# يهيه — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%87%D9%8A%D9%87/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D9%87%D9%8A%D9%87/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [يهيه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%87%D9%8A%D9%87.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: يهيه

: ( *!يَهْيَهَ بالإِبِلِ ) *!يَهْيَهَةً *!ويَهْياهاً ، والأقْيَسُ *!يِهْياهاً بالكسْرِ ، ( قالَ لها *!ياهْ ياهْ ؛ وقد تُكْسَرُ هاؤُهُما ، وقد تُنَوَّنُ ) .
( يقولُ الراعِي لصاحِبِه من بَعِيدٍ : *!ياهٍ ياهٍ ، أَي أَقْبِلْ .
وفي التّهْذِيبِ : يقولُ الرَّجُلُ لصاحِبِه ، ولم يخصّ الرَّاعِي ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ لذي الرُّمَّةِ :
يُنادِي *!بِيَهْياهٍ *!وياهٍ كأنه صُوْيَتُ الرُّوَيْعِيّ ضَلَّ بالليلِ صاحبُه ْيقولُ : إنّه يُنادِيه بيَاهْيَاهِ ثم يسكتُ مُنْتظراً الجَوابَ عن دَعْوتِه ، فإذا أَبْطأَ عنه قالَ : *!ياهٍ *!وياهِ ياهِ نِدَاآن .
وبعضُ العَرَبِ يقولُ : يا هَياهِ فيَنْصِبُ الهاءَ الأُولى ، وبَعْضٌ يَكْرَهُ ذلكَ ويقولُ هَياهِ مِن أَسْماءِ الشَّياطِينِ .
وقالَ الأصْمعيُّ : إذا حَكَوْا صَوْت الدَّاعي قالوا *!يَهْياهٍ ،

وإذا حَكَوْا صَوْتَ المُجيبِ قالوا *!ياهٍ ، والفِعْلُ منهما جَميعاً *!يَهْيَهْتُ . وقالَ في تَفْسيرِ قَوْل ذي الرُّمَّة : إنَّ الرَّاعي سَمِعَ صَوتاً يا *!هَياهٍ ، فأجابَ بياهٍ رَجاءَ أن يَأْتِيه الصَّوتُ ثانيةً ، فهو مُتَلوِّمٌ بقول ياهٍ صوتاً *!بياهِياهٍ .
وقالَ ابنُ بَرِّي : الذي أَنْشَدَه أَبو عليَ لذي الرُّمَّة :
تَلَوَّمَ *!يَهْياهٍ إليها وقد مَضَى من الليلِ جَوْزٌ واسْبَطَرَّتْ كواكِبُه ْوقالَ حكايَةً عن أَبي بكْرٍ : *!اليَهْياهُ صَوْتُ الرَّاعِي ، وفي تَلَوَّمَ ضَمِيرُ الرَّاعِي ، *!ويَهْياهٍ مَحْمولٌ على إضْمارِ القَوْلِ .
قالَ ابنُ بَرِّي : والذي في شعْرِهِ في رِوايَة أبي العبَّاسِ الأحْول :
تَلَوَّمَ *!يَهْياهٍ *!بياهٍ وقد بَدَامن الليل جَوْزٌ واسْبَطَرَّتْ كواكِبُهْوكذا أَنْشَدَه أَبو الحَسَنِ الصَّقَلِّي النّحوي وقالَ : *!اليَهْياهُ صَوْتُ المُجِيبِ إذا قيلَ له ياهٍ ، وهو اسمٌ لاسْتَجِبْ ، والتَّنْوينُ تَنْوينُ التَّنْكيرِ ، وكأَنَّ يَهْياه مَقْلوبُ هَيْهاه .
قالَ ابنُ بَرِّي : وأَمَّا عَجْزُ البَيْتِ الذي أَنْشَدَه الجَوْهرِيُّ فهو لصدرِ بَيْتٍ قَبْل البَيْت الذي يلِي هذا وهو :
إذا ازْدَحَمَتْ رَعْياً دعا فَوْقَهُ الصَّدَى دُعاءَ الرُّوَيْعِي ضَلَّ بالليلِ صاحِبُهْوقالَ الأَزْهرِيُّ : قالَ أَبو الهَيْثم في قَوْلِ ذي الرُّمَّة :
تَلَوَّمَ يَهْياهٍ *!بياهٍ قالَ : هو حكايَةُ الثُّوَباءِ .
( و ) قالَ ابنُ بُزُرْج : ناسٌ مِن بَني

