# ينع (ي-ن-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%86%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D9%86%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ve onun olgunlaşması

- Harfler: ي - ن - ع
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَيَنْعِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%86%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B9%D9%90%D9%87%D9%90.md) | وَفَعْلِهِ | Ve onun olgunlaşması | 1 | 1 | [6:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%86%D8%B9/ayet/6:99.md) |

## Mücavir kökler — 24 mücavir (34 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Hurma salkımı demektir
2. [رمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Nar meyvesi veya ağacı demektir
3. [زيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Zeytindir
4. [خضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Hudr : Sebzedir
5. [شبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Benzeşen
6. [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · E’nab, Üzüm asması demektir
7. [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · “Rükbe” diz demektir
8. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Dal demektir
9. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Hurma ağacıdır
10. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Meyve demektir
11. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Bitki
12. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Su
13. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
14. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Korkuluk demektir
15. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
16. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
17. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
18. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bahçe demektir
19. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Nezle” konaklama yeri demektir
20. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
21. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şey
22. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
23. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
24. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ينع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl-i yâî (ilk harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نضج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%AC.md), [درك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md), [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md), [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [فجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Meyvenin tam kıvamına gelerek olgunlaşması, yenmeye hazır hale gelmesi ve renginin kemale ermesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yaratılış ve gelişim sürecinin nihai gayesine, tamamlanma ve yetkinlik evresine ulaşması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sürecin başlangıç potansiyelinden somut kemal noktasına erişmesi; gelişimsel yetkinlik |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel bir kızarma veya renk değişimi sayarak yaratılıştaki kemal ve amaçlılık evresini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ين | Yumuşaklık, esneklik veya sıvımsı akıcılık barındıran ilk durum; ينع dışında bağımsız üçlü kök türetimi Arapçada son derece sınırlıdır | ع | Boğaz harfi olan ayın harfinin eklenmesiyle bu içsel kıvam belirgin, dışa vuran, gözle görülür bir olgunluğa ve kemal rengine dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ي | el ve kol | İş, yapma, uzanma; meyvenin dalında uzanıp tutulacak, devşirilecek kıvama gelme hazırlığı |
| ن | filiz, yılan, balık | Süreklilik, çoğalma, canlılık; can suyunun dokularda akarak canlılığı sürdürmesi |
| ع | göz | Görme, bilme, kaynak; tamamlanan olgunluğun gözle açıkça fark edilir renge ve nura bürünmesi |
| ينع | İşleyen can suyunun gözle görülür nihai kemale ermesi | Canlılığın ve besleyici özün meyvede işlenerek gözle seçilir bir olgunluk ve yetkinlik kıvamına ulaşması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Meyvenin dalında tam olarak olgunlaşması, yumuşayıp tatlanması ve koparılacak nihai rengini (özellikle kırmızılık) alması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Amr b. Ma‘dîkerib şiirinde dudakların ve ağzın parlaklığını taze ve olgun nara benzetirken bu kökü kullanır: كأن على عوارضهن راحا / يفض عليه رمان ينيع |
| Erken Arapça kullanım | Habbâb b. Eret'in bir rivayetinde dünyalık kazanımların olgunlaşıp devşirilmesi meyve mecazıyla bu kökten aktarılır: ومنا من أينعت له ثمرته فهو يهدبها |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Arapça ينع kökü, meyvenin olgunlaşması ve kırmızılığın yoğunlaşması anlamıyla Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda belirginleşen özel bir ziraî ve tasvirî köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce) olgunlaşma ve erme kavramları daha çok [بشل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D9%84.md) köküyle veya parıldama kökleriyle ifade edilirken, Arapçada ينع kökü doğrudan meyvenin rengindeki ve dokusundaki kemale ermeyi gösterir. Kökün ilk harfinin yâ olması, Proto-Sami dönemindeki ön ses dönüşümleriyle uyumludur; içsel birikimin dışsal renk ve lezzet olarak tezahür etmesini temsil eder.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Meyvenin olgunlaşması ve rengin kızarması | Kökün asıl anlamı meyvenin yenme olgunluğuna erişmesidir; mecazen koyu kırmızı kan için de kullanılır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ziraî sözvarlığı | İlgili kök Arapça ve yakın Güney Sami lehçelerinde meyvenin kemal evresi için korunmuştur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ينع | Anlamlı | Olgunlaşmak | Meyvenin tam kıvamına gelmesi ve toplanmaya hazır olması | Hedef kök, Kur'an'da geçer |
| يعن | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [نيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D8%B9.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök olarak oluşmayan veya terk edilmiş diziliş |
| [نعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%8A.md) | Anlamlı | Ölüm haberi duyurmak | Birinin ölümünü topluluğa yüksek sesle haber vermek | Kur'an'da geçmez |
| [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) | Anlamlı | Göz, pınar, kaynak | Görme organı, su kaynağı, eşyanın kendisi ve özü | Kur'an'da geçer |
| [عني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%8A.md) | Anlamlı | Kastetmek, ilgilenmek | Bir şeye yönelmek, meşakkat çekmek, anlam taşımak | Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ينع | Merkez | Olgunlaşma | Meyvenin dalında renk, tat ve kıvam olarak en yetkin seviyeye erişmesi | Sürecin nihai gayesine ulaştığı kemal evresini gösterir |
| [نضج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%AC.md) | Komşu | Pişme ve olgunlaşma | Daha çok ısı, ateş veya zaman etkisiyle çiğlikten kurtulup pişmeyi ifade eder | ينع köküne göre hem et hem meyve için genel pişme ve olgunlaşmadır |
| [درك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md) | Komşu | Yetişme ve erişme | Bir şeye arkasından yetişip kavuşmayı ve tamamlanmayı anlatır | Fiziksel ve zihinsel erişmeyi kapsar, doğrudan meyve kıvamı değildir |
| [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) | Komşu | Sınıra ulaşma | Hedeflenen bir yerin, sürenin veya sınırın sonuna varmayı bildirir | Mekansal ve zamansal son sınıra ulaşmayı vurgular |
| [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) | Komşu | Ürün verme | Ağacın veya bitkinin meyve vermesini, döl tutmasını ifade eder | Başlangıç ve ürün verme evresidir, henüz olgunlaşma zorunlu değildir |
| [فجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC.md) | Zıt | Hamlık ve çiğlik | Meyvenin henüz olgunlaşmamış, sert, ekşi ve ham halini belirtir | Olgunlaşmanın tam karşıtı olan hamlık ve çiğlik durumudur |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ينع | Meyvenin olgunlaşması | Dalındaki meyvenin renk ve tat bakımından kemale ermesi | Kesin |
| Latince | maturitas, maturescere | Olgunlaşmak | Zamanı gelip olgunlaşmayı karşılar ancak kırmızılık ve renk nüansını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | ripening, ripeness, maturity | Olgunlaşma, kemal hali | Biyolojik gelişimin tamamlanmasını ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Reifung, Reife | Olgunluk, erme | Meyvenin ve aklın kemale ermesini karşılar | Güçlü |
| Fransızca | mûrissement, maturité | Olgunlaşma | Sürecin meyve vermesi ve tam kıvama gelmesidir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Masdar veya isim (yen‘) | Meyvenin olgunlaşması, kemal ve yetkinlik evresi | Yaratılış delilleri, ilahi kudretin ve rahmetin bitkiler üzerindeki tekâmül süreci (En'am [6:99](https://lisan.digital/tr/ayet/6:99.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidlal ve inayet delili | Yaratılışın kör tesadüf değil, tohumdan olgun meyveye uzanan teleolojik bir nizamla yürümesi | Gayelilik ve hikmet delili |
| Fıkıh | Ziraî akitler ve hasat | Meyvenin dalında olgunlaşmadan önce satılması yasağı (bey‘u’s-simâr kable büduvvi salâhihâ) | İktisadi değer kazanma ve riskin kalkması |
| Tefsir | Kevnî ayetlerin tefekkürü | Meyvenin ham halinden olgun haline geçerken geçirdiği kimyasal ve görsel dönüşümün ayet oluşu | Tedricî tekâmül ve ibret |
| Hadis | Nimet ve hasat tasvirleri | Dünyalık nimetlerin olgunlaşıp toplanması veya çocukların güzel terbiyesi için mecazî anlatım | Kemal ve faydalanma evresi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve tefekkür | Nimetin kemal hali | Şükrü ve ibreti gerektirme | İlahi kudretin tohumdan meyveye uzanan tedricî terbiyesini gösterir | Kesin |
| İlmi | Biyoloji ve botanik | Fizyolojik olgunluk | Biyokimyasal döngünün tamamlanması | Klorofilin yıkılması, şeker ve aromaların sentezlenmesi sürecidir | Güçlü |
| Siyasi | Kurumsal olgunluk | Reformun meyve vermesi | Toplumsal faydanın açığa çıkması | Yasaların ve kurumların uygulanarak beklenen sonucu doğurmasıdır | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve hasat | Piyasa değerinin oluşumu | Tüketime ve mübadeleye elverişlilik | Ürünün telef olma riskinden çıkıp net iktisadi faydaya dönüşmesidir | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonun tepe noktası veya asimptotik doygunluk | Bir gelişim eğrisinin maksimum doygunluğa ve kararlı duruma ulaştığı nokta | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal ve zihinsel yetkinlik | Bir fikrin veya toplumsal projenin olgunlaşıp somut kazanımlara dönüşmesi evresi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir botanik terim veya kırmızılık rengi sayarak bağlamından soyutlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir sürecin başlangıcındaki hamlık ile sonundaki kemal arasındaki tedricî ilahi nizamı kavramak |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | En'am [6:99](https://lisan.digital/tr/ayet/6:99.md) ayetindeki tefekkür çağrısını yüzeysel bir manzara seyri zannedip tekâmül nizamını kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İlahi yaratılışın tedricî (aşama aşama) işleyişini, hamlıktan kemale doğru ilerleyen amaçlı düzeni tek bir kelimede özetlediği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış delillerini, kevnî ayetleri, dirilişin tabiat üzerinden ispatını ve nimetlerin sayıldığı tevhid ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Meyve vermenin (semer) tek başına yetmediğini, asıl gayenin ve nimetin onun olgunlaşması (yen‘) olduğunu göstererek sonuç odaklı değerlendirme bilinci kazandırır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Meyvenin dalında yumuşayıp tatlanması, renginin dönmesi ve toplanacak tam kemal kıvamına erişmesi.
- Soyut anlam: Bir sürecin potansiyel halden aktüel yetkinliğe, hamlıktan gayesine uygun nihai olgunluğa ulaşması.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin veya projenin başlangıç çıktısından en yüksek verimlilik ve istifade düzeyine geçiş noktası.
- LaTeX modeli: $$M(t) = P_0 \cdot \left(1 - e^{-kt}\right) \xrightarrow{t \to T} M_{\max}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $P_0$ başlangıç potansiyelini, $k$ gelişim katsayısını, $t$ zamanı temsil eder; $t$ süresi hasat anı olan $T$ değerine yaklaştıkça sistemdeki $M(t)$ değeri ham halden nihai olgunluk ve kemal sınırı olan $M_{\max}$ düzeyine erişir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D9%86%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%86%D8%B9/ayet/6:99.md) — وَيَنْعِهِ

وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): O’dur; gökten su indirmiş olan. Onunla her bitkiyi çıkardık. Ondan yeşillikler çıkardık. Ondan yığın yığın taneler, hurmaların tomurcuklarından sarkan salkımlar, birbirine hem benzeyen, hem benzemeyen üzümlerden, zeytinden ve nardan bahçeler yapıp çıkarıyoruz. Meyvesine; bir meyve verdikleri zaman, bir de olgunlaştıkları zaman bakın. Şüphesiz ki bunlarda; iman eden bir kavim için ayetler vardır.

## Sözlükler (9)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%86%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

يَنَعَ الثمرُ يَيْنِعُ ويَيْنَعُ يَنْعاً ويُنْعاً ويُنوعاً، أي نضجَ. وأيْنَعَ مثله. واليَنيعُ واليانِعُ، مثل النَضيجِ والناضِجِ. قال عمرو بن معدي كرب:
كأنَّ على عَوارِضِهِنَّ راحاًيُفَضُّ عليه رُمَّـانٌ يَنـيعُ
وجمع اليانِع يَنْعٌ.

