: تأمّيتُ أَمَةً، أي: اتّخذت أَمَةً، وأمّيت أيضا، قال: يَرْضَوْنَ بالتّعبيد والتّأمّي ولو قيل: تأمَّثْ، أي: صارت أمةً كان صوابا.
ويقُال في جمع أمة: إماء وآم أيضا قال يزيد: إذا تبارَيْنَ معاً كالآمي في سَبسَبٍ مُطَّرِدِ القتامِ يعني: قطاً كأنّهن إماء يبتدرنَ شيئا.
وأُمَيَّةُ: اسم رَجُلٍ، والنِّسبةُ إليه: أَمَويّ.
ومأ:
الإيماء: الإشارة بيدك، أو برأسِكَ كإِيماء المريض برأسه للرُّكُوع والسُّجُود.
وقد يقول العرب: أَوْمَأَ برأسِهِ، أي: قال: لا? قال ذو الرّمّة:
صياماً تذبّ البقّ عن نُخَراتها		بنهزٍ كإِيماء الرُّؤُوس الموانعِ
يوم:
اليوم: مقدارُه من طُلوع الشمس إلى غروبها، والأيّام جَمْعُه.
واليوم: الكَوْن، يُقال: نعم الأخ فلان في اليوم، أي: في الكائنة من الكَوْن إذا نزلت، قال: نعم أخو الهيجاء في اليوم اليمي أراد أن يشتقّ من الاسم نعتاً فكان حدّه أن يقول: في اليوم اليَوِم فقلبه كما قلبوا: القِسِيّ والأَنيُق والأنطب.
وتقول العرب لليوم الشّديد: يومٌ ذو أيّامٍ، ويوم ذو أيايِيمَ لطُولِ شرّه على أهله.
والأيّام في أصل البناء: أيوام، ولكن العرب إذا وجدوا في كلمة واواً، وياءً في موضعٍ واحد، والأولى منهما ساكنة أَدْغموا وجعلوا الياء هي الغالبة، كانت قبل الواو أو بعدها، إلا في كلمات شواذّ تُرْوَى مثل: الفتوّة والهُوُة.
أمه:
الأَمَهُ: النِّسيان. وقد أَمِهَ يَأْمَهُ أَمَها، أي: نَسِيَ.
والأمّ هي: الوالدةُ، والجميع: الأمّهات.
ويقال: تأمَّم فلانٌ أمّا، أي: اتّخذ لنفسه أمّا.
وتفسير الأمّ في كلّ معانيها: أمّة، لأنّ تأسِيسَهُ من حرفين صحيحين، والهاء فيه أصلية، ولكنّ العرب حذفت تلك الهاء إذا أمنوا اللَبْس.
ويقول بعضهم في تصغير أمّ: أُمَيْمة. والصّواب: أميهة، تردّ إلى أصل تأسيسها ومن قال: أميمة صغّرها على لفظها، وهم الذّين يقولون: في الجميع: أمّات، قال: وقد جمع بين اللغتين:
إذا الأُمَّهاتُ قَبَحْنَ الوُجُوه		فَرَجْتَ الظَّلامَ بأُمّاتكـا
ومن العرب من يحذف ألف أمّ كقول عديّ بن زيد:
أيّها العـائِبُ عِـنْـدِمُّ زيدٍ		أنت تفدي من أراك تِعيبُ
إنّما أراد عديّ بن زيد: عندي أُمّ زيدٍ، فلما حذفت الألف التزقت ياء عندي بصدر الميم فالتقى ساكنان فسقطت الياء لذلك فكأنّه قال: عندمّ.
ما:
ما: حرفٌ يكونُ جحداً كقوله تعالى: "ما فعلوه إلاّ قليلٌ منهم".
ويكون جزماً كقوله تعالى: "ما يَفتَحِ الله للنّاس من رحمةٍ فلا مُمسكَ لها، وما يُمْسِكْ فلا مُرْسلَ له".
ويكون صلةً كقوله تعالى: "فَبِما نقضهم ميثاقَهم"، أي: بنقضهم ميثاقهم.
ويكون اسماً يجرى في غَيرِ الآدَمِييّنَ.
أم:
أَمْ: حرف استفهامٍ على أوّله، فيصير في المعنى كأنّه استفهامٌ بَعْدَ استفهامٍ، وتفسيرها في باب أو.. ويكون أَمْ بمعنى بل، ويكون بَلْ الاستفهام بعينها، كقولك: أم عندكم غداً حاضر?، أي: أعندكم، وهي لغَة حَسَنة.
ويكون أَمْ مبتدأ الكلام في الخبر، وهي لغةٌ يمانيّة، يقول قائلُهم: هو من خيار النّاس أم يُطْعِمُ الطَّعامَ أم يضرب الهام.. وهو يُخْبِر.
أما:
أَما: استفهامُ جَحْد، تقول: أَما تستحي من الله? أما عندك زيد?. فإِذا قلت: أَما إنّه لرجلٌ كريم، وأما والله لئن سهرت كلّ ليلة لأدعنّك نادما، وأما لو علمت بمكانك لأُزْعجنّك... فإِنّها توكيد لليمين يوجب به الأمر.
فإِذا قلت: إمّا ذا وإما ذا بكسر الألف فهذا اختيار في شيء من أمرين. وهي في الأصل: إنْ و ما صلة لها، غير أنّ العرب تلزمها في أكثر الكلام، تقول: إمّا أنْ تَزُورَني وإمّا أنْ أزورك، بتكرارها مرّتين.
وتقول العرب: إمّا أن تفعلَ كذا وكذا، أو تفعل كذا، فيجعلون التكرار بأَوْ وهم يريدون بها: إمّا.
وتقول: افعل كذا إمّا مُصيباً وإمّا مُخطئا، فلو قلت في هذا المعنى: إنْ مُصِيباً وإنّ مُخْطئاً جاز ذلك.. وتقول العرب على هذا المعنى: إن أصبت أو أخطأت.
فأمّا إذا كان نحو: تجهّز فإِمّا أنْ تزورَ فلاناً وإمّا فلاناً فإن ما لا تخرج من هذا الكلام، لأن ما إذا وقعت على نحو أَنْ لَزِمَتْ.
وأمّا ما يَحْسُنُ خروج ما منه فإِذا وقعت على فِعْلٍ أو نعتٍ أو اسمٍ، كقولك: أعطني من غلمانك إمّا فلاناً وإما فلاناً فلو شئت قلت: إنْ فلانا وإنْ فلانا، وكذلك جاء في الشِّعر.
وأمّا أَمّا بالفتح فتوجب كلّ كلامٍ عطفته كإِيجاب أوّل الكلام، وجوابها بالفاء كقولك: أمّا زيدٌ فأخوك، وأما عمرو فابن عمِّك.
تم باب الميم، بحمد الله ومنه بتمام اللفيف منه ولا رباعي له ولا خماسي

##### Türkçe

باب اللفيف من الميم
**م ي م**، **م و م**، **م ا ء**، **م أ ي**، **و أ م**، **آ م**، **أ م م**، **ي م**، **أ م أ**، **و م أ**، **ي و م**، **أ م ه**، **ما**، **أ م**، **أ م ا** استعمالda olanlar

**ميم**:
**الميم**: hece harfi; şiirin zaruretinde kısaltılsa caiz olur. Halîl dedi: Yemenli birini gördüm, hecelemesi soruldu da dedi ki: baba, mim mim.. Rivayeti lafız üzere isabet ettirdi; fakat uzatanlar uzatmakla daha güzel yaptılar.
Ve iki **الميم** iki **النون**un iki **الجلم**e nispetle menzilesi gibidir.
Ve **الميم** mutbaktır; çünkü onunla konuştuğun zaman kapatırsın.. Ve **الميم** iki hayyizde olan altı sahih, mezlaka harflerdendir: dudakların hayyizi ve dilin ucu hayyizi.. Ve o, te’lîftendir: **الفاء** ve **الباء** için üçüncü harftir; ve birinci hayyizin, yani şefevî hayyizin son harfidir.

**موم**:
**المُومُ**: barsam; denir ki: **رجل مَمُوم**; ve **مِيمَ يُمامُ مُوماً ومَوْماً** olmuştur; ve **يَمُوم** olmaz; çünkü o, **بُرسِمَ** gibi mef‘ûldür. Dedi ki:
Eğer onun tırnaklarının sesinden bir gizli ses sezdi yahut bir yer sahibi oldu yahut onda **الموم** oldu; ve ancak **الموم** Farsça ile, çiçek hastalığının adıdır; hepsi tek bir yara olur.
Ve **المَوْماةُ**: geniş, düz, pürüzsüz çöl.

**ماء**:
**الماء**: aslında uzatılması ziyadedir; ancak o, hazfedilmiş bir **هاء**dan halefdir. Bunun beyanı şudur: tasğîrde **مُوَيْه**; cem‘de **مياه**.
Araptan kimi der ki: **هذه ماءة**; Benî Temîm gibi; suyu ile kuyuyu kastederler.
Ve onlardan kimi onu müennes yapar da der ki: **ماةٌ واحدة**; maksûre.. Ve onlardan kimi onu uzatır da der ki: **ماء كثير**; **شاة** ve **شاء** kıyası üzere.
Ve **الماويّة**: billûr taşı. Tarafa dedi ki:
وعينانِ كالماويّتَيْنِ اسـتـكَـنَّـتـا		بكهفي حِجاجَيْ صخرةٍ قَلْتِ مَوْرِدِ
Ve üç **ماويّات** ve **ماويّ**; eğer ondan fiil tekellüf edilseydi **امرأة** vezninde **مِموأة** denirdi.
Ve denir: dişi maymuna **ميّة** denir; o, bir kadının adı da olur.

**مأى**:
**المَأَى**: nemîme.. **مَأَيْتُ بينهم**; ancak şer ile olur; onların bazısını bazısına vurduğun zaman onlarla **مَأَيتَ** etmiş olursun. Dedi ki:
ومَأى بينهم أَخُو نكراتٍ		لم يزلْ ذا نميمةٍ مَئّاء
Ve A‘câc dedi: **ويعتلون مَنْ مَأَى في الدَّحْسِ**. Ve **امرأة مئّاءةٌ**: nemmâme; **فعّالة** vezni üzere... Ve onun istikbâli: **يمأى**.
Ve **المِئَةُ**: sonundan bir **واو** hazfedilmiştir... Ve denildi: bir yumuşak harftir; **واو** mu yoksa **ياء** mı olduğu bilinmez.
Ve cem‘i: **المئون** ve **المئين**; **المسلمون** ve **المسلمين** takdiri üzere.. Ve onlardan kimi, cem‘de **النون**u hazfedilmiş harften halef kılar. Ve **المئين**de i‘râb **النون** üzerinedir. Dersin ki: **مئينٌ** gördüğün gibi; ve **قبضت مئيناً**.
Ve denildi: **المئة**den hazfedilen **ياء**dır; aslı: **مِئْية**; **مِعية** gibi. Ve o, şairin sözü gibidir: **أَدْنَى عطيّتِه إيّايَ مِئيات**; yoksa **مِئوات** derdi. **ياء** olduğuna delil: sen dersin ki: **مأيت القوم بنفسي**; yani onları yüz tamamladım. Eğer **واو** olsaydı **مأوتهم** derdin.

**وأم**:
**التَّوْأَمُ**: **فَوْعل** takdiri üzeredir; fakat iki **واو**u çirkin gördüler de birinci **الواو**un yerine **تاء**yı ikame ettiler.. **التَّوْلَجُ** da böyledir; onun iştikakı **وَلَجَ**dandır; ve bunun benzeri de böyledir.. **التّاء**yı **التّوأم**a soktuğun zaman, aslî harfin lüzumu gibi tasrîfe lüzumlu oldu; dediler ki: **أَتْأمت المرأة**; yani ikiz doğurdu. Ve **امرأة مِتآم**: yani **التَوْأم**u çok doğurur.. Ve ağlayana dersin ki: “O, **بدمعٍ تَوْأمٍ** ile ağlar”; damladığı zaman iki damlayı birlikte damlatır. Dedi ki: **أعينيّ جودا بالدّموع التّوائم**. Ve Lebîd dedi ki:
عَلِهَتْ تَرَدَّدُ في نِهاء صعائدٍ		سَبْعاً تُؤاماً كاملاً أيّامُـهـا
Ve **التّوأم**: iki çocuk birlikte; “onlar iki ikizdir” denmez; fakat “bu, şunun ikizidir” denir; ve “bu, onun ikizidir” denir. İkisi cem‘ edilince ikisi **توأم** olur. Dedi ki:
ذاك قَرْمٌ وذا بذاك شبيهٌ		وهما توأمٌ وهذا كذاما
Ve **التّوأمان**: iki yıldızdır.
Ve **المواءمة**: müsâbaka; ve **التّواؤم**: yarışma ve övünme. Dedi ki:
يتواء من بنَوْ ماتِ الضُّحَى		حسناتِ الدَّلِّ والأُنْسِ الخَفِرْ
Ve denir: falanca kadın, süs ve başkası hususunda onların tekellüf ettiklerini tekellüf ettiği zaman, arkadaşlarıyla şiddetli bir **وئاماً** ile **تُوائِمُ** eder.
Ve **المُوأَّمُ**: büyük başlı.. ve **الموائم**: yakın olan; ve o, iki işin ortasıdır.. ve **المُوائِم**: muvâfık olandır.

**آم**:
Yılanlardan **الأَيمُ**: beyaz, latif olandır. Dedi ki:
كأنّ زمامها أَيْمٌ شـجـاعٌ		تَرَأَّد في غُصونٍ مُعْضئلّهْ
Yuların hareketini, birbirine girmiş dallar arasında bir yılana benzetti.
Ve **الإِيامُ**: dumandır. Ebû Züeyb dedi ki:
فلّما اجتلاها بالإيام تحيزت		ثُباتٍ عليها ذُلُّها واكتئابُها
Ve **امرأةٌ أَيِّم**; **تَأَيَّمَتْ** olmuştur: kocası olduğu hâlde; yahut ondan önce bir kocası olup da öldüğü hâlde; ve o, kocalara elverişlidir; çünkü onda gençlikten bir artık vardır.. Ve **الأَيامَى**: onun cem‘idir... Dersin ki: **آمتِ المرأة تئيم أَيمنا**; ve bir tane **أيمة**; ve **تأيَّمَتْ**. Dedi ki: **مغايراً أو يرهبُ التّأييما**.
Ve **الآمة**: ayıptır. Ubeyd dedi ki:
مهلاً أبيت اللّعن مه		لاً، إنّ فيما قلت آمهْ
Ve **الآمة** çocuktan, denildiğine göre: odur; doğduğu zaman göbeğine yapışan şeydir; ve denir: bir bez parçasından ona sarılan şeydir; ve onunla birlikte çıkan şeydir. Hassân dedi ki:
وموءودةٍ مقرورةٍ في مَعاوزٍ		بآمتها، مرسومة لم تُوسَّـدِ
Ve **الأُوام**: içte susuzluğun hararetidir; ondan fiil işitmedim; eğer şiirde **أوّمه تأويما** gelseydi bunda bir beis olmazdı.