أَسَدٍ يَقُولونَ : ( يا *!هَيَاهِ للواحِدِ والجَمِيعِ والمُذَكَّرِ والمُؤَنَّثِ اسْتِقْبال ) . ) يَقولُونَ : ياهَيَاهُ ، أَقْبِلْ وياهَيَاهُ أَقْبِلا وياهَيَاهُ أَقْبِلُوا ؛ وللمَرْأَةِ : يا*!هَيَاهَ أَقْبِلي ، وللنِّساءِ كَذلِكَ .
قالَ أَبو حاتِمٍ : وكانَ أَبو عَمْرِو بنُ العَلاءِ يقولُ ياهَيَاهِ أَقْبِلْ ، ولا يقولُ لغيرِ الواحِدِ .
قالَ ابنُ بُزُرْج : ( و ) في لُغَةٍ أُخْرى ( قد يُثَنَّى ويُجْمَعُ ) يَقُولونَ للاثْنَيْنِ : ( يا*!هَياهانِ ) أَقْبِلا ، ( ويا*!هَياهُونَ ) أَقْبِلُوا ؛ ( و ) للمَرْأَةِ : ( يا*!هَياهَ ، بفتْح الآخِرِ ، أَقْبِلِي ) ؛ ) كأَنَّهم خالَفُوا بذلكَ بَيْنها وبينَ الرَّجُلِ لأنَّهم أرادوا الهاءَ فلم يدخِلُوها ؛ ( و ) للاثْنَتَيْن : ( يا*!هَياهَتانِ ) أَقْبِلا ، ( و ) للجَمِيعِ : ( يا*!هَياهاتُ ) أَقْبِلْنَ .
وقالَ ابنُ الأعْرابيِّ : يا*!هَيَاهُ ويا*!هَيَاه ويا*!هَيَاتَ ويا*!هَيَاتِ كلُّ ذلِكَ بفتْحِ الهاءِ .
وقالَ الأصْمعيُّ : العامَّةُ تقولُ : ياهِيا ، وهو مولَّدٌ ، والصَّوابُ ياهَياهُ بفتْحِ الهاءِ .
قالَ أبو حاتمٍ : أَظنُّ أَصْلُه ياهَيا شَرَاهِيا .
وقالَ ابنُ بُزُرْج : قالوا ياهِيَا وياهَيَا إذا كلَّمتَه من قَرِيبٍ .

1 (

### Türkçe

: (**يَهْيَهَ بالإِبِلِ**) **يَهْيَهَةً** **ويَهْياهاً**; daha kıyaslı olanı, kesre ile **يِهْياهاً**’dır. (Ona: **ياهْ ياهْ** dedi; ikisinin **ه**’si kesrelenebilir ve tenvinlenebilir.)

(Çoban, uzaktan arkadaşına: **ياهٍ ياهٍ** der; yani: “gel!”)

Tehzîb’de: Adam, arkadaşına söyler; çobanı tahsis etmedi. Cevherî, Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşad etti:

**بِيَهْياهٍ** ve **وياهٍ** ile seslenir; sanki, geceleyin arkadaşı kaybolmuş küçük çobanın seslenişidir.
Der ki: O, ona **ياهْيَاهِ** ile sesleniyor, sonra susup çağrısına cevabı bekliyor; ona gecikince: **ياهٍ** ve **وياهِ ياهِ** der; iki nidâdır.

Arapların bir kısmı: “ya هَياهِ” der; ilk **ه**’yi nasb eder. Bir kısmı bunu çirkin görür ve: “هَياهِ, şeytanların isimlerindendir” der.