##### Türkçe

**يَنَعَ** meyve **يَيْنِعُ** ve **يَيْنَعُ**; **يَنْعاً** ve **يُنْعاً** ve **يُنوعاً** (olarak); yani olgunlaştı. **وأيْنَعَ** da onun gibidir. **اليَنيعُ** ve **اليانِعُ**, **النَضيجِ** ve **الناضِجِ** gibidir. Amr b. Ma‘dî Kerib dedi ki:
كأنَّ على عَوارِضِهِنَّ راحاًيُفَضُّ عليه رُمَّـانٌ **يَنـيعُ**
**اليانِع**’ın çoğulu **يَنْعٌ**’dır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%86%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والنون
عون ، عنا ، نعو ، عين ، وعن ، ينع ، نعي ، نوع ، ونع .
عون : يقال امرأة متعاوِنة إذا اعتدل خَلْقُها فلم يبدُ حجمها ، وبرذون متعاون ومتدارِك ومتلاحك إذا لحِقت قوّته وسِنّه .
وقال الليث : كل شيء أعانك فهو عَوْن لك ؛ كالصوم عَوْنٌ على العبادة والجميع الأعوان . قال : وتقول : أعنته إعانة ، واستعنته ، واستعنت به ، وعاونته . وقد تعاونّا أي أعان بعضنا بعضاً . والمَعُونة : مَفْعُلة في قياس من جعلها من العَوْن . وقال ناس : هي فَعُولة من الماعون ، والماعون فاعول . وقال غيره من النحويين : المَعُونة مَفْعُلة من العَوْن ، مثل المَغُوثة من الغوث ، والمَضُوفة من أضاف إذا أشفق ، والمشورة من أشار يشير . ومن العرب من يحذف الهاء فيقول : مَعُون وهو شاذّ ؛ لأنه ليس في كلام العرب مَفْعُل بغير هاء . ورَوَى الفراء عن الكسائيّ أنه قال : لا يأتي في المذكّر مَفْعُل بضم العين إلا حرفان جاءا نادرين لا يقاس عليهما وأنشد :
بثين الزمى لا إن لا إن لزمته
على كثرة الواشين أيُّ معون
وقال آخر :
ليوم هيجا أو فَعال مَكْرُم
وقال الفراء : مَعُون جمع معونة ، ومكرم
جمع مكرمة .
وقال الله جلّ وعزّ : ( لاَّ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذالِكَ ) ( البَقَرَة : 68 ) قال الفراء : انقطع الكلام عند قوله ) ولا بكر ثم استأنف فقال ) عَوَانٌ بَيْنَ ذالِكَ ( قال : والعوان يقال منها قد عوَّنَتْ . وقال أبو عبيد : العَوَان من النساء : الثيّب . وجمعها عُون . وقال أبو زيد عانت البقرة تَعُون عُوُوناً إذا صارت عَوانا .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم قال : العَوَان : النَصَف التي بين الفارض وهي المسنّة وبين البكر وهي الصغيرة . قال : ويقال : فرس عَوَان وخيل عُون على فُعْل . والأصل عُوَن ؛ فكرهوا إلقاء ضمة على الواو فسكَّنوها . وكذلك يقال رجل جواد وقوم جُود . وقال زهير :
نَحُلَّ سهولها فإذا فزِعنا
جَرَى منهن بالآصال عونُ
فزِعنا : أغثنا مستغيثاً . يقول : إذا أغثنا ركبنا خيلاً . قال : ومن زعم أن العُون هاهنا جمع العانة فقد أبطل . وأراد أنهم شجعان ، فإذا استغيث بهم ركبوا الخيل وأغاثوا .
وقال أبو زيد : بقرة عوان : بين المسِنَّة والشابَّة .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَوَان من الحيوان : السنّ بين السنّين ، لا صغير ولا كبير . وامرأة عَوَان : ثيب . وحرب عوان : كان قبلها حرب .
أبو عبيد : العانة : الجماعة من حُمُر الوحش وقال غيره : تجمع عُوناً وعانات .
وقال الليث : عانات : موضع بالجزيرة تنسب إليه الخَمُر العانيَّة . قال : وعانة الرجل إسبه من الشعر النابت على فرجه وتصغيرها عُوَيْنة .
وقال أبو الهيثم : العانة منبِت الشعر فوق القُبُل من المرأة ، وفوق الذكر من الرجل ، والشعر النابت عليها يقال له الشِعْرة والإسب .
قلت : وهذا هو الصواب لا ما قاله الليث .
ثعلب عن ابن الأعرابي : استعان الرجل إذا حلق عانته وأنشد :
مثل البُرام غدا في أُصدة خَلَق
لم يستعن وحوامي الموت تغشاه
البُرَام : القراد . لم يستعن أي لم يحلق عانته وحوامي الموت حوائمه فقلبه . وهي أسباب الموت .
اللحياني : يقال : فلان على عانة بكر بن وائل أي على جماعتهم وحرسهم أي هو قائم بأمرهم .
الليث : رجل مِعوان : حسن المعونة .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَوَانة النخلة الطويلة ، وبها سمي الرجل ، وهي المنفردة ويقال لها : القِرْواح والعُلْبة . قال : والعَوَانة أيضاً : دودة تخرج من الرمل فتدور أشواطاً كثيرة .
وقال الأصمعي : العَوَانة : دابَّة دون القنفذ تكون في وسط الرملة اليتيمة وهي المنفردة من الرَمَلات فتظهر أحياناً ،
وتدور كأنها تطحن ثم تغوص . قال : ويقال لهذه الدابة : الطُّحَن . قال : وبالعوانة الدابة سمى الرجل .
عمرو عن أبيه قال : العَوِين : الأعوان . قال الفراء : ومثله طَسِيس جمع طَسّ .
ثعلب عن ابن الأعرابي التعوين كثرة بَوْك الحمار لعانته والتوعين لعانته السِمَن .
وعن : قال أبو عبيد عن أبي زيد : إذا بلغت الناقة أقصى غاية السِمَن قيل توعّنت فهي متوعنة وهي نَهِيّة مثلها .
عمرو عن أبيه قال قرية النمل إذا خربت فانثقل النمل إلى غيرها وبقيت آثارها فهي الوِعَان واحدها وَعْن . وقال ابن الأعرابي مثله ، إلاّ أنه قال : وَعْنة .
وقال الليث الوَعْنة جمعها الوِعَان . بياض تراه على الأرض تعلم به أنه وادي النمل لا يُنبت شيئاً . وأنشد :
. . . كالوِعان رسومها
قال والغنم إذا سمِنت أيام الربيع فقد توعَّنت .
وقال ابن دريد : الوِعَان : خطوط في الجبال شبيهة بالشئون .
عين : يقال عان الرجل فلاناً يعينه عَيْناً إذا ما أصابه بالعين ، فهو عائن ، والمصاب بالعين معين . ومن العرب من يقول : مَعْيون .
وأنشدني غير واحد :
قد كان قومك يحسبونك سيدا
وإخال أنك سيّد مَعْيون
وتعيَّن الرجلُ إذا تشوَّه تأنّى ليصيب شيأ بعينه . ورجل عَيُون إذا كان نَجِىءَ العين .
ويقال : أتيت فلاناً فما عيّن لي بشيء ، وما عيَّنني بشيء أي ما أعطاني شيأ .
ويقال : عيَّنت فلاناً أي أخبرته بمساويه في وجهه .
ويقال : بعثناً عَيْنا أي طليعة ، يعتان لنا أي يأتينا بالخبَر . والاعتيان : الارتياد .
ويقال ذهب فلان فاعتان لنا منزلا مُكْلئاً أي ارتاد لنا منزلاً ذا كلأ . والعِينة : خيار الشيء وجمعها عِيَن .
وقال الراجز :
فاعتان منها عِينة فاختارها
حتى اشترى بعينه خيارها
ابن الأنباريّ في قوله تعالى : ( وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا ) ( هود : 37 ) قال أصحاب النقل والأخذ بالأثر : الأعين يريد به العَين . قال : وعَيْن الله لا تفسَّر بأكثر من ظاهرها ، ولا يسع أحداً أن يقول : كيف هي أو ما صفتها . قال : وقال بعض المفسرين ) بأعيننا بإبصارنا إليك .
وقال غيره : بإشفاقنا عليك . واحتجّ بقوله : وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ) ( طه : 39 ) أي لتغَذَّى بإشفاقي . تقول العرب : على عيني قصدت زيداً يريدون الإشفاق .
عمرو عن أبيه قال : اللُّومة : السِنّة التي تُحرث بها الأرض ، فإذا كانت على الفَدَان فهي العِيان وجمعها عُيُن لا غير .
وقول عمر بن أبي ربيعة :
ونفسك لم عينين جئت الذي ترى
وطاوعت أمر الغيّ إذ أنت سادر
قال : قال الزبير : عينين : معاينة .
وقال أبو العباس : عينين جعله بدلاً من النفس .
أبو عبيد : حضرت حتى عِنْت وأَعْينت بلغت العيون .
ابن السكيت : يقال قدِم فلان من رأس عَيْن ، ولا تقل : من رأس العين .
ويقال : ما بالدار عين ولا عائنة أي أحدٌ . الفراء : لقيته أوّل عَيْن أي أوَّل شيء . وأبو عبيد عن الكسائي مثله .
وقال أبو زيد لقيته أول عائنة مثله .
وقال الفراء : ما بها عائن وما بها عَيَن بنصب الياء . والعَينُ : أهل الدار .
وقال اللحياني : إنه لأعيْن إذا كان ضخم العين واسعها والأنثى عيناء . والجميع منها عِين قال الله تعالى : ( يَشْتَهُونَ وَحُورٌ عِينٌ ) ( الواقِعَة : 22 ) ولقد عَيِنَ يَعْيَنُ عَيَنَاً وعِينةً حسنةً . ونعجة عيناء إذا اسودت عينتها ، وابيض سائر جسدها قال وعِينتها : موضع المَحْجِر من الإنسان ، وهو ما حول العين . وحفر الحافر فأعْيَن وأعان أي بلغ العُيون . ورأيت فلاناً عِيَاناً أي مواجهة .
ويقال : طلعت العين وغابت العين ، أي الشمس .
وفي الحديث : ( إن أعيان بني الأم يتوارثون دون بني العَلاّت ) .
وأخبرني المنذري عن أحمد بن يحيى أنه قال : الأعيان : ولد الرجل من امرأة واحدة ، والأَقْران : بنو أمّ من رجال شتّى ، وبنو العَلاّت : بنو الرجل من أمّهات شتى ، ومعنى الحديث أن الإخوة للأب وللأم يتوارثون ، دون الأخوة للأب .
ابن الأعرابي : يقال : أصابته من الله عَيْن . قال :
وقال عمر لرجل ضربه رجل بحقّ : أصابتك عين من عيون الله .
وأنشد :
فما الناس أردَوه ولكن أقاده
يد الله والمستنصر الله غالب
ويقال : هذه دراهمك بأعيانها وهي أعيان دراهمك ولا يقال فيها أعْيُن ولا عيون وكذلك يقال هؤلاء إخوتك بأعيانهم ، ولا يقال : أعين وعيون .
ويقال : غارت عَيْن الماء ، وتجمع عيوناً .
ويقال : عيَّن التاجر يُعيّن تعيينا وعينة قبيحة ، وهي الاسم ، وذلك إذا باع من رجل سلعة بثمن معلوم إلى أجل مسمى ثم اشتراها منه بأقلّ من الثمن الذي باعها به . وقد كرِه العِينَة أكثرُ الفقهاء . ورُوي النهي فيها عن عائشة وابن عباس . فإن اشترى التاجر بحضرة طالب العِينة سِلْعة من آخر بثمن معلوم ، وقبضها ، ثم باعها من طالب العينة بثمن أكثر مما اشتراه إلى أجل مسمّى ثم باعها المشتري من البائع الأول بالنقد بأقل الثمن الذي اشتراها به فهذه أيضاً عِينة . وهي أهون من الأولى . وأكثر الفقهاء على إجازتها ، على كراهة من بعضهم لها . وجملة القول فيها أنها إذا تعرّت من شرط يفسدها فهي جائزة . وإن اشتراها المتعيّن بشرط أن يبيعها من
بائعها الأول فالبيع فاسد عند جميعهم وسمّيت عِينة لحصول النقد لطالب العِينة . وذلك أن العينة اشتقاقها من العَيْن وهو النقد الحاضر يحصل له من فوره .
وقال الراجز :
وعَيْنه كالكالىء الضِّمَارِ
يريد بعِينه حاضر عطيته . يقول فهو كالضِّمار ، وهو الغائب الذي لا يُرجى .
والعَيْن : عين الرُكْبَة وهي نُقْرة الرُكْبة .
وقال الأصمعي : العَيْن : المطر يدوم خمسة أيام أو أكثر لا يُقلع . والعين : ما عن يمين قِبلة أهل العراق .
وكانت العرب تقول : إذا نشأت السحابة من قِبَل العَيْن فإنها لا تكاد تُخلِف ، أي من قِبَل قِبْلة أهل العراق .
الحراني عن ابن السكيت قال : العين : التي يبصر بها الناظر . والعين : أن يصيب الإنسان بعين . والعين : الذي ينظر للقوم . وعينُ المتاع : خياره . وعين الشيء : نفسه .
ويقال : لا أقبل إلاّ درهمي بعينِه . والعينُ عين الرُكبةِ والعين : التي يخرج منها الماء . والعين : الدنانير . والعين : مطر أيام لا يُقلِع . والعين : ما عَنْ يمين قبلة أهل العراق .
ويقال : في الميزان عَيْن إذا رجحت إحدى كِفَّتيه على الأخرى . والعين عين الشمس . قال والعين : أهل الدار .
وأنشد :
تشرب ما في وَطْبها قبل العَين
والعين : النَقْد . يقال : اشتريت العبد بالدَيْن أو بالعَيْن . وعين القوس : التي يقع فيها البندق . والعين اليَنبوع الذي ينبع من الأرض ويجري . وعين الركيَّة : منبعها .
وقال أبو الهيثم : العرب تقول : في هذا الميزان عَيْن أي في لسانه مَيَل قليل . ويقولون : هذا دينارٌ عَيْن إذا كان ميّالاً أرجح بمقدار ما يميل به لسان الميزان .
قال وعين سبعة دنانير نصف دانق .
أبو سعيد عين مَعْيونة : لها مادّة من الماء وقال الطرمّاح :
ثم آلت وهي مَعْيونة
من بطىء الضَهْل نَكْز المهامي
أراد أنها طَمَتْ ثم آلت أي رجعت .
ويقال للرجل يُظهر لك من نفسه ما لا يفي به إذا غاب : وهو عَبْدُ عَيْنٍ ، وهو صديق عَيْن . وعان الماءُ يعين إذا سال . والعِيَان : حَلْقة السِّنَّة وجمعه عُيُن .
وقال الليث : يقال إن فلاناً لكريمٌ عينُ الكرم .
ويقال في مثل : لا أطلب أثراً بعد عين أي بعد المعاينة . وأصله أن رجلاً رأى قاتِل أخيه فلما أراد قتله قال : أفتدي بمائة ناقة ، فقال : لست أطلب أثراً بعد عين وقتله .
وقوله :
حبشيّاً له ثمانون عينا
بين عينيه قد يسوق إفالا
أراد عبداً حبشياً له ثمانون ديناراً بين عينيه يعني بين عيني رأسه . والعين : الذي تبعثه بتجسس الأخبار ، تسميه العرب ذا
العِيَيْنَتين وذا العُيَيْنَتَين وذا العُوَينتين كله بمعنى واحد .
قال الليث : والعِينة : السَلَف . وقد تعيّن منه عِينة ، وعيَّنة التاجر . والعِين : بقر الوحش وهؤلاء أعيان قومهم أي أشرافهم والماء المعِين : الظاهر الذي تراه العيون . وثوب مُعَيَّر : يُرى في وشيه ترابيع صغار تشبه عُيُون الوحش .
وقال الأصمعي : عيَّنت القربة إذا صببت فيها ماء ليخرج من مخارزها وهي جديدة فتنسدّ وسرَّبتها كذلك .
وقال الفراء : التعيّن أن يكون في الجلد دوائر رقيقة .
وقال القطامي :
ولكن الأدِيم إذا تَفَرّى
بِلاً وتعيُّناً غلب الصَنَاعا
وقال ابن الأعرابي : تعيّنت أخفافُ الإبل إذا نقِبت مثل تعيّن القربة . وتعينتُ الشخص تعيُّناً إذا رأيته . وسقاء عَيِّن إذا رَقَّ فلم يُمسك الماء . ويقال : عيَّن فلان الحرب بيننا تعييناً إذا أدارها وِعِينة الحرب مادّتها .
وقال ابن مقبل :
لا تحلُب الحربُ مني بعد عِينتها
إلا عُلاَلة سِيد مارد سَدِم
أبو عمرو : ما عيّن فلان لي شيأ ، أي لم يدلّني على شيء .
وقال الأصمعي : الكُوفَة مَعَان منا أي منزل ومَعْلم . ورأيته بعائنة العدوّ ، أي بحيث تراه عيون العدوّ ، وما رأيت ثَمّ عائنة أي إنساناً . ورجل عَيِّن أي سريع البكاء ، ولقيته عَيْنَ عُنَّةٍ أي مواجهة وعَيْنَين : جبل بأُحُد . وبالبحرين قرية تعرف بعينين ، وإليها ينسب خُلَيد عينين وقد دخلتها أنا ، وعان الماء يَعِين إذا سال .
عنا : قال الله جلّ وعزّ : ( وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَىِّ الْقَيُّومِ ) ( طاه : 111 ) .
قال الفراء : ( وَعَنَتِ الْوُجُوهُ ( : نصِبت له وعملت له .
وذكر أيضاً أنه وَضْع المسلم يديه وجبهته وركبتيه إذا سجد وركع ، وهو في معنى العربية أن يقول الرجل : عَنَوت لك : خضعت لك وأطعتك .
قال : ويقال للأرض : لم تعنُ بشيء أي لم تُنبت شيأ . ويقال : لم تَعْنِ بشيء ، والمعنى واحد ؛ كما يقال حَثَوت عليه التراب وحَثَيت .
قال وقولهم : أخذت الشيء عَنْوة يكون غلبة ، ويكون عن تسليم وطاعة ممن يؤخذ منه الشيء .
وأنشد الفراء :
فما أخذوها عَنْوة عن مودّة
ولكنّ ضرب المشرفيّ استقالها
فهذا على معنى التسليم والطاعة بلا قتال .
وقال الأخفش في قوله : ( وَعَنَتِ الْوُجُوهُ ) ( طاه : 111 ) : استأسرت .
قال : والعاني : الأسير .
وقال أبو الهيثم : العاني : الخاضع ، والعاني : الأسير . والعاني : العبد .
والعاني : السائل من ماء أو أدم . يقال : عنت القِربة تعنو إذا سال ماؤها .
وقال المتنخِّل الهذلي :
تعنو بمخروت له ناضحٌ
ذو رَيِّق يغذو وذو سَلسَل
قال شمر : تعنو بمخروت أي تسيل بمخروت أي من شَقٍ مخروت ، والخَرْت : الشَقُ في الشَفة والمخروت المشقوق .
ورواه : ذو شَلْشَل بالشين معجمة معناه : ذو قَطَران من الواشل وهو القاطر
أبو عبيد عن الكسائي : عنوت الشيء : أخرجته . وأنشد :
ولم يبق بالخلصاء مما عَنَتْ به
أي أَخرجَتْه .
وقال أبو الهيثم : العَنَاء : الحبس في شدّة وذل . يقال : عَنَا الرجلُ يعنو عُنُوَّاً وعَنَاء إذا ذَلَّ لك واستأثر .
قال : وعنّيته أُعَنّيه تعنية إذا أسرته فحبسته مضيِّقاً عليه .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( اتقوا الله في النساء فإنهن عوانٍ عندكم ) أي كالأسرى .
قال : وأخذته عَنْوة أي قسْراً قهراً . وفُتحت هذه البلدة عَنْوة أي فتحت بالقتال قوتل أهلها حتى غُلبوا عليها ، أي فتحت البلدة الأخرى صلحاً ؛ لم يُغلبوا ولكن صولحوا على خَرْج يُؤدّونه .
وقال أبو عبيد في قوله : ( فإنهن عندكم عوانٍ ) واحدة العواني عانية وهي الأسيرة يقول : إنما هن عندكم بمنزلة الأسرى . ورجل عانٍ وقوم عُنَاة : ومنه قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( عُودوا المرضى ، وفُكّوا العاني ) يعني الأسير .
قال : ولا أُراه مأخوذاً إلا من الذل والخضوع ، وكل من ذل واستكان فقد خضع وعنا . والاسم منه العَنْوة .
وقال القطامي :
ونأت بحاجتنا ورُبَّتَ عَنوة
لك من مواعدها التي لم تصدق
وأُخِذت البلاد عَنوة أي بالقهر والإذلال .
شمر عن ابن الأعرابي : هذا يعنو هذا أي يأتيه فيشمَّه . والهموم تعاني فلاناً أي تأتيه .
وأنشد :
وإذا تعانيني الهمومُ قريتُها
سُرُح اليدين تُخالس الخَطَرانا
وقال الليث : يقال للأسير : عنا يعنو ، وعَنِيَ يَعْنَى .
قال : وإذا قلت أعْنَوه فمعناه أبقَوه في الإسار .
قال : وعُنْوان الكتاب مشتقّ فيما ذكروا من المَعْنَى . وفيه لغات : عنونت وعنَّيت ، وعنَّنْت .
وقال الأخفش : عَنَوْت الكتاب واعْنُهُ . وأنشد يونس :
فطِنِ الكتاب إذا أردت جوابه
واعُن الكتاب لكي يُسَرّ ويُكْتما
ثعلب عن ابن الأعرابي قال عَنِيت بأمره عناية : وعُنِيّاً ، وعنا في أمره سواء في
المعنى ومنه قولهم :
إياكِ أعني واسمعي يا جارهْ
وتقول عنيتك بكذا وكذا عِنِيّا ، والعَناء الاسم ويقال عَنيت وتعنّيت كل يقال .
شمر عن ابن الأعرابي يقال : عنا عليه الأمر أي شقّ عليه .
وأنشد قول مزرِّد :
وشقّ على لعرىء وعنا عليه
تكاليف الذي لن يستطيعا
ويقال : عُني بالشيء فهو مَعْنِيّ به ، وأعنيته وعنَّيته بمعنى واحد . وأنشد :
ولم أَخْلُ في قَفْر ولم أُوفِ مَرْبأ
يَفَاعا ولم أُعن المطِيّ النواجيا
قال : وعنّيته : حبسته حبساً طويلاً ، وكل حبس طويل فهو تعنية .
ومنه قول عُقْبة :
قطعتَ الدهر كالسَدِم المعنّي
تُهَدِّرُ في دمشق وما تريم
ويقال : لقِيت من فلان عَنْية وَعَنَاء أي تَعَباً .
أبو عبيد عن الفراء : ما يَعْنَى فيه الأكلُ أي ما ينجَع . وقد عَنَى أي نجع ، هكذا رُوِي لنا عن أبي عبيد عَنَى يَعْنَى .
وروَاه ثعلب عن سَلَمة عن الفراء : شرب اللبن شهراً فلم يَعْنَ فيه كقولك : لم يُغنِ عنه شيئاً وقد عَنِيَ يَعْنَى عُنِيّاً بكسر النون من عَنِيَ .
قلت : والصواب ما رواه أبو العباس ، وهو قياس كلام العرب . ومن أمثالهم عَنِيَّتُه تشفى الجرب يضرب مثلاً للرجل الجيد الرأي . وأصل العنِيَّة فيما روى أبو عبيد عن الأصمعي أَبوال الإبل يؤخذ معها أَخلاط فتُخلط ، ثم تُحبس زماناً في الشمس ، ثم يُعالج بها الإبل الْجَرْبَى ، سُمِّيت عَنِيَّة من التعنية وهو الحبس ونحو ذلك قال أبو عمرو .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : عنا يعنو إذا أَخذ الشيء قهراً ، وعنا يعنو عَنْوة فيهما إذا أَخذ الشيء صلحاً بإكرام ورفق .
وقال الليث : عناني هذا الأمر يَعْنيني عِناية فأنا معنِيّ به ، وَقد اعتنيت بأمره . قال : ومعنى كل شيء محنته وحاله التي يصير إليها أمره .
وأَخبرني المنذري عن أحمد بن يحيى قال : المَعْنى والتفسير والتأويل واحد .
وقال الليث : المُعنَّى كان أهل الجاهلية إذا بلغت إبل الرجل مائة عمدوا إلى البعير الذي أَمْأت به إبله فأغلقوا ظهره لئلا يركب ولا ينتفع بظهره ؛ ليعلم أن صاحبها مُمْء وإغلاق ظهره أن يُنزع منه سَنَاسِنُ من فِقرته ويعقر سنامه . وقال في قول الفرزدق :
غلبتك بالمفقّىء والمُعَنِّي
وبيتِ المحتبِي والخافقات
قال أراد بالمفقِّىء بيته :
فلستَ ولو فقَّأت عينيك واجدا
أبالك إذ عُدَّ المساعي كدارم
وأراد بالمعنِّي قوله :
تَعَنَّى يا جرير لغير شيء
وقد ذهب القصائد للرواة
فكيف تردّ ما بعُمان منها
وما بجبال مصر مشهَّرات
وأراد بالمحتبِي قوله :
بيت زرارة محتبٍ بفنائه
ومجاشع وأبو الفوارس نهشل
لا يحتبِي بفناء بيتك مثلُهم
أبداً إذا عُدّ الفَعَال الأفضل
وأراد بالخافقات قوله :
وأين يُقَضّى المالكان أمورها
بحقّ وأين الخافقات اللوامع
أخذنا بآفاق السماء عليكم
لنا قمراها والنجوم الطوالع
ابن الأعرابي : في الحديث عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال لرجل : لقد عَنِي الله بك ؛ قال : معنى العناية هاهنا الحفظ ، أي لقد حفظ الله دينك وأمرك حتى خلَّصك وحفظه عليك وقال : عُنيت بأمرك فأنا مَعْنِي وعَنيت فأنا عانٍ وعنٍ .
شمر عن ابن الأعرابي : الأعناء : النواحي واحدها عَناً ، كما ترى وهي الأعنان أيضاً .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سئل عن الإبل ، فقال : أعنان الشياطين ، أراد أنها مثلها ، كأنه أراد أنها من نواحي الشياطين .
وقال اللحياني : يقال : فيها أعناء من الناس ، وأعراء ، واحدها عِنْو وعِرْو ، أي جماعات .
وقال الأصمعي : أعناء الشيء : جوانبه ، واحدها عِنْو .
وقال الفراء : يقال هو معنيٌّ بأمره وعانٍ بأمره وَعَنٍ بأمره بمعنى واحد .
وقال ابن السكيت عن الكسائي : يقال : لم تَعْنِ بلادنا بشيء أي لم تُنبت شيئاً ولم تَعْنُ بشيء أي لم تُنْبِت يسكنون العين فيها شيئاً .
وقال الأصمعي : سألته فلم يَعْنُ لي بشيء ، كقولك لم يَنْدَ لي بشيء ، ولم يبِضّ لي بشيء ، وقد عنا النبت يعنو إذا ظهر ، وأعناءهُ المطر إعناء ، وعنا الماء إذا سال ، ودم عانٍ سائل ، وعَنَوت الشيء : أخرجته .
وقال أبو سعيد : عَنَيت فلاناً عَنْياً أي قصدته ومن تَعْنِي بقولك ؟ أي من تقصد ؟ وعناني أمرك أي قصدني وفلان تَتعنَّاه الحُمَّى أي تتعهَّده ، ولا تقال هذه اللفظة في غير الحُمَّى .
وروي أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان إذا اشتكى أتاه جبريل فقال : باسم الله أَرقيك من كل داء يعنيك ، من شرّ حاسد إذا حسد ، ومن شر كل ذي عين .
قلت : قوله : يعنيك أي يشغلك . تقول : هذا الأمر لا يعنيني أي لا يشغلني . وقيل : يعنيك أي يقصدك كما قال أبو سعيد ، والمعنيان متقاربان .
أبو حاتم عن الأصمعي : عُني فلان بالأمر فهو مَعْنِيّ به . ويقال : لتُعْنَ بحاجتي . ويقال عَنِيت في الأمر إذا تعنيت فيه ، فأنا أَعْنَى وأَنا عَنٍ . وإذا سألت قلت كيف من تُعْنى بأمره مضموم ؛ لأن الأمر عناه ولا يقال كيف من تَعْنَى بأمره .
وقال الليث المعاناة : المقاساة .
وروى أبو سعيد عن ابن الأعرابي : المعاناة : المداراة .
وقال الأخطل :
فإن أك قد عانيت قومي وهبتهم
فهلهل وأَوّل عن نُعَيم بن اخثما
هلهل : تأن وانتظر .
وأنشد ابن الأنباري في قولهم عناني الشيء أي شغلني :
عناني عنك والأنصابِ حَرْب
كأن صُلاتها الأبطالَ هِيم
أي شغلني . وقال آخر :
لا تلمني على البكاء خليلي
إنه ما عاناك ما قد عناني
وقال آخر :
إن الفتى ليس يُقميه ويقمعه
إلا تكلُّفه ما ليس يعنيه
تفسير مِنْ وعن
قال المبرد : مِنْ وإلى وربَّ وفي والكاف الزائدة والباء الزائدة واللام الزائدة هي حروف الإضافة التي يضاف بها الأسماء والأفعال إلى ما بعدها . قال : وأمّا ما وضعه النحويون ؛ نحو على وعن وقبل وبعد وبين وما كان مثل ذلك فإنما هي أسماء . يقال : جئت من عنده ، ومِن عليه ، ومن عن يساره ، ومن عن يمينه قال القطامي :
من عَنْ يمين الحُبَبَّا نظرةٌ قَبَل
وممَّا يقع الفرق فيه بين مِن وعن أن مِن يضاف بها ما قَرُب من الأسماء ، وعن يوصل بها ما تراخى ؛ كقولك : سمعت من فلان حديثاً ، وحدّثنا عن فلان حديثاً .
وقال أبو عبيدة في قول الله جلّ وعزّ : ( الصُّدُورِ وَهُوَ الَّذِى يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَعْفُواْ عَنِ السَّيِّئَاتِ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ ) ( الشّورى : 25 ) أي من عباده .
أبو عبيد عن الأصمعي : حدَّثني فلان من فلان يريد : عنه ، ولهِيتُ من فلان وعنه .
وقال الكسائي : لهيت عنه لا غير . ويقال : اله منه وعنه .
وقال الأصمعي : لهِيت منه وعنه : وقال عنك جاء هذا يريد : منك .
وقال ساعدة بن جُؤيَّة :
أفعنك لا برقٌ كأن وميضه
غاب تسنَّمه ضِرَام موقَد
يريد : أمنك برق ، ولا صلة ، رَوَى جميع ذلك أبو عبيد عنهم .
والعرب تقول : سِرْ عنك ، وانفُذ عنك ، أي امض وجُز ، ولا معنى لعنك .
وفي حديث عمر أنه طاف بالبيت مع يَعْلَى ابن أميَّة ، فلما انتهى إلى الركن الغربيّ الذي يلي الأسود قال له : لا تستلم . قال : فقال له : انفُذ عنك فإن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لم يستلمه . وفي الحديث تفسيره أي دَعه .
وقال ابن السكيت : تكون عن بمعنى على . وأنشد قول ذي الإصبع العَدْواني :
لاه ابن عمك لا أفضلت في حسب
عني ولا أنت ديّاني فتخزوني
قال : عنّي في معنى عليّ ، أي لم تُفضل في حسب عليَّ . قال : وقد جاء عن
بمعنى بعد . وأنشد :
ولقد شُبَّت الحروب فما غَمَّرت فيها إذ قَلّصت عن حيال
أي قلَّصت بعد حيالها . وقال في قول لبيد :
لِوَرْد تَقْلِص الغِيطانُ عنه
يَبُذّ مسافة الخِمس الكمال
قال : قوله : عنه أي من أجله . وعن الفراء أنة يقال : اغسل عن وجهك ويدك ، ولا يقال : اغسل عن ثوبك .
ويقال : جاءنا الخبر عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فتخفض النون . وتقول : جاءنا منَ الخبر ما أوجب السَكر فتفتح النون ؛ لأَنَّ عن كانت في الأصل عَنِى ، ومن أصلها مِنا ، فدلَّت الفتحة على سقوط الألف ، كما دلّت الكسرة في عن على سقوط الياء . وأنشد بعضهم :
مِنا أن ذَرَّ قرن الشمس حتى
أغاث شريدهم مَلَثُ الظلام
وقال الزجاج : في إعراب من الوقف ، إلا أنها فتحت مع الأسماء التي يدخلها الألف واللام لالتقاء الساكنين ؛ كقولك : من الناس ، النون من مِن ساكنة ، والنون من الناس ساكنة ، وكان الأصل أن يكسر لالتقاء الساكنين ، ولكنها فتحت لثقل اجتماع كسرتين ، لو كان مِنِ الناس لثقل ذلك . فأما إعراب عن الناس فلا يجوز فيه إلا الكسر ؛ لأن أول عن مفتوح . والقول ما قال الزجاج في الفرق بينهما .
وقال الأصمعي : المعاناة والمقاناة : حُسْن السياسة . ويقال : ما يعانون مالهم ولا يقانونه أي ما يقومون عليه .
وقال أحمد بن يحيى : يقال عَدَل من الشيء إذا كان معه ثم تركه ، وعدل عن الشيء إذا لم يكن معه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : بها أعناء من الناس وأفناء أي أخلاط . والواحد عِنْو وفِنْو . قال وأعنى الرجل إذا صادف أرضاً قد أمْشَرَت وكثر كلؤها .
ويقال خذ هذا وما عاناه أي شاكله .
نعو : أبو عبيد عن الأصمعيّ : النَعْو من البعير : المَشَقّ من مشفره الأعلى . وأنشد غيره قول الطرماح :
خريعَ النعو مضطرب النواحي
كأخلاق الغَرِيفة ذا غضون
خريع النعو : ليّنه . والغَرِيفة : النعل .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : نَعْو الحافر فَرَجة في مؤخره .
نعي : وقال الليث : نعى يَنْعَى نَعْياً . وجاءنا نَعْي فلان : وهو خبر موته . والنعِيّ بوزن فعيل : نداء الناعي . والنعِيّ أيضاً : هو الرجل الذي يَنْعَى .
ورُوي عن شدّاد بن أوس أنه قال : يا نَعَايا العرب .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي وغيره ، إنما هو في الإعراب يا نعاءِ العربَ تأويله : انعَ العرب ، يأمر بنعيهم . كأنه يقول : قد ذهبت العرب .
وقال أبو عبيد : خَفْضُ نَعَاءِ مثل قولهم قَطَام ودَراك ونزال . وأنشد للكميت :
نعاء جُذاما غير مَوت ولا قتل
ولكن فراقا للدعائم والأصل
قال : وبعضهم يرويه يا نُعْيان العرب .
فمن قال هذا أراد المصدر ؛ يقال : نعيته نَعْياً ونُعياناً . .
قلت : ويكون النُعْيان جمعاً للناعي ، كما يقال لجمع الراعي : رُعْيان ، ولجمع الباغي : بُغْيان وسمعت بعض العرب يقول لخَدمه : إذا جَنّ عليكم الليلُ فثقّبوا النيران فوق الآكام يَضْوِي إليها رُعياننا وبغياننا . قلت : وقد يجمع النعِيّ نعايا ، كما تجمع المَرِيّ من النوق مرايا ، والصَفِيّ صفايا .
ومن قال : يا نعاء العربَ فمعناه : يا هذا انع العرب ، ويا أيها الرجل انعهم .
ويقال : فلان ينعى على نفسه بالفواحش إذا شَهَر نفسه بتعاطيه الفواحش . وكان امرؤ القيس من الشعراء الذين نَعَوا على أنفسهم بالفواحش ، وأظهروا التعهّر . وكان الفرزدق فَعُولاً لذلك . ونعى فلان على فلان أمراً إذا أشاد به وأذاعه . وفلان ينعى فلاناً إذا طلب بثأره . وكانت العرب إذا قُتل منهم رجل شريف أو مات ، بعثوا راكباً إلى قبائلهم ينعاه إليهم ، فنهى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عن ذلك .
وقال أبو زيد : النَعِيّ : الرجل الميت . والنَعْي : الفعل .
وقال ابن الأعرابي : الناعي المشنِّع . يقال : نعى عليه أمره إذا قبَّحه عليه .
عمرو عن أبيه : قال يقال : أنَعْى عَليه ، ونعى عليه شيأ قبيحاً إذا قاله تشنيعاً عليه .
أبو عبيد عن الأحمر : ذهبت تميم فلا تُنْعَى ولا تُسْهى ولا تُنْهى أي لا تُذكر . وتناعى بنو فلان في الحرب إذا نَعَوا قتلاهم ليحرّضوهم على الطلب بالثأر .
وقال الليث : النعِيّ : الناعي الذي ينعي . وأنشد قوله :
قام النعِيّ فأسمعا
ونَعَى الكريمَ الأروعا
قال : والاستغناء : شبه النفار . قال : ولو أن قوماً مجتمعين قيل لهم شيء ففزعوا منه وتفرقوا نافرين لقلت : استنْعَوا . والناقة إذا نفرت فقد استنعت .
وقال أبو عبيد في باب المقلوب : استناع واستنعى إذا تقدم ، ويقال : عطف . وأنشد :
ظلِلنا نعوج العِيس في عَرَصاتها
وقوفاً ونستنعي بها فنصورها
وقال شمر فيما أخبرني عنه الإياديّ : استنعى إذا تقدم فذهب ليتبعوه .
ويقال : تمادى . قال ورُبّ ناقة يستنعِي بها الذئبُ أي يعدو بين يديها وتتبعه ، حتى إذا امّاز بها عن الحُوَار عَفَق على حوارها مُحضِراً فافترسه .
وقال أبو عبيد : استناع واستنعى إذا تقدّم . وأنشد :
وكانت ضربة من شَدْقَمِيّ
إذا ما اسْتَنَّت الإبل استناعا
وقال أبو عمرو : استناع واستنعى إذا تمادى وتتابع .
نوع : قال الليث : النَوع والأنواع جماعة .
وهو كل ضرب من الشيء ، وكل صِنف من الثياب والثمار وغير ذلك حتى الكلام . قال : واختُلِفَ في النُوع ، فقال بعضهم : هو الجوع ، وقال بعضهم : هو العطش . قال : وهو بالعطش أشبه ؛ لقول العرب : هو جائع نائع ، فلو كان الجُوع نُوعاً لم يحسن تكريره . وقيل : إذا اختلف اللفظان جاز التكرير والمعنى واحد .
أبو عبيد عن الكسائي في باب الإتباع : رجل جائع نائع .
قال : وقال أبو زيد يقال : جُوعا له ونُوعا ، وجُوسا له وجُودا له لم يزد على هذا . قال ونويعة : اسم وادٍ بعينه قال الراعي :
بنُو يعتين فَشَاطىء التسرير
ابن الأعرابي : قال : قيل لابنه الْخُسّ : ما أحد شيء ؟ قالت : ضِرسُ جائعِ يقذف في مِعًى نائع .
وقال أبو بكر في قولهم : هو جائع نائع ، قال أكثر أهل اللغة : النائع هو الجائع . وقيل : هو إتباع ، كقولهم : حسن بَسَن . وقيل : النائع العطشان . وأنشد :
لعمر بني شهاب ما أقاموا
صدور الخيل والأسل النياعا
قال : الأسَل : أطراف الأسنَّة ، والنِياع : العطاش إلى الدماء .
ويقال للغُصْن إذا حرّكته الرياح فتحرك قد ناع قد ينوع نَوَعاناً ، وتنوَّع تنوّعاً ، واستناع استناعة ، وقد نوَّعته الرياح تنويعاً إذا ضربته وحرّكته .
وقال ابن دريد : ناع ينُوع ، ويَنِيع إذا تمايل .
ثعلب عن ابن الأعرابي : النَوْعة : الفاكهة الرَطبة الطريّة .
شمر عن أبي عدنان قال لي أعرابي في شيء سألته عنه : ما أدري على أي منواع هو أيّ على أي وجه .
قال وقال غيره : هذا على أي منوال .
قال أبو عدنان : والمعنى واحد في المِنواع والمنوال .
ونع : أهمله الليث . وقال ابن دريد : الوَنَع لغة يمانية : كلمة يشار بها إلى الشيء الحقير .
ينع : قال الله جل ذكره : ( انْظُرُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلِى ثَمَرِهِ إِذَآ أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ ) ( الأنعَام : 99 ) الينع : النُضْج . يقال يَنَع الشجر يَيْنَع يَنْعاً . وأينع إذا أدرك . قال الشاعر :
في قِباب حول دسكرة
حولها الزيتونُ قد ينعا
وقرىء : ( ويانعه إن في ذلك ) ويقال : أينع الثمرُ فهو مُونع ويانع . كما يقال أيفع الغلام فهو يافع ، وقد ينعت الثمرة تينع ينعاً ، وأينعت تُونع إيناعاً . واليانع : الأحمر من كل شيء . وثمر يانع : إذا لَوَّن . وامرأة يانعة الوجنتين . وقال رَكَّاض الدُّبَيْري :
ونحرا عليه الدُرّ يزهو كرومُه
ترائب لا شقرا ينعن ولا كُهْبا
وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال في ابن الملاعَنة : ( إن جاءت به أمّه أحَيمر مثل اليَنَعة فهو لأبيه ) . قال : اليَنَعة : خَرَزة حمراء ، واليَنَع : ضرب من العقيق .
وقال أبو الدُّقَيش : ضروب الجراد
الحَرْشف ، والمُعَيَّن ، والمَرَجَّل ، والخَيْفان . قال : فالمعيَّن الذي ينسلخ فيكون أبيض وأحمر وآدم والخَيْفان نحوه ، والمرجّل : الذي بدأ آثار أجنحته قال : وغَزَالُ شعبان ، وراعية الأُتُن والكُدَم من ضروب الجراد . ويقال له كُدَم السَّمُر . وهو الجَحْل والسِّرْمان والشَّقَير واليعسوب وهو جَحَل أحمر عظيم .