**أمم**:
Bil ki her şey, yanındaki diğer şeyleri kendisine topladığı zaman Araplar o şeye **أُمّاً** adını verir.. Bundan: başın anası; o da: beyin.... Ve **رجلٌ مأموم**. Ve **الشّجّةُ الآمّةُ**: beynin anasına ulaşan yaradır.
Ve **الأميم**: **المأموم**.
Ve **الأميمة**: başın onunla yarıldığı taşlar. Dedi ki: **ويومَ جَلَّيْنا عن الأهاتمِ بالمنجنيقات وبالأمائمِ**. Ve onların sözü: **لا أُمَّ لك**: medihdir; ve o, zemm yerindedir.
Ve **أمّ القرى**: Mekke; ve her şehir, çevresindeki köylerin **أُمّ**udur.
Ve **أمّ القرآن**: şeriatların, farzların ve hükümlerin âyetlerinden her muhkem âyettir. Hadiste: **أمّ الكتاب** Fâtiha’dır; çünkü o, bütün namazlarda her sûrenin önünde öne geçendir.
Ve Yüce’nin sözü: **"وإنّه في أمّ الكتابِ لَدينا"**; yani: Levh-i mahfûzda.
Ve **أمّ الرُّمْح**: onun sancağı ve üzerine sarılan şeydir. Dedi ki:
وسلبنـا الـرُّمْـح فـيه أمّـه		من يدِ العاصي وما طال الطِّوَلْ
**طال الطِّول**: yani uzattın, uzatman uzadı.
Ve râcizin sözünde **الأُمّ**: **ما فيهمُ من الكِتابِ أُمُّ ومالهم من حَسَب يلمّ**; **الأمّ** ile kasteder: din hususunda Allah’ın kitabından tutundukları şey.. Ve “onlarda **أمّ** yoktur”: yani Rabîa; onları hicveder: Kur’an onlara inmedi; ancak Mudar’a indi.. Ve **حسب يلمّ**: yani işlerini ıslah eden bir soy.
Ve **الأُمّة**: dinlerinde her kavim, onların **أُمّتهم**dendir. Ve bu âyetin tefsiri de böyledir: **"إنّا وجدنا آباؤنا على أمّة وإنّا على آثارهم مقتدون"**; ve Yüce’nin sözü de böyledir: **"إنّ هذه أمّتكم أمّةً واحدة"**; yani tek din. Ve tek bir din üzere olup diğer dinlerin tümüne muhalif olan herkes, başlı başına bir **أمّة**dir. Ve İbrâhim عليه السلام bir **أمّة** idi.. Nebî صلى الله عليه وآله وسلّم’den: kıyamet günü Zeyd b. Amr’ın başlı başına bir **أمّة** olarak diriltileceğini söylediği rivayet edilmiştir; bu, müşriklerin dinlerinden beri olduğu ve nebînin gönderilişinden önce Allah’a iman ettiği içindir; ve dinin nasıl olduğunu bilmiyordu; ve derdi ki: “Allah’ım, ben sana ibadet ederim; senden başka ibadet edilenden sana beri olurum; beni razı eden şeyi bilmem ki onu yapayım”; ta ki bunun üzere öldü.
Ve bir nebîye nispet edilen ve ona izafe edilen her kavim **أمّة**dir.. Ve bazı sözlerde, Muhammed صلى الله عليه وآله وسلّم’in ümmeti, özellikle Müslümanlardır diye gelebilir. Ve bazı hadiste geldi: ona gönderilenlerden ona iman eden de etmeyen de onun ümmetidir; onlar, milletin değil, ümmet adının içinde onun ümmetidir..
Ve insanlardan her nesil, başlı başına bir **أمّة**dir.
Ve yırtıcıların her cinsi bir **أمّة**dir; hadiste geldiği gibi: “Köpekler bir **أمّة** olmasaydı, onların öldürülmesini emrederdim; o hâlde onlardan her simsiyah koyu olanı öldürün.” Ve Nâbiga’nın sözü:
حلفت، فلم أترك لنفسـك ريبة		وهل يَأْثَمَنْ ذو أمّة وهو طائع
Elifi ref‘ eden, onu kralının sünnetine uymak kılar; elifi kesreli **إمّة** yapan ise onu, “falana **إمّة** olarak uy” sözündeki gibi, iktidâdan bir din kılar.
Ve Arap der ki: “Falan oğulları **لَطِوال الأُمَم**dir”; yani boyu ve bedeni; sanki bununla, benzetme olarak **الأُمَم**in uzunluğunu vehmederler. A‘şâ dedi ki:
فإِنّ مُعـاوِيةَ الأكـرمـين		صِباحُ الوُجُوهِ طِوالُ الأُمَمْ
Ve **الائتمام**: **الإمّة**nin masdarıdır.. **ائتمّ بالإمام إمّة**; ve falan, bu mescidin **إمّة**sine daha layıktır; yani imamlığına.. Ve kendisine uyulan ve işlerde öne geçirilen herkes **إمام**dır. Nebî عليه السّلام ümmetin imamıdır; halife, raiyyenin imamıdır.. Kur’an, Müslümanların imamıdır... Mescitlere konulan mushafa **الإمام** denir.. Ve **الإمام** çocuğun imamıdır; o, her gün öğrendiği şeydir. Cem‘i: **الأئمة**; **الأعمّة** vezni üzeredir. Ancak Araptan kimi, hemzeyi atar ve hemzeyi istemek üzere **الياء**yı kesreler; ve onlardan kimi o vakit hafifletir; fakat **الأئمة**de hafifletme çirkindir.
Ve **الإمام**: yoldur. Yüce dedi ki: **"وإنّهما لبإِمامٍ مبين"**.
Ve **الأمام**: **القُدّام** menzilesindedir. Ve falan, kavme **يؤمّ** eder; yani onların önüne geçer.
Ve dersin ki: **صَدْرُك أَمامُك**; onu ref‘ edersin; çünkü onu isim yaptın. Ve dersin ki: **أخُوك أمامَك**; nasb edersin; çünkü **أمامَك** sıfattır; ve o, kardeş için bir yerdir; bununla, önündeki düz yer ve toprak kastedilir. Lebîd’e gelince:
فَعَدَتْ كلا الفرجين تحسبُ أنّه		مَوْلى المخافة خَلفُها وأمامُها
O, arka ve önü iki uyluğa döndürdü; “iki yanın korkunun velisidir: sağın ve solun” demen gibi.
Ve **الإمّة**: nimettir.
Ve dersin ki: “Ey falan, senin **أمّتك** nerede?”; yani nereye yöneliyorsun.
Ve **الأَمَمُ**: az, kolay, hakir şeydir. Dersin ki: “Öyle bir şey yaptım ki o **بأممٍ** ve aşağı değildir.”
Ve **الأَمَمُ**: yakın şeydir; şairin sözü gibi:
كوفيّة نازح محلتـهـا		لا أممٌ دارها ولا سقب
Ve dedi ki:
تسألني برامتين سَلجَما
لو أَنّها تَطْلُب شيئاً أَمَما
Ve falan, bir işi **أمُ** etti; yani kastetti.
Ve **التّيمّم**: **التّوخّي**nin cereyan ettiği yerden cereyan eder. Denir: **تَيَمَّمْ أمراً حَسَناً**; ve **تَيَمَّمْ أطيبَ ما عندك فأَطعِمناه**. Ve Yüce dedi ki: **"ولا تيمَّمُوا الخبيث منه"**; yani: yanınızdaki en kötü şeyi gözetmeyin de onunla sadaka vermeyin.
Ve **التَّيَمُّمُ بالصّعيد** bundan (kökten)dir. Mana: en iyi toprağı gözetmenizdir. Sonra **التَّيَمُّمُ**, avamın ağızlarında toprakla mesh için bir fiil oldu; hatta derler ki: **تَيَمَّمْ بالتّراب** ve **تيمّم بالثّوب**; yani elbisenin tozuyla. Ve Allah عزّ وجلّ’in sözü: **"فتَيمَّموا صعيداً طيّبا"**; yani: gözetin. Dedi ki: **فعمداً على عمد تيمّمت مالكا**. Ve dersin ki: **أَمّمْتُ ويمّمْتُ**.. Ve **يَمَّمْتُ فلانا بسَهْمي ورُمحي**; yani onu, başkası dışında onunla gözetledim. Dedi ki:
يَمَّمْته الرُّمحَ شَزْراً ثمّ قلتُ له:		هذي المروءةُ لا لِعبُ الزَّحاليقِ

Der ki: **قتلُ مِثْلِك** (senin gibinin öldürülmesi) mürüvvettir. Ve bu beyitte “**أمّمته**” diyen kimse hata etmiştir; çünkü o “**شزراً**” dedi; **الشّزر** ancak bir taraftan olur; onunla **أَمامه**’yi (önünü) kastetmedi.

**والأَمُّ**: **القَصْدُ** (kastetmek/yönelmek), fiil olarak da isim olarak da.

يم:
**اليَمُّ**: dibi idrak olunmayan, ne dibi ne de iki kıyısı (bilinip) erişilemeyen deniz. Ve denir ki: **اليَمُّ**: onun **لُجَّتُهُ** (derin girdabı/orta derinliği).

Ve dersin: **يُمَّ الرَّجُلُ**; o da **ميموم**dur; yani **اليَمِّ**’e düşer ve onda boğulur.

Ve denir ki: **يُمَّ السّاحل**; yani **اليَمُّ** onun üzerine kabarıp yükseldi de ona galip geldiği zaman.

Ve **اليمامة**: güvercin. Ve **اليمامُ**: türlü renkler üzere bir kuştur; üzüm yer. Ve Şam ehli der ki: **اليَمامُ يَأْلَفُ** (ülfet eder/alışır), tıpkı **الحَمامُ**’un ülfet ettiği gibi.

Ve **اليمامة**: Arapların yerleşiminden bir yer adıdır; onun adı **الجوّ** idi; orada oturan bir kadın sebebiyle adlandırıldı; onun adı **يمامة** idi; böylece onun adıyla adlandırıldı.

أما:
**الأمة**: kölelik sahibi kadın; ve **الأمُوَّة**’yi (ümmetlik/kölelik hâlini) ikrar etmiştir. Dedi ki:
تركتُ الطّيرَ حاجلةً عـلـيه		كما تردي إلى العُرُسات آمي
Yani: **إماء** (câriyeler). Ve ayrıca **إمْوانٍ** ve **أَمَواتٍ** üzere de cem‘ olunur. Ve denir ki: “**ثلاث آمٍ**”; bu, **أَفْعُل** vezni üzeredir.

Ve dersin: **تأمّيتُ أَمَةً**; yani: bir **أَمَةً** edindim. Ve **أمّيت** de (denir). Dedi ki: **يَرْضَوْنَ بالتّعبيد والتّأمّي**; ve “**تأمَّثْ**” denilseydi; yani: **أمةً** oldu; doğru olurdu.

Ve **أمة**’nin cem‘inde denir: **إماء** ve **آم** da. Yezîd dedi ki:
إذا تبارَيْنَ معاً كالآمي في سَبسَبٍ مُطَّرِدِ القتامِ
Yani: **قطاً** (keklikler) sanki onlar **إماء**’dır; bir şeyi kapışarak öne atılırlar.

Ve **أُمَيَّةُ**: bir adam adıdır; ona nisbet: **أَمَويّ**.

ومأ:
**الإيماء**: elinle yahut başınla işaret etmektir; hastanın rükû ve secde için başıyla işaret etmesi gibi.

Ve Araplar der ki: **أَوْمَأَ برأسِهِ**; yani: “hayır” dedi. Zü’r-Rumme dedi ki:
صياماً تذبّ البقّ عن نُخَراتها		بنهزٍ كإِيماء الرُّؤُوس الموانعِ

يوم:
**اليوم**: miktarı, güneşin doğuşundan batışına kadardır; **الأيّام** onun cem‘idir.

Ve **اليوم**: **الكَوْن** (vuku/bulunuş)tur; denir ki: “falanca, **اليوم**’da ne iyi kardeştir”; yani: indiği zaman vuku bulan **الكَوْن**’un vâkıasında. Dedi ki: **نعم أخو الهيجاء في اليوم اليمي**; isimden bir sıfat türetmek istedi; onun haddi “**في اليوم اليَوِم**” demekti; fakat onu çevirdi; tıpkı onların **القِسِيّ** ve **الأَنيُق** ve **الأنطب**’ı çevirdikleri gibi.

Ve Araplar şiddetli gün için der: **يومٌ ذو أيّامٍ**; ve **يوم ذو أيايِيمَ**; ehli üzerine şerrinin uzunluğu sebebiyle.

Ve **الأيّام** bina aslında: **أيوام**dır; fakat Araplar bir kelimede bir **واواً** ve bir **ياءً**ı bir yerde bulduklarında ve ikisinden birincisi sâkin olduğunda idğam ederler ve **الياء**’ı galip kılarlar; **الواو**’dan önce de olsa sonra da; ancak rivayet olunan şâz kelimelerde müstesna: **الفتوّة** ve **الهُوُة** gibi.

أمه:
**الأَمَهُ**: unutmadır. Ve **أَمِهَ يَأْمَهُ أَمَها**; yani: unuttu.

Ve **الأمّ**: annedir; cem‘i: **الأمّهات**.

Ve denir ki: **تأمَّم فلانٌ أمّا**; yani: kendisine bir **أمّا** edindi.

Ve **الأمّ**’ün bütün mânalarındaki tefsiri: **أمّة**’dir; çünkü onun tesisi iki sahih harftendir; ve ondaki **الهاء** aslîdir; fakat Araplar, iltibastan emin olduklarında o **الهاء**’yı hazfettiler.

Ve bazısı **أمّ**’ün tasğîrinde der: **أُمَيْمة**. Doğrusu: **أميهة**’dir; onu tesisinin aslına döndürür. **أميمة** diyen onu lafzı üzere tasğîr etmiştir; onlar, cem‘de “**أمّات**” diyenlerdir. Dedi ki; iki lugatı birleştirmiştir:
إذا الأُمَّهاتُ قَبَحْنَ الوُجُوه		فَرَجْتَ الظَّلامَ بأُمّاتكـا

Ve Araplardan kimi **أمّ**’ün elifini hazfeder; Adiyy b. Zeyd’in sözü gibi:
أيّها العـائِبُ عِـنْـدِمُّ زيدٍ		أنت تفدي من أراك تِعيبُ
Adiyy b. Zeyd ancak “**عندي أُمّ زيدٍ**”i kastetmiştir; elif hazfedilince **عندي**’nin yâ’sı mîm’in başına yapıştı; iki sâkin birleşti; bu sebeple yâ düştü; sanki “**عندمّ**” dedi.

ما:
**ما**: bir harftir; inkâr (nefy) olur; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**ما فعلوه إلاّ قليلٌ منهم**”.

Ve cezmedici olur; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**ما يَفتَحِ الله للنّاس من رحمةٍ فلا مُمسكَ لها، وما يُمْسِكْ فلا مُرْسلَ له**”.

Ve sıla olur; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**فَبِما نقضهم ميثاقَهم**”; yani: “**بنقضهم ميثاقهم**”.

Ve bir isim olur; âdemoğulları olmayanlarda cereyan eder.

أم:
**أَمْ**: başında bulunan bir istifham harfidir; mânada sanki istifhamdan sonra bir istifham olur. Onun tefsiri **أو** babındadır. Ve **أَمْ**, **بل** mânasında olur. Ve **بَلْ** bizzat istifham olur; “yarın sizde hazır mı?” demen gibi: “**أم عندكم غداً حاضر?**”; yani: “**أعندكم**”; bu güzel bir lugattır.

Ve **أَمْ**, haber cümlesinde sözün başlangıcı olur; bu Yemenî bir lugattır. Onlardan bir söyleyen der ki: “O, insanların hayırlılarındandır **أم يُطْعِمُ الطَّعامَ أم يضرب الهام**”; o haber vermektedir.

