# يوم — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%8A%D9%88%D9%85/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: يوم

| ( *!اليَوْمُ : م ) مَعْرُوفٌ ، مِقْدَارُهُ مِنْ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِلَى غُرُوبِهَا ، أوْ مِنْ طُلُوعِ الفَجْرِ الصَّادِقِ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ ، ذَكَرَهُ ابنُ هِشَامٍ في شَرْحِ الكَعْبِيَّةِ ، والأخِيرُ : تَعْرِيفٌ شَرْعِيٌّ عند الأكْثَرِ ، وشَاعَ عِنْدَ المُنَجِّمِينَ أنَّ اليَوْمَ مِنْ الطُّلُوعِ إِلَى الطُّلُوعِ ، أوْ مِنَ الغُرُوبِ إلى الغُرُوب ، نَقَلَهُ شَيْخُنَا ، ويُسْتَعْمِلُ بِمَعْنَى مُطْلَقِ الزَّمَانِ ، نقَلَهُ ابنُ هِشَامٍ . قُلْتُ : حَكَاهُ سِيبَوَيْهِ في قولِهِمْ : أَنَا اليَوْمَ أفْعَلُ كَذا ، فإنَّهُمْ لا يُريدُونَ *!يوْمًا بِعَيْنِهِ ، ولكنهم يُرِيدُونَ الوَقْتَ الحَاضِرَ ، وبِهِ فَسَّرُوا قَوْلَهُ تَعَالَى : ! 2 \< اليوم أكملت لكم دينكم > 2 ! وَذلِكَ حَسَنٌ جَائِزٌ ، فَأمَّا أنْ يَكُونَ دِينُ اللهِ في وقْتٍ مِنَ الأَوْقَاتِ غَيْرَ كَامِلٍ فَلاَ ، وقَدْ يُرادُ *!باليَوْمِ الوَقْتُ مُطْلَقًا ، ومنْهُ الحَديثُ :   تلكَ *!أيَّامُ الهَرْجِ   أي : وَقْتُهُ ، ولاَ يَخْتَصُّ بالنَّهَارِ دُونَ اللَّيْلِ ، ( ج : *!أيَّامٌ ) ، لا يُكَسَّرُ عَلى

غَيْرِ ذلكَ ، وأصْلُهٌ : أيْوَامٌ ، فأُدغِمَ ، ولَمْ يَسْتَعْمِلُوا فِيه جَمْعَ الكَثْرَةِ ، وقالَ ابنُ كَيْسَانَ ، وسُئِلَ عَنْ أيَّامٍ : لمَ ذَهَبَتِ الوَاوُ ؟ فأجَابَ : إنَّ كُلَّ يَاءٍ وَوَاوٍ سَبَقَ أَحَدُهُمَا الآخَرَ بِسُكُونٍ فَإنَّ الوَاوَ تَصِيرُ يَاءً في ذلك المَوْضِعِ ، وتُدْغَمُ إحْدَاهُمَا في الأُخْرَى ، إِلاَّ حَرْفَيْنِ : ضَيْوَنٌ ، وحَيْوَةُ ، ولو أعْلُّوهُمَا لَقَالُوا : ضَيَّنٌ ، وحَيَّةٌ . | ( *!ويَوْمٌ *!أيْوَمُ ، و ) *!يَوْمٌ ( يَوِمٌ ، كَفَرِحٍ ) ، أَي : عَلَى وَزْنِ كَتِفٍ ، ( و ) يَوْمٌ ( *!وَوِمٌ ) ، كَكَتِفٍ ، وهذِهِ نَادِرَةٌ ؛ لأنَّ القِيَاسَ لاَ يُوجِبُ قَلْبَ اليَاءِ وَاواً ، ( و ) يَوْمٌ ( ذُو *!أيَّامٍ ، و ) يَوْمٌ ( ذُو *!أيَاوِيمَ ) ، كُلُّ ذلِكَ : طَوِيلٌ ( شَدِيدٌ ) هَائِلٌ ، لِطُولِ شَرِّهِ عَلَى أَهْلِهِ ، واقْتصَرَ الجَوْهَرِيُّ عَلَى يَوْمٍ أيْوَمَ ، وقَالَ : يُعَبَّرُ بِهِ عَنِ الشِّدَّةِ ، كَما يُقالُ : لَيْلَةٌ لَيْلاَءُ ، وأنْشَدَ لأَبِي الأَخْزَرِ الحمَّانِيِّ : % ( نِعْمَ أخُو الهَيْجَاءِ في اليَومِْ اليَمي % ) % % ( *!لِيَوْمِ رَوْعٍ أو فَعَالِ مَكْرُمِ % ) % | وهُوَ مَقْلُوبٌ مِنْهُ ، أخَّرَ الوَاوَ ، وقَدَّمَ المِيمَ ، ثُمَّ قُلِبَتْ الوَاوُ يَاءً ، حَيْثُ صَارَتْ طَرَفًا ، كَما قَالُوا : أدْلٍ ، في جَمْعِ دَلْوٍ ، انتهى ، وأنشَدَ الزَّمَخْشَرِيُّ لِرُؤْبَةَ : % ( شَيَّبَ أصْدَاغِي الهُمُومُ الهُمَّمُ % ) % % ( ولَيْلَةٌ لَيْلاَ *!ويَوْمٌ *!أيْوَمُ % ) % | ( أوِ ) اليَوْمُ *!الأَيْوَمُ : ( أخِرُ يَوْمٍ في الشَّهْرِ ) ، كَمَا يُقَالُ لِلَيْلَةِ الثَّلاَثِينَ : اللَّيْلَةُ اللَّيْلاَءُ ، قَالَهُ ثَعْلَبٌ فِي أَمَاليهِ . | ( *!وَأَيَّامُ اللهِ تَعَالَى : نِعَمُهُ ) ، وِبِهِ فَسَّرَ مُجَاهِدٌ قَوْلَهُ تَعَالَى : ! 2 \< لا يرجون أيام الله > 2 ! ، ورُوِي ذلِكَ عَنْ أُبَيِّ بنِ كَعْبٍ ، مَرْفُوعًا ، في تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى : ! 2 \< وذكرهم *!بأيام الله > 2 ! . ( *!وَيَاوَمَهُ *!مُيَاوَمَةً ، *!وَيِوَاماً ) ، كَكِتَاب :