##### Türkçe

**باب العين والنون**
**عون** , **عنا** , **نعو** , **عين** , **وعن** , **ينع** , **نعي** , **نوع** , **ونع** .

**عون** : **يقال** **امرأة متعاوِنة** eğer yaratılışı düzgün olup da hacmi görünmezse; ve **برذون متعاون** ve **متدارِك** ve **متلاحك** (denir) eğer gücü ve yaşı yetişmişse.

Ve **قال الليث** : Sana yardım eden her şey senin için bir **عَوْن**’dur; tıpkı orucun ibadete bir **عَوْن** olması gibi; çoğulu **الأعوان**’dır. Dedi ki: Ve dersin: **أعنته إعانة**, ve **استعنته**, ve **استعنت به**, ve **عاونته**. Ve **قد تعاونّا** yani bazımız bazımıza yardım etti. Ve **المَعُونة**: onu **العَوْن**’dan yapanın kıyasına göre **مَفْعُلة**’dir. Ve bazı insanlar dedi: O, **الماعون**’dan **فَعُولة**’dur; **الماعون** ise **فاعول**’dür. Ve nahivcilerden başkası dedi: **المَعُونة** **العَوْن**’dan **مَفْعُلة**’dir; tıpkı **المَغُوثة**’nin **الغوث**’tan, ve **المَضُوفة**’nin merhamet ettiğinde **أضاف**’tan, ve **المشورة**’nin **أشار يشير**’den olması gibi. Araplardan kimi **الهاء**’yı düşürür de **مَعُون** der; bu şâzdır; çünkü Arapların sözünde **هاء**sız **مَفْعُل** yoktur. Ve **رَوَى الفراء عن الكسائيّ** onun şöyle dediğini: Müzekkerde **مَفْعُل** (kalıbı) **العين**’in dammesiyle ancak iki harf (kelime) gelir; nadir olarak gelmişlerdir, onlara kıyas edilmez; ve şu beyti okudu:
بثين الزمى لا إن لا إن لزمته
على كثرة الواشين أيُّ معون

Ve bir başkası dedi:
ليوم هيجا أو فَعال مَكْرُم

Ve **قال الفراء** : **مَعُون** **معونة**’nin çoğuludur; ve **مكرم** **مكرمة**’nin çoğuludur.

Ve Allah yüce ve aziz dedi: **( لاَّ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذالِكَ )** (**البَقَرَة : 68**) **قال الفراء** : Söz, **) ولا بكر** kavlinde kesildi; sonra yeniden başlayıp **) عَوَانٌ بَيْنَ ذالِكَ (** dedi. Dedi ki: Ve **العوان**’dan (dişiye) **قد عوَّنَتْ** denir. Ve **قال أبو عبيد** : Kadınlardan **العَوَان**: **الثيّب**’dir. Çoğulu **عُون**’dur. Ve **قال أبو زيد** : İnek **عانت** **تَعُون** **عُوُوناً** (olur) eğer **عَوانا** olursa.

Ve bana **المنذري** **أبي الهيثم**’den haber verdi; dedi ki: **العَوَان**: **النَصَف**tır; **الفارض** (yaşlı) ile **البكر** (küçük) arasındadır. Dedi ki: Ve denir: **فرس عَوَان** ve **خيل عُون** **فُعْل** üzere. Aslı **عُوَن**’dur; **الواو** üzerine bir damme atmayı çirkin gördüler de onu sükûnladılar. Aynı şekilde denir: **رجل جواد** ve **قوم جُود**. Ve **قال زهير** :
نَحُلَّ سهولها فإذا فزِعنا
جَرَى منهن بالآصال عونُ

**فزِعنا**: Bir yardım isteyene yardım ettik. Diyor ki: Yardım ettiğimizde atlara bindik. Dedi ki: Buradaki **العُون**’un **العانة**’nin çoğulu olduğunu iddia eden, bâtıl kılmıştır. Muradı: Onlar cesurdurlar; kendilerinden yardım istendiğinde atlara binerler ve yardım ederler.

Ve **قال أبو زيد** : **بقرة عوان**: yaşlı ile genç arasında.

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: Dedi ki: Hayvandan **العَوَان**: iki yaş arasındaki yaştır; ne küçük ne büyük. Ve **امرأة عَوَان**: **ثيب**. Ve **حرب عوان**: ondan önce bir savaş olmuş (savaş).

**أبو عبيد** : **العانة**: yaban eşeklerinden bir topluluktur. Başkası dedi: **عُوناً** ve **عانات** olarak toplanır.

Ve **قال الليث** : **عانات**: Cezîre’de bir yerdir; ona nispetle **الخَمُر العانيَّة** nispet edilir. Dedi ki: Ve erkeğin **عانة**’si, fercinin üzerinde biten kıllardan olan **إسب**’idir; küçültmesi **عُوَيْنة**’dir.

Ve **قال أبو الهيثم** : **العانة** kadında **القُبُل**’ün üstündeki, erkekte **الذكر**’in üstündeki kılın bittiği yerdir; onun üzerinde biten kıla **الشِعْرة** ve **الإسب** denir.

Dedim: Bu, **الليث**’in dediği değil, doğru olan budur.

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: Erkek **استعان** eder, yani **عانته**’sini tıraş eder; ve şu beyti okudu:
مثل البُرام غدا في أُصدة خَلَق
لم يستعن وحوامي الموت تغشاه

**البُرَام**: kenedir. **لم يستعن** yani **عانته**’sini tıraş etmedi. **حوامي الموت**: onun **حوائمه**’dir; onu ters çevirmiştir. Ve onlar ölüm sebepleridir.

**اللحياني** : Denir: Falan kimse **على عانة بكر بن وائل** üzeredir; yani onların topluluğu ve muhafızları üzeredir; yani onların işini ayakta tutandır.

**الليث** : **رجل مِعوان**: yardımı güzel (olan).

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: Dedi ki: **العَوَانة** uzun hurma ağacıdır; onunla adam adlandırılmıştır; o, tek başına olandır; ona **القِرْواح** ve **العُلْبة** denir. Dedi ki: Ve **العَوَانة** ayrıca: kumdan çıkan bir kurtçuktur; çokça turlar atar.

Ve **قال الأصمعي** : **العَوَانة**: kirpiden aşağı bir canlıdır; **الرملة اليتيمة**’nin ortasında olur; o, kumluklardan tek başına olandır; bazen görünür, döner; sanki öğütür; sonra dalar. Dedi ki: Bu canlıya **الطُّحَن** denir. Dedi ki: Adam, **العوانة** (adı verilen) canlı ile adlandırıldı.

**عمرو** babasından: Dedi ki: **العَوِين**: **الأعوان**’dır. **قال الفراء** : Bunun benzeri **طَسِيس**’tir; **طَسّ**’ın çoğuludur.

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: **التعوِين** eşeğin **عانته**’sine çokça **بَوْك** etmesidir; ve **التوعين** onun **عانته**’sine semizliktir.

**وعن** : **قال أبو عبيد عن أبي زيد** : Dişi deve semizliğin en son sınırına ulaştığında **توعّنت** denir; o halde **متوعنة**’dir; ve onun benzeri **نَهِيّة**’dir.

**عمرو** babasından: Dedi ki: Karıncaların köyü harap olduğunda karıncalar başkasına taşınır; izleri kalır; o, **الوِعَان**’dır; tekili **وَعْن**’dır. Ve **ابن الأعرابي** de onun benzerini söyledi; ancak o, **وَعْنة** dedi.

Ve **قال الليث** : **الوَعْنة**; çoğulu **الوِعَان**’dır. Yerde gördüğün bir beyazlıktır; onunla karıncalar vadisi olduğu bilinir; hiçbir şey bitirmez. Ve şu beyti okudu:
. . . كالوِعان رسومها

Dedi ki: Koyunlar bahar günlerinde semizlenirse **توعَّنت** olmuştur.

Ve **قال ابن دريد** : **الوِعَان**: dağlarda, **الشئون**’a benzer çizgilerdir.

**عين** : Denir: Adam falanı **عان** eder, onu **يعينه** **عَيْناً** (ile) eğer ona göz değdirirse; o, **عائن**’dir; göz değen (kimse) **معين**’dir. Araplardan kimi **مَعْيون** der.

Ve bana birden fazla kişi şu beyti okudu:
قد كان قومك يحسبونك سيدا
وإخال أنك سيّد مَعْيون

Ve adam **تعيَّن** eder; çirkinleştiğinde, gözüyle bir şeyi vurmak için ağırdan alır. Ve **رجل عَيُون**: eğer gözü **نَجِىءَ** ise.

Ve denir: Falana geldim de bana hiçbir şey **عيّن** etmedi; ve bana hiçbir şey **عيَّنني** etmedi; yani bana hiçbir şey vermedi.

Ve denir: Falanı **عيَّنت**; yani onun yüzündeki ayıplarını ona haber verdim.

Ve denir: Bizi bir **عَيْنا** olarak gönderdik; yani öncü; bize **يعتان** eder; yani bize haber getirir. Ve **الاعتيان**: **الارتياد**’dır.

Ve denir: Falan gitti de bize otlaklı bir menzil olarak **اعتان** etti; yani bize otlak sahibi bir menzili aradı. Ve **العِينة**: şeyin seçkini; çoğulu **عِيَن**’dir.

Ve **قال الراجز** :
فاعتان منها عِينة فاختارها
حتى اشترى بعينه خيارها

**ابن الأنباريّ** Allah’ın sözü hakkında: **( وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا )** (**هود : 37**) nakil ve eserle alma ehli dedi ki: **الأعين** ile **العَين** kastedilir. Dedi ki: **عَيْن الله** zahirinden fazlasıyla tefsir edilmez; hiç kimseye “nasıldır?” veya “sıfatı nedir?” demek geniş değildir. Dedi ki: Müfessirlerden bazıları dedi: **) بأعيننا** yani seni görmemizle.

Ve başkası dedi: Sana acımamızla. Ve şu sözle delil getirdi: **وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِى** (**صلى الله عليه وسلم**) **( طه : 39 )** yani acımamla beslenesin. Araplar der: **على عيني** Zeyd’i kastettim; acımayı murat ederler.

**عمرو** babasından: Dedi ki: **اللُّومة**: yerin sürüldüğü **السِنّة**’dir; eğer **الفَدَان** üzerinde olursa o **العِيان**’dır; çoğulu yalnızca **عُيُن**’dur.

Ve **عمر بن أبي ربيعة**’nin sözü:
ونفسك لم عينين جئت الذي ترى
وطاوعت أمر الغيّ إذ أنت سادر

Dedi ki: **الزبير** dedi: **عينين**: **معاينة** (dir).