أما:
**أَما**: inkâr istifhamıdır. Dersin: “**أَما تستحي من الله?**” “**أما عندك زيد?**”. Şu hâlde eğer “**أَما إنّه لرجلٌ كريم**”, “**وأما والله لئن سهرت كلّ ليلة لأدعنّك نادما**”, “**وأما لو علمت بمكانك لأُزْعجنّك**” dersen; o, yemine bir te’kîddir; onunla iş vacip olur.

Şu hâlde eğer “**إمّا ذا وإما ذا**” (elifin kesriyle) dersen; bu, iki işten birinde tercihtir. Aslında o: **إنْ** ve ona sıla olan **ما**’dır; ancak Araplar onu sözün çoğunda lâzım kılarlar. Dersin: “**إمّا أنْ تَزُورَني وإمّا أنْ أزورك**”; iki kere tekrar ile.

Ve Araplar der: “**إمّا أن تفعلَ كذا وكذا، أو تفعل كذا**”; tekrar etmeyi **أَوْ** ile yaparlar; onunla **إمّا**’yı kastederler.

Ve dersin: “Bunu yap; ya isabet etmiş olarak ya da hata etmiş olarak”: **افعل كذا إمّا مُصيباً وإمّا مُخطئا**. Bu mânada “**إنْ مُصِيباً وإنّ مُخْطئاً**” desen câiz olur. Ve Araplar bu mânada der: “**إن أصبت أو أخطأت**”.

Fakat eğer “hazırlan; ya falancayı ziyaret edersin ya da falancayı” gibi olursa: **تجهّز فإِمّا أنْ تزورَ فلاناً وإمّا فلاناً**; bu sözden **ما** çıkmaz; çünkü **ما**, **أَنْ** gibi bir şeye vâki olunca lâzım olur.

Ve **ما**’nın çıkması güzel olan ise; fiil üzerine yahut sıfat üzerine yahut isim üzerine vâki olduğu zamandır; “kölelerinden bana ya falancayı ya falancayı ver” demen gibi: **أعطني من غلمانك إمّا فلاناً وإما فلاناً**; istersen “**إنْ فلانا وإنْ فلانا**” dersin; şiirde de böyle gelmiştir.

Ve fetha ile **أَمّا** ise; atfettiğin her sözü, sözün başının îcâbı gibi vacip kılar. Cevabı **فاء** iledir; “**أمّا زيدٌ فأخوك، وأما عمرو فابن عمِّك**” demen gibi.

**تم باب الميم، بحمد الله ومنه بتمام اللفيف منه ولا رباعي له ولا خماسي**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

يَمَّمْتُهُ: قصدتُهُ. وتَيَمَّمْتُهُ: تقصَّدتُهُ. وتَيَمَّمْتُ الصعيدَ للصلاة، وأصله التعمُّد والتوخِّي، من قولهم: تَيَمَّمْتُكَ وتَأَمَّمْتُكَ. قال ابن السكيت: قوله تعالى: "فتَيَمَّموا صعيداً طيِّباً"، أي اقصدوا لصعيدٍ طيِّبٍ. ثم كثر استعمالهم لهذه الكلمة حتَّى صار التَيَمُّمُ مسحَ الوجه واليدين بالتراب. ويَمَّمْتُهُ برُمْحي، أي توخَّيته وقصدته دونَ مَنْ سِواه. وقال:
يَمَّمْتُهُ الرمحَ صدراً ثم قلتُ لـههذي المروءةُ لا لِعْبُ الزَحاليقُ
ويَمَّمْتُ المريضَ فتَيَمَّمَ للصلاة. الأصمعيّ: اليَمامُ: الحمامُ الوحشي، الواحدة يَمامَةٌ. وقال الكسائي: وهي التي تألف البيوت. واليَمُّ: البحرُ، وقد يُمَّ الرجلُ فهو مَيْمومٌ، إذا طرح في البحر.

##### Türkçe

**يَمَّمْتُهُ**: onu kastettim. Ve **تَيَمَّمْتُهُ**: onu özellikle kastettim. Ve namaz için **تَيَمَّمْتُ الصعيدَ**; aslı, “kasıtlı yapma” ve “gözetme”dir; onların şu sözünden: **تَيَمَّمْتُكَ** ve **تَأَمَّمْتُكَ**. İbnü’s-Sikkît dedi: Yüce Allah’ın sözü: “**فتَيَمَّموا صعيداً طيِّباً**”, yani temiz bir **صعيد**e yönelin/kastedin. Sonra bu kelimeyi kullanmaları çoğaldı; nihayet **التَيَمُّمُ**, yüzün ve iki elin toprakla meshedilmesi oldu. Ve **يَمَّمْتُهُ برُمْحي**: yani onu gözetledim ve ondan başkasını değil, onu kastettim. Ve dedi ki:
**يَمَّمْتُهُ الرمحَ صدراً ثم قلتُ لـههذي المروءةُ لا لِعْبُ الزَحاليقُ**
Ve **يَمَّمْتُ المريضَ**; derken namaz için **تَيَمَّمَ**. el-Asmaʿî: **اليَمامُ**: yabanî güvercin; bir tanesi **يَمامَةٌ**. el-Kisâî dedi: ve o, evlere alışan (tür)dür. Ve **اليَمُّ**: denizdir; ve adam **يُمَّ** olur, o hâlde o **مَيْمومٌ**dur; denize atıldığı zaman.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- اليم: البحر. قال تعالى: ﴿فألقيه في اليم﴾ [القصص/7] ويممت كذا، وتيممته: قصدته، قال تعالى: ﴿فتيمموا صعيدا طيبا﴾ [النساء/43] وتيممته برمحي: قصدته دون غيره. واليمام: طير أصغر من الورشان، ويمامة: اسم امرأة، وبها سميت مدينة اليمامة.

##### Türkçe

- **اليم**: deniz. Yüce Allah dedi ki: ﴿فألقيه في **اليم**﴾ [القصص/7]. Ve “**يممت** kaza”, “**تيممته**”: ona yöneldim/kastettim. Yüce Allah dedi ki: ﴿فتيمموا صعيدا طيبا﴾ [النساء/43]. Ve “**تيممته** برمحي”: mızrağımla onu, başkası olmaksızın, hedef aldım/kastettim. Ve **اليمام**: **الورشان**’dan daha küçük bir kuş. Ve **يمامة**: bir kadının adı; onunla **مدينة اليمامة** adlandırılmıştır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الليث: اليَمُّ البحرُ الذي لا يُدْرَكُ قَعْرُه ولا شَطَّاه، ويقال: اليَمُّ لُجَّتُه. وقال الزجاج: اليَمُّ البحرُ، وكذلك هو في الكتاب، الأَول لا يُثَنَّى ولا يُكَسَّر ولا يُجْمَع جمعَ السلامة، وزَعَم بعضُهم أَنها لغة سُرْيانية فعرّبته العرب، وأَصله يَمَّا، ويَقَع اسمُ اليَمّ على ما كان ماؤه مِلْحاً زُعاقاً، وعلى النهر الكبير العَذْب الماء، وأُمِرَتْ أُمُّ موسى حينَ وَلَدَتْه وخافتْ
عليه فِرْعَوْنَ أَن تجعلَه في تابوت ثم تَقْذِفَه في اليَمِّ، وهو نَهَرُ النيل بمصر، حماها الله تعالى، وماؤه عَذْبٌ. قال الله عز وجل: فلْيُلْقِهِ اليَمُّ بالساحل؛ فَجَعل له ساحِلاً، وهذا كله دليلٌ على بطلان قول الليث إِنه البحر الذي لا يُدْرَكُ قَعْرُه ولا شَطَّاه. وفي الحديث: ما الدنيا في الآخرة إِلا مِثْلُ ما يَجْعَلُ
أَحدُكم إِصْبَعه في اليَمِّ فلْيَنْظُرْ بِمَ تَرْجِعُ؛ اليَمُّ: البحرُ. ويُمَّ الرجلُ، فهو مَيْمومٌ إِذا طُرِح في البحر، وفي المحكم: إِذا غَرِقَ في اليَمِّ. ويُمَّ الساحلُ يَمّاً: غَطَّاه اليَمُّ وطَما عليه فغلَب عليه. ابن بري: واليَمُّ الحيَّةُ.
واليَمامُ: طائرٌ، قيل: هو أَعمُّ من الحَمام، وقيل: هو ضربٌ منه، وقيل: اليَمامُ الذي يَسْتَفْرِخُ، والحَمامُ
هو البرِّي لا يأْلفُ البيوت. وقيل: اليَمامُ البري من الحَمام الذي لا طَوْقَ له. والحَمامُ: كلُّ مُطَوَّقٍ كالقُمْريّ والدُّبْسي والفاخِتَةِ؛ ولما فسر ابن دريد قوله:
صُبَّة كاليَمامِ تَهْوي سِراعاً،
وعَدِيٌّ كمثْلِ سَيرِ الطريقِ
قال: اليمامُ طائرٌ، فلا أَدري أَعَنى هذا النوعَ من الطير أَمْ نوعاً آخر. الجوهري: اليمامُ الحَمامُ الوَحْشيّ، الواحدة يَمامةٌ؛ قال الكسائي: هي التي تأْلفُ البيوت. واليامومُ: فرخُ الحمامةِ كأَنه من اليمامةِ، وقيل: فرخُ النعامة. وأَما التَّيَمُّمُ الذي هو التَّوَخِّي، فالياء فيه بدلٌ من الهمزة، وقد تقدم. الجوهري: اليمامةُ اسمُ
جارية زَرْقاء كانت تُبْصِرُ الراكب من مسيرةِ ثلاثة أَيام، يقال: أَبْصَرُ من زَرْقاء اليمامةِ. واليمامةُ: القَرْيَةُ التي قصَبتُها حَجْرٌ كان اسمُها فيما خلا جَوّاً، وفي الصحاح: كان اسمُها الجَوَّ فسُمِّيت باسم هذه الجارية لكثرة ما أُضيفَ إِليها، وقيل: جوُّ اليمامة، والنِّسْبةُ إِلى اليمامةِ يَماميٌّ. وفي الحديث ذكر اليمامةِ، وهي الصُّقْعُ المعروف شرْقيَّ الحِجاز، ومدينتُها العُظْمى حَجْرُ اليمامة، قال: وإِنما سُمِّي اليمامةَ باسم امرأَة كانت فيه تسْكُنه اسمها يَمامة صُلِبَت على بابه. وقولُ العرب: اجتَمعت اليمامةُ، أَصله اجتمعَ أَهلُ اليمامةِ ثم حُذف المضاف فأُنِّث الفعلُ فصار اجتمَعت اليمامةُ، ثم أُعيد المحذوف فأُقرَّ التأْنيث الذي هو الفرع بذاته، فقيل: اجتمعت أَهلُ اليمامةِ. وقالوا: هو يَمامَتي ويَمامي كأَمامي. ابن بري: ويَمامةُ كلِّ
شيء قَطَنُه، يقال: الْحَقْ بيَمامَتِك؛ قال الشاعر:
فقُلْ جابَتي لَبَّيْكَ واسْمَعْ يَمامتي،
وأَلْيِنْ فِراشي، إِنْ كَبِرْتُ، ومَطعَمي

##### Türkçe

الليث: **اليَمُّ** dibi ve iki kıyısı idrak olunmayan denizdir; ve denilir: **اليَمُّ** onun derinliğidir. Ve **الزجاج** dedi: **اليَمُّ** denizdir; ve kitapta da böyledir; birincisi tesniye edilmez, kırılmaz ve selâmet cem‘iyle cem‘ olunmaz. Ve bazısı onun Süryanice bir dil olduğunu, Arapların onu Arapçalaştırdığını zannetmiştir; aslı **يَمَّا**’dır. Ve **اليَمّ** ismi, suyu tuzlu, acı olan şeye de; ve suyu tatlı olan büyük nehre de vâki olur. Ve **موسى**’nın annesine, onu doğurduğu ve **فِرْعَوْنَ**’dan onun üzerine korktuğu vakit, onu bir sandığa koyması, sonra onu **اليَمِّ**’e atması emrolundu; o, Mısır’daki Nil nehridir—Allah Teâlâ onu korusun—ve suyu tatlıdır. Aziz ve celil Allah dedi: “Öyleyse **اليَمُّ** onu sahile atsın”; böylece ona bir sahil kıldı. Ve bunun hepsi, **الليث**’in “o, dibi ve iki kıyısı idrak olunmayan denizdir” sözünün bâtıllığına delildir. Ve hadiste: “Dünya, âhirette ancak sizden birinizin parmağını **اليَمِّ**’e koyması gibidir; öyleyse ne ile döndüğüne baksın”; **اليَمُّ**: denizdir. Ve adam **يُمَّ** olundu; o hâlde o **مَيْمومٌ**’dur, denize atıldığı vakit. Ve **المحكم**’de: **اليَمِّ**’de boğulduğu vakit. Ve sahil **يُمَّ** olundu, **يَمّاً**: **اليَمُّ** onu örttü ve onun üzerine yükseldi; böylece ona galip geldi. **ابن بري**: ve **اليَمُّ** yılandır.

**واليَمامُ**: bir kuştur; denildi: o, **الحَمام**’dan daha geneldir; ve denildi: o, ondan bir türdür; ve denildi: **اليَمامُ** yavrulayan olandır; **الحَمامُ** ise evlere alışmayan kır olanıdır. Ve denildi: **اليَمامُ** boyun halkası olmayan **الحَمام**’dan kır olanıdır. Ve **الحَمامُ**: **القُمْريّ** ve **الدُّبْسي** ve **الفاخِتَةِ** gibi her boyun halkalı olandır. Ve **ابن دريد** onun şu sözünü açıkladığında:
صُبَّة كاليَمامِ تَهْوي سِراعاً،
وعَدِيٌّ كمثْلِ سَيرِ الطريقِ
dedi: **اليمامُ** bir kuştur; artık bilmem, bu kuş türünü mü kastetti, yoksa başka bir türü mü. **الجوهري**: **اليمامُ** vahşi **الحَمام**’dır; bir tanesi **يَمامةٌ**’dir. **الكسائي** dedi: o, evlere alışan olandır. Ve **اليامومُ**: güvercinin yavrusudur; sanki **اليمامة**’dendir; ve denildi: devekuşunun yavrusudur. Amma **التَّيَمُّمُ** ki o **التَّوَخِّي**’dir; onda **الياء** hemzeden bedeldir; ve daha önce geçti. **الجوهري**: **اليمامةُ** üç günlük mesafeden biniciyi gören mavi gözlü bir câriyenin adıdır; denilir: **زَرْقاء اليمامةِ**’den daha iyi gören. Ve **اليمامةُ**: kasabası **حَجْرٌ** olan köydür; daha önce adı **جَوّاً** idi. Ve **الصحاح**’ta: adı **الجَوَّ** idi; bu câriyenin adıyla adlandırıldı; ona nispet edilenin çokluğundan dolayı. Ve denildi: **جوُّ اليمامة**. Ve **اليمامةِ**’ye nisbet **يَماميٌّ**’dir. Ve hadiste **اليمامةِ** zikri vardır; o, **الحِجاز**’ın doğusunda ma‘rûf bölgedir; ve onun en büyük şehri **حَجْرُ اليمامة**’dır. Dedi: ancak **اليمامة** adı, içinde oturan, adı **يَمامة** olan bir kadının adıyla adlandırıldı; kapısında asıldı. Ve Arapların sözü: “**اجتَمعت اليمامةُ**”; aslı “**اجتمعَ أَهلُ اليمامةِ**” idi; sonra muzâf hazfedildi de fiil müennes kılındı; böylece “**اجتمَعت اليمامةُ**” oldu; sonra hazfedilen iade edildi de, bizzat fer‘ olan te’nîs ikrar olundu; böylece “**اجتمعت أَهلُ اليمامةِ**” denildi. Ve dediler: “o, **يَمامَتي** ve **يَمامي**” tıpkı “**أَمامي**” gibi. **ابن بري**: ve her şeyin **يَمامةُ**’si onun pamuğudur; denilir: “**الْحَقْ بيَمامَتِك**”; şair dedi:
فقُلْ جابَتي لَبَّيْكَ واسْمَعْ يَمامتي،
وأَلْيِنْ فِراشي، إِنْ كَبِرْتُ، ومَطعَمي