Asma‘î dedi: Çağıranın sesini hikâye ettiklerinde **يَهْياهٍ** derler;

cevap verenin sesini hikâye ettiklerinde **ياهٍ** derler; ikisinden fiil, hepsinden: **يَهْيَهْتُ**’dur. Zü’r-Rumme’nin sözünün tefsirinde dedi ki: Çoban, “ya **هَياهٍ**” diye bir ses işitti; sesin ikinci defa gelmesini umarak **ياهٍ** ile cevap verdi; o, **بياهِياهٍ** sesiyle “ياهٍ” sözüyle tereddüt edicidir.

İbn Berrî dedi: Ebû Alî’nin Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşad ettiği:

**يَهْياهٍ** ile ona tereddüt etti; geceden bir kısım geçmişti ve yıldızları uzayıp yayılmıştı.
Ebû Bekr’den bir hikâye olarak dedi: **اليَهْياهُ**, çobanın sesidir; “تَلَوَّمَ”da çobanın zamiri vardır; **يَهْياهٍ**, sözün hazfı üzerine hamledilmiştir.

İbn Berrî dedi: Ebû’l-Abbâs el-Ahvel rivayetinde şiirinde olan:

**يَهْياهٍ** **بياهٍ** ile tereddüt etti; geceden bir kısım belirmişti ve yıldızları uzayıp yayılmıştı.
Nahivci Ebû’l-Hasen es-Sakallî de böyle inşad etti ve dedi: **اليَهْياهُ**, ona **ياهٍ** denildiğinde cevap verenin sesidir; “istacib”in ismidir; tenvin, nekre tenvinidir; sanki “يَهْياه” “هَيْهاه”ın kalb edilmişidir.

İbn Berrî dedi: Cevherî’nin inşad ettiği beytin aczi ise, bundan sonra gelen beytten önceki bir beytin sadrınadır; o da:

Sürüyü sıkıştırdığında, üstünde yankı, geceleyin arkadaşı kaybolmuş küçük çobanın çağrısı gibi çağırdı.

Ezherî dedi: Ebû’l-Heysem, Zü’r-Rumme’nin sözünde:

“تَلَوَّمَ يَهْياهٍ **بياهٍ**” hakkında dedi ki: Bu, “الثُّوَباء”ın hikâyesidir.

(Ve) İbn Büzurc dedi: Benî Esed’den birtakım kimseler derler ki: (tek, çoğul, müzekker ve müennes için “ya **هَيَاهِ**” bir istikbâldir.) Derler ki: “ياهَيَاهُ, gel!”; “وياهَيَاهُ, ikiniz gelin!”; “وياهَيَاهُ, gelin!”; kadın için: “يا**هَيَاهَ**, gel!”; kadınlar için de böyledir.

Ebû Hâtim dedi: Ebû Amr b. el-Alâ, “ياهَيَاهِ, gel!” derdi; tekten başkası için söylemezdi.

İbn Büzurc dedi: (Ve) başka bir dilde (tesniye ve cem‘ yapılabilir): ikisine derler ki: (يا**هَياهانِ**) “ikiniz gelin!”; (ويا**هَياهُونَ**) “gelin!”; (ve) kadın için: (يا**هَياهَ**, sonu fetha ile, “gel!”); sanki bununla onu erkekten ayırdılar; çünkü **ه**’yi istediler de onu dâhil etmediler; (ve) iki kadına: (يا**هَياهَتانِ**) “ikiniz gelin!”; (ve) hepsine: (يا**هَياهاتُ**) “gelin!”

İbnü’l-A‘râbî dedi: يا**هَيَاهُ** ve يا**هَيَاه** ve يا**هَيَاتَ** ve يا**هَيَاتِ**; bunların hepsi **ه**’nin fethasıyladır.

Asma‘î dedi: Avam “ياهِيا” der; o, müvelleddir; doğru olan, **ه**’nin fethasıyla “ياهَياهُ”dur.

Ebû Hâtim dedi: Aslının “ياهَيا شَرَاهِيا” olduğunu zannediyorum.

İbn Büzurc dedi: Yakından konuştuğunda “ياهِيَا” ve “وياهَيَا” dediler.

1 (