Ve **قال أبو العباس** : **عينين**’i **النفس**’ten bedel kıldı.

**أبو عبيد** : Hazır bulundum; ta ki **عِنْت** ve **أَعْينت**; **العيون**’a ulaştım.

**ابن السكيت** : Denir: Falan **من رأس عَيْن**’den geldi; **من رأس العين** deme.

Ve denir: Evde ne bir **عين** ne bir **عائنة** vardır; yani hiç kimse. **الفراء** : Onu **أوّل عَيْن** (de) gördüm; yani ilk şey. Ve **أبو عبيد** **الكسائي**’den bunun benzerini (rivayet etti).

Ve **قال أبو زيد** : Onu **أول عائنة** (de) gördüm; bunun benzeri.

Ve **قال الفراء** : Orada ne bir **عائن** vardır ne de **عَيَن**; **الياء**’ın nasbıyla. Ve **العَينُ**: ev halkıdır.

وقال اللحياني : Şöyle dedi: O, göz iri olduğunda, gözün kalın, geniş olduğunda elbette **أعيْن**’dir; dişisi **عيناء**’dır. Ve bunların hepsi ondan **عِين**’dir. Allah Teâlâ şöyle dedi: ( **يَشْتَهُونَ وَحُورٌ عِينٌ** ) ( **الواقِعَة : 22** ). Ve muhakkak **عَيِنَ يَعْيَنُ عَيَنَاً وعِينةً**: güzel (oldu). Ve **نعجة عيناء**: **عينتها** karardığında, bedeninin geri kalanı beyaz olduğunda. Dedi ki: ve **عِينتها**: insanda **المَحْجِر**’in yeri; o, gözün çevresinde olan şeydir. Ve kazıcı kazdı da **فأعْيَن وأعان** yani **العُيون**’a ulaştı. Ve falanı **عِيَاناً** gördüm, yani yüz yüze.

ويقال : Denilir: **طلعت العين** ve **غابت العين**; yani güneş.

وفي الحديث : Hadiste: ( **إن أعيان بني الأم يتوارثون دون بني العَلاّت** ).

وأخبرني المنذري عن أحمد بن يحيى أنه قال : Münzirî bana Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi ki şöyle dedi: **الأعيان**: adamın tek bir kadından olan çocuğu; **الأَقْران**: çeşitli erkeklerden bir annenin oğulları; **بنو العَلاّت**: adamın çeşitli annelerden olan oğullarıdır. Hadisin manası: baba ve anne bir kardeşler miraslaşırlar; baba bir kardeşler değil.

ابن الأعرابي : İbnü’l-A‘râbî: Denilir: Allah’tan ona bir **عَيْن** isabet etti. Dedi ki:

وقال عمر لرجل ضربه رجل بحقّ : Ömer, bir adamın hak ile vurduğu bir adama dedi ki: Sana Allah’ın **عيون**’undan bir **عين** isabet etti.

وأنشد : Şiir okudu:

فما الناس أردَوه ولكن أقاده
يد الله والمستنصر الله غالب

ويقال : Denilir: Bunlar senin dirhemlerindir, **بأعيانها**; ve onlar senin dirhemlerinin **أعيان**’ıdır; onda **أعْيُن** ve **عيون** denilmez. Aynı şekilde denilir: Bunlar senin kardeşlerindir **بأعيانهم**; ve denilmez: **أعين** ve **عيون**.

ويقال : Denilir: **غارت عَيْن الماء**; ve **عيوناً** diye çoğul yapılır.

ويقال : Denilir: Tüccar **عيَّن يُعيّن تعيينا وعينة قبيحة**; ve o isimdir. Bu, bir adamdan belirli bir bedelle belirli bir vadeye bir mal satıp sonra onu kendisinden, sattığı bedelden daha azına satın aldığı zamandır. Ve fakihlerin çoğu **العِينَة**’yi kerih görmüştür. Ve onda nehiy, Âişe ve İbn Abbâs’tan rivayet edilmiştir. Şayet tüccar, **طالب العِينة**’nin huzurunda bir başkasından belirli bir bedelle bir mal satın alır, onu kabzeder, sonra onu **طالب العينة**’ye, satın aldığından daha fazla bir bedelle belirli bir vadeye satar; sonra alıcı onu ilk satıcıdan peşin olarak, satın aldığı bedelden daha azına satarsa, bu da **عِينة**’dir. Ve o, birinciden daha hafiftir. Fakihlerin çoğu, bazılarından ona bir kerahat olmak üzere, onun cevazı üzeredir. Onda sözün özeti: onu bozan bir şarttan soyutlanırsa caizdir. Eğer **المتعيّن** onu, onu ilk satıcısına satması şartıyla satın alırsa, satış onların hepsine göre fâsittir. Ve **طالب العِينة** için nakdin elde edilmesinden dolayı **عِينة** diye adlandırıldı. Çünkü **العينة**’nin اشتقاق’ı **العَيْن**’dendir; o da hazır nakittir; derhal ona elde edilir.

وقال الراجز : Recez söyleyen dedi ki:

وعَيْنه كالكالىء الضِّمَارِ

**بعِينه** ile, bağışının hazırını kasteder. Der ki: o, **الضِّمار** gibidir; o da ümit edilmeyen gaiptir.

والعَيْن : **العَيْن**: **عين الرُكْبَة**’dir; o, dizin çukurudur.

وقال الأصمعي : Asma‘î dedi: **العَيْن**: beş gün veya daha fazla devam eden, kesilmeyen yağmurdur. Ve **العين**: Irak ehlinin kıblesinin sağ tarafında olan şeydir.

وكانت العرب تقول : Araplar derdi: Bulut **قِبَل العَيْن** tarafından oluşursa, neredeyse geri kalmaz; yani Irak ehlinin kıblesi tarafından.

الحراني عن ابن السكيت قال : Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi ki: **العين**: bakanın gördüğü şeydir. Ve **العين**: insana göz ile isabet etmektir. Ve **العين**: kavim için bakan kimsedir. Ve **عينُ المتاع**: onun seçkinidir. Ve **عين الشيء**: onun kendisidir.

ويقال : Denilir: **لا أقبل إلاّ درهمي بعينِه**. Ve **العينُ**: **عين الرُكبةِ**’dir. Ve **العين**: ondan su çıkan şeydir. Ve **العين**: dinarlardır. Ve **العين**: günlerce süren, kesilmeyen yağmurdur. Ve **العين**: Irak ehlinin kıblesinin sağ tarafında olan şeydir.

ويقال : Denilir: Terazide bir **عَيْن** vardır; iki kefesinden biri ötekine ağır bastığında. Ve **العين**: güneşin gözü. Dedi ki: ve **العين**: ev halkıdır.

وأنشد : Şiir okudu:

تشرب ما في وَطْبها قبل العَين

والعين : **العين**: nakittir. Denilir: Köleyi **بالدَيْن** ile veya **بالعَيْن** ile satın aldım. Ve **عين القوس**: bilyenin düştüğü yerdir. Ve **العين**: yerden kaynayıp akan pınardır. Ve **عين الركيَّة**: onun kaynağıdır.

وقال أبو الهيثم : Ebû’l-Heysem dedi: Araplar der: Bu terazide bir **عَيْن** vardır; yani dilinde az bir **مَيَل** vardır. Ve derler: Bu bir **دينارٌ عَيْن**’dır; terazinin diliyle meylettiği miktar kadar ağır basan meyilli olduğunda.

قال وعين سبعة دنانير نصف دانق . Dedi ki: Yedi dinarın **عين**’i yarım **دانق**’tır.

أبو سعيد عين مَعْيونة : Ebû Sa‘îd: **عين مَعْيونة**: su maddesi olan (pınar). Ve Tırimmâh dedi ki:

ثم آلت وهي مَعْيونة
من بطىء الضَهْل نَكْز المهامي

Onun **طَمَتْ** sonra **آلت** yani döndüğünü kastetti.

ويقال للرجل يُظهر لك من نفسه ما لا يفي به إذا غاب : Denilir: Sana, yok olduğunda yerine getirmeyeceği şeyi kendinden gösteren adama: o, **عَبْدُ عَيْنٍ**’dir; o, **صديق عَيْن**’dır. Ve **عان الماءُ يعين**: aktığında. Ve **العِيَان**: **السِّنَّة** halkasıdır; çoğulu **عُيُن**’dur.

وقال الليث : Leys dedi: Denilir: Falan elbette kerimdir, keremin **عينُ**’idir.

ويقال في مثل : Meselde denilir: **لا أطلب أثراً بعد عين**; yani معاينة’den sonra. Aslı: Bir adam kardeşinin katilini gördü; onu öldürmek istediğinde dedi ki: Yüz deve ile fidye veririm; dedi ki: **لست أطلب أثراً بعد عين**; ve onu öldürdü.

وقوله : Ve onun sözü:

حبشيّاً له ثمانون عينا
بين عينيه قد يسوق إفالا

Seksen dinarı olan Habeşî bir köleyi kastetti; **بين عينيه** yani başının iki gözü arasında. Ve **العين**: haberleri araştırarak casuslukla gönderdiğin kimsedir; Araplar ona **ذا العِيَيْنَتين** ve **ذا العُيَيْنَتَين** ve **ذا العُوَينتين** der; hepsi tek manadadır.

قال الليث : Leys dedi: ve **العِينة**: seleftir. Ondan bir **عِينة** almıştır; ve tüccar **عيَّنة** etti. Ve **العِين**: yaban sığırıdır. Ve bunlar kavimlerinin **أعيان**’ıdır; yani eşraflarıdır. Ve **الماء المعِين**: gözlerin gördüğü, görünen (sudur). Ve **ثوب مُعَيَّر**: dokumasında, yabanın **عُيُون**’una benzeyen küçük dörtgenler görülür.

وقال الأصمعي : Asma‘î dedi: Yeni iken dikiş yerlerinden su çıkması için içine su döktüğünde kırbayı **عيَّنت**; böylece onu tıkadı; ve onu da aynı şekilde **سرَّبتها**.

وقال الفراء : Ferrâ dedi: **التعيّن**: deride ince daireler bulunmasıdır.

وقال القطامي : Kutâmî dedi:

ولكن الأدِيم إذا تَفَرّى
بِلاً وتعيُّناً غلب الصَنَاعا

وقال ابن الأعرابي : İbnü’l-A‘râbî dedi: Develerin toynakları, kırbanın **تعيّن**’i gibi delindiğinde **تعيّنت**. Ve şahsı **تعيّنتُ**: onu gördüğümde **تعيُّناً**. Ve **سقاء عَيِّن**: inceldiğinde suyu tutmayan. Ve denilir: Falan aramızdaki savaşı **عيَّن**: onu döndürdüğünde **تعييناً**; ve **عِينة الحرب**: onun maddesidir.

وقال ابن مقبل : İbn Mukbil dedi:

لا تحلُب الحربُ مني بعد عِينتها
إلا عُلاَلة سِيد مارد سَدِم

أبو عمرو : Ebû Amr: Falan bana bir şeyi **عيّن** etmedi; yani bana bir şeye delalet etmedi.

وقال الأصمعي : Asma‘î dedi: **الكُوفَة** bizden bir **مَعَان**’dır; yani bir menzil ve bir alamet. Ve onu, düşmanın **بعائنة العدوّ**’sunda gördüm; yani düşmanın gözlerinin onu gördüğü yerde. Ve orada bir **عائنة** görmedim; yani bir insan. Ve **رجل عَيِّن**: çabuk ağlayan. Ve onu **عَيْنَ عُنَّةٍ** karşıladım; yani yüz yüze. Ve **عَيْنَين**: Uhud’da bir dağdır. Ve Bahreyn’de **عينين** diye bilinen bir köy vardır; ona **خُلَيد عينين** nisbet edilir; ben ona girdim. Ve **عان الماء يَعِين**: aktığında.

عنا : **عنا**: Allah جلّ وعزّ şöyle dedi: ( **وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَىِّ الْقَيُّومِ** ) ( **طاه : 111** ).

قال الفراء : Ferrâ dedi: ( **وَعَنَتِ الْوُجُوهُ** ): ona dikildi ve onun için amel etti.

وذكر أيضاً أنه وَضْع المسلم يديه وجبهته وركبتيه إذا سجد وركع ، وهو في معنى العربية أن يقول الرجل : **عَنَوت لك** : خضعت لك وأطعتك . Ayrıca, Müslümanın secde ettiğinde ve rükû ettiğinde ellerini, alnını ve dizlerini koyması olduğunu zikretti; ve bu, Arapçanın manasında adamın: **عَنَوت لك** demesidir: Sana boyun eğdim ve sana itaat ettim.

قال : ويقال للأرض : **لم تعنُ بشيء** أي لم تُنبت شيأ . ويقال : **لم تَعْنِ بشيء** ، والمعنى واحد ؛ كما يقال **حَثَوت** عليه التراب و**حَثَيت** . Dedi ki: Yere denilir: **لم تعنُ بشيء**; yani bir şey bitirmedi. Ve denilir: **لم تَعْنِ بشيء**; mana birdir; denildiği gibi: üzerine toprağı **حَثَوت** ve **حَثَيت**.

قال وقولهم : **أخذت الشيء عَنْوة** يكون غلبة ، ويكون عن تسليم وطاعة ممن يؤخذ منه الشيء . Dedi ki: Onların sözü: **أخذت الشيء عَنْوة**; galebe olur; ve şeyin kendisinden alındığı kimseden teslim ve itaat üzere de olur.

وأنشد الفراء : Ferrâ şiir okudu:

فما أخذوها عَنْوة عن مودّة
ولكنّ ضرب المشرفيّ استقالها

Bu da savaş olmaksızın teslim ve itaat mânâsınadır.

El-Ahfeş, şu sözü hakkında: **( وَعَنَتِ الْوُجُوهُ )** **( طاه : 111 )**: “Esir alındı” dedi.

Dedi ki: **والعاني**: esirdir.

Ebû’l-Heysem dedi ki: **العاني**: boyun eğen; **والعاني**: esir. **والعاني**: köle.

**والعاني**: su veya katıktan isteyen kimsedir. Denir ki: **عنت القِربة تعنو**; suyu aktığı zaman.

El-Mütenahhil el-Hüzelî dedi ki:
تعنو بمخروت له ناضحٌ
ذو رَيِّق يغذو وذو سَلسَل

Şemmer dedi ki: **تعنو بمخروت** yani “**بمخروت** ile akar”; yani “yarılmış bir yarıktan”; **والخَرْت**: dudaktaki yarık; **والمخروت**: yarılmış olandır.

Şöyle de rivayet edilmiştir: **ذو شَلْشَل**; **بالشين معجمة**; mânâsı: **ذو قَطَران**; **من الواشل**; o da damlayandır.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: **عنوت الشيء**: onu çıkardım. Şu beyit okundu:
ولم يبق بالخلصاء مما عَنَتْ به
yani: onu çıkardı.

Ebû’l-Heysem dedi ki: **العَنَاء**: şiddet ve zillet içinde hapistir. Denir ki: **عَنَا الرجلُ يعنو عُنُوَّاً وعَنَاء**; sana zelil olup boyun eğdiği ve esir alındığı zaman.

Dedi ki: **وعنّيته أُعَنّيه تعنية**; onu esir ettiğimde, onu hapsedip üzerine daralttığım zaman.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki şöyle dedi: **( اتقوا الله في النساء فإنهن عوانٍ عندكم )**; yani esirler gibi.

Dedi ki: **وأخذته عَنْوة**; yani zorla, kahrederek. Ve bu belde **عَنْوة** fethedildi; yani savaşla fethedildi; halkı onun üzerinde yenilinceye kadar onlarla savaşıldı. Yani öteki belde sulh ile fethedildi; yenilmediler, fakat ödedikleri bir haraç üzerine sulh yapıldı.

Ebû Ubeyd, şu sözü hakkında: **( فإنهن عندكم عوانٍ )**: **العواني**’nin teki **عانية**’dir; o da esirdir; der ki: onlar ancak sizin yanınızda esirler menzilesindedir. Ve **رجل عانٍ** ve **قوم عُنَاة**; ve ondan Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: **( عُودوا المرضى ، وفُكّوا العاني )**; yani esir.

Dedi ki: Ben onu ancak zillet ve boyun eğmeden alınmış görmüyorum; kim zelil olup alçaldıysa boyun eğmiş ve **عنا** etmiştir. Bunun ismi **العَنْوة**’dir.

El-Katamî dedi ki:
ونأت بحاجتنا ورُبَّتَ عَنوة
لك من مواعدها التي لم تصدق

Ve beldeler **عَنوة** alındı; yani kahır ve zelil kılma ile.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: Bu, şu kimseyi **يعنو** eder; yani ona gelir de onu koklar. Ve dertler falanı **تعاني** eder; yani ona gelir.

Şu beyit okundu:
وإذا تعانيني الهمومُ قريتُها
سُرُح اليدين تُخالس الخَطَرانا

El-Leys dedi ki: Esire denir: **عنا يعنو** ve **عَنِيَ يَعْنَى**.

Dedi ki: **أعْنَوه** dediğinde mânâsı: onu esarette bırakın.

Dedi ki: **وعُنْوان الكتاب** zikrettiklerine göre **المَعْنَى**’dan türemiştir. Ve onda lugatlar vardır: **عنونت** ve **عنَّيت** ve **عنَّنْت**.

El-Ahfeş dedi ki: **عَنَوْت الكتاب** ve **اعْنُهُ**. Yûnus şu beyit okudu:
فطِنِ الكتاب إذا أردت جوابه
واعُن الكتاب لكي يُسَرّ ويُكْتما

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **عَنِيت بأمره عناية**; ve **عُنِيّاً**; ve **عنا في أمره**; mânâda eşittir. Ve ondan onların sözü:
إياكِ أعني واسمعي يا جارهْ

Ve “Seni şununla şununla **عِنِيّا** kastettim” dersin; **والعَناء** isimdir; ve **عَنيت** ve **تعنّيت** denir; hepsi söylenir.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: Denir ki: **عنا عليه الأمر**; yani ona ağır geldi.

Muzarrid’in sözü okundu:
وشقّ على لعرىء وعنا عليه
تكاليف الذي لن يستطيعا

Ve denir ki: **عُني بالشيء فهو مَعْنِيّ به**; ve **أعنيته** ile **عنَّيته** bir mânâdadır. Şu beyit okundu:
ولم أَخْلُ في قَفْر ولم أُوفِ مَرْبأ
يَفَاعا ولم أُعن المطِيّ النواجيا

Dedi ki: **وعنّيته**: onu uzun bir hapisle hapsettim; her uzun hapis **تعنية**’dir.

Ve ondan ‘Ukbe’nin sözü:
قطعتَ الدهر كالسَدِم المعنّي
تُهَدِّرُ في دمشق وما تريم

Ve denir ki: Falancadan **عَنْية** ve **عَنَاء** gördüm; yani yorgunluk.

Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: **ما يَعْنَى فيه الأكلُ**; yani fayda vermez. Ve **قد عَنَى**; yani fayda verdi; bize Ebû Ubeyd’den **عَنَى يَعْنَى** diye böyle rivayet edildi.

Sa‘leb onu Seleme’den, o da el-Ferrâ’dan rivayet etti: “Bir ay süt içti de onda **لم يَعْنَ**”; senin “ona hiçbir şey fayda vermedi” demen gibi. Ve **قد عَنِيَ يَعْنَى عُنِيّاً**; **بكسر النون**; **من عَنِيَ**.

Ben dedim: Doğrusu Ebû’l-Abbâs’ın rivayet ettiğidir; bu, Arapların sözünün kıyasıdır. Ve onların darbımesellerindendir: **عَنِيَّتُه تشفى الجرب**; iyi görüşlü adam için mesel olarak vurulur. **العنِيَّة**’nin aslı, Ebû Ubeyd’in el-Asma‘î’den rivayet ettiğine göre: deve idrarlarıdır; onunla karışımlar alınır da karıştırılır; sonra güneşte bir zaman hapsedilir; sonra onunla uyuzlu develer tedavi edilir. **عَنِيَّة** diye adlandırıldı; **التعنية**’den, o da hapistir; ve buna benzer; Ebû Amr böyle dedi.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **عنا يعنو**; bir şeyi zorla aldığı zaman. Ve **عنا يعنو عَنْوة**; ikisinde de; bir şeyi ikram ve yumuşaklıkla sulh yoluyla aldığı zaman.

El-Leys dedi ki: Bu iş bana **يعنيني عِناية**; ben onunla **معنِيّ**yim; ve onun işiyle **اعتنيت**. Dedi ki: Her şeyin **معنى**sı onun mihneti ve işinin varacağı hâlidir.

El-Münzirî bana Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi; dedi ki: **المَعْنى** ve tefsir ve te’vil birdir.