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ي م م * * يَمَّمَهُ * قصده و * تَيَمَّمَهُ * تقصده و * تَيَمَّمَ * الصعيد للصلاة وأصله التعمد والتوخي من قولهم تيممه وتأممه قال بن السكيت قوله تعالى ﴿فتيمموا صعيدا طيبا﴾ أي اقصدوا لصعيد طيب ثم كثُر استعمالهم لهذه الكلمة حتى صار * التَّيَمُّم * مسح الوجه واليدين بالتراب و * يَمَّمَ * المريض * فَتَيَمَّمَ * للصلاة الأصمعي * اليَمَامُ * الحمام الوحشي الواحدة * يَمَامَةٌ * وقال الكسائي هي التي تألف البيوت و * اليَمَامَةُ * اسم جارية زرقاء كانت تُبصر الراكب من مسيرة ثلاثة أيام يُقال أبصر من زرقاء اليمامة واليمامة أيضا بلاد وكان اسمها الجَوَّ فسُميت بامس هذه الجارية لكثرة ما أُضيف إليها وقيل جَوُّ اليمامة و * اليَمُّ * البحر

##### Türkçe

* ي م م * * **يَمَّمَهُ** * onu kastetti ve * **تَيَمَّمَهُ** * onu kastetmendir ve * **تَيَمَّمَ** * namaz için **الصعيد**’e yöneldi; aslı, “kasıt ve hedefleme”dir; onların “**تيممه** ve **تأممه**” sözünden. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Yüce Allah’ın sözü: ﴿**فتيمموا صعيدا طيبا**﴾ yani: temiz bir **صعيد**’e kastedin. Sonra bu kelimeyi kullanmaları çoğaldı; nihayet * **التَّيَمُّم** * toprakla yüz ve iki eli mesh etmek oldu. Ve * **يَمَّمَ** * hasta; böylece * **فَتَيَمَّمَ** * namaz için. el-Asma‘î: * **اليَمَامُ** * yabanî güvercindir; bir tanesi * **يَمَامَةٌ** *’dir. el-Kisâî dedi ki: o, evlere ünsiyet eden (alışan) olandır. Ve * **اليَمَامَةُ** * üç günlük mesafeden biniciyi gören mavi gözlü bir câriyenin adıdır; “**زرقاء اليمامة**’den daha iyi görür” denilir. Ve **اليمامة** ayrıca bir beldedir; adı **الجَوَّ** idi; bu câriyeye çokça izafe edilmesinden dolayı onun adıyla adlandırıldı; “**جَوُّ اليمامة**” denildi. Ve * **اليَمُّ** * denizdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| ( *!اليَمُّ : البَحْرُ ) ، كَمَا في الصِّحَاح ، وهكذَا قَالَهُ الزَّجَّاجُ ، وزَادَ اللَّيْثُ : الذِي لا يُدْرَكُ قَعْرُهُ ، ولاَ شَطَّاهُ ، ويُقَالُ : اليَمُّ : لُجَّةُ البَحْرِ ، قالَ الأزْهَرِيُّ : ويَقَعُ اسمُ اليَمِّ عَلَى ما كانَ مَاؤُهُ مِلْحًا زُعَاقًا ، وعَلَى النَّهْرِ الكَبيرِ العَذْبِ المَاءِ ، وأُمِرَتْ

أُمُّ مُوسَى حِينَ وَلَدَتْهُ ، وَخَافَتْ عَلَيْهِ فِرْعَوْنَ أنْ تَجْعَلَهُ فِي تَابُوتٍ ثُمَّ تَقْذِفَهُ في اليَمِّ ، وهُوَ نَهْرُ النِّيلِ بِمِصْرَ ، ومَاؤُهُ عَذْبٌ ، قالَ الله عَزَّ وَجَلَّ : ! 2 \< فليلقه اليم بالساحل > 2 ! فَجَعَلَ لَهُ سَاحِلاً ، وهذا كُلُّهُ يَدُلُّ عَلَى بُطْلاَنَ قَوْلِ اللَّيْثِ : إنَّهُ البَحْرُ الذي لا يُدْرَكُ قَعْرُهُ ، ولا شَطَّاه . لا يُثَنَّى ، و ( لا يُكَسَّرُ ، ولاَ يُجْمَعُ ، جَمْعَ السَّلاَمَةِ ، وَزَعَمَ بَعْضُهُمْ أنَّهَا لٌ غَةٌ سُرْيَانِيَّةٌ ، فَعَرَّبَتْهُ العَرَبُ وَأصْلُهُ : *!يَمَّا . | ( *!وَيُمَّ ) الرَّجُلُ ، ( باِلضَّمِّ ، فَهُوَ *!مَيْمُومٌ : طُرِحَ فيهِ ) ، وفي الصِّحَاح : في اليَمِّ ، وفي بَعْضِ نُسَخِهِ : في البَحْرِ ، وفي المُحْكَمِ : إذَا غَرِقَ في اليَمِّ . | ( و ) اليَمُّ : ( الحَمَامُ الوَحْشِيُّ ، *!كاليَمَامِ ، *!واليَمَمِ ، مُحَرَّكَةً ) ، الأخِيرَةُ عنِ ابنِ الأنْبَارِي ، وأقَرَّهُ أبُو القَاسِمِ الزَّجَّاجِيُّ ، كذا في المُعْجَمِ ، قالَ الجَوْهَرِيُّ : *!اليَمَامُ : الحَمَامُ الوَحْشِيُّ ، الوَاحِدَةُ : *!يَمَامَةٌ ، وقالَ الكِسَائِيُّ : هِيَ التي تَأْلَفُ البُيُوتَ ، وقالَ غَيْرُهُ : *!اليَمَامُ الذي يَسْتَفْرِخُ ، والحَمَامُ : هُوَ البَرِّيُّ الذِي لا يَأْلَفُ البُيُوتَ ، وقِيلَ : اليَمَام : البَرِّيُّ من الحَمَامِ الذي لاَ طَوْقَ لَهُ ، والحَمَامُ : كُلُّ مُطَوَّقٍ ، كالقُمْرِيِّ ، والدُّبْسِيِّ ، والفَاخِتَةِ . | ( و ) *!اليَمُّ : ( سَيْفُ الأَشْتَرِ ) النَّخْعِيِّ ، عَلَى التَّشْبيهِ بِالبَحْر . | ( و ) اليَمُّ : ( مَاءٌ بِنَجْدٍ ) ، نَقَلَهُ ياقوتٌ . | ( *!والتَّيَمُّمُ : التَّوْخِّي ، والتَّعَمُّدُ ، اليَاءُ : بَدَلٌ من الهَمْزَةِ ) ، يُقالُ : *!تَيَمَّمْتُهُ ، *!وتَأمَّمْتُهُ . | ( *!ويَمَّمَهُ ) بِرُمْحِهِ *!تَيْمِيماً *!وَأَمَّمَهُ : ( قَصَدَه ) وتَوَخَّاه دونَ سِوَاهُ ، وأنشَدَ الجَوْهَرِيُّ : % ( *!يَمَّمْتُهُ الرُّمْحَ شَزْرًا ثُمَّ قُلْتُ لَهُ % هذِي المُرُوءَةُ لاَ لِعْبُ الزَّحَالِيقِ ) % | وقالَ ابنُ السِّكِّيتِ : قولُهُ تَعَالى : ! 2 \< *!فتيمموا صعيدا طيبا > 2 ! أيْ : اقْصِدُوا لِصَعِيدٍ طَيِّبٍ ، ثُمَّ كَثُرَ اسْتِعْمَالُهُمْ لِهذِهِ

الكَلِمَةِ ، حتَّى صَارَ *!التَّيَمُّمَ : مَسْحَ الوَجْهِ واليَدَيْنِ بالتُّرَابِ . | ( و ) *!يَمَمَّ ( المَرِيضَ لِلصَّلاَةِ ) *!تَيْمِيمًا : ( مَسَحَ وَجْهَهُ وَيَدَيْهِ ) بالتُّرَابِ ، ( فَتَيَمَّمَ هُوَ ) ، نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . | ( *!واليَمَامَةُ : القَصْدُ ، *!كاليَمَامِ ) ، يُقَالُ : هُوَ *!يَمَامَتِي ، *!ويَمَامِي ، أَيْ : قَصْدِي . | ( و ) *!اليَمَامَةُ : اسْمُ ( جَارِيَةٍ زَرْقَاءَ ، كَانَتْ تُبْصِرُ الرَّاكِبَ مِنْ مَسِيرة ثَلاَثَةِ أيَّامٍ ) زَعَمُوا ، يُقال :   أَبْصَرُ مِنْ زَرْقَاءِ اليَمَامَةِ   كمَا في الصِّحَاح ، وهِيَ ابْنَةُ سَهْمٍ ، ووَقَعَ في قِصَّةِ مَسِيرِ تُبَّعٍ إلى بِلاَدِهَا مَا نَصُّهُ : قَالَ رِيَاحٌ الطَّسْمِيُّ : تَوَقَّفْ أيُّهَا المَلِكُ ، فَإِنَّ لنَا أُخْتًا مُتَزَوِّجَةً في جَدِيسٍ ، يُقالُ لَهَا : *!يَمَامَةُ ، وهِيَ أبْصَرُ خَلْقِ اللهِ تَعَالَى عَلَى بُعْدٍ ، فإِنَّهَا لَتَرَى الشِّخْصَ مِنْ مَسِيرَةِ يَوْمٍ ولَيْلةٍ ، وإنِّي أَخَافُ أنْ تَرَانَا ، وتُنْذِرَ بِنَا القَوْمَ ، وقِصَّتُهَا طَوِيلَةٌ . ( وبَلاَدُ الجَوِّ : مَنْسُوبَةٌ إِلَيْهَا ، وسُمِّيَتْ باسْمِها ) قالَ أهْلُ السِّيَرِ : كَانَتْ مَنَازِلُ طَسْمٍ ، وَجَدِيسٍ ، اليَمَامَةَ ، وكَانَتْ تُدْعَى جَوًّا ، وكانت أحْسَنَ بِلادَ اللهِ أرْضًا و ( أَكْثَرَهَا ) خَيْرًا وشَجَرًا و ( نَخِيلاً من سَائِرِ الحِجَازِ ) ، ولَمَّا فَتَحَ تُبَّعٌ حُصُونَ الجَوِّ امْتَنَعَ عَلَيْهِ الحِصْنُ الذِي كَانَ فِيهِ زَرْقَاءُ اليَمَامَةِ ، فَصَابَرَهُ تُبَّعٌ حَتَّى افْتَتَحَهُ ، وقَبَضَ عَلَى زَرْقَاءِ اليَمَامَةِ ، وأَمَرَ بِقَلْعِ عَيْنَيْهَا ، فَوَجَدَ عُرُوقَها كُلَّها مَحْشُوَّةً بِالإِثْمِدِ ، وأَمَرَ بِصَلْبِها عَلَى بَابِ جَوٍّ ، وأنْ تُسَمَّى بِاسْمِها ، وفِيهِ يَقُولُ تُبَّعٌ : % ( [ وَ ] سَمَّيْتُ جَوًّا !*!بِاليَمَامَةِ بَعْدَمَا % تَرَكْتُ عُيُونًا باليَمَامَةِ هُمَّلاَ ) % % ( فلا تُدْعَ جَوٌّ مَا بَقِيتُ بِاسْمِها % ولكِنَّها تُدْعَى اليَمَامَةَ مُقْبِلاَ ) % | ( وبِهَا تَنَبَّأَ مُسَيْلِمَةُ الكَذَّابُ ) وقُتِلَ في أيَّامِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ سَنَةَ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ لِلْهِجْرَةِ ، وأَمِيرُ المُسْلِمِينَ خَالِدُ بنُ

الوَلِيدِ ، فَفَتَحَها عَنْوَةً ، ثُمَّ صُولِحُوا ، ( وَهِيَ دُونَ المَدِينةِ ، في وَسَطِ الشَّرْقِ عَنْ مَكَّةَ ، عَلَى سِتَّ عَشْرَةَ مَرْحَلَةً مِنَ البَصْرَةِ ، وعَنِ الكُوفَةِ : مِثْلَها ) . وقَالَ ياقوتٌ : بَيْنَ اليَمَامَةِ والبَحْرَيْنِ : عَشَرَةُ أيَّامٍ ، وهِيَ مَعْدُودَةٌ منْ نَجْدٍ ، وقَاعِدَتُهَا : حَجْرٌ ، انتهى ، وقالَ الشِّهَابُ في شَرْحِ الشِّفَاءِ : اليَمَامَةُ : مَدِينَةٌ مِنْ جَانِبِ اليَمَنِ ، عَلى مَرْحَلَتَيْن مِنَ الطَّائِفِ ، وأَرْبَعٍ مِنْ مَكَّةَ ، وسِتَّ عَشْرَةَ منِ المَدِينَةِ . | ( والنِّسْبَةُ ) إلى اليَمَامَةِ ( يَمَامِيٌّ ) ، نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . | ( *!وَيُمَّ السَّاحِلُ ، بَالضَّمِّ ) *!يَمًّا : إذَا ( غَلَبَهُ البَحْرُ ) وغَطَّاه ( فَطَمَا ) عَلَيْهِ . | ( و ) *!مُيَمَّمٌ ، ( كَمُعَظَّمٍ : ظَافِرٌ بِمَطَالِبِهِ ) ، وأَنْشدَ الجَوْهَرِيُّ لِرُؤْبَةَ : % ( أَزْهَرُ لَمْ يُولَدْ بِنَجْمِ الشُّحِّ % ) % % ( مُيَمَّمُ البَيْتِ كَرِيمُ السِّنْحِ % ) % | ( *!واليَمَّةُ : ع ) . | ( وبَنُو *!يَمٍّ : بَطْنٌ ) مِنَ العَرَبِ . | ( وَامْضِ *!يَمَامِي ) ، *!وَيَمامَتِي ، أَيْ : أمَامِي ) . | ( *!ويَمَّى ، كَحَتَّى : نَهْرٌ بالبَطِيحَةِ ، جَيِّدُ السَّمَكِ ) ، نَقَلَهُ ياقوتٌ . | [ ] وَمِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | *!اليَامُومُ : فَرْخُ الحَمَامَةِ ، وقِيلَ : فَرْخُ النَّعَامَةِ . | وقال ابنُ بَرِّي : *!يَمَامَةُ كُلِّ شَيْءٍ : قَطَنُهُ ، يُقالُ : الْحَقْ بِيَمَامَتِك . قالَ : واليَمُّ : الحَيَّةُ .