El-Leys dedi ki: **المُعنَّى**: Câhiliye ehli, bir adamın develeri yüze ulaştığında, develerinin onunla **أَمْأت** ettiği deveye yönelirlerdi; onun sırtını, binilmesin ve sırtından faydalanılmasın diye kapatırlardı; sahibinin **مُمْء** olduğu bilinsin diye. Sırtını kapatmak: omurgasından **سَنَاسِنُ** çıkarılması ve hörgücünün kesilmesidir. El-Ferezdak’ın sözü hakkında dedi ki:
غلبتك بالمفقّىء والمُعَنِّي
وبيتِ المحتبِي والخافقات

Dedi ki: **بالمفقِّىء** ile onun evini kastetti:
فلستَ ولو فقَّأت عينيك واجدا
أبالك إذ عُدَّ المساعي كدارم

Ve **بالمعنِّي** ile şu sözünü kastetti:
تَعَنَّى يا جرير لغير شيء
وقد ذهب القصائد للرواة
فكيف تردّ ما بعُمان منها
وما بجبال مصر مشهَّرات

Ve **بالمحتبِي** ile şu sözünü kastetti:
بيت زرارة محتبٍ بفنائه
ومجاشع وأبو الفوارس نهشل
لا يحتبِي بفناء بيتك مثلُهم
أبداً إذا عُدّ الفَعَال الأفضل

Ve **بالخافقات** ile şu sözünü kastetti:
وأين يُقَضّى المالكان أمورها
بحقّ وأين الخافقات اللوامع
أخذنا بآفاق السماء عليكم
لنا قمراها والنجوم الطوالع

İbnü’l-A‘râbî: Hadiste Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle rivayet edilmiştir: Bir adama dedi ki: “Allah seninle gerçekten **عَنِي** oldu.” Dedi ki: Burada **العناية**’nin mânâsı korumadır; yani Allah dinini ve işini korudu da seni kurtardı ve onu senin üzerinde korudu. Ve dedi ki: “İşinle **عُنيت**; ben **مَعْنِي**yim; ve **عَنيت**; ben **عانٍ** ve **عنٍ**yim.”

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأعناء**: taraflardır; teki **عَناً**’dır; gördüğün gibi; ve onlar **الأعنان** dadır.

Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: develer hakkında soruldu da şöyle dedi: **أعنان الشياطين**; onların benzeri olduğunu kastetti; sanki onların şeytanların taraflarından olduğunu kastetti.

El-Lihyânî dedi ki: Denir ki: onda insanlardan **أعناء** vardır ve **أعراء**; teki **عِنْو** ve **عِرْو**; yani cemaatler.

El-Asma‘î dedi ki: **أعناء الشيء**: onun yanlarıdır; teki **عِنْو**’dur.

El-Ferrâ dedi ki: Denir ki: o, işiyle **معنيٌّ**dir ve işiyle **عانٍ**dır ve işiyle **عَنٍ**dır; bir mânâdadır.

İbnü’s-Sikkît, el-Kisâî’den: Denir ki: **لم تَعْنِ بلادنا بشيء**; yani hiçbir şey bitirmedi. Ve **لم تَعْنُ بشيء**; yani hiçbir şey bitirmedi; onda **العين**’i sükûnlu kılarlar; bir şey.

El-Asma‘î dedi ki: Ona sordum da bana hiçbir şey **لم يَعْنُ** etmedi; senin “bana hiçbir şey **لم يَنْدَ** etmedi” demen gibi; ve “bana hiçbir şey **لم يبِضّ** etmedi” gibi. Ve **قد عنا النبت يعنو**; ortaya çıktığı zaman. Ve yağmur onu **أعناءهُ**; **إعناء** ile. Ve **عنا الماء**; aktığı zaman. Ve **دم عانٍ**: akan. Ve **عَنَوت الشيء**: onu çıkardım.

Ve Ebû Saîd dedi: **عَنَيت** falancayı **عَنْياً** (yani) ona yöneldim. “Sözünle kimi **تَعْنِي** ediyorsun?” (yani) kimi kastediyorsun? “İşin bana **عَناني**” (yani) bana yöneldi. “Falancayı **تَتعنَّاه** **الحُمَّى**” (yani) **الحُمَّى** onu gözetip durur; bu lafız **الحُمَّى** dışında söylenmez.

Ve rivayet olundu ki Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) hastalandığı zaman Cebrâil ona gelir ve derdi: “Allah’ın adıyla sana rukye yapıyorum; seni meşgul eden her dertten, haset ettiği zaman hasetçinin şerrinden ve her göz sahibinin şerrinden.”

Dedim: Onun sözü: “**يعنيك**” (yani) seni meşgul eder. Dersin ki: “Bu iş beni **يعنيني** etmez” (yani) beni meşgul etmez. Ve denildi: “**يعنيك**” (yani) sana yönelir; Ebû Saîd’in dediği gibi; iki mânâ birbirine yakındır.

Ebû Hâtim, el-Asmaî’den: “Falanca işle **عُني** oldu; o, onunla **مَعْنِيّ**dir.” Ve denir: “İhtiyacıma **لتُعْنَ** ol.” Ve denir: “İşte **عَنِيت** oldum” (yani) onda **تعنيت** oldum; ben **أَعْنَى**yım ve ben **عَنٍ**yim. Ve sorduğun zaman dersin ki: “İşiyle kimin **تُعْنى** olunur?” (bu, mîmli/ötreli); çünkü iş onu **عناه** etti; “İşiyle kimin **تَعْنَى** olunur?” denmez.

Ve el-Leys dedi: **المعاناة**: katlanma/çile çekme (**المقاساة**).

Ebû Saîd, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **المعاناة**: idare etme/yumuşak davranma (**المداراة**).

Ve el-Ahtal dedi:
فإن أك قد عانيت قومي وهبتهم
فهلهل وأَوّل عن نُعَيم بن اخثما

**هلهل**: ağır davran ve bekle.

İbnü’l-Enbârî, onların “Şey beni **عناني** etti” (yani) beni meşgul etti sözünde şu beyti okuttu:
عناني عنك والأنصابِ حَرْب
كأن صُلاتها الأبطالَ هِيم

(yani) beni meşgul etti. Ve bir başkası dedi:
لا تلمني على البكاء خليلي
إنه ما عاناك ما قد عناني

Ve bir başkası dedi:
إن الفتى ليس يُقميه ويقمعه
إلا تكلُّفه ما ليس يعنيه

**مِنْ** ve **عن**’ın açıklaması

el-Mubarrad dedi: **مِنْ** ve **إلى** ve **ربَّ** ve **في** ve زائد **الكاف** ve زائد **الباء** ve زائد **اللام**; bunlar, isimlerin ve fiillerin kendilerinden sonrakine izafe edildiği izafe harfleridir. Dedi: Nahivcilerin koyduğu şeye gelince; **على** ve **عن** ve **قبل** ve **بعد** ve **بين** ve bunun benzeri olanlar ise ancak isimlerdir. Denir: “Onun yanından geldim: **من عنده**”; ve “**مِن عليه**”; ve “Solundan: **من عن يساره**”; ve “Sağından: **من عن يمينه**.” el-Kutâmî dedi:
من عَنْ يمين الحُبَبَّا نظرةٌ قَبَل

Ve **مِن** ile **عن** arasında farkın bulunduğu yerlerden: **مِن** ile isimlerden yakın olan şey izafe edilir; **عن** ile uzak kalan şey ulaştırılır; senin sözün gibi: “Falancadan bir hadis işittim: **سمعت من فلان حديثاً**”; ve “Bize falancadan bir hadis rivayet etti: **حدّثنا عن فلان حديثاً**.”

Ebû Ubeyde, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **( الصُّدُورِ وَهُوَ الَّذِى يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَعْفُواْ عَنِ السَّيِّئَاتِ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ )** (**الشّورى**: 25): (yani) kullarından (**من عباده**).

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: “Falanca bana falancadan haber verdi: **حدَّثني فلان من فلان**” der; (kastı) “ondan: **عنه**”dır. Ve “Falancadan ve ondan oyalanıp kaldım: **لهِيتُ من فلان وعنه**.”

Ve el-Kisâî dedi: “Ondan oyalanıp kaldım: **لهيت عنه**” başka değil. Ve denir: “Ondan ve ondan: **اله منه وعنه**.”

Ve el-Asmaî dedi: “Ondan ve ondan oyalanıp kaldım: **لهِيت منه وعنه**.” Ve “Senden geldi: **وقال عنك جاء هذا**” der; (kastı) “senden: **منك**”tir.

Sâ‘ide b. Cü’eyye dedi:
أفعنك لا برقٌ كأن وميضه
غاب تسنَّمه ضِرَام موقَد

(kastı): “Senden mi bir şimşek: **أمنك برق**”; ve (burada) bağ yoktur; bunların hepsini onlardan Ebû Ubeyd rivayet etti.

Ve Araplar der ki: “Kendi yoluna git: **سِرْ عنك**” ve “Kendi yoluna geç: **وانفُذ عنك**”; (yani) yürü ve geç; “**لعنك**”ın bir mânâsı yoktur.

Ömer’in hadisinde: O, evi (Kâbe’yi) Ya‘lâ b. Umeyye ile tavaf etti; siyah (taş)a bitişik olan batı rüknüne varınca ona dedi ki: “Dokunma: **لا تستلم**.” Dedi ki: Ona dedi: “Kendi yoluna geç: **انفُذ عنك**; çünkü Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) ona dokunmadı.” Hadiste onun tefsiri: (yani) onu bırak (**دَعه**).

İbnü’s-Sikkît dedi: **عن**, **على** mânâsında olur. Zü’l-İsba‘ el-‘Advânî’nin sözünü okuttu:
لاه ابن عمك لا أفضلت في حسب
عني ولا أنت ديّاني فتخزوني

Dedi: “**عني**”, “**عليّ**” mânâsındadır; (yani) soyda bana üstün gelmedin. Dedi: **عن** “sonra: **بعد**” mânâsında da gelmiştir. Şunu okuttu:
ولقد شُبَّت الحروب فما غَمَّرت فيها إذ قَلّصت عن حيال

(yani) **حيال**ından sonra çekildi (**بعد حيالها**). Ve Lebîd’in sözü hakkında dedi:
لِوَرْد تَقْلِص الغِيطانُ عنه
يَبُذّ مسافة الخِمس الكمال

Dedi: Onun sözü “**عنه**” (yani) onun yüzünden (**من أجله**). Ve el-Ferrâ’dan: Denir ki: “Yüzünden ve elinden yıka: **اغسل عن وجهك ويدك**”; “Elbisenden yıka: **اغسل عن ثوبك**” denmez.

Ve denir: “Bize Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) haber geldi: **جاءنا الخبر عن النبي**”; nûn’u esreli okursun (hafz). Ve dersin: “Bize haberden sarhoşluğu gerektiren şey geldi: **جاءنا منَ الخبر ما أوجب السَكر**”; nûn’u fethalı okursun; çünkü **عن** aslında **عَنِى** idi, **من**’in aslı da **مِنا** idi; fetih, elfin düşmesine delâlet etti; tıpkı **عن**’daki kesrenin yâ’nın düşmesine delâlet etmesi gibi. Bazıları şu beyti okudu:
مِنا أن ذَرَّ قرن الشمس حتى
أغاث شريدهم مَلَثُ الظلام

Ve ez-Zeccâc dedi: **من**’in i‘râbı vakıfta kesredir; ancak **ال** (elif-lâm) giren isimlerle iki sâkinin karşılaşmasından dolayı fethalı oldu; senin “insanlardan: **من الناس**” sözün gibi: **مِن**’in nûn’u sâkindir, **الناس**’ın nûn’u sâkindir. Asıl olan, iki sâkinin karşılaşmasından dolayı kesrelenmesiydi; fakat iki kesrenin birleşmesinin ağırlığından dolayı fethalı oldu; eğer “**مِنِ الناس**” olsaydı bu ağır olurdu. “**عن الناس**”ın i‘râbına gelince, onda kesreden başka caiz olmaz; çünkü **عن**’ın evveli fethalıdır. İkisi arasındaki farkta söz, ez-Zeccâc’ın dediği gibidir.

Ve el-Asmaî dedi: **المعاناة** ve **المقاناة**: güzel siyaset/iyi idare (**حُسْن السياسة**). Ve denir: “Mallarını ne **يعانون** ederler ne de **يقانونه** ederler” (yani) onun başında durmazlar.

Ve Ahmed b. Yahyâ dedi: “Kişi şeyden **عَدَل** eder” denir; eğer onunla beraber iken sonra onu terk ederse. Ve “Şeyden **عدل عن** eder” denir; eğer onunla beraber değilse.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Orada insanlardan **أعناء** ve **أفناء** vardır” (yani) karışık topluluklar (**أخلاط**). Tekili: **عِنْو** ve **فِنْو**. Dedi: Adam **أعنى** olur; eğer **أمْشَرَت** olmuş bir araziye rastlar ve onun otu çoğalırsa.

Ve denir: “Bunu al ve onun **ما عاناه**” (yani) ona benzeyeni (**شاكله**).

**نعو**: Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: Devede **النَعْو**: üst dudağının yarığı (**المَشَقّ من مشفره الأعلى**). Başkası et-Tırimmâh’ın sözünü okuttu:
خريعَ النعو مضطرب النواحي
كأخلاق الغَرِيفة ذا غضون

**خريع النعو**: onun yumuşağı. **الغَرِيفة**: nalın (**النعل**).

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **نَعْو الحافر**: onun arka tarafında bir yarık (**فَرَجة في مؤخره**).

**نعي**: Ve el-Leys dedi: **نعى** **يَنْعَى** **نَعْياً**. Ve bize falancanın **نَعْي**’i geldi: o, ölümünün haberidir. Ve **النعِيّ** (fa‘îl vezninde): haber verenin çağrısı (**نداء الناعي**). Ve **النعِيّ** ayrıca: haber veren adamdır; o, **يَنْعَى** eder.

Ve Şeddâd b. Evs’ten rivayet olundu ki dedi: “Ey Arapların **نَعَايا**’sı.”

Ebû Ubeyd dedi: el-Asmaî ve başkaları dedi ki: Bu ancak i‘râbda “Ey Arapların **نعاءِ**’si: **يا نعاءِ العربَ**”dır; te’vili: “Arapları ilan et: **انعَ العرب**”; onların ölüm haberini ilan etmeyi emreder. Sanki der ki: Araplar gitmiştir.

Ebû Ubeyd dedi: **نَعَاءِ**’nin cerli oluşu, onların “**قَطَام**” ve “**دَراك**” ve “**نزال**” sözleri gibidir. el-Kumeyt için şu beyti okuttu:
نعاء جُذاما غير مَوت ولا قتل
ولكن فراقا للدعائم والأصل

Dedi: Bazıları onu “Ey Arapların **نُعْيان**’ı: **يا نُعْيان العرب**” diye rivayet eder.

Kim bunu derse, masdarı kastetmiştir; denir: “Onu **نَعْياً** ve **نُعياناً** ilan ettim: **نعيته نَعْياً ونُعياناً**.”

Dedim: **النُعْيان**, **الناعي**’nin çoğulu da olur; tıpkı çobanın çoğulu için “**رُعْيان**”, azgının çoğulu için “**بُغْيان**” denildiği gibi. Ve bazı Arapların hizmetçilerine şöyle dediğini işittim: “Gece üzerinize çöktüğü zaman, tepelerin üstünde ateşleri delin (yakın); bizim çobanlarımız ve azgınlarımız ona doğru ışıldar: **يَضْوِي إليها رُعياننا وبغياننا**.” Dedim: **النعِيّ** bazen **نعايا** diye çoğul yapılır; tıpkı develerden **المَرِيّ**’nin **مرايا** diye, **الصَفِيّ**’nin **صفايا** diye çoğul yapılması gibi.

Ve kim “**يا نعاء العربَ**” derse, mânâsı: “Ey şu, Arapları ilan et; ey adam, onları ilan et.”

Ve denilir: Kişi, fuhşiyatı işlemekle kendini teşhir ettiğinde, kendi nefsi aleyhine **بالفواحش** **ينعى** eder. İmru’ul-Kays, kendi nefisleri aleyhine **بالفواحش** **نَعَوا** eden ve **التعهّر**i açığa vuran şairlerdendi. Ferazdak da buna pek düşkün idi. Kişi, bir işi öne çıkarıp yaydığında, falan falan aleyhine bir işi **نعى** etti. Ve falan, falanı **ينعى** eder: onun kan davasını talep ettiğinde. Araplar, içlerinden şerefli bir adam öldürüldüğünde veya öldüğünde, kabilelerine bir süvari gönderirlerdi; onu onlara **ينعاه** ederdi; bunun üzerine Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) bunu yasakladı.

Ebû Zeyd dedi: **النَعِيّ**: ölü adam. **النَعْي**: fiil.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الناعي**: çirkinleştirip ayıplayan. Denilir: Bir işi ona çirkin gösterdiğinde, onun işi aleyhine **نعى** etti.

Amr, babasından: Dedi ki denilir: Onun aleyhine **أنَعْى** etti; ve onun aleyhine çirkin bir şeyi, onu teşni‘ ederek söylediğinde, **نعى** etti.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: Temîm gitti; artık ne **تُنْعَى** edilir, ne **تُسْهى** edilir, ne **تُنْهى** edilir; yani anılmaz. Ve falanın oğulları savaşta **تناعى** ederler: öldürülenlerini **نَعَوا** ettiklerinde; onları kan davasını talebe teşvik etmek için.

Leys dedi: **النعِيّ**: **ينعي** eden **الناعي**. Şu sözünü şahit getirdi:
قام النعِيّ فأسمعا
ونَعَى الكريمَ الأروعا

Dedi: **الاستغناء**: kaçışa benzer. Dedi: Şayet bir araya gelmiş bir kavme bir şey söylense de ondan ürküp kaçanlar olarak dağılsalar, “**استنْعَوا** ettiler” derdim. Ve deve ürküp kaçtığında, **استنعت** etmiştir.

Ebû Ubeyd, **باب المقلوب**’da: **استناع** ve **استنعى**: öne geçtiğinde; ve denilir: döndü. Şu beyti şahit getirdi:
ظلِلنا نعوج العِيس في عَرَصاتها
وقوفاً ونستنعي بها فنصورها

Şemmer, el-İyâdî’nin kendisine haber verdiği şeyde: **استنعى**: öne geçtiğinde; böylece onu izlesinler diye gitti.

Ve denilir: uzayıp gitti. Dedi: Nice deve vardır ki kurt onunla **يستنعِي** eder; yani onun önünde koşar, o da onu takip eder; nihayet onu **الحُوَار**dan ayırdığında, yavrusuna koşarak saldırır da onu yer.

Ebû Ubeyd dedi: **استناع** ve **استنعى**: öne geçtiğinde. Şu beyti şahit getirdi:
وكانت ضربة من شَدْقَمِيّ
إذا ما اسْتَنَّت الإبل استناعا

Ebû Amr dedi: **استناع** ve **استنعى**: uzayıp gittiğinde ve ardı ardına geldiğinde.

**نوع**: Leys dedi: **النَوع** ve **الأنواع**: topluluk.

O, şeyin her bir darbesidir; ve elbiselerin, meyvelerin ve bunun dışındakilerin her bir sınıfıdır; hatta söz. Dedi: **النُوع** hakkında ihtilaf edildi; kimi dedi: o açlıktır; kimi dedi: o susuzluktur. Dedi: Susuzluğa daha benzer; Arapların “o **جائع نائع**” demelerinden dolayı; eğer açlık **نُوع** olsaydı, onu tekrar etmek güzel olmazdı. Ve denildi: İki lafız farklı olduğunda, tekrar caiz olur ve mana birdir.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den, **باب الإتباع**’ta: **رجل جائع نائع**.

Dedi: Ebû Zeyd dedi ki: Denilir: **جُوعا** ona ve **نُوعا** ona; ve **جُوسا** ona ve **جُودا** ona; bunun üzerine bir şey artırmadı. Dedi: **ونويعة**: belirli bir vadinin adıdır. er-Râ‘î dedi:
بنُو يعتين فَشَاطىء التسرير

İbnü’l-A‘râbî: Dedi: Oğlu **الْخُسّ**’a denildi: “Bir şeyin en keskin olanı nedir?” Dedi: “**جائع** birinin azı dişi; **نائع** bir bağırsak içine fırlatır.”

Ebû Bekr, onların “**هو جائع نائع**” sözünde dedi: Dil ehlinin çoğu: **النائع** odur ki **الجائع**tır. Ve denildi: O, **إتباع**tır; onların “**حسن بَسَن**” demeleri gibi. Ve denildi: **النائع** susuz olandır. Şu beyti şahit getirdi:
لعمر بني شهاب ما أقاموا
صدور الخيل والأسل النياعا

Dedi: **الأسَل**: mızrak uçlarının uçlarıdır; **النِياع**: kanlara susamış olanlardır.

Ve dal için, rüzgârlar onu hareket ettirip o da hareket ettiğinde: **ناع** etti; **ينوع** eder; **نَوَعاناً**. Ve **تنوَّع** eder: **تنوّعاً**. Ve **استناع**: **استناعة**. Ve rüzgârlar onu vurup hareket ettirdiğinde: onu **نوَّعته**: **تنويعاً**.

İbn Düreyd dedi: **ناع ينُوع** ve **يَنِيع**: sallanıp eğildiğinde.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَوْعة**: yaş, taze, yumuşak meyve.

Şemmer, Ebû Adnân’dan: Bana, kendisine sorduğum bir şey hakkında bir bedevî dedi: “Bilmiyorum, hangi **منواع** üzeredir”; yani hangi yüz üzeredir.

Dedi: Başkası dedi: “Bu, hangi **منوال** üzeredir.”

Ebû Adnân dedi: **المِنواع** ile **المنوال**da mana birdir.

**ونع**: Leys onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi: **الوَنَع** Yemenî bir lehçedir: değersiz şeye işaret edilen bir kelime.

**ينع**: Yüce Allah dedi ki: **( انْظُرُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ إِلِى ثَمَرِهِ إِذَآ أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ )** (**الأنعَام**: 99). **الينع**: olgunlaşmadır. Denilir: Ağaç **يَنَع** eder; **يَيْنَع** eder; **يَنْعاً**. Ve **أينع**: erişip olgunlaştığında. Şair dedi:
في قِباب حول دسكرة
حولها الزيتونُ قد ينعا

Ve şöyle okunmuştur: **( ويانعه إن في ذلك )**. Ve denilir: Meyve **أينع** etti; o halde o **مُونع** ve **يانع**tır. Nitekim denilir: delikanlı **أيفع** etti; o halde o **يافع**tır. Ve meyveyi olgunlaştırdın: **تينع**: **ينعاً**. Ve olgunlaştırdın: **تُونع**: **إيناعاً**. Ve **الْيانع**: her şeyden kırmızı olandır. Ve **ثمر يانع**: renklenip renge girdiğinde. Ve yanakları **يانعة** bir kadın. Rekkâd ed-Dübeyrî dedi:
ونحرا عليه الدُرّ يزهو كرومُه
ترائب لا شقرا ينعن ولا كُهْبا

Ve hadiste, Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) **ابن الملاعَنة** hakkında dedi ki: **( إن جاءت به أمّه أحَيمر مثل اليَنَعة فهو لأبيه )**. Dedi: **اليَنَعة**: kırmızı bir boncuktur; **اليَنَع**: akik türlerinden bir türdür.

Ebû’d-Dukayş dedi: Çekirgenin türleri: **الحَرْشف** ve **المُعَيَّن** ve **المَرَجَّل** ve **الخَيْفان**. Dedi: **المعيَّن** odur ki soyunur da beyaz, kırmızı ve esmer olur; **الخَيْفان** da onun gibidir. Ve **المرجّل**: kanatlarının izleri belirmeye başlayan. Dedi: Ve **غَزَالُ شعبان** ve **راعية الأُتُن** ve **الكُدَم** çekirgenin türlerindendir. Ve ona **كُدَم السَّمُر** denilir. Ve o, **الجَحْل** ve **السِّرْمان** ve **الشَّقَير** ve **اليعسوب**tur; ve o, büyük kırmızı bir **جَحَل**dır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%86%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- ينعت الثمرة تينع ينعا وينعا، وأينعت إيناعا، وهي يانعة ومونعة. قال: ﴿انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه﴾ [الأنعام/99] وقرأ ابن أبي إسحق (هو يعقوب بن إسحق بن زيد بن عبد الله بن أبي إسحق الحضرمي، أحد القراء العشر، كان أعلم زمانه بالقراءات والعربية، وكلام العرب والفقه. توفي سنة 205 هجري. انظر: بغية الوعاة 2/348) (وينعه) (وهي قراءة شاذة، قرأ بها يعقوب من غير طريق الطيبة، وقرأ بها ابن محيصن)، وهو جمع يانع، وهو المدرك البالغ.

##### Türkçe

- **ينعت** meyveyi: **تينع** **ينعا** ve **ينعا**; ve **أينعت** **إيناعا**; ve o **يانعة** ve **مونعة**dır. Dedi ki: ﴿Meyvesine, meyve verdiği zaman ve onun **وينعه**’ına bakın﴾ [الأنعام/99]. Ve İbn Ebî İshâk okudu: (**هو يعقوب بن إسحق بن زيد بن عبد الله بن أبي إسحق الحضرمي، أحد القراء العشر، كان أعلم زمانه بالقراءات والعربية، وكلام العرب والفقه. توفي سنة 205 هجري. انظر: بغية الوعاة 2/348**) (**وينعه**) (ve bu şâz bir kıraattir; Yakûb onunla **الطيبة** yolu dışında okudu; ve İbn Muhaysın onunla okudu); ve o, **يانع**’ın cem‘idir; ve o, olgunlaşmış, erişmiş olandır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%86%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ي ن ع
ثمرة يانعة ومونعة‏:‏ نضيجة وقد ينعت وأينعت وهذا أوان ينعه وينعه ورمان ينيع‏.‏
قال عمرو بن معد يكرب‏:‏ كأن على عوارضهنّ راحا يفضّ عليه رمان ينيع ومن المجاز‏:‏ دم يانع‏:‏ شديد الحمرة‏.‏
قال سويد بن كراع‏:‏ وأبلج مختال صبغنا ثيابه بأحمرَ مثلِ الأَرجُوانيّ يانعِ وينع الشيءُ: قَنَأ لونُه.

##### Türkçe

ي ن ع
Sonra: **ثمرة يانعة** ve **مونعة**: olgunlaşmış; ve **ينعت** ve **أينعت** denilir. Ve bu, onun olgunlaşma vakti olan **أوان ينعه** ve **ينعه**dır. Ve **رمان ينيع**: (olgun) nar.

Amr b. Ma‘dîkerib dedi:
Sanki onların yanak çıkıntıları üzerinde bir şarap var,
Üzerine **رمان ينيع** dökülüp saçılıyor.
Ve mecazdandır: **دم يانع**: şiddetli kırmızılıkta.

Süveyd b. Kirâ‘ dedi:
Ve parlak, salınan; elbiselerini
**أحمرَ** ile boyadık; **الأَرجُوانيّ** gibi, **يانع**.
Ve **وينع الشيءُ**: rengi **قَنَأ** oldu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%86%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

يَنَعَ الثَّمَرُ يَيْنَعُ ويَيْنِعُ يَنَعاً ويُنْعاً ويُنُوعاً، فهو يانِعٌ من ثَمَرٍ يَنْعٍ وأَيْنَعَ يُونِعُ إِيناعاً، كلاهما: أَدْرَكَ ونَضِجَ، قال الجوهري: ولم تسقط الياء في المتقبل لتقويها بأُختها. وفي حديث خَيّابٍ: ومِنّا مَنْ أَيْنَعَتْ له ثمرته فهو يَهْدِبُها. أَيْنَعَ يُونِعُ ويَنَعَ يَيْنِعُ: أَدْرَكَ ونَضِجَ، وأَيْنَعَ أَكثر استعمالاً، وقرئ ويَنْعِه ويُنْعِه ويانِعِه؛ قال الشاعر: في قِبابٍ حَوْلَ دَسْكَرَةٍ،
حَوْلَها الزَّيْتُونُ قد يَنَعا
قال ابن بري: هو للأَحْوَصِ أَو يزيدَ معاوية أَو عبد الرحمن بن حسان؛ وقال آخر:
لقد أَمَرَتْني أُمُّ أَوْفَى سَفاهةً
لأَهْجُرَ هَجْراً، حِينَ أَرطَبَ يانِعُهْ
أَراد هَجَراً فسَكَّنَ ضَرورةً. واليَنْعُ: النضجُ. وفي التنزيل: انْظُرُوا إِلى ثَمَرِه إِذا أَثْمَرَ ويَنْعِه. وثَمَرٌ يَنِيعٌ وأَيْنَعُ ويانِعٌ، واليَنِيعُ واليانِعُ مثل النَّضِيجِ والناضِجِ؛ قال عمرو بن معديكرب:
كأَنَّ على عَوارِضِهِنَّ راحاً،
يُفَضُّ عليه رُمّانٌ يَنِيعٌ
وقال أَبو حَيّةَ النُّمَيْري:
له أَرَجٌ مِنْ طِيبِ ما يُلْتَقَى به،
لأَيْنَعَ يَنْدَى مِن أَراكٍ ومِن سِدْرِ
وجمع اليانِعِ يَنْعٌ مثل صاحِبٍ وصَحْبٍ؛ عن ابن كيسان: ويقال: أَيْنَعَ الثَّمَرُ، فهو يانِعٌ ومُونِعٌ كما يقال أَيْفَعَ الغلامُ فهو يافِعٌ، وقد يكنى بالإِيناعِ عن إِدْراكِ المَشْوِيِّ والمَطْبُوخِ؛ ومنه قول أَبي سَمّالٍ للنجاشي: هل لكَ في رُؤُوسِ جُذْعانٍ في كَرِشٍ من أَوّلِ الليلِ إِلى آخره قد أيْنَعَتْ وتَهَرَّأَتْ؟ وكان ذلك في رمضان، قال له النجاشي: أَفي رمضان؟ قال له أَبو السمّال: ما شَوّالٌ ورمضانُ إِلا واحداً، أَو قال نَعَمْ، قال: فما تَسْقيني عليها؟ قال: شراباً كالوَرْس، يُطيِّبُ النفْس، يُكَثِّر الطِّرْق، ويُدِرُّ في العِرْق، يَشُدُّ العِظام، ويُسَهِّلُ للفَدْمِ الكلام، قال: فثنى رجله فلما أَكَلا وشَرِبا أَخذ فيهما الشراب فارتفعت أَصواتهما فَنَذِرَ بهما بعضُ الجيران فأَتَى عليَّ بن أَبي طالب، كرم الله وجهه، فقال: هل لك في النَّجاشِيِّ وأَبي سمّال سَكْرانَيْنِ من الخمر؟ فبعث إِليهما عليّ، رحمه الله، فأَما أَبو سمّال فسَقط إِلى جِيرانٍ له، وأَما النجاشيُّ فأُخِذَ فأُتِيَ به عليُّ بن أَبي طالب، رضي الله عنه، فقال: أَفي رمضانَ وصِبْيانُنا صِيامٌ؟ فأَمر به فجلد ثمانين وزاده عشرين، فقال: أَبا حسن ما هذه العِلاوةُ؟ فقال: لِجُرْأَتِكَ على الله تعالى، فجعل أَهل الكوفة يقولون: ضَرطَ النجاشِيُّ، فقال: كلا إِنها يَمانِيةٌ ووِكاؤُها شَهْر؛ كل ذلك حكاه ابن الأَعرابي. وأَما قول الحجاج: إِنِّي لأَرَى رُؤُوساً قد أَيْنَعَتْ وحانَ قِطافُها، فإِنما أَراد: قد قَرُبَ حِمامُها وحانَ انْصِرامُها، شبه رؤُوسهم لاستحقاقهم القتل بثمار قد أَدركت وحان أَن تُقْطَفَ. واليانِعُ: الأَحمر من كمل شيء. وثَمَرٌ يانِعٌ إِذا لَوَّنَ، وامرأَة يانِعةُ الوَجْنَتَيْنِ؛ وقال رَكَّاضٌ الدُّبَيْريّ:
ونَحْراً عليه الدُّرُّ تَزْهُو كُرومُه،
تَرائبَ، لا شُقْراً ينَعْنَ ولا كُهْبا
قال ابن بري: واليُنُوعُ الحُمْرةُ من الدَّمِ؛ قال المرّار: وإِنْ رَعَفَتْ مَناسِمُها بِنَقْبٍ،
تَرَكْنَ جَنادِلاً منه يُنُوعا
قال ابن الأَثير: ودمٌ يانِعٌ مُحْمارٌّ.
واليَنَعةُ: خَرَزَةٌ حَمْراء. وفي حديث الملاعنة: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال في ابن الملاعنة: إِنْ جاءتْ به أُمّه أُحَيْمِرَ مِثْلَ اليَنَعةِ فهو لأَبيه الذي انْتَفَى منه؛ قيل: اليَنَعةُ خَرَزة حَمْراء، وجمعه يَنَعٌ. واليَنَعةُ أَيضاً: ضَرْبٌ من العَقِيق معروف، وفي التهذيب: اليَنَعُ، بغير هاء، ضرب من العقيق معروف، والله أَعلم.

##### Türkçe

**يَنَعَ** meyve **يَيْنَعُ** ve **يَيْنِعُ**; **يَنَعاً** ve **يُنْعاً** ve **يُنُوعاً** (olarak) olgunlaştı;
o, **يانِعٌ**dır; (bu) **ثَمَرٍ يَنْعٍ**dendir. Ve **أَيْنَعَ** **يُونِعُ** **إِيناعاً**; ikisi de:
(şu demektir:) erişti ve olgunlaştı. Cevherî dedi ki: “Gelecek (sigada) **الياء** düşürülmedi; onu kız kardeşiyle kuvvetlendirmek için.” Ve
**خَيّابٍ** hadîsinde: “Ve bizden, meyvesi kendisi için **أَيْنَعَتْ** olan vardır; o da onu **يَهْدِبُها**.” **أَيْنَعَ**
**يُونِعُ** ve **يَنَعَ** **يَيْنِعُ**: erişti ve olgunlaştı; ve **أَيْنَعَ** daha çok
kullanımdadır. Ve **ويَنْعِه** ve **ويُنْعِه** ve **ويانِعِه** (kıraatleriyle) okunmuştur; şair dedi ki:
في قِبابٍ حَوْلَ دَسْكَرَةٍ،
حَوْلَها الزَّيْتُونُ قد يَنَعا
İbn Berrî dedi ki: o, **الأَحْوَصِ**’undur yahut **يزيدَ معاوية**’nindir yahut **عبد الرحمن بن حسان**’ındır;
ve bir başkası dedi ki:
لقد أَمَرَتْني أُمُّ أَوْفَى سَفاهةً
لأَهْجُرَ هَجْراً، حِينَ أَرطَبَ يانِعُهْ
**هَجَراً** (demek) istedi de zaruret sebebiyle (harekeyi) sükûnladı. Ve **اليَنْعُ**: olgunluktur. Ve tenzîlde:
“**انْظُرُوا إِلى ثَمَرِه إِذا أَثْمَرَ ويَنْعِه**.” Ve **ثَمَرٌ يَنِيعٌ** ve **أَيْنَعُ**
ve **يانِعٌ**; ve **اليَنِيعُ** ile **الْيانِعُ**, **النَّضِيجِ** ile **الناضِجِ** gibidir; **عمرو بن
معديكرب** dedi ki:
كأَنَّ على عَوارِضِهِنَّ راحاً،
يُفَضُّ عليه رُمّانٌ يَنِيعٌ
Ve **أَبو حَيّةَ النُّمَيْري** dedi ki:
له أَرَجٌ مِنْ طِيبِ ما يُلْتَقَى به،
لأَيْنَعَ يَنْدَى مِن أَراكٍ ومِن سِدْرِ
Ve **اليانِعِ**’in çoğulu **يَنْعٌ**dur; **صاحِبٍ** ve **صَحْبٍ** gibi; İbn Keysân’dan: ve denir ki:
**أَيْنَعَ الثَّمَرُ**; o hâlde o **يانِعٌ** ve **مُونِعٌ**dur; tıpkı “**أَيْفَعَ الغلامُ** o hâlde o **يافِعٌ**” denildiği gibi.
Ve **الإِيناعِ** ile, kızarmışın ve pişmişin erişmesi (tam kıvama gelmesi) kastedilerek kinaye yapılabilir; bundan (olarak) **أَبي سَمّالٍ**’ın **النجاشي**’ye sözü:
“Senin için, gecenin evvelinden sonuna kadar bir işkembe içinde, **رُؤُوسِ جُذْعانٍ** var mı; **قد أيْنَعَتْ** ve **تَهَرَّأَتْ**?”
Bu Ramazan’da idi. **النجاشي** ona dedi ki: “Ramazan’da mı?” **أَبو السمّال** ona dedi ki: “Şevvâl ile Ramazan birden başka değildir,” yahut
“Evet,” dedi. Dedi ki: “Öyleyse onun üzerine bana ne içirirsin?” Dedi ki: “**الوَرْس** gibi bir içecek; nefsi hoş eder, yolları çoğaltır, damarda akıtır, kemikleri sıkar,
ve **الفَدْمِ** için sözü kolaylaştırır.” Dedi ki: bacağını büktü; ikisi yiyip içince içki ikisine de tesir etti; sesleri yükseldi; komşulardan bir kısmı onları haber aldı; **عليَّ بن أَبي
طالب** geldi, Allah yüzünü keremli kılsın, ve dedi ki: “Senin için, **النَّجاشِيِّ** ve **أَبي سمّال**
şaraptan iki sarhoş (olarak) var mı?” Bunun üzerine Ali, Allah ona rahmet etsin, ikisine haber gönderdi; **أَبو سمّال** ise kendisine komşu olanlara düştü; **النجاشيُّ** ise yakalandı ve Ali b. Ebî Tâlib’e getirildi, Allah ondan razı olsun. Dedi ki: “Ramazan’da mı, hâlbuki çocuklarımız oruçlu?” Bunun üzerine onun hakkında emretti; seksen vurdu
ve ona yirmi ekledi. Dedi ki: “Ey **أَبا حسن** bu ziyade nedir?” Dedi ki: “Allah Teâlâ’ya karşı cüretin için.” Bunun üzerine Kûfe ehli demeye başladı: “**ضَرطَ النجاشِيُّ**.” Dedi ki: “Hayır; o Yemenîdir ve bağı bir aydır.” Bütün bunları İbnü’l-A‘râbî hikâye etti. Ve **الحجاج**’ın sözüne gelince: “Ben, başlar görüyorum ki **قد أَيْنَعَتْ** ve onların koparılma vakti geldi,” o ancak şunu istedi:
“Ölümleri yaklaştı ve yok oluşları vakti geldi.” Onların başlarını, öldürülmeyi hak etmeleri bakımından, erişmiş ve koparılma vakti gelmiş meyvelere benzetti. Ve **الْيانِعُ**: tamam olmuş bir şeyden kırmızı olandır. Ve **ثَمَرٌ
يانِعٌ**: renklenince. Ve yanakları **يانِعةُ الوَجْنَتَيْنِ** olan kadın; ve **رَكَّاضٌ
الدُّبَيْريّ** dedi ki:
ونَحْراً عليه الدُّرُّ تَزْهُو كُرومُه،
تَرائبَ، لا شُقْراً ينَعْنَ ولا كُهْبا
İbn Berrî dedi ki: ve **اليُنُوعُ** kandaki kızıllıktır; **المرّار** dedi ki:
وإِنْ رَعَفَتْ مَناسِمُها بِنَقْبٍ،
تَرَكْنَ جَنادِلاً منه يُنُوعا
İbnü’l-Esîr dedi ki: ve **دمٌ يانِعٌ**: kızarmış (kıpkırmızı)dır.
Ve **اليَنَعةُ**: kırmızı bir boncuktur. Ve **الملاعنة** hadîsinde: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **ابن الملاعنة** hakkında dedi ki:
“Eğer annesi onu **أُحَيْمِرَ** olarak, **اليَنَعةِ** gibi getirirse, o, kendisinden nefyeden babasınındır.”
Denildi ki: **اليَنَعةُ** kırmızı bir boncuktur; onun çoğulu **يَنَعٌ**dır. Ve **اليَنَعةُ** ayrıca: bilinen bir akik türüdür. Ve **التهذيب**’de:
**اليَنَعُ**, **هاء**sız olarak, bilinen bir akik türüdür; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%86%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ي ن ع * * يَنَعَ * الثمر أي نضج وبابه ضرب وجلس وقطع وخضع و * يُنْعاً * أيضا بضم الياء و * أَينَعَ * مثله وقُرئ ﴿و * ُيَنْعِهِ *﴾ بفتح الياء وضمها وهو مثل النَّضْج والنُّضْج و * اليَنِيعُ * و * اليَانِعُ * كالنَّضيج والنَّاضج وجمع اليانع * يَنْعٌ * كصاحب وصحب

##### Türkçe

* ي ن ع * * **يَنَعَ** * meyve; yani olgunlaştı; ve babı **ضرب** ve **جلس** ve **قطع** ve **خضع**’dır; ve * **يُنْعاً** * da (vardır), **الياء**’ın zammesiyle; ve * **أَينَعَ** * onun gibidir. Ve ﴿و * **يَنْعِهِ** *﴾ diye, **الياء**’ın fethasıyla ve zammesiyle okunmuştur; ve o, **النَّضْج** ve **النُّضْج** gibidir. Ve * **اليَنِيعُ** * ve * **اليَانِعُ** *; **النَّضيج** ve **النَّاضج** gibi. Ve **اليانع**’ın cemi * **يَنْعٌ** *’dır; **صاحب** ve **صحب** gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%86%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ينع الثمر، كمنع، وضرب، ينعا، بالفتح، وينعا، وينوعا بضمهما، أي: نضج، وحان قطافه ولم تسقط الياء في المستقبل لتقويها بأختها، وقوله تعالى: إذا أثمر وينعه، هكذا قرئ بالفتح، وقرأ قتادة ومجاهد وابن محيصن، وابن أبي إسحاق، وأبو السمال: وينعه بالضم وهما مثل النضج والنضج، قال:
  في قباب حول دسكرة                      حولها الزيتون قد ينعا كأينع إيناعا، أي: أدرك ونضج، وهو أكثر استعمالا من ينع.
 واليانع: الأحمر من كل شيء، وتمر يانع: إذا لون، وقرأ أبو رجاء، وابن محيصن، واليماني، وابن أبي عبلة ويانعه.
 واليانع: الثمر الناضج وقد ينع وأينع، وأنشد ابن بري:
  لقد أمرتني أم أوفـى سـفـاهة                      لأهجر هجرا حين أرطب يانعه أراد هجرا فسكن للضرورة كالينيع، كأمير قال الجوهري: هو مثل الناضج والنضيج، وأنشد لعمرو بن معد يكرب رضي الله عنه:
  كأن على عوارضهن راحا                      يفض عليه رمـان ينـيع

  ج اليانع: ينع، بالفتح، كصاحب وصحب، عن ابن كيسان، نقله الجوهري.
 والينع بالضم: من جل الشجر، نقله ابن عباد.
 قال: وبالتحريك: ضرب من العقيق معروف، نقله الأزهري، أيضا.
 والينعة بهاء: خرزة حمراءث، ومنه حديث الملاعنة: إن جاءت به أحيمر مثل الينعة، فهو لأبيه الذي انتفى منه.
 وسعيد بن وهب اليناعي، كصحابي: تابعي همداني، روى عن علي، وسلمان، رضي الله عنهما، خرج له مسلم، وابنه عبد الرحمن، روى عن أبيه.
 ومما يستدرك عليه: ثمر مونع، كيانع،و كذلك ثمر أينع.
 وقد يكنى بالإيناع عن إدراك المشوي والمطبوخ، ومنه قول أبي السمال للنجاشي: هل لك في رؤوس جذعان في كرش قد أينعت وتهرأت حكاه ابن الأعرابي وقول الحجاج: إني لأرى رؤوسا قد أينعت وحان قطافها، شبه رؤوسهم لاستحقاقهم القتل بثمار أدركت وحان أن تقطف.
 وامرأة يانعة الوجنتين، قال ركاض الدبيري:
  ونحرا عليه الدر تزهو كرومه                      ترائب لا شقرا ينعن، ولا كهبا قال ابن بري: والينوع، بالضم: الحمرة من الدم، قال المرار:
  وإن رعفت مناسمها بنقب                      تركن جنادلا منه ينوعـا قال ابن الأثير: ودم يانع: محمار، وفي الأساس: شديد الحمرة، وهو مجاز، وأنشد الصاغاني لسويد بن كراع:
  وأبلخ مختال صبغنا ثيابـه                      بأحمر مثل الأرجواني يانع هذا آخر حرف العين والحمد لله رب العالمين، وصلى الله على سيدنا ومولانا محمد النبي الأمي وعلى آله الطاهرين، وعترته المنتخبين، وصحبه الكرام أجمعين. آمين.