##### Türkçe

| ( **اليَمُّ** : denizdir ) ، **الصِّحَاح**’ta olduğu gibi; ve bunu **الزَّجَّاجُ** da böyle söylemiştir; **اللَّيْثُ** ise şunu eklemiştir: dibi idrak olunmayan ve iki kıyısı (sahili) olmayan (deniz). Ve denilir ki: **اليَمُّ**: denizin derin yeri (lُcce’si). **الأزْهَرِيُّ** dedi ki: **اليَمِّ** ismi, suyu tuzlu acı olan şeye de, büyük nehre, suyu tatlı olana da vâki olur. Ve emrolundu

**مُوسَى**’nın annesi, onu doğurduğu ve **فِرْعَوْنَ**’dan onun üzerine korktuğu zaman: onu bir sandığa koyması, sonra onu **اليَمِّ**’e atması; o da Mısır’daki **النِّيلِ** nehridir; suyu tatlıdır. Allah عز وجل dedi ki: **\< فليلقه اليم بالساحل >**; böylece onun için bir sahil kıldı. Ve bunun hepsi, **اللَّيْثِ**’in sözünün bâtıllığına delâlet eder: “O, dibi idrak olunmayan ve iki kıyısı olmayan denizdir.” İkil yapılmaz; ve ( kırılmaz, ve selâmet cem‘iyle cem‘ olunmaz ). Ve bazısı, onun Süryânî bir lugat olduğunu, Arapların onu Arapçalaştırdığını, aslının da: **يَمَّا** olduğunu iddia etti. | ( **وَيُمَّ** ) adam, ( zamme ile; o hâlde o **مَيْمُومٌ**’dur: içine atılmıştır ); ve **الصِّحَاح**’ta: **اليَمِّ**’e (atıldı); onun bazı nüshalarında: denize; ve **المُحْكَمِ**’de: **اليَمِّ**’de boğulduğu zaman. | ( ve ) **اليَمُّ**: ( yabanî güvercin ), **اليَمَامِ** gibi, **اليَمَمِ** gibi, harekeli olarak; sonuncusu **ابنِ الأنْبَارِي**’dendir; **أبُو القَاسِمِ الزَّجَّاجِيُّ** onu onayladı; **المُعْجَمِ**’de böyle. **الجَوْهَرِيُّ** dedi ki: **اليَمَامُ**: yabanî güvercindir; bir tanesi: **يَمَامَةٌ**. **الكِسَائِيُّ** dedi ki: o, evlere ünsiyet edendir. Başkası dedi ki: **اليَمَامُ** yavrulayan (kuluçkaya yatan)dır; **الحَمَامُ** ise: evlere ünsiyet etmeyen kırî (yabanî) olandır. Ve denildi ki: **اليَمَام**: boyun halkası olmayan yabanî güvercindir; **الحَمَامُ**: her boyun halkalı olandır; **القُمْرِيِّ** ve **الدُّبْسِيِّ** ve **الفَاخِتَةِ** gibi. | ( ve ) **اليَمُّ**: ( **الأَشْتَرِ** **النَّخْعِيِّ**’nin kılıcıdır ), denize benzetme üzere. | ( ve ) **اليَمُّ**: ( Necd’de bir sudur ), onu **ياقوتٌ** nakletti. | ( **والتَّيَمُّمُ**: yönelme (tevahhî) ve kasdetmedir; **اليَاءُ**: hemzeden bedeldir ), denilir: **تَيَمَّمْتُهُ** ve **تَأمَّمْتُهُ**. | ( **ويَمَّمَهُ** ) mızrağıyla **تَيْمِيماً** ve **أَمَّمَهُ**: ( onu kastetti ) ve başkası dışında onu hedefledi; **الجَوْهَرِيُّ** şu beyti okuttu: % ( **يَمَّمْتُهُ الرُّمْحَ شَزْرًا ثُمَّ قُلْتُ لَهُ % هذِي المُرُوءَةُ لاَ لِعْبُ الزَّحَالِيقِ** ) % | **ابنُ السِّكِّيتِ** dedi ki: Yüce olanın sözü: **\< فتيمموا صعيدا طيبا >**; yani: temiz bir toprağa kasdedin. Sonra bu kelimeyi kullanmaları çoğaldı; nihayet **التَّيَمُّمَ**: yüzün ve iki elin toprakla meshedilmesi oldu. | ( ve ) **يَمَمَّ** ( hastayı namaz için ) **تَيْمِيمًا**: ( yüzünü ve iki elini ) toprakla meshetti; ( böylece o **فَتَيَمَّمَ** etti ); onu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti. | ( **واليَمَامَةُ**: kasıttır, **اليَمَامِ** gibi ), denilir: o benim **يَمَامَتِي**’mdir ve **يَمَامِي**’mdir; yani: kasdımdır. | ( ve ) **اليَمَامَةُ**: ( mavi gözlü bir câriyenin ismidir; üç günlük yol mesafesinden biniciyi görürdü ) diye iddia ettiler. Denilir: **زَرْقَاءِ اليَمَامَةِ**’den daha keskin görür; **الصِّحَاح**’ta olduğu gibi. Ve o, **سَهْمٍ**’in kızıdır. Ve **تُبَّعٍ**’ın onun beldelerine yürüyüşü kıssasında metni şu olan şey vâki oldu: **رِيَاحٌ الطَّسْمِيُّ** dedi ki: Dur ey hükümdar; çünkü bizim **جَدِيسٍ** içinde evli bir kız kardeşimiz vardır; ona **يَمَامَةُ** denilir; ve o, uzaklıkta Allah تعالى’nın mahlûkatının en keskin görenidir; çünkü o, bir gün ve bir gecelik yol mesafesinden şahsı mutlaka görür; ve ben, bizi görmesinden ve kavmi bize karşı uyarmasından korkuyorum; ve onun kıssası uzundur. ( **الجَوِّ** beldeleri ona nisbet edilmiştir; ve onun adıyla adlandırılmıştır ). **أهْلُ السِّيَرِ** dedi ki: **طَسْمٍ** ve **جَدِيسٍ**’in menzilleri **اليَمَامَةَ** idi; ve **جَوًّا** diye adlandırılırdı; ve Allah’ın beldelerinin yerce en güzeli idi ve ( en çoğu ) hayır ve ağaçça ve ( Hicaz’ın sairinden daha çok hurmalıkça ) idi. **تُبَّعٌ** **الجَوِّ** kalelerini fethettiği zaman, **زَرْقَاءُ اليَمَامَةِ**’nin içinde bulunduğu kale ona karşı direndi; **تُبَّعٌ** onunla sabretti, nihayet onu fethetti; ve **زَرْقَاءِ اليَمَامَةِ**’yi yakaladı; ve iki gözünün sökülmesini emretti; böylece onun damarlarının hepsini sürmeyle doldurulmuş buldu; ve **جَوٍّ** kapısı üzerine asılmasını emretti; ve onun adıyla adlandırılmasını (emretti). Ve onda **تُبَّعٌ** şöyle der: % ( [ وَ ] **سَمَّيْتُ جَوًّا بِاليَمَامَةِ بَعْدَمَا % تَرَكْتُ عُيُونًا باليَمَامَةِ هُمَّلاَ** ) % % ( **فلا تُدْعَ جَوٌّ مَا بَقِيتُ بِاسْمِها % ولكِنَّها تُدْعَى اليَمَامَةَ مُقْبِلاَ** ) % | ( ve onda **مُسَيْلِمَةُ الكَذَّابُ** peygamberlik iddia etti ) ve hicretin on ikinci senesinde **أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ** günlerinde öldürüldü; ve Müslümanların emîri **خَالِدُ بنُ**

**الوَلِيدِ**; onu zorla fethetti; sonra onlarla sulh yapıldı; (ve o, Medine’den aşağıdadır; Mekke’den doğunun ortasında; Basra’dan on altı merhale üzeredir; Kûfe’den ise: onun gibidir). Ve Yâkūt dedi: **اليَمَامَةِ** ile **البَحْرَيْنِ** arası: on gündür; ve o, Necd’den sayılmıştır; onun merkezi: **حَجْرٌ**’dır; bitti. Ve **الشِّهَابُ**, **شَرْحِ الشِّفَاءِ**’da dedi: **اليَمَامَةُ**: Yemen tarafı cihetinden bir şehirdir; **الطَّائِفِ**’ten iki merhale, **مَكَّةَ**’den dört, **المَدِينَةِ**’den on altı (merhale) üzeredir. | (**النِّسْبَةُ**) **اليَمَامَةِ**’ye (nisbet) (**يَمَامِيٌّ**)dur; onu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti. | (*!**وَيُمَّ السَّاحِلُ ، بَالضَّمِّ**) *!**يَمًّا**: eğer (deniz ona galip gelirse) ve onu örterse (üzerine kabarıp yükselir). | (ve) *!**مُيَمَّمٌ**, (**كَمُعَظَّمٍ**: isteklerine nail olan)dır; ve **الجَوْهَرِيُّ**, **رُؤْبَةَ**’ye ait olarak inşad etti: % ( **أَزْهَرُ لَمْ يُولَدْ بِنَجْمِ الشُّحِّ** % ) % % ( **مُيَمَّمُ البَيْتِ كَرِيمُ السِّنْحِ** % ) % | (*!**واليَمَّةُ : ع**) . | (ve **بَنُو** *!**يَمٍّ**: bir batındır) Araplardan. | (ve geç) *!**يَمَامِي**, *!**وَيَمامَتِي**, yani: önümde). | (*!**ويَمَّى ، كَحَتَّى : نَهْرٌ بالبَطِيحَةِ ، جَيِّدُ السَّمَكِ**)dir; onu Yâkūt nakletti. | [ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: | *!**اليَامُومُ**: güvercinin yavrusu; ve denildi ki: devekuşunun yavrusu. | Ve İbn Berrî dedi: *!**يَمَامَةُ كُلِّ شَيْءٍ**: onun pamuğudur; denilir ki: **الْحَقْ بِيَمَامَتِك**. Dedi: ve **اليَمُّ**: yılandır.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

يَمَّ
يَمَّ [ pass.
a.  يُمَّ ]  يُيَمُّ ( n. ac. يَمّ 1 ), Was thrown into the sea.

b.  Was inundated by the sea.

يَمَّمَ
يَمَّمَ II ,
a.  Purposed, intended.

b.  [ acc. &  Bi ], Aimed, struck at .... with.

c.  Bade to do, enjoined.

d.  [ acc. &  La ], Washed with sand; helped ( one sick ).

تَيَمَّمَ
تَيَمَّمَ V ,
a.  see II (a) .

b.  Performed his ablutions with sand.

يَمّ
يَمّ 1 , ( pl. يُمُوْم 27 ),
a.  Sea, ocean.

b.  see 22 (b) .

c.  [ coll. ], Side, part.

يَمَم
يَمَم 4 ,
a.  see 22 (b) .

يَمَاْم
يَمَاْم 22 ,
a.  Intention, purpose.

b.  Wood-pigeon.

يَمَاْمَة
يَمَاْمَة 22t ,
a.  see 22 (a) , ( b ).

c.  [ art. ], A province of Arabia.

يَمڤمَ
N. P. يَمڤمَ I ,
a.  Submerged.

يَمَّمَ
N. P. يَمَّمَ II ,
a.  Prosperous, blessed.

يَمَامِي
يَمَامِي ,  يَمَامَنِي
a.  For my part, as for me.

مِن يَمِّي
مِن يَمِّي
a.  [ coll. ],  see supra.

يَُمْخُور
يَُمْخُور
a.  Long; tall.

##### Türkçe

يَمَّ
يَمَّ [ meçh.
f.  يُمَّ ]  يُيَمُّ ( mastar: **يَمّ** 1 ), Denize atıldı.

b.  Deniz tarafından su altında bırakıldı.

يَمَّمَ
يَمَّمَ II ,
a.  Kastetti, niyet etti.

b.  [ mef'ûl &  **بِ** ile ], ... ile ...e yöneldi, ...e karşı vurdu.

c.  Yapmayı emretti, yükümlü kıldı.

d.  [ mef'ûl &  **لِ** ile ], Kum ile yıkandı; yardım etti (hasta olan birine).

تَيَمَّمَ
تَيَمَّمَ V ,
a.  II (a)’ya bak.

b.  Kum ile abdest aldı.

يَمّ
يَمّ 1 , (çoğ. **يُمُوْم** 27 ),
a.  Deniz, okyanus.

b.  22 (b)’ye bak.

c.  [ topluluk adı ], Yan, taraf; parça.

يَمَم
يَمَم 4 ,
a.  22 (b)’ye bak.

يَمَاْم
يَمَاْم 22 ,
a.  Niyet, kasıt.

b.  Tahtalı güvercin.

يَمَاْمَة
يَمَاْمَة 22t ,
a.  22 (a), (b)’ye bak.

c.  [ belirli artikel ile ], Arabistan’ın bir eyaleti.

يَمڤمَ
Ö. İ. **يَمڤمَ** I ,
a.  Batırılmış.

يَمَّمَ
Ö. İ. **يَمَّمَ** II ,
a.  Müreffeh; mübarek.

يَمَامِي
يَمَامِي ,  يَمَامَنِي
a.  Bana gelince, benim payıma.

مِن يَمِّي
مِن يَمِّي
a.  [ topluluk adı ], yukarıdakine bak.

يَُمْخُور
يَُمْخُور
a.  Uzun; boylu.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

يمم
يَمِمَ - يَيْمَمُ - يَمّ - تَيَمَّمَ - يَتَيَمَّمُ
يَمِمَ - يَيْمَمُ + كائن + مكاناً أو جهة أو شيئاً: توجه وقصد وتوخى الشيء أو المكان أو الجهة
يَمّ: على وزن " فَعل : من " يَمِمَ - يَيْمَمُ ": التوجه والقصد: وهو اصطلاحاً  النهر الكبير العميق الواسع: كنهرالنيل مثلاً، ويبدو أنه سمي بذلك لأنه يتحرك باندفاع قاصداً البحر لبصب فيه والله أعلم
تَيَمَّمَ - يَتَيَمَّمُ: على وزن " تفَعَّلَ "  من " يَمِمَ - يَيْمَمُ ": يجهد ويحرص بدافع ذاتي أن " يَيْمَمُ " شيئاً: أن يقصده ويتوخاه ويتعمده
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الانتقال بالتوجه نحو هدف ثابت واتخاذه موجها للحركة"، وهي:
بَتَلَ - يَبْتُلُ (بَتَلَ - يَبْتِلُ)، حَجَّ - يَحُجُّ، يَمِمَ - يَيْمَمُ، وَجُهَ - يَجِهُ، شَأَنَ - يَشأنُ، وَلِيَ - يَلِي
يفرق لفظاً :
أَمِمَ ( أمِمَتْ) - يَؤُمُّ (تؤُمُّ) + كائنة + كائناً: تكون له أماً: تكون أصلا لوجود شيء أو تربيته أو إصلاحه أو مبدئه
أَمَّ ( أمَمَ) - يَؤُمُّ (المتعدي لمفعول واحد)+ كائن + كائناً أو شيئاً: يتجه إليه ويتبعه ويجعله إمامه: يتحرك متجهاً إليه جاعلاً إياه المحدد
أَمَّ- يَؤُمُّ (المتعدي لمفعولين)+ كائن + كائنين أو شيئين أو أكثر: جمعها وربطها ولزمها بعضها إلى بعض
أَمِيَ(أَمِيَتْ) - تَأمَى - أَمُوَ(أَمُوَت) + الكائن: يصير عبداً ويقبل بالعبودية ويرضاها
آمَ - يَئيْمُ ( آمَت - تَأيْمُ ) + الرجل أو المرأة: يعنس أو تعنس: تصير أو تكون المرأة  من غير زوج ، ويكون أو يصير الرجل من غير زوج
أَمَتَ - يَأْمِتُ + الكائن أو الشيء أو الأمر: ضد " سوي - يسوى": غير سوي للأمور، وغير مستوي للأشياء
يَمِمَ - يَيْمَمُ + كائن + مكاناً أو جهة أو شيئاً: توجه وقصد وتوخى الشيء أو المكان أو الجهة

يم
 	﴿فأخذناه وجنوده فنبذناهم في اليم فانظر كيف كان عاقبة الظالمين(40)﴾ القصص ﴿فأخذناه وجنوده فنبذناهم في اليم وهو مليم(40)﴾ الذاريات
 	﴿فانتقمنا منهم فأغرقناهم في اليم بأنهم كذبوا بآياتنا وكانوا عنها غافلين(136)﴾ الأعراف ﴿فأتبعهم فرعون بجنوده فغشيهم من اليم ما غشيهم(78)﴾ طه
 	﴿أن اقذفيه في التابوت فاقذفيه في اليم فليلقه اليم بالساحل يأخذه عدو لي وعدو له وألقيت عليك محبة مني ولتصنع على عيني(39)﴾ طه { وأوحينا إلى أم موسى أن أرضعيه فإذا خفت عليه فألقيه في اليم ولا تخافي ولا تحزني إنا رادوه إليك وجاعلوه من المرسلين(7) ؤ القصص
 	﴿قال فاذهب فإن لك في الحياة أن تقول لا مساس وإن لك موعدا لن تخلفه وانظر إلى إلهك الذي ظللت عليه عاكفا لنحرقنه ثم لننسفنه في اليم نسفا(97)﴾طه
تيمم - يتيمم
 	﴿ياأيها الذين آمنوا أنفقوا من طيبات ما كسبتم ومما أخرجنا لكم من الأرض ولا تيمموا الخبيث منه تنفقون ولستم بآخذيه إلا أن تغمضوا فيه واعلموا أن الله غني حميد(267)﴾ البقرة
 	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تقربوا الصلاة وأنتم سكارى حتى تعلموا ما تقولون ولا جنبا إلا عابري سبيل حتى تغتسلوا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم إن الله كان عفوا غفورا(43)﴾ النساء ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا قمتم إلى الصلاة فاغسلوا وجوهكم وأيديكم إلى المرافق وامسحوا برءوسكم وأرجلكم إلى الكعبين وإن كنتم جنبا فاطهروا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم منه ما يريد الله ليجعل عليكم من حرج ولكن يريد ليطهركم وليتم نعمته عليكم لعلكم تشكرون(6)﴾ المائدة
مختار الصحاح
● [يمم] ي م م: يَمَّمَهُ قصده و تَيَمَّمَهُ تقصده و تَيَمَّمَ الصعيد للصلاة وأصله التعمد والتوخي من قولهم تيممه وتأممه قال بن السكيت قوله تعالى ﴿فتيمموا صعيدا طيبا﴾ أي اقصدوا لصعيد طيب ثم كثُر استعمالهم لهذه الكلمة حتى صار التَّيَمُّم مسح الوجه واليدين بالتراب و يَمَّمَ المريض فَتَيَمَّمَ للصلاة الأصمعي اليَمَامُ الحمام الوحشي الواحدة يَمَامَةٌ وقال الكسائي هي التي تألف البيوت و اليَمَامَةُ اسم جارية زرقاء كانت تُبصر الراكب من مسيرة ثلاثة أيام يُقال أبصر من زرقاء اليمامة واليمامة أيضا بلاد وكان اسمها الجَوَّ فسُميت بامس هذه الجارية لكثرة ما أُضيف إليها وقيل جَوُّ اليمامة و اليَمُّ البحر
الراغب
اليم
- اليم: البحر. قال تعالى: }فألقيه في اليم﴿[القصص/7] ويممت كذا، وتيممته: قصدته، قال تعالى:﴾فتيمموا صعيدا طيبا{ [النساء/43] وتيممته برمحي: قصدته دون غيره. واليمام: طير أصغر من الورشان، ويمامة: اسم امرأة، وبها سميت مدينة اليمامة.
ملخص اللسان
1.    الأمُّ، بالفتح: القَصْد. أَمَّهُ يَؤُمُّه أَمّاً إِذا قَصَدَه؛ وأَمَّمهُ وأْتَمَّهُ وتَأَمَّمَهُ ويَنمَّه وتَيَمَّمَهُ ،ويَمَّمْتُه: قَصَدْته؛
2.     كانوا يَتَأَمَّمُون شِرارَ ثِمارِهم في الصدَقة أَي يَتَعَمَّدون ويَقْصِدون، ويروى يَتَيَمَّمون، وهو بمعناه؛: وانْطَلَقْت أَتَأَمَّمُ رسول الله، صلى الله عليه وسلم،
3.     وتَيَمَّمْت الصَّعيد للصلاة، وأَصلُه التَّعَمُّد والتَّوَخِّي،من قولهم تَيَمَّمْتُك وتَأَمَّمْتُك.فَتَيَمَّمُوا صعِيداً طيِّباً، أَي اقْصِدوا لصَعِيد طيِّب، ثم كَثُر استعمالُهم لهذه الكلِمة حتى صار التَّيَمُّم اسماً علَماً لِمَسْح الوَجْه واليَدَيْن بالتُّراب. ويَمَّمْتُه بِرُمْحي تَيْمِيماً أَي تَوَخَّيْتُه وقَصَدْته دون مَن سواه؛
4.     والتَّيَمُّم التَّوَضُّؤ بالتُّراب على البَدل، وأَصْله من الأَول لأَنه يقصِد التُّراب فيَتَمَسَّحُ به. يقال أَمَمْتُه أَمًّا وتَيَمَّمته تَيَمُّماً وتَيَمَّمْتُه يَمامَةً،
5.    يَمم: واليَمامة القَصْد
ملخص اللسان● - يمم
1) اليَمُّ البحرُ الذي لا يُدْرَكُ قَعْرُه ولا شَطَّاه، ويقال: اليَمُّ لُجَّتُه
2) ويَقَع اسمُ  اليَمّ على ما كان ماؤه مِلْحاً زُعاقاً، وعلى النهر الكبير العَذْب الماء،
3) ويُمَّ الرجلُ، فهو مَيْمومٌ إِذا طُرِح في البحر، و: إِذا غَرِقَ في اليَمِّ. ويُمَّ الساحلُ يَمّاً: غَطَّاه اليَمُّ وطَما عليه       فغلَب عليه.
4) واليَمُّ الحيَّةُ.
5) واليَمامُ: طائرٌ،
لسان العرب
● - يمم: الليث: اليَمُّ البحرُ الذي لا يُدْرَكُ قَعْرُه ولا شَطَّاه،       ويقال: اليَمُّ لُجَّتُه. وقال الزجاج: اليَمُّ البحرُ، وكذلك هو في الكتاب،       الأَول لا يُثَنَّى ولا يُكَسَّر ولا يُجْمَع جمعَ السلامة، وزَعَم       بعضُهم أَنها لغة سُرْيانية فعرّبته العرب، وأَصله يَمَّا، ويَقَع اسمُ       اليَمّ على ما كان ماؤه مِلْحاً زُعاقاً، وعلى النهر الكبير العَذْب       الماء، وأُمِرَتْ أُمُّ موسى حينَ وَلَدَتْه وخافتْ       عليه فِرْعَوْنَ أَن تجعلَه في تابوت ثم تَقْذِفَه في اليَمِّ، وهو       نَهَرُ النيل بمصر، حماها الله تعالى، وماؤه عَذْبٌ. قال الله عز وجل:       فلْيُلْقِهِ اليَمُّ بالساحل؛ فَجَعل له ساحِلاً، وهذا كله دليلٌ على بطلان       قول الليث إِنه البحر الذي لا يُدْرَكُ قَعْرُه ولا شَطَّاه. وفي الحديث:       ما الدنيا في الآخرة إِلا مِثْلُ ما يَجْعَلُ       أَحدُكم إِصْبَعه في اليَمِّ فلْيَنْظُرْ بِمَ تَرْجِعُ؛ اليَمُّ:       البحرُ. ويُمَّ الرجلُ، فهو مَيْمومٌ إِذا طُرِح في البحر، وفي المحكم: إِذا       غَرِقَ في اليَمِّ. ويُمَّ الساحلُ يَمّاً: غَطَّاه اليَمُّ وطَما عليه       فغلَب عليه. ابن بري: واليَمُّ الحيَّةُ.       واليَمامُ: طائرٌ، قيل: هو أَعمُّ من الحَمام، وقيل: هو ضربٌ منه، وقيل:       اليَمامُ الذي يَسْتَفْرِخُ، والحَمامُ       هو البرِّي لا يأْلفُ البيوت. وقيل: اليَمامُ البري من الحَمام الذي لا       طَوْقَ له. والحَمامُ: كلُّ مُطَوَّقٍ كالقُمْريّ والدُّبْسي       والفاخِتَةِ؛ ولما فسر ابن دريد قوله:       صُبَّة كاليَمامِ تَهْوي سِراعاً،       وعَدِيٌّ كمثْلِ سَيرِ الطريقِ       قال: اليمامُ طائرٌ، فلا أَدري أَعَنى هذا النوعَ من الطير أَمْ نوعاً       آخر. الجوهري: اليمامُ الحَمامُ الوَحْشيّ، الواحدة يَمامةٌ؛ قال       الكسائي: هي التي تأْلفُ البيوت. واليامومُ: فرخُ الحمامةِ كأَنه من اليمامةِ،       وقيل: فرخُ النعامة. وأَما التَّيَمُّمُ الذي هو التَّوَخِّي، فالياء فيه       بدلٌ من الهمزة، وقد تقدم. الجوهري: اليمامةُ اسمُ       جارية زَرْقاء كانت تُبْصِرُ الراكب من مسيرةِ ثلاثة أَيام، يقال:       أَبْصَرُ من زَرْقاء اليمامةِ. واليمامةُ: القَرْيَةُ التي قصَبتُها حَجْرٌ       كان اسمُها فيما خلا جَوّاً، وفي الصحاح: كان اسمُها الجَوَّ فسُمِّيت باسم       هذه الجارية لكثرة ما أُضيفَ إِليها، وقيل: جوُّ اليمامة، والنِّسْبةُ       إِلى اليمامةِ يَماميٌّ. وفي الحديث ذكر اليمامةِ، وهي الصُّقْعُ المعروف       شرْقيَّ الحِجاز، ومدينتُها العُظْمى حَجْرُ اليمامة، قال: وإِنما سُمِّي       اليمامةَ باسم امرأَة كانت فيه تسْكُنه اسمها يَمامة صُلِبَت على بابه.       وقولُ العرب: اجتَمعت اليمامةُ، أَصله اجتمعَ أَهلُ اليمامةِ ثم حُذف       المضاف فأُنِّث الفعلُ فصار اجتمَعت اليمامةُ، ثم أُعيد المحذوف فأُقرَّ       التأْنيث الذي هو الفرع بذاته، فقيل: اجتمعت أَهلُ اليمامةِ. وقالوا: هو       يَمامَتي ويَمامي كأَمامي. ابن بري: ويَمامةُ كلِّ       شيء قَطَنُه، يقال: الْحَقْ بيَمامَتِك؛ قال الشاعر:       فقُلْ جابَتي لَبَّيْكَ واسْمَعْ يَمامتي،       وأَلْيِنْ فِراشي، إِنْ كَبِرْتُ، ومَطعَمي
مقاييس اللغة:
(يم) الياء والميم: كلمةٌ تدلُّ على قَصْدِ الشيءِ وتعمُّده وقصده([5]). ومنه قوله تعالى: ﴿فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طيِّباً﴾ [النساء 43، المائدة 6]. قال الخليل: يقال تَيمَّمْتُ فلاناً بسَهمِي ورُمْحي، إذا قَصَدته دون مَنْ سِواه. وأنشد:
يَمَّمْته الرُّمْحَ شَزْراً ثم قلتُ له *** هذي البَسالَةُ لا لِعْبُ الزّحاليقِ([6])
ال الخليل: ومن قال في هذا البيت أمَّمته فقد أخطأ، لأنَّه قال "شَزْراً". ولا يكون الشَّزْرُ إلا من ناحية، وهو لم يقصد به أمامَه فيقول أمَّمْته. وحكى الشَّيبانيُّ: رجلٌ مُيَمَّمٌ، إذا كان يَظفَر بكلِّ ما طَلَب([7]). وأنشد:
إنا وَجَدْنا أعصُرَ بن سَعْدِ *** مُيَمَّمَ البيت رفيع الجَدِّ([8])
وهذا كأنّه يُقصَد بالخَير. فأمّا البحر فليس من هذا القياس. وحكى الخليلُ: يُمَّ الرّجُل فهو ميمومٌ، إذا وقَعَ في اليَمِّ فَغرِقَ. واليمام طائر، يقال: إنَّه الطّير الذي يُسْتَفْرَخ في البُيوت.
القاموس المحيط:
اليَمُّ البَحْرُ، لا يُكَسَّر، ولا يُجْمَع جَمْعَ السالِمِ. ويُمَّ، بالضم، فهو مَيْمومٌ طُرِحَ فيه، والحَمامُ الوَحْشِيُّ، كاليمامِ واليَمَمِ، محركةً، وسيْفُ الْأَشْتَرِ، وماءٌ بنَجْدٍ. والتَّيَمُّمُ التَّوَخِّي، والتَّعَمُّدُ، الياءُ بَدَلٌ من الهمزةِ. ويَمَّمَهُ قَصَدَه، و المريضَ للصلاةِ مَسَحَ وجهه ويَدَيْهِ، فَتَيَمَّمَ هو.
واليَمامةُ: القصدُ، كاليمامِ، وجاريةٌ زَرْقاءُ كانت تُبْصِرُ الراكبَ من مَسيرةِ ثلاثةِ أيامٍ، وبلادُ الجوِّ مَنْسوبةٌ إليها، وسُميَتْ باسْمِها، أكَثُر نخيلاً من سائرِ الحجازِ، وبها تَنَبَّأَ مُسَيْلِمَةُ الكَذَّابُ، وهي دونَ المدينةِ في وسطِ الشَّرْقِ عن مكةَ على سِتَّةَ عَشَرَ مَرْحَلَةً من البَصْرةِ، وعن الكُوفةِ نحوها، والنِّسْبةُ: يَمامِيٌّ. ويُمَّ الساحِلُ، بالضم: غَلَبَه البَحْرُ فَطَما. وكمُعَظَّمٍ: ظافرٌ بمَطالِبِه.
واليَمَّةُ: ع. وبنو يَمٍّ: بَطْنٌ. وامْضِ يَمامي ويَمامَتِي، أي: أمامِي. ويَمَّى، كحَتَّى: نَهْرٌ بالبَطيحةِ جيِّدُ السَّمَكِ.
تاج العروس:
( اليم البحر ) كما في الصحاح وهكذا قاله الزجاج وزاد الليث الذى لا يدرك قعره ولا شطاه ويقال اليم لجة البحر قال الازهرى ويقع اسم اليم على ما كان ماؤه ملحا زعاقا وعلى النهر الكبير العذب الماء وأمرت أم موسى حين ولدته وخافت عليه فرعون أن تجعله في تابوت ثم تقذفه في اليم وهو نهر النيل بمصر وماؤه عذب قال الله عز وجل فليلقه اليم بالساحل فجعل له ساحلا وهذا كله يدل على بطلان قول الليث انه البحر الذى لا يدرك قعره ولاشطاه لا يثني و ( لا يكسر ولايجمع جمع السلامة ) وزعم بعضهم انها لغة سريانية فعربته العرب وأصله يما ( ويم ) الرجل ( بالضم فهو ميموم طرح فيه ) وفى الصحاح في اليم وفى بعض نسخه في البحر وفى المحكم إذا غرق في اليم ( و ) اليم ( الحمام الوحشى كاليمام واليمم محركة ) الاخيرة عن ابن الانباري واقره أبو القاسم الزجاجي كذ في المعجم قال الجوهرى اليمام الحمام الوحشى الواحدة يمامة وقال الكسائي هي التى تالف البيوت وقال غيره اليمام الذى يستفرخ والحمام هو البرى الذى لا يالف البيوت وقيل اليمام البرى من الحمام الذى لا طوق له والحمام كل مطوق كالقمري والدبسى والفاختة ( و ) اليم ( سيف الاشتر ) النخعي على التشبيه بالبحر ( و ) اليم ( ماء بنجد ) نقله ياقوت ( والتيمم التوخى والتعمد الياء بدل من الهمزة ) يقال تيممته وتاممته ( ويممه ) برمحه تمييما وأممه ( قصده ) وتوخاه دون من سواه وأنشد الجوهرى يممته الرمح شزرا ثم قلت له * هذى المروءة لا لعب الزحاليق وقال ابن السكيت قوله تعالى فتيمموا صعيد اطيبا أي اقصد والصعيد طيب ثم كثر استعمالهم لهذه الكلمة حتى صار التيمم مسح الوجه واليدين بالتراب ( و ) يمم ( المريض للصلاة ) تيميما ( مسح وجهه ويديه ) بالتراب ( فتيمم هو ) نقله الجوهرى ( اليمامة القصد كاليمام ) يقال هو يمامتى ويمامى أي قصدي ( و ) اليمامة اسم ( جارية زرقاء كانت تبصر الراكب من مسيرة ثلاثة أيام ) زعموا
يقال أبصر من زرقاء اليمامة كما في الصحاح وهى ابنة سهم ووقع في قصة مسير تبع الى بلادها ما نصه قال رياح الطسمى توقف ايها الملك فان لنا أختا متزوجة في جديس يقال لها يمامة وهى أبصر خلق الله تعالى على بعد فانها لترى الشخص من مسيرة يوم وليلة وانى أخاف أن ترانا وتنذر بنا القوم وقصتها طويلة ( وبلاد الجو منسوبة إليها وسميت باسمها ) قال أهل السير كانت منازل طسم وجديس اليمامة وكانت تدعى جوا وكانت أحسن بلاد الله أرضا و ( أكثر ) ها خير أو شجر أو ( نخيلا من سائر الحجاز ) ولما فتح تبع حصون
الجو امتنع عليه الحصن الذى كان فيه زرقاء اليمامة فصابره تبع حتى افتتحه وقبض على زرقاء اليمامة وأمر بقلع عينيها فوجد عروقها كلها محشوة بالاثمد وأمر بصلبها على باب جو وان تسمى باسمها وفيه يقول تبع سميت جوابا ليمامة بعدما * تركت عيونا باليمامة هملا فلا تدع جو ما بقيت باسمها * ولكنها تدعى اليمامة مقبلا ( وبها تنبا مسيلة الكذاب ) وقيل في أيام أبى بكر الصديق سنة اثنتى عشرة للهجرة وأمير المسلمين خالد بن الوليد ففتحها عنوة ثم صولحوا ( وهى دون المدينة في وسط الشرق عن مكة على ستة عشر مرحلة من البصرة وعن الكوفة مثلها ) وقال ياقوت بين اليمامة والبحرين عشرة أيام وهى معدودة من نجد وقاعدتها حجر انتهى وقال الشهاب في شرح الشفاء اليمامة مدينة من جانب اليمن على مرحلتين من الطائف وأربع من مكة وست عشرة من المدينة ( والنسبة ) الى اليمامة ( يمامى ) نقله الجوهرى ( ويم الساحل بالضم ) يما إذا ( غلبه البحر ) وغطاه ( فطما ) عليه ( و ) ميم ( كمعظم ظافر بمطالبه ) وأنشد الجوهرى لرؤبة ازهر لم يولد بنجم الشح * ميمم البيت كريم السنح ( واليمة ع وبنويم بطن ) من العرب ( وامض يمامى ويمامتى أي امامى ويمى كحتى نهر بالبطيحة جيد السمك ) نقله ياقوت * ومما يستدرك عليه الياموم فرخ الحمامة وقيل فرخ النعامة وقال ابن برى يمامة كل شئ قطنه يقال الحق بيما متك قال واليم الحية