 باب الغين المعجمة

##### Türkçe

**ينع** meyve; **منع** ve **ضرب** gibi; **ينعا** fetha ile, ve **ينعا** ve **ينوعا** ikisi de damme ile; yani: olgunlaştı, devşirilme vakti geldi; ve gelecek zamanda **ياء** düşmedi; onu kız kardeşiyle kuvvetlendirmek için. Ve Yüce Allah’ın sözü: **إذا أثمر وينعه**; böylece fetha ile okunmuştur. Ve Katâde, Mücâhid, İbn Muhayṣın, İbn Ebî İshâk ve Ebû’s-Semâl: **وينعه** damme ile okudular; ve ikisi, **النضج** ve **النضج** gibidir. Dedi:
  Çardaklarda, bir **دسكرة** etrafında,                      etrafında zeytin vardır; gerçekten **ينعا**; **كأينع إيناعا**; yani: erişti ve olgunlaştı; ve o, **ينع**’dan daha çok kullanımdadır.

Ve **اليانع**: her şeyden kırmızı olan. Ve **تمر يانع**: renklenince. Ve Ebû Recâ, İbn Muhayṣın, el-Yemânî ve İbn Ebî ʿAble: **ويانعه** okudular.

Ve **اليانع**: olgun meyvedir; ve gerçekten **ينع** ve **أينع**. Ve İbn Berrî inşâd etti:
  Gerçekten Ümmü Evfâ bana bir sefihlikle emretti                      ki, **يانعه** tazelenince bir terk edişle terk edeyim. **هجرا** istedi; zaruret için sükûn verdi; **كالينيع** gibi; **كأمير**. el-Cevherî dedi: O, **الناضج** ve **النضيج** gibidir. Ve ʿAmr b. Maʿdîkerib رضي الله عنه için inşâd etti:
  Sanki onların yanak çıkıntıları üzerinde bir şarap vardır                      üzerine **ينـيع** nar dökülür.

**ج** **اليانع**: **ينع**, fetha ile; **صاحب** ve **صحب** gibi; İbn Keysân’dan; el-Cevherî onu nakletti.

Ve **الينع** damme ile: iri ağaçtan; İbn ʿAbbâd onu nakletti.

Dedi: Ve hareke ile: bilinen bir akik türü; el-Ezherî onu da nakletti.

Ve **الينعة** **هاء** ile: kırmızı bir boncuk; ve ondan, **الملاعنة** hadisi: “Eğer onu **أحيمر** olarak, **الينعة** gibi getirirse, o, kendisinden nefyeden babasınındır.”

Ve Saʿîd b. Vehb **اليناعي**, **كصحابي** gibi: Hemdânî bir tâbiî; ʿAlî ve Selmân’dan رضي الله عنهما rivayet etti; Müslim ona (hadis) çıkardı; ve oğlu ʿAbdurrahmân, babasından rivayet etti.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **ثمر مونع**, **كيانع** gibi; ve yine **ثمر أينع**.

Ve gerçekten **الإيناع** ile, kızarmış ve pişmiş olanın erişmesi kinaye edilir; ve ondan, Ebû’s-Semâl’in en-Necâşî’ye sözü: “Senin için, bir işkembe içinde gerçekten **أينعت** ve parçalanmış olan **جذعان** başları var mı?” İbnü’l-Aʿrâbî onu hikâye etti. Ve el-Haccâc’ın sözü: “Gerçekten ben, başlar görüyorum; gerçekten **أينعت** ve devşirilme vakti geldi.” Onların başlarını, öldürülmeyi hak etmeleri sebebiyle, erişmiş ve koparılma vakti gelmiş meyvelere benzetti.

Ve bir kadın: **يانعة الوجنتين**. Rukâḍ ed-Dubeyrî dedi:
  Üzerinde inci parıldayan bir boyun                      onun köprücük kemikleri; ne sarışın; **ينعن**; ne de esmer. İbn Berrî dedi: Ve **الينوع**, damme ile: kandan kızıllıktır. el-Merâr dedi:
  Ve eğer toynakları bir delikte kanarsa                      ondan **ينوعـا** kaya parçaları bırakırlar. İbnü’l-Esîr dedi: Ve **دم يانع**: kızarmış; ve **الأساس**’ta: şiddetli kırmızıdır; ve o, mecazdır. Ve es-Sağânî, Süveyd b. Kurâʿ için inşâd etti:
  Ve beyazımsı, salınan; elbiselerini boyadık                      erguvanî gibi **يانع** bir kırmızıyla. Bu, **العين** harfinin sonudur; âlemlerin Rabbi Allah’a hamd olsun; ve ümmî peygamber efendimiz ve mevlamız Muhammed’e, onun temiz âline, seçilmiş soyuna ve bütün değerli sahâbına salât olsun. Âmin.

**باب الغين المعجمة**

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%86%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

يَنَعَ
يَنَعَ A ,  I ( n. ac. يَنْع 1 ,  يُنْع 3 ,  يُنُوْع 27 ),
a.  Ripened.

أَيْنَعَ
أَيْنَعَ IV ,
a.  see I .

يُنْع
يُنْع 3 ,
a.  Name of a large tree.

يَنَع
يَنَع 4 ,
a.  Cornelian ( stone ).

b.  A red shell.

يَنَعَة
يَنَعَة 4t ,
a.  see 4 (b) .

يَاْنِع
يَاْنِع 21 , ( pl. يَنْع 1 ),
a.  Ripe.

b.  Red.

يَنِيْع
يَنِيْع 25 ,
a.  see 21 (a) .

يَنْفُوْر
يَنْفُوْر
a.  see under نَفَرَ .

يَنْق
يَنْق
a.  Rennet.

يَنَم
يَنَم
a.  A plant.

##### Türkçe

يَنَعَ
**يَنَعَ** A , I ( n. ac. **يَنْع** 1 , **يُنْع** 3 , **يُنُوْع** 27 ),
a. Olgunlaştı.

أَيْنَعَ
**أَيْنَعَ** IV ,
a. I’e bak.

يُنْع
**يُنْع** 3 ,
a. Büyük bir ağacın adı.

يَنَع
**يَنَع** 4 ,
a. Kızılcık (çekirdeği/taşı).

b. Kırmızı bir kabuk.

يَنَعَة
**يَنَعَة** 4t ,
a. 4 (b)’ye bak.

يَاْنِع
**يَاْنِع** 21 , ( pl. **يَنْع** 1 ),
a. Olgun.

b. Kırmızı.

يَنِيْع
**يَنِيْع** 25 ,
a. 21 (a)’ya bak.

يَنْفُوْر
**يَنْفُوْر**
a. **نَفَرَ** maddesi altında bak.

يَنْق
**يَنْق**
a. Şirden.

يَنَم
**يَنَم**
a. Bir bitki.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%86%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ينع
يَنَعَ - يَيْنَعُ (يَنَعَ - يَيْنِعُ) - يَنْع
يَنَعَ - يَيْنَعُ (يَنَعَ - يَيْنِعُ) + الثمر: ينضج ويحين قطافه: ينضج ويحلو ويصير ذا لون يدل على نضجه و لزوم قطافه وصرمه
يَنْع: اسم فعل " يَنَعَ - يَيْنَعً ": النضج: وهو كذلك بمعنى مفعول: الثمر الناضج المتلون الذي يلزم قطافه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الجهوزية والنضج وانتهاء التغيرات"، وهي:
نَضِجَ - يَنْضَجُ، يَنَعَ - يَيْنَعُ (يَنَعَ - يَيْنِعُ)، جَنَى - يَجْنِي، وَجَبَ - يَجِبُ، هَاءَ - يَهِيْءُ (هَاءَ - يَهَاءُ)، جَهَزَ - يَجْهَزُ
ينعه
 	﴿وهو الذي أنزل من السماء ماء فأخرجنا به نبات كل شيء فأخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا متراكبا ومن النخل من طلعها قنوان دانية وجنات من أعناب والزيتون والرمان مشتبها وغير متشابه انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه إن في ذلكم لآيات لقوم يؤمنون(99)﴾ الأنعام
مختار الصحاح
● [ينع] ي ن ع: يَنَعَ الثمر أي نضج وبابه ضرب وجلس وقطع وخضع و يُنْعاً أيضا بضم الياء و أَينَعَ مثله وقُرئ ﴿و ُيَنْعِهِ﴾ بفتح الياء وضمها وهو مثل النَّضْج والنُّضْج و اليَنِيعُ و اليَانِعُ كالنَّضيج والنَّاضج وجمع اليانع يَنْعٌ كصاحب وصحب
معجم الفرائد القرآنية:
ي ن ع
"يَنْعِهِ" فـي قولـه تعالـى :" انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ " (99) الأنعام .
يَنَع الثمر : نضج، وحان قطافه .
الراغب
ينع
- ينعت الثمرة تينع ينعا وينعا، وأينعت إيناعا، وهي يانعة ومونعة. قال: }انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه{ [الأنعام/99] وقرأ ابن أبي إسحق (هو يعقوب بن إسحق بن زيد بن عبد الله بن أبي إسحق الحضرمي، أحد القراء العشر، كان أعلم زمانه بالقراءات والعربية، وكلام العرب والفقه. توفي سنة 205 هجري. انظر: بغية الوعاة 2/348) (وينعه) (وهي قراءة شاذة، قرأ بها يعقوب من غير طريق الطيبة، وقرأ بها ابن محيصن)، وهو جمع يانع، وهو المدرك البالغ.
ملخص اللسان
1.     يَنَعَ الثَّمَرُ يَيْنَعُ ويَيْنِعُ يَنَعاً ويُنْعاً ويُنُوعاً،فهو يانِعٌ من ثَمَرٍ يَنْعٍ وأَيْنَعَ يُونِعُ إِيناعاً،كلاهما:أَدْرَكَ ونَضِجَ،أَيْنَعَ يُونِعُ ويَنَعَ يَيْنِعُ: أَدْرَكَ ونَضِجَ، وأَيْنَعَ أَكثر استعمالاً،وقرئ ويَنْعِه ويُنْعِه ويانِعِه؛واليَنْعُ: النضجُ. وفي التنزيل: انْظُرُوا إِلى ثَمَرِه إِذا أَثْمَرَ ويَنْعِه. وثَمَرٌ يَنِيعٌ وأَيْنَعُ ويانِعٌ، واليَنِيعُ واليانِعُ مثل النَّضِيجِ والناضِجِ؛وجمع اليانِعِ يَنْعٌ مثل صاحِبٍ وصَحْبٍ
2.  إِنِّي لأَرَى رُؤُوساً قد أَيْنَعَتْ وحانَ قِطافُها، فإِنما أَراد: قد قَرُبَ حِمامُها وحانَ انْصِرامُها، شبه رؤُوسهم لاستحقاقهم القتل بثمار قد أَدركت وحان أَن تُقْطَفَ.
3.     واليانِعُ: الأَحمر من كمل شيء.
4.     وثَمَرٌ يانِعٌ إِذا لَوَّنَ،
5.     وامرأَة يانِعةُ الوَجْنَتَيْنِ؛
6.     واليُنُوعُ الحُمْرةُ من الدَّمِ؛ودمٌ يانِعٌ مُحْمارٌّ.
7.    واليَنَعةُ: خَرَزَةٌ حَمْراء.
لسان العرب
● - ينع: يَنَعَ الثَّمَرُ يَيْنَعُ ويَيْنِعُ يَنَعاً ويُنْعاً ويُنُوعاً،   فهو يانِعٌ من ثَمَرٍ يَنْعٍ وأَيْنَعَ يُونِعُ إِيناعاً، كلاهما:   أَدْرَكَ ونَضِجَ، قال الجوهري: ولم تسقط الياء في المتقبل لتقويها بأُختها. وفي   حديث خَيّابٍ: ومِنّا مَنْ أَيْنَعَتْ له ثمرته فهو يَهْدِبُها. أَيْنَعَ   يُونِعُ ويَنَعَ يَيْنِعُ: أَدْرَكَ ونَضِجَ، وأَيْنَعَ أَكثر   استعمالاً، وقرئ ويَنْعِه ويُنْعِه ويانِعِه؛ قال الشاعر:   في قِبابٍ حَوْلَ دَسْكَرَةٍ،   حَوْلَها الزَّيْتُونُ قد يَنَعا   قال ابن بري: هو للأَحْوَصِ أَو يزيدَ معاوية أَو عبد الرحمن بن حسان؛   وقال آخر:   لقد أَمَرَتْني أُمُّ أَوْفَى سَفاهةً   لأَهْجُرَ هَجْراً، حِينَ أَرطَبَ يانِعُهْ   أَراد هَجَراً فسَكَّنَ ضَرورةً. واليَنْعُ: النضجُ. وفي التنزيل:   انْظُرُوا إِلى ثَمَرِه إِذا أَثْمَرَ ويَنْعِه. وثَمَرٌ يَنِيعٌ وأَيْنَعُ   ويانِعٌ، واليَنِيعُ واليانِعُ مثل النَّضِيجِ والناضِجِ؛ قال عمرو بن   معديكرب:   كأَنَّ على عَوارِضِهِنَّ راحاً،   يُفَضُّ عليه رُمّانٌ يَنِيعٌ   وقال أَبو حَيّةَ النُّمَيْري:   له أَرَجٌ مِنْ طِيبِ ما يُلْتَقَى به،   لأَيْنَعَ يَنْدَى مِن أَراكٍ ومِن سِدْرِ   وجمع اليانِعِ يَنْعٌ مثل صاحِبٍ وصَحْبٍ؛ عن ابن كيسان: ويقال:   أَيْنَعَ الثَّمَرُ، فهو يانِعٌ ومُونِعٌ كما يقال أَيْفَعَ الغلامُ فهو يافِعٌ،   وقد يكنى بالإِيناعِ عن إِدْراكِ المَشْوِيِّ والمَطْبُوخِ؛ ومنه قول   أَبي سَمّالٍ للنجاشي: هل لكَ في رُؤُوسِ جُذْعانٍ في كَرِشٍ من أَوّلِ   الليلِ إِلى آخره قد أيْنَعَتْ وتَهَرَّأَتْ؟ وكان ذلك في رمضان، قال له   النجاشي: أَفي رمضان؟ قال له أَبو السمّال: ما شَوّالٌ ورمضانُ إِلا واحداً، أَو   قال نَعَمْ، قال: فما تَسْقيني عليها؟ قال: شراباً كالوَرْس، يُطيِّبُ   النفْس، يُكَثِّر الطِّرْق، ويُدِرُّ في العِرْق، يَشُدُّ العِظام،   ويُسَهِّلُ للفَدْمِ الكلام، قال: فثنى رجله فلما أَكَلا وشَرِبا أَخذ فيهما   الشراب فارتفعت أَصواتهما فَنَذِرَ بهما بعضُ الجيران فأَتَى عليَّ بن أَبي   طالب، كرم الله وجهه، فقال: هل لك في النَّجاشِيِّ وأَبي سمّال   سَكْرانَيْنِ من الخمر؟ فبعث إِليهما عليّ، رحمه الله، فأَما أَبو سمّال فسَقط إِلى   جِيرانٍ له، وأَما النجاشيُّ فأُخِذَ فأُتِيَ به عليُّ بن أَبي طالب، رضي   الله عنه، فقال: أَفي رمضانَ وصِبْيانُنا صِيامٌ؟ فأَمر به فجلد ثمانين   وزاده عشرين، فقال: أَبا حسن ما هذه العِلاوةُ؟ فقال: لِجُرْأَتِكَ على   الله تعالى، فجعل أَهل الكوفة يقولون: ضَرطَ النجاشِيُّ، فقال: كلا إِنها   يَمانِيةٌ ووِكاؤُها شَهْر؛ كل ذلك حكاه ابن الأَعرابي. وأَما قول   الحجاج: إِنِّي لأَرَى رُؤُوساً قد أَيْنَعَتْ وحانَ قِطافُها، فإِنما أَراد:   قد قَرُبَ حِمامُها وحانَ انْصِرامُها، شبه رؤُوسهم لاستحقاقهم القتل   بثمار قد أَدركت وحان أَن تُقْطَفَ. واليانِعُ: الأَحمر من كمل شيء. وثَمَرٌ   يانِعٌ إِذا لَوَّنَ، وامرأَة يانِعةُ الوَجْنَتَيْنِ؛ وقال رَكَّاضٌ   الدُّبَيْريّ:   ونَحْراً عليه الدُّرُّ تَزْهُو كُرومُه،   تَرائبَ، لا شُقْراً ينَعْنَ ولا كُهْبا   قال ابن بري: واليُنُوعُ الحُمْرةُ من الدَّمِ؛ قال المرّار:   وإِنْ رَعَفَتْ مَناسِمُها بِنَقْبٍ،   تَرَكْنَ جَنادِلاً منه يُنُوعا   قال ابن الأَثير: ودمٌ يانِعٌ مُحْمارٌّ.   واليَنَعةُ: خَرَزَةٌ حَمْراء. وفي حديث الملاعنة: أَن النبي، صلى الله   عليه وسلم، قال في ابن الملاعنة: إِنْ جاءتْ به أُمّه أُحَيْمِرَ مِثْلَ   اليَنَعةِ فهو لأَبيه الذي انْتَفَى منه؛ قيل: اليَنَعةُ خَرَزة حَمْراء،   وجمعه يَنَعٌ. واليَنَعةُ أَيضاً: ضَرْبٌ من العَقِيق معروف، وفي التهذيب:   اليَنَعُ، بغير هاء، ضرب من العقيق معروف، والله أَعلم.
القاموس المحيط:
يَنَعَ الثَّمَرُ، كمنَع وضَرَبَ، يَنْعاً ويُنْعاً ويُنوعاً، بضمهما حانَ قِطَافُهُ كأَيْنَعَ. واليانِع الأحمرُ من كلِّ شيءٍ، والثَمرُ الناضِجُ، كاليَنيعِ، كأميرٍ، ج يَنْعٌ، بالفتح. واليُنْعُ، بالضم من جُلِّ الشجرِ، وبالتحريك ضَرْبٌ من العَقيقِ، وبهاءٍ خَرَزَةٌ حَمْراءُ، وسعيدُ ابنُ وهْبٍ اليَناعِيُّ، كصحابِيٍّ تابعيٌّ.
تاج العروس:
ينع
يَنَعَ الثَّمَرُ كمَنَعَ وضَرَبَ يَنْعاً بالفَتْحِ ويُنْعاً ويُنُوعاً بضَمِّهِمَا أي : نَضِجَ وحانَ قِطَافُه ولم تَسْقُط الياءُ في المُسْتَقْبَلِ لتَقَوِّيها بأُخْتِهَا وقوْلُه تعالى : إذا أثْمَرَ ويَنْعِهِ هكذا قُرِئِ بالفَتْحِ وقَرَأَ قتادَةُ ومُجَاهِدٌ وابنُ مُحَيْصِنٍ وابنُ أبي إسحاقَ وأبو السَّمّالِ : ويُنْعِه بالضَّمِّ وهُما مثلُ النَّضْجِ والنُّضْجِ قالَ :
في قِبَابٍ حَوْلَ دَسْكَرَةٍ ... حَوْلَهَا الزَّيتُونُ قدْ يَنَعَا كأيْنَعَ إيناعاً أي : أدْرَكَ ونَضِجَ وهُوَ أكْثَرُ اسْتِعْمالاً منْ يَنَعَ
واليانِعُ : الأحْمَرُ منْ كُل شيءٍ وتَمْرٌ يانِعٌ : إذا لَوَّنَ وقَرَأ أبو رَجاءٍ وابنُ مُحَيْصِنٍ واليَمَانِيُّ وابنُ أبي عَبْلَةَ وَيَانِعِهِ
واليانِعُ : الثَّمَرُ النّاضِجُ وقد يَنَعَ وأيْنَعَ وأنْشَدَ ابنُ بَرِّيّ :
لقدْ أمَرَتْنِي أُمُّ أوْفَى سَفاهَةً ... لأهْجُرَ هَجْراً حينَ أرْطَبَ يانِعُهْ أرادَ هَجراً فسَكَّنَ للضَّرُورَةِ كاليَنِيعِ كأمِيرٍ قالَ الجَوْهَرِيُّ : هُوَ مِثْلُ النّاضِجِ والنَّضِيجِ وأنْشَدَ لعمرو بنِ مَعْدِ يَكرِبَ رضي الله عنه :
كأنَّ على عَوَارِضِهِنَّ راحاً ... يُفَضُّ عليْهِ رُمّانٌ يَنِيعُ
ج اليانِعُ : يَنْعٌ بالفَتْحِ كصاحِبٍ وصَحْبٍ عن ابنِ كَيْسَانَ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ
واليُنْعُ بالضَّمِّ : منْ جِلِّ الشَّجَرِ نَقَلَه ابنُ عَبّادٍ
قالَ : وبالتَّحْرِيكِ : ضَرْبٌ منَ العَقِيقِ مَعْروفٌ نَقَلَه الأزْهَرِيُّ أيْضاً
واليَنَعَةُ بهاءٍ : خَرَزَةٌ حَمْرَاءث ومنهُ حديثُ المُلاعَنَةِ : إنْ جاءَتْ بهِ أُحَيْمِرَ مثلَ اليَنَعَةِ فهُوَ لأبيهِ الّذِي انْتَفَى منْه
وسَعِيدُ بنُ وَهْبٍ اليَنَاعِيُّ كصَحَابِيٍّ : تابِعِيٌّ هَمْدانِيٌّ روى عن عَلِيٍّ وسَلْمَانَ رضي الله عنهما خَرَّجَ لهُ مُسْلِمٌ وابْنُه عَبدُ الرَّحمن روى عن أبيهِ
وممّا يستدْرَكُ عليهِ : ثَمَرٌ مُونِعٌ كيانِعٍ و كذلكَ ثَمَرٌ أيْنَعُ
وقدْ يُكْنَى بالإيناعِ عنْ إدْرَاكِ المَشْوِيِّ والمَطْبُوخِ ومنهُ قَوْلُ أبي السَّمّالِ للنَّجَاشِيِّ : هَلْ لك في رُؤُوسِ جُذْعانٍ في كَرِشٍ قَدْ أيْنَعَتْ وتَهَرَّأتْ حَكَاهُ ابنُ الأعْرَابِيّ وقَوْل الحَجّاجِ : إني لأرَى رُؤُوساً قد أينَعَتْ وحانَ قِطافُها شَبَّهَ رُؤُوسَهُم لاسْتِحْقَاقِهِمْ القَتْلَ بثِمَارٍ أدْرَكَتْ وحانَ أن تُقْطَفَ
وامْرَأَةٌ يانِعَةُ الوَجْنَتَيْنِ قالَ رَكّاضٌ الدُّبَيْرِيُّ :
ونَحْراً عليهِ الدُّرُّ تَزْهُو كُرُومُه ... تَرائِبَ لا شُقْراً يَنَعْنَ ولا كُهْبَا قالَ ابنُ بَرِّيٍّ : واليُنُوعُ بالضَّمِّ : الحُمْرَةُ منَ الدَّمِ قالَ المَرّارُ :
وإنْ رَعَفَتْ مَنَاسِمُها بنَقْبٍ ... تَرَكْنَ جَنادِلاً منه يُنوعَا قالَ ابنُ الأثِيرِ : ودَمٌ يانِعٌ : مُحْمَارٌّ وفي الأسَاسِ : شَديدُ الحُمْرَةِ وهو مجازٌ وأنْشَدَ الصّاغَانِيُّ لسُوَيْدِ بنِ كُرَاعٍ :
وأبْلَخَ مُخْتالٍ صَبَغْنَا ثِيابَهُ ... بأحْمَرَ مِثْلِ الأُرْجُوانِيِّ يانِعِ هذا آخر حرف العين والحمد لله رب العالمين وصلى الله على سيدنا ومولانا محمدٍ النبي الأمي وعلى آله الطاهرين وعترته المنتخبين وصحبه الكرام أجمعين . آمين