##### Türkçe

يمم
**يَمِمَ** - **يَيْمَمُ** - **يَمّ** - **تَيَمَّمَ** - **يَتَيَمَّمُ**
**يَمِمَ** - **يَيْمَمُ** + bir varlık + bir mekânı veya bir yönü veya bir şeyi: yöneldi ve kastetti ve şeyi veya mekânı veya yönü hedefledi
**يَمّ**: “**فَعل**” vezninde: “**يَمِمَ** - **يَيْمَمُ**”den: yönelme ve kastetme: ve o, ıstılahta büyük derin geniş nehir: meselâ Nil nehri gibi; ve görünüşe göre ona bu ad verilmiştir; çünkü o, denize dökülmek için denizi kastederek itişle hareket eder; Allah daha iyi bilir
**تَيَمَّمَ** - **يَتَيَمَّمُ**: “**تفَعَّلَ**” vezninde, “**يَمِمَ** - **يَيْمَمُ**”den: kendi iç dürtüsüyle çaba gösterir ve özen gösterir ki bir şeyi “**يَيْمَمُ**” etsin: yani onu kastetsin ve hedeflesin ve onu bilerek yapsın

Ve lafız, “sabit bir hedefe doğru yönelerek intikal etme ve onu harekete yön verici edinme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**بَتَلَ** - **يَبْتُلُ** (**بَتَلَ** - **يَبْتِلُ**), **حَجَّ** - **يَحُجُّ**, **يَمِمَ** - **يَيْمَمُ**, **وَجُهَ** - **يَجِهُ**, **شَأَنَ** - **يَشأنُ**, **وَلِيَ** - **يَلِي**

Lafız bakımından ayırt edilir:
**أَمِمَ** (**أمِمَتْ**) - **يَؤُمُّ** (**تؤُمُّ**) + bir dişi varlık + bir erkek varlık: ona anne olur: bir şeyin varlığının aslı veya onun terbiyesi veya ıslahı veya onun başlangıcı olur
**أَمَّ** (**أمَمَ**) - **يَؤُمُّ** (tek mef‘ûle müteaddî) + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi: ona yönelir ve ona uyar ve onu imamı yapar: ona yönelmiş olarak hareket eder, onu belirleyici kılarak
**أَمَّ**- **يَؤُمُّ** (iki mef‘ûle müteaddî)+ bir varlık + iki varlığı veya iki şeyi veya daha fazlasını: onları topladı ve bağladı ve onları birbirine bitişik kıldı
**أَمِيَ**(**أَمِيَتْ**) - **تَأمَى** - **أَمُوَ**(**أَمُوَت**) + varlık: köle olur ve köleliği kabul eder ve ona razı olur
**آمَ** - **يَئيْمُ** (**آمَت** - **تَأيْمُ**) + erkek veya kadın: evlenmeden yaşlanır veya evlenmeden yaşlanır: kadın kocasız olur veya kocasız bulunur; erkek de karısız olur veya karısız hâle gelir
**أَمَتَ** - **يَأْمِتُ** + varlık veya şey veya iş: “**سوي - يسوى**”nın zıddı: işler için düzgün olmayan, şeyler için de düzgün olmayan
**يَمِمَ** - **يَيْمَمُ** + bir varlık + bir mekânı veya bir yönü veya bir şeyi: yöneldi ve kastetti ve şeyi veya mekânı veya yönü hedefledi

يم
	﴿“Böylece onu ve askerlerini yakaladık da onları **اليم**’e attık; zalimlerin âkıbeti nasıl oldu bak!”(40)﴾ القصص ﴿“Böylece onu ve askerlerini yakaladık da onları **اليم**’e attık; o ise kınanmış idi.”(40)﴾ الذاريات
	﴿“Böylece onlardan intikam aldık da onları **اليم**’de boğduk; çünkü âyetlerimizi yalanladılar ve onlardan gafildiler.”(136)﴾ الأعراف ﴿“Derken Firavun onları askerleriyle takip etti; **اليم**’den onları kaplayan şey onları kapladı.”(78)﴾ طه
	﴿“Onu sandığa bırak; sonra onu **اليم**’e bırak; **اليم** onu sahile atsın; onu benim düşmanım ve onun düşmanı alsın. Ve sana benden bir sevgi bıraktım; ve gözümün önünde yetiştirilesin diye.”(39)﴾ طه ﴿“Ve Musa’nın annesine vahyettik: ‘Onu emzir; ona dair korktuğun zaman onu **اليم**’e bırak; korkma ve üzülme; biz onu sana geri döndüreceğiz ve onu gönderilenlerden kılacağız.’”(7)﴾ القصص
	﴿“Dedi: ‘Öyleyse git; çünkü senin için hayatta “dokunma yok” demen vardır; ve senin için, asla geri çevrilmeyecek bir vâde vardır. Ve üzerine sürekli bağlı kaldığın ilâhına bak: onu mutlaka yakacağız; sonra onu mutlaka **اليم**’de savurup savuracağız.’”(97)﴾طه

تيمم - يتيمم
	﴿“Ey iman edenler! Kazandıklarınızın temizlerinden ve yerden sizin için çıkardıklarımızdan infak edin; ondan kötü olanı hedeflemeyin ki infak ediyorsunuz; siz onu, göz yummanız dışında alacak değilsiniz. Ve bilin ki Allah zengindir, hamîddir.”(267)﴾ البقرة
	﴿“Ey iman edenler! Sarhoş iken, ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın; cünüp iken de—yolcu geçip gidenler hariç—yıkanıncaya kadar (yaklaşmayın). Ve eğer hasta iseniz veya yolculukta iseniz veya sizden biri ayakyolundan gelmişse veya kadınlara dokunmuşsanız da su bulamamışsanız, o hâlde temiz bir toprağı hedefleyin; yüzlerinizi ve ellerinizi onunla mesh edin. Şüphesiz Allah affedicidir, bağışlayıcıdır.”(43)﴾ النساء ﴿“Ey iman edenler! Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi ve ellerinizi dirseklere kadar yıkayın; başlarınıza mesh edin; ayaklarınızı da topuklara kadar (yıkayın). Ve eğer cünüp iseniz temizlenin. Ve eğer hasta iseniz veya yolculukta iseniz veya sizden biri ayakyolundan gelmişse veya kadınlara dokunmuşsanız da su bulamamışsanız, o hâlde temiz bir toprağı hedefleyin; yüzlerinizi ve ellerinizi ondan mesh edin. Allah sizin üzerinize bir zorluk kılmak istemez; fakat sizi temizlemek ister ve üzerinizdeki nimetini tamamlamak ister; umulur ki şükredersiniz.”(6)﴾ المائدة

مختار الصحاح
● [يمم] ي م م: **يَمَّمَهُ** onu kastetti; **تَيَمَّمَهُ** onu kastetmektir; ve **تَيَمَّمَ** namaz için toprağı; aslı, “onu hedefledim ve onu kastettim” sözlerinden, kasıt ve hedeflemedir; **تيممه** ve **تأممه**. İbnü’s-Sikkît dedi: Yüce Allah’ın sözü ﴿**فتيمموا صعيدا طيبا**﴾ yani: temiz bir toprağa kastedin; sonra bu kelimeyi kullanmaları çoğaldı; nihayet **التَّيَمُّم** yüzün ve iki elin toprakla mesh edilmesi oldu. Ve **يَمَّمَ** hasta (kimseyi) namaz için; böylece o namaz için **فَتَيَمَّمَ** etti. el-Asma‘î: **اليَمَامُ** vahşi güvercindir; bir tanesi **يَمَامَةٌ**dur. el-Kisâî dedi: o, evlere alışan (tür)dür. Ve **اليَمَامَةُ** mavi gözlü bir cariyenin adıdır; üç günlük mesafeden biniciyi görürdü; “Zerkā’ el-Yemâme’den daha iyi görür” denir. Ve **اليمامة** ayrıca bir beldedir; adı **الجَوَّ** idi; bu cariyeye çokça nispet edildiği için onun adıyla adlandırıldı; ve “**جَوُّ اليمامة**” denildi. Ve **اليَمُّ** denizdir.

الراغب
اليم
- **اليم**: deniz. Yüce Allah dedi: ﴿**فألقيه في اليم**﴾ [القصص/7]. Ve **يممت** şöyle-şöyleyi, ve **تيممته**: onu kastettim. Yüce Allah dedi: ﴿**فتيمموا صعيدا طيبا**﴾ [النساء/43]. Ve **تيممته برمحي**: onu, başkası değil de onu kastettim. Ve **اليمام**: **الورشان**’dan daha küçük bir kuştur. Ve **يمامة**: bir kadının adıdır; onunla **مدينة اليمامة** adlandırıldı.

ملخص اللسان
1. **الأمُّ** (fetha ile): kasıt. **أَمَّهُ يَؤُمُّه أَمّاً**: onu kastettiği zaman; ve **أَمَّمهُ** ve **أْتَمَّهُ** ve **تَأَمَّمَهُ** ve **يَنمَّه** ve **تَيَمَّمَهُ** ve **يَمَّمْتُه**: onu kastettim;
2. Sadakada meyvelerinin şerlilerini **يَتَأَمَّمُون** ederlerdi; yani bilerek yaparlar ve kastederler; ve **يَتَيَمَّمون** diye rivayet edilir; o da onun manasındadır; ve: “Resûlullah’ı—sallallahu aleyhi ve sellem—kastederek yola çıktım”;
3. Namaz için toprağı **تَيَمَّمْت** ettim; aslı, “**تَيَمَّمْتُك** ve **تَأَمَّمْتُك**” sözünden kasıt ve hedeflemedir. ﴿**فَتَيَمَّمُوا صعِيداً طيِّباً**﴾: yani temiz bir toprağa kastedin; sonra bu kelimeyi kullanmaları çoğaldı; nihayet **التَّيَمُّم** yüzün ve iki elin toprakla mesh edilmesine özel bir isim oldu. Ve “mızrağımla onu **يَمَّمْتُه** **تَيْمِيماً**”: yani onu başkasından değil de onu hedefledim ve onu kastettim;
4. **التَّيَمُّم** bedel olarak toprakla abdest almaktır; aslı birincidendir; çünkü toprağı kasteder de onunla mesh eder. Denir: “Onu **أَمَمْتُه أَمًّا** ve onu **تَيَمَّمته تَيَمُّماً** ve onu **تَيَمَّمْتُه يَمامَةً**”;
5. **يَمم**: ve **اليَمامة** kasıttır.

ملخص اللسان● - يمم
1) **اليَمُّ**: dibi ve iki kıyısı idrak edilemeyen deniz; ve denir: **اليَمُّ** onun derin yeridir (**لُجَّتُه**)
2) **اليَمّ** adı, suyu acı tuzlu olan şeye de, büyük tatlı su nehrine de kullanılır,
3) **يُمَّ** adam; o hâlde o **مَيْمومٌ**dur: denize atıldığı zaman; ve: **اليَمِّ**de boğulduğu zaman. Ve **يُمَّ** sahil **يَمّاً**: **اليَمُّ** onu örttü ve üzerine taştı; böylece ona galip geldi.
4) **اليَمُّ** yılandır.
5) **اليَمامُ**: bir kuştur.