##### Türkçe

ينع
**يَنَعَ** - **يَيْنَعُ** (**يَنَعَ** - **يَيْنِعُ**) - **يَنْع**
**يَنَعَ** - **يَيْنَعُ** (**يَنَعَ** - **يَيْنِعُ**) + **الثمر**: olgunlaşır ve devşirilme vakti gelir: olgunlaşır, tatlanır ve olgunluğuna ve devşirilmesinin ve koparılmasının gerekliliğine delâlet eden bir renk sahibi olur.

**يَنْع**: “**يَنَعَ - يَيْنَعً**” fiilinin isim-fiilidir: olgunlaşma; ve o, aynı zamanda mef‘ûl mânasında: devşirilmesi gerekli olan, renklenmiş olgun meyve.

Ve lafız, “**الجهوزية والنضج وانتهاء التغيرات**” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَضِجَ - يَنْضَجُ**، **يَنَعَ - يَيْنَعُ** (**يَنَعَ - يَيْنِعُ**)، **جَنَى - يَجْنِي**، **وَجَبَ - يَجِبُ**، **هَاءَ - يَهِيْءُ** (**هَاءَ - يَهَاءُ**)، **جَهَزَ - يَجْهَزُ**

**ينعه**
	﴿O, gökten su indiren kimsedir; onunla her şeyin bitkisini çıkardık; ondan yeşillik çıkardık; ondan üst üste binmiş tane çıkarırız; ve hurmadan, tomurcuğundan sarkık salkımlar; ve üzüm bağları, zeytin ve nar—benzeşen ve benzeşmeyen—çıkarırız. Meyvesine, meyve verdiği zaman ve **يَنْعِهِ**’ne bakın. Şüphesiz bunda iman eden bir kavim için elbette âyetler vardır (99)﴾ **الأنعام**

مختار الصحاح
● [**ينع**] ي ن ع: **يَنَعَ** **الثمر** yani olgunlaştı; ve babı **ضرب** ve **جلس** ve **قطع** ve **خضع**’dır; ve ayrıca **يُنْعاً** (yâ’nın zammesiyle) (denir); ve **أَينَعَ** da onun gibidir. Ve ﴿**و ُيَنْعِهِ**﴾ (yâ’nın fethası ve zammesiyle) okunmuştur; ve o, **النَّضْج** ve **النُّضْج** gibidir. Ve **اليَنِيعُ** ve **اليَانِعُ**, **النَّضيج** ve **النَّاضج** gibidir. Ve **اليانع**’ın çoğulu **يَنْعٌ**’dur; **صاحب** ve **صحب** gibi.

معجم الفرائد القرآنية:
ي ن ع
“**يَنْعِهِ**”, Yüce sözünde: “Meyvesine, meyve verdiği zaman ve **يَنْعِهِ**’ne bakın” (99) **الأنعام**.
**يَنَع** **الثمر**: olgunlaştı ve devşirilme vakti geldi.

الراغب
ينع
- **ينعت** **الثمرة**: **تينع** **ينعا** ve **ينعا**; ve **أينعت** **إيناعا**; ve o **يانعة** ve **مونعة**’dır. Dedi ki: }Meyvesine, meyve verdiği zaman ve **وينعه**’ne bakın{ [**الأنعام/99**]. Ve İbn Ebî İshak (o, Yakub b. İshak b. Zeyd b. Abdullah b. Ebî İshak el-Hadramî’dir; on kıraat imamından biridir; zamanının kıraatler, Arapça, Arapların sözü ve fıkıh bakımından en bilgilisi idi. 205 hicrî yılında vefat etti. Bak: **بغية الوعاة** 2/348) (**وينعه**) okudu (ve bu şâz bir kıraattir; Yakub onu **الطيبة** yolu olmaksızın okumuştur; ve onu İbn Muhaysın da okumuştur); ve o, **يانع**’ın cem‘idir; ve o, erişmiş, olgunlaşmış olandır.

ملخص اللسان
1.     **يَنَعَ** **الثَّمَرُ** **يَيْنَعُ** ve **يَيْنِعُ** **يَنَعاً** ve **يُنْعاً** ve **يُنُوعاً**; artık o, **ثَمَرٍ يَنْعٍ**’dan **يانِعٌ**’dır. Ve **أَيْنَعَ** **يُونِعُ** **إِيناعاً**; ikisi de: erişti ve olgunlaştı. **أَيْنَعَ** **يُونِعُ** ve **يَنَعَ** **يَيْنِعُ**: erişti ve olgunlaştı; ve **أَيْنَعَ** daha çok kullanımdır. Ve **ويَنْعِه** ve **يُنْعِه** ve **يانِعِه** okunmuştur; ve **اليَنْعُ**: olgunlaşmadır. Ve tenzilde: “Meyvesine, meyve verdiği zaman ve **ويَنْعِه**’ne bakın.” Ve **ثَمَرٌ يَنِيعٌ** ve **أَيْنَعُ** ve **يانِعٌ**; ve **اليَنِيعُ** ve **اليانِعُ**, **النَّضِيجِ** ve **الناضِجِ** gibidir; ve **اليانِعِ**’ın çoğulu **يَنْعٌ**, **صاحِبٍ** ve **صَحْبٍ** gibi.
2.  “Şüphesiz ben, başlar görüyorum ki **أَيْنَعَتْ** ve devşirilmesi vakti geldi”; o ancak şunu murad etti: ölüm vakti yaklaştı ve koparılma vakti geldi; başlarını, öldürülmeyi hak etmeleri bakımından, erişmiş ve koparılma vakti gelmiş meyvelere benzetti.
3.     **واليانِعُ**: tamam olmuş her şeyden kırmızı olan.
4.     Ve **ثَمَرٌ يانِعٌ**: renklenince.
5.     Ve yanakları **يانِعة** olan bir kadın;
6.     Ve **اليُنُوعُ**: kandan kırmızılık; ve **دمٌ يانِعٌ**: kızarmış.
7.    Ve **اليَنَعةُ**: kırmızı bir boncuk.

لسان العرب
● - **ينع**: **يَنَعَ** **الثَّمَرُ** **يَيْنَعُ** ve **يَيْنِعُ** **يَنَعاً** ve **يُنْعاً** ve **يُنُوعاً**; artık o, **ثَمَرٍ يَنْعٍ**’dan **يانِعٌ**’dır. Ve **أَيْنَعَ** **يُونِعُ** **إِيناعاً**; ikisi de: erişti ve olgunlaştı. Cevherî dedi ki: “Gelecek zamanda yâ düşmedi; kız kardeşiyle kuvvet bulması için.” Ve **خَيّابٍ** hadîsinde: “Ve bizden, meyvesi kendisi için **أَيْنَعَتْ** olan vardır; o da onu koparır.” **أَيْنَعَ** **يُونِعُ** ve **يَنَعَ** **يَيْنِعُ**: erişti ve olgunlaştı; ve **أَيْنَعَ** daha çok kullanımdır. Ve **ويَنْعِه** ve **يُنْعِه** ve **يانِعِه** okunmuştur. Şair dedi ki:
   Bir köşkün çevresindeki kubbelerde,
   çevresinde zeytinler **قد يَنَعا**.
   İbn Berrî dedi ki: o, **الأَحْوَصِ**’a yahut Yezîd Muâviye’ye yahut Abdurrahman b. Hassân’a aittir. Ve bir başkası dedi ki:
   Ümmü Evfâ bana bir sefihlikle emretti
   ki Hecer’i terk edeyim; **حين أَرطَبَ يانِعُهْ**.
   **هَجَراً** murad etti de zarureten sükûn verdi. **واليَنْعُ**: olgunlaşmadır. Ve tenzilde: “Meyvesine, meyve verdiği zaman ve **ويَنْعِه**’ne bakın.” Ve **ثَمَرٌ يَنِيعٌ** ve **أَيْنَعُ** ve **يانِعٌ**; ve **اليَنِيعُ** ve **اليانِعُ**, **النَّضِيجِ** ve **الناضِجِ** gibidir. Amr b. Ma‘dîkerib dedi ki:
   Sanki onların yanaklarında şarap var,
   üzerine **رُمّانٌ يَنِيعٌ** serpilir.
   Ebû Hayye en-Nümeyrî dedi ki:
   Onun, kendisiyle karşılaşılandan bir kokusu vardır;
   **لأَيْنَعَ**: **أراك**’tan ve **سِدْر**’den nemlenir.
   Ve **اليانِعِ**’ın çoğulu **يَنْعٌ**, **صاحِبٍ** ve **صَحْبٍ** gibi; İbn Keysân’dan: ve denir ki: **أَيْنَعَ** **الثَّمَرُ**, artık o **يانِعٌ** ve **مُونِعٌ**’dır; tıpkı “**أَيْفَعَ** çocuk, artık o **يافِعٌ**” denildiği gibi. Ve **الإِيناع** ile, kızarmış/ızgara edilmiş ve pişirilmiş olanın erişmesi kastedilerek kinaye yapılabilir; ondan, Ebû Semmâl’ın Necâşî’ye sözü: “Senin için, bir işkembede, gecenin başından sonuna kadar, **قد أيْنَعَتْ** ve parçalanmış, kütük başları var mı?” Ve bu Ramazan’da idi. Necâşî ona dedi ki: “Ramazan’da mı?” Ebû Semmâl ona dedi ki: “Şevvâl ile Ramazan birden başka değildir”; yahut dedi ki: “Evet.” Dedi ki: “Öyleyse onun üzerine bana ne içirirsin?” Dedi ki: “**الوَرْس** gibi bir içki; nefsi hoş eder, yolları çoğaltır, damarda akıtır, kemikleri sıkar, ve peltek için sözü kolaylaştırır.” Dedi ki: bacağını büktü; ikisi yiyip içince içki ikisine de tesir etti; sesleri yükseldi; komşulardan bazıları onları ihbar etti; Ali b. Ebî Tâlib geldi—Allah yüzünü keremli kılsın—ve dedi ki: “Necâşî ve Ebû Semmâl’i şaraptan iki sarhoş olarak ister misin?” Ali onlara haber gönderdi—Allah ona rahmet etsin—; Ebû Semmâl komşularına düştü; Necâşî ise yakalandı ve Ali b. Ebî Tâlib’e getirildi—Allah ondan razı olsun—; dedi ki: “Ramazan’da mı, çocuklarımız oruçlu iken?” Onu emretti; seksen vurdu ve yirmi artırdı. Dedi ki: “Ebâ Hasan, bu ziyade nedir?” Dedi ki: “Allah Teâlâ’ya karşı cüretin için.” Kûfe halkı “Necâşî yellenmiştir” demeye başladı. Dedi ki: “Hayır; o Yemenîdir ve bağı bir aydır.” Bütün bunları İbnü’l-A‘râbî hikâye etti. Haccâc’ın sözüne gelince: “Şüphesiz ben, başlar görüyorum ki **قد أَيْنَعَتْ** ve devşirilmesi vakti geldi”; o ancak şunu murad etti: ölüm vakti yaklaştı ve koparılma vakti geldi; başlarını, öldürülmeyi hak etmeleri bakımından, erişmiş ve koparılma vakti gelmiş meyvelere benzetti. **واليانِعُ**: tamam olmuş her şeyden kırmızı olan. Ve **ثَمَرٌ يانِعٌ**: renklenince; ve yanakları **يانِعة** olan bir kadın. Ve **رَكَّاضٌ الدُّبَيْريّ** dedi ki:
   Üzerinde inci parlayan bir boyun; asmaları övünür,
   göğüsler: ne sarışınlar **ينَعْنَ** ne de esmerler.
   İbn Berrî dedi ki: **واليُنُوعُ** kandan kırmızılıktır. **المرّار** dedi ki:
   Eğer bir yarıktan burunları kanarsa,
   ondan **يُنُوعا** taşlar bırakırlar.
   İbnü’l-Esîr dedi ki: ve **دمٌ يانِعٌ**: kızarmış. Ve **اليَنَعةُ**: kırmızı bir boncuk. **الملاعنة** hadîsinde: Peygamber—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—**ابن الملاعنة** hakkında dedi ki: “Eğer annesi onu **أُحَيْمِرَ** olarak, **اليَنَعةِ** gibi getirirse, o, kendisinden nefyeden babasınındır.” Denildi ki: **اليَنَعةُ** kırmızı bir boncuktur; çoğulu **يَنَعٌ**’dır. Ve **اليَنَعةُ** ayrıca: bilinen bir akik türüdür. Ve **التهذيب**’de: **اليَنَعُ**—hâ’sız—bilinen bir akik türüdür. Allah daha iyi bilir.

القاموس المحيط:
**يَنَعَ** **الثَّمَرُ**, **منَع** ve **ضَرَبَ** gibi; **يَنْعاً** ve **يُنْعاً** ve **يُنوعاً**—ikisini zamme ile—devşirilmesi vakti geldi; **أَيْنَعَ** gibi. Ve **اليانِع**: her şeyden kırmızı olan; ve **الثَمرُ الناضِجُ**; **اليَنيعِ** gibi; **أمير** gibi; çoğulu **يَنْعٌ**—fetha ile. Ve **اليُنْعُ**—zamme ile—çoğu ağaçtandır; ve hareke ile, bilinen bir akik türüdür; ve hâ ile, kırmızı bir boncuk. Ve Saîd b. Vehb **اليَناعِيُّ**—**صحابِيّ** gibi—tâbiîdir.

تاج العروس:
ينع
**يَنَعَ** **الثَّمَرُ** **منَع** ve **ضَرَبَ** gibi; fetha ile **يَنْعاً** ve zamme ile **يُنْعاً** ve **يُنُوعاً**; yani: olgunlaştı ve devşirilmesi vakti geldi. Ve gelecek zamanda yâ düşmedi; kız kardeşiyle kuvvet bulması için. Ve Yüce sözü: **إذا أثْمَرَ ويَنْعِهِ**; böylece fetha ile okunmuştur. Ve Katâde, Mücâhid, İbn Muhaysın, İbn Ebî İshak ve Ebû Semmâl: **ويُنْعِه** (zamme ile) okudular; ve ikisi, **النَّضْجِ** ve **النُّضْجِ** gibidir. Dedi ki:
**في قِبَابٍ حَوْلَ دَسْكَرَةٍ ... حَوْلَهَا الزَّيتُونُ قدْ يَنَعَا**
**كأيْنَعَ إيناعاً**; yani: erişti ve olgunlaştı; ve o, **يَنَعَ**’dan daha çok kullanımdır.
Ve **واليانِعُ**: her şeyden kırmızı olan. Ve **تَمْرٌ يانِعٌ**: renklenince. Ve Ebû Recâ, İbn Muhaysın, **اليَمَانِيُّ** ve İbn Ebî Able: **وَيَانِعِهِ** okudular.
Ve **واليانِعُ**: olgun meyvedir; ve **قد يَنَعَ** ve **أيْنَعَ**. Ve İbn Berrî inşâd etti:
**لقدْ أمَرَتْنِي أُمُّ أوْفَى سَفاهَةً ... لأهْجُرَ هَجْراً حينَ أرْطَبَ يانِعُهْ**
**هَجَراً** murad etti de zaruret için sükûn verdi. **كاليَنِيعِ**—**أمِير** gibi. Cevherî dedi ki: o, **النّاضِجِ** ve **النَّضِيجِ** gibidir. Ve Amr b. Ma‘dî Yekrib—Allah ondan razı olsun—için inşâd etti:
**كأنَّ على عَوَارِضِهِنَّ راحاً ... يُفَضُّ عليْهِ رُمّانٌ يَنِيعُ**
**ج اليانِعُ**: fetha ile **يَنْعٌ**; **صاحِبٍ** ve **صَحْبٍ** gibi; İbn Keysân’dan; Cevherî onu nakletti.
Ve **واليُنْعُ**—zamme ile—: çoğu ağaçtandır; İbn Abbâd onu nakletti.
Dedi ki: ve hareke ile: bilinen bir akik türüdür; Ezherî de onu nakletti.
Ve **واليَنَعَةُ** (hâ ile): kırmızı bir boncuk; ondan **المُلاعَنَة** hadîsi: “Eğer onu **أُحَيْمِرَ** olarak, **اليَنَعَةِ** gibi getirirse, o, kendisinden nefyeden babasınındır.”
Ve Saîd b. Vehb **اليَنَاعِيُّ**—**صَحَابِيّ** gibi—: Hemdânî tâbiîdir; Ali ve Selmân’dan—Allah ikisinden de razı olsun—rivayet etti; Müslim onu tahric etti. Ve oğlu Abdurrahman, babasından rivayet etti.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **ثَمَرٌ مُونِعٌ** **كيانِعٍ**; ve yine **ثَمَرٌ أيْنَعُ**.
Ve **الإيناع** ile, ızgara edilmiş ve pişirilmiş olanın erişmesi kastedilerek kinaye yapılabilir; ondan, Ebû Semmâl’ın Necâşî’ye sözü: “Senin için, bir işkembede, **قَدْ أيْنَعَتْ** ve parçalanmış kütük başları var mı?” İbnü’l-A‘râbî onu hikâye etti. Ve Haccâc’ın sözü: “Şüphesiz ben, başlar görüyorum ki **قد أينَعَتْ** ve devşirilmesi vakti geldi”; başlarını, öldürülmeyi hak etmeleri bakımından, erişmiş ve koparılma vakti gelmiş meyvelere benzetti.
Ve yanakları **يانِعَة** olan bir kadın. **رَكّاضٌ الدُّبَيْرِيُّ** dedi ki:
**ونَحْراً عليهِ الدُّرُّ تَزْهُو كُرُومُه ... تَرائِبَ لا شُقْراً يَنَعْنَ ولا كُهْبَا**
İbn Berrî dedi ki: **واليُنُوعُ**—zamme ile—: kandan kırmızılıktır. **المَرّارُ** dedi ki:
**وإنْ رَعَفَتْ مَنَاسِمُها بنَقْبٍ ... تَرَكْنَ جَنادِلاً منه يُنوعَا**
İbnü’l-Esîr dedi ki: ve **دَمٌ يانِعٌ**: kızarmış. Ve **الأسَاس**’ta: şiddetli kırmızıdır; ve o mecazdır. Ve Sâgânî, Süveyd b. Kurâ‘ için inşâd etti:
**وأبْلَخَ مُخْتالٍ صَبَغْنَا ثِيابَهُ ... بأحْمَرَ مِثْلِ الأُرْجُوانِيِّ يانِعِ**
Bu, **العين** harfinin sonudur; hamd âlemlerin Rabbi Allah’adır; ve salât, ümmî peygamber efendimiz ve mevlamız Muhammed’in üzerine, onun temiz âlinin, seçilmiş itretinin ve kerem sahibi sahâbesinin hepsinin üzerine olsun. Âmin.