لسان العرب
● - يمم: el-Leys: **اليَمُّ** dibi ve iki kıyısı idrak edilemeyen denizdir; ve denir: **اليَمُّ** onun derin yeridir. ez-Zeccâc dedi: **اليَمُّ** denizdir; kitapta da böyledir; birincisi tesniye edilmez, kırılmaz, salim cem‘ ile cem‘ edilmez. Bazıları onun Süryanice bir dil olduğunu, Arapların onu Arapçalaştırdığını iddia etti; aslı **يَمَّا**dır. Ve **اليَمّ** adı, suyu acı tuzlu olana da, büyük tatlı su nehrine de kullanılır. Musa’nın annesine, onu doğurduğu ve Firavun’dan onun için korktuğu zaman, onu bir sandığa koyması, sonra onu **اليَمِّ**e atması emredildi; o, Mısır’daki Nil nehridir—Allah Teâlâ onu korusun—ve suyu tatlıdır. Aziz ve Celîl Allah dedi: “**فلْيُلْقِهِ اليَمُّ بالساحل**”; böylece ona bir sahil kıldı; bu, el-Leys’in “dibi ve iki kıyısı idrak edilemeyen denizdir” sözünün bâtıllığına delildir. Hadiste: “Dünya, âhirette ancak sizden birinizin parmağını **اليَمِّ**e sokması gibidir; ne ile döndüğüne baksın”; **اليَمُّ**: denizdir. Ve **يُمَّ** adam; o hâlde o **مَيْمومٌ**dur: denize atıldığı zaman; ve el-Muhkem’de: **اليَمِّ**de boğulduğu zaman. Ve **يُمَّ** sahil **يَمّاً**: **اليَمُّ** onu örttü ve üzerine taştı; böylece ona galip geldi. İbn Berrî: **اليَمُّ** yılandır. Ve **اليَمامُ**: bir kuştur; denildi ki: güvercinden daha geneldir; ve denildi ki: ondan bir türdür; ve denildi ki: **اليَمامُ** yavrulayan (yuva yapan)dır; **الحَمامُ** ise evlere alışmayan kır (kuşu)dur. Ve denildi ki: **اليَمامُ** boyun halkası olmayan kır güvercinidir. Ve **الحَمامُ**: **القُمْريّ** ve **الدُّبْسي** ve **الفاخِتَة** gibi her halkalı (kuş)tur. İbn Düreyd, şu sözü açıklayınca:
صُبَّة كاليَمامِ تَهْوي سِراعاً،
وعَدِيٌّ كمثْلِ سَيرِ الطريقِ
dedi ki: **اليمامُ** bir kuştur; bu kuş türünü mü kastetti yoksa başka bir türü mü, bilmiyorum. el-Cevherî: **اليمامُ** vahşi güvercindir; bir tanesi **يَمامةٌ**dır. el-Kisâî dedi: o, evlere alışan (tür)dür. Ve **اليامومُ**: güvercinin yavrusudur; sanki **اليمامة**dendir; ve denildi ki: devekuşunun yavrusudur. Ve “hedefleme” olan **التَّيَمُّم**e gelince, onda **الياء** hemzenin bedelidir; daha önce geçti. el-Cevherî: **اليمامةُ** mavi gözlü bir cariyenin adıdır; üç günlük mesafeden biniciyi görürdü; “Zerkā’ el-Yemâme’den daha iyi görür” denir. Ve **اليمامةُ**: kasabası **حَجْرٌ** olan köydür; adı daha önce **جَوّاً** idi. Ve الصحاح’ta: adı **الجَوَّ** idi; bu cariyeye çokça nispet edildiği için onun adıyla adlandırıldı; ve “**جوُّ اليمامة**” denildi. Ve **اليمامة**’ye nispet: **يَماميٌّ**dur. Hadiste **اليمامة** zikri vardır; o, Hicaz’ın doğusunda bilinen bölgedir; en büyük şehri **حَجْرُ اليمامة**dır. Dedi ki: ancak orada oturan, adı **يَمامة** olan bir kadının adıyla **اليمامة** diye adlandırıldı; kapısına asıldı. Arapların sözü: “**اجتَمعت اليمامةُ**”; aslı “**اجتمعَ أَهلُ اليمامةِ**” idi; sonra muzaf hazfedildi de fiil müennes kılındı; böylece “**اجتمَعت اليمامةُ**” oldu; sonra hazfedilen geri getirildi de, fer‘ olan müenneslik kendi hâli üzere bırakıldı; böylece “**اجتمعت أَهلُ اليمامةِ**” denildi. Ve dediler: “o benim **يَمامَتي** ve **يَمامي**” tıpkı “**أَمامي**” gibi. İbn Berrî: her şeyin **يَمامةُ**si onun pamuğudur; denir: “**الْحَقْ بيَمامَتِك**”. Şair dedi:
فقُلْ جابَتي لَبَّيْكَ واسْمَعْ يَمامتي،
وأَلْيِنْ فِراشي، إِنْ كَبِرْتُ، ومَطعَمي

مقاييس اللغة:
(يم) **الياء** ve **الميم**: bir kelimedir; bir şeyin kasdine ve onu bilerek yapmaya ve onu kastetmeye delâlet eder. Ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿**فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طيِّباً**﴾ [النساء 43، المائدة 6]. el-Halîl dedi: “Okumla ve mızrağımla falanı **تَيمَّمْتُ**” denir; onu, başkasından değil de onu kastettiğim zaman. Ve şu beyiti okudu:
يَمَّمْته الرُّمْحَ شَزْراً ثم قلتُ له *** هذي البَسالَةُ لا لِعْبُ الزّحاليقِ
el-Halîl dedi: Bu beyitte “**أمَّمته**” diyen hata etmiştir; çünkü o “**شَزْراً**” dedi; **الشَّزْرُ** ancak bir taraftan olur; o ise onunla önüne doğru kastetmedi ki “**أمَّمْته**” desin. eş-Şeybânî rivayet etti: **مُيَمَّمٌ** adam: her istediğini elde eden kimse. Ve şu beyiti okudu:
إنا وَجَدْنا أعصُرَ بن سَعْدِ *** مُيَمَّمَ البيت رفيع الجَدِّ
Bu, sanki hayırla kastolunur. Deniz ise bu kıyastan değildir. el-Halîl rivayet etti: **يُمَّ** adam; o hâlde o **ميمومٌ**dur: **اليَمِّ**e düşüp boğulduğu zaman. Ve **اليمام** bir kuştur; denir ki: o, evlerde yavrulanan kuştur.

القاموس المحيط:
**اليَمُّ** denizdir; kırılmaz; salim cem‘ ile cem‘ edilmez. Ve **يُمَّ** (damme ile); o hâlde o **مَيْمومٌ**dur: ona atılmıştır. Ve vahşi güvercin: **اليمام** ve **اليَمَم** gibi—harekeli. Ve **سيفُ الْأَشْتَرِ**. Ve Necd’de bir su. Ve **التَّيَمُّم** hedefleme ve bilerek yapmadır; **الياء** hemzenin bedelidir. Ve **يَمَّمَهُ**: onu kastetti. Ve hastayı namaz için: yüzünü ve iki elini mesh etti; böylece o **فَتَيَمَّمَ** etti.
Ve **اليَمامةُ**: kasıttır; **اليمام** gibi. Ve üç günlük mesafeden biniciyi gören mavi gözlü bir cariye; ve **الجوِّ** beldeleri ona nispetlidir; onun adıyla adlandırılmıştır; Hicaz’ın geri kalanından daha çok hurmalığı vardır; ve orada yalancı Müseylime peygamberlik iddia etti; o, Medine’nin aşağısında, Mekke’den doğunun ortasında, Basra’dan on altı merhale; Kûfe’den de onun kadardır; nispet: **يَمامِيٌّ**. Ve **يُمَّ** sahil (damme ile): deniz ona galip geldi de taştı. Ve “**مُعَظَّم**” gibi: isteklerine erişen.
Ve **واليَمَّةُ**: (bir özel ad). Ve **بنو يَمٍّ**: bir kabile koludur. Ve “yürü **يَمامي** ve **يَمامَتِي**”: yani “önümde”. Ve **يَمَّى** “**حَتَّى**” gibi: batîha’da bir nehirdir; balığı iyidir.

تاج العروس:
(**اليم البحر**) الصحاح’ta olduğu gibi; ez-Zeccâc da böyle dedi; ve el-Leys “dibi ve iki kıyısı idrak edilemeyen” diye artırdı; ve denir: **اليم** denizin derin yeridir. el-Ezherî dedi: **اليم** adı, suyu acı tuzlu olana da, büyük tatlı su nehrine de kullanılır. Musa’nın annesine, onu doğurduğu ve Firavun’dan onun için korktuğu zaman, onu bir sandığa koyması, sonra onu **اليم**’e atması emredildi; o, Mısır’daki Nil nehridir; suyu tatlıdır. Aziz ve Celîl Allah dedi: “**فليلقه اليم بالساحل**”; böylece ona bir sahil kıldı; bu, el-Leys’in “dibi ve iki kıyısı idrak edilemeyen denizdir” sözünün bâtıllığına delildir. Tesniye edilmez; (**kırılmaz ve salim cem‘ ile cem‘ edilmez**). Bazıları onun Süryanice bir dil olduğunu iddia etti; Araplar onu Arapçalaştırdı; aslı **يما**dır. Ve (**يُم**) adam (damme ile; o hâlde o **ميموم**dur: ona atılmıştır). Ve الصحاح’ta: **في اليم**; bazı nüshalarında: **في البحر**. Ve el-Muhkem’de: **اليَمِّ**de boğulduğu zaman. Ve (**اليم** vahşi güvercin: **اليمام** ve **اليمم** gibi—harekeli); sonuncusu İbnü’l-Enbârî’dendir; Ebü’l-Kâsım ez-Zeccâcî onu onayladı; المعجم’de böyledir. el-Cevherî dedi: **اليمام** vahşi güvercindir; bir tanesi **يمامة**dır. el-Kisâî dedi: o, evlere alışan (tür)dür. Başkası dedi: **اليمام** yavrulayan (yuva yapan)dır; **الحمام** ise evlere alışmayan kır (kuşu)dur. Ve denildi ki: **اليمام** boyun halkası olmayan kır güvercinidir. Ve **الحمام** her halkalıdır: **القمري** ve **الدبسي** ve **الفاختة** gibi. Ve (**اليم** **سيف الاشتر**’dir) en-Neha‘î; denize benzetme yoluyla. Ve (**اليم** Necd’de bir sudur) Yâkūt nakletti. Ve (**التيمم** hedefleme ve bilerek yapmadır; **الياء** hemzenin bedelidir): “**تيممته** ve **تاممته**” denir. Ve “mızrağıyla onu **يممه** **تمييما** ve **أممه**”: onu kastetti; ve onu, başkasından değil de onu hedefledi. el-Cevherî şu beyiti okudu:
يممته الرمح شزرا ثم قلت له * هذى المروءة لا لعب الزحاليق
İbnü’s-Sikkît dedi: Yüce Allah’ın sözü ﴿**فتيمموا صعيد اطيبا**﴾: yani kastet; ve (kastet) temiz toprağı; sonra bu kelimeyi kullanmaları çoğaldı; nihayet **التيمم** yüzün ve iki elin toprakla mesh edilmesi oldu. Ve (**يمم** hastayı namaz için) **تيميما**: yüzünü ve iki elini toprakla mesh etti; (böylece) (**فتيمم هو**) el-Cevherî nakletti. (**اليمامة** kasıttır; **اليمام** gibi): “o benim **يمامتى** ve **يمامى**” denir; yani “kasıtım”. Ve (**اليمامة** adı) (üç günlük mesafeden biniciyi gören mavi gözlü bir cariye): iddia ettiler.
Denir: “Zerkā’ el-Yemâme’den daha iyi görür”; الصحاح’ta olduğu gibi; o, Sehm’in kızıdır. Ve Tubba‘ın onun beldesine yürüyüş kıssasında şu metin geçti: Rıyâh et-Tasmî dedi: “Dur ey hükümdar! Çünkü bizim, Cedîs içinde evli bir kız kardeşimiz vardır; ona **يمامة** denir; o, Allah Teâlâ’nın yaratıklarının en iyi görenidir, uzaktan; çünkü o, bir gün bir gece mesafeden kişiyi görür; ben, bizi görüp kavmi uyarmasından korkuyorum.” Ve kıssası uzundur. Ve (**الجو** beldeleri ona nispetlidir ve onun adıyla adlandırılmıştır): siyer ehli dedi: Tasm ve Cedîs’in meskenleri **اليمامة** idi; ve **جوا** diye adlandırılırdı; Allah’ın beldeleri içinde yerce en güzeli idi. Ve (orada) (Hicaz’ın geri kalanından daha çok) hayır veya ağaç veya (hurmalık) vardır. Ve Tubba‘ **الجو** kalelerini fethedince, Zerkā’ el-Yemâme’nin içinde bulunduğu kale ona karşı direndi; Tubba‘ ona sabretti, nihayet onu fethetti; Zerkā’ el-Yemâme’yi yakaladı; iki gözünün sökülmesini emretti; damarlarının tümü sürmeyle doldurulmuş bulundu; ve **جو** kapısına asılmasını ve onun adıyla adlandırılmasını emretti. Ve Tubba‘ın şu sözü ondadır:
سميت جوابا ليمامة بعدما * تركت عيونا باليمامة هملا
فلا تدع جو ما بقيت باسمها * ولكنها تدعى اليمامة مقبلا
Ve (**orada yalancı Müسيلة peygamberlik iddia etti**): ve denildi ki: Ebû Bekir es-Sıddîk günlerinde, hicretin on ikinci yılında; Müslümanların emîri Hâlid b. Velîd idi; onu zorla fethetti; sonra onlarla sulh yapıldı. Ve (o, Medine’nin aşağısındadır; Mekke’den doğunun ortasındadır; Basra’dan on altı merhale; Kûfe’den de onun kadardır). Yâkūt dedi: **اليمامة** ile Bahreyn arası on gündür; o, Necd’den sayılır; merkezi **حجر**dır; bitti. Ve eş-Şihâb, Şifâ şerhinde dedi: **اليمامة** Yemen tarafında bir şehirdir; Tâif’ten iki merhale, Mekke’den dört, Medine’den on altı. Ve (nispet) **اليمامة**’ye: **يمامى**; el-Cevherî nakletti. Ve (**يم** sahil, damme ile) **يما**: (deniz ona galip geldiği zaman) ve onu örttüğü zaman (ve taştığı zaman). Ve (**ميم** “**مُعَظَّم**” gibi: isteklerine erişen): el-Cevherî Rü’be’ye ait şu beyiti okudu:
ازهر لم يولد بنجم الشح * ميمم البيت كريم السنح
Ve (**اليمة**: bir özel ad). Ve (**بنويم**: bir kabile kolu) Araplardan. Ve “yürü **يمامى** ve **يمامتى**”: yani “önümde”. Ve **يمى** “**حتى**” gibi: batîha’da bir nehirdir; balığı iyidir; Yâkūt nakletti. * Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الياموم** güvercinin yavrusudur; ve denildi ki: devekuşunun yavrusudur. Ve İbn Berrî dedi: her şeyin **يمامة**si onun pamuğudur; “**الحق بيمامتك**” denir. Ve **اليم** yılandır.