( عَامَلَهُ *!بِالأَيَّامِ ) ، وفي الصِّحَاح : عَامَلَهُ *!مُيَاوَمَةً ، كَما تقُولُ : مُشَاهَرَةً ، انتهى . وقِيلَ : اسْتَأْجَرَهُ اليَوْمَ ، الأَخِيرَةُ عَنِ اللِّحْيَانِيِّ ، قَالَ شَيْخُنَا : وَلاَ نَظِيرَ *!لِيِوَامٍ إلا يِسَارٌ ، بالكَسرِ ، لَغَةٌ في اليَسَارِ مُقَابِلِ اليَمِينِ ، ويِعَارٌ : جَمْعُ يَعْرٍ ، كَمَا مَرَّ في الرَّاءِ ، وَلاَ رَابَعَ لَهَا . | ( *!وَيَامُ ) بنُ أصْبَى : ( قَبِيلَةٌ باليَمَنِ ) مِنْ هَمْدَانَ ، والنِّسْبَةُ إِلَيْهَا : *!يَامِيٌّ ، ورُبَّمَا زِيدَ في أوَّلِهِ هَمْزَةٌ مَكْسُورَةٌ ، فيَقُولُونَ : الإِيَامِيُّ . | ( و ) *!يَامُ ( بنُ نُوحٍ ) الذِي ( غَرِقَ في الطُّوفَانِ ) ، نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . | ( *!ويَوْأَم ، كَحَوْأَبٍ ، قَبِيلَةٌ مِنَ الحَبَشِ ) ، وقدْ تَقَدَّمَ ذلِكَ بِعَيْنِهِ في :   ت و م   . | [ ] وَمِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | اليَوْمُ : الدَّهْرُ ، وبِهِ فَسَّرَ شَمِرٌ قَوْلَهُمْ : % ( *!يَوْمَاهُ *!يَوْمُ نَدًى *!ويُوْمُ طِعَانِ % ) % | أيْ : هُوَ دَهْرَهُ كَذلِكَ ، ويُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى الدَّوْلَةِ وزَمَنِ الوِلاَيَاتِ ، نحو : ! 2 \< وتلك *!الأيام نداولها بين الناس > 2 ! قَالَهُ ابنُ هِشامٍ ، وقَالَ ابنُ السِّكِّيت : العَرَبُ تَقُولُ : الأيَّام في معنَى الوَقَائِعِ ، يقُولُونَ : هُوَ عَالِمٌ بَأيَّامِ العَرَب ، أَيْ : وَقَائِعِهَا ، وَقاَلَ شَمِرٌ : إنَّمَا خَصُّوا الأَيَّامَ بِالوَقَائِعِ دُونَ ذِكْرِ اللَّيَالي ؛ لأنَّ حُرُوبَهُمْ كَانَتْ نَهَارًا ، وإذَا كَانَتْ لَيلاً ذَكَرُوهَا كَقَوْلِهِ : % ( لَيْلَةَ العُرْقُوبِ حَتَّى غَامَرَتْ % جَعْفَرٌ يُدْعَى وَرَهْطُ ابْنِ شَكَلْ ) %

| وقَد يَرَادُ بالأَيَّامِ : العُقُوباتُ والنِّقَمُ ، وبِهِ فَسَّرَ بَعْضٌ قوْلَهُ تعَالى : ! 2 \< وذكرهم بأيام الله > 2 ! . | وقالُوا : اليَوْمُ *!يَوْمُكَ ، يُرِيدُونَ التَّشْنِيعَ وتَعْظِيمَ الأَمْرِ . | ولَقِيتُهُ *!يَوْمَ يَوْمٍ ، حَكَاهُ سِيبَوَيْهِ ، وقالَ : مِنَ العَرَبِ مَنْ يَبْنِيهِ ، ومْنُهمْ مَنْ يَضِيفُهُ ، إلا في حَدِّ الحَالِ ، أو الظَّرْفِ .

### Türkçe

| ( **اليَوْمُ : م** ) bilinen (bir şey)dir; miktarı, güneşin doğuşundan batışına kadardır; yahut sâdık fecrin doğuşundan güneşin batışına kadardır; bunu İbn Hişâm **Şerḥu’l-Kaʿbiyye**’de zikretmiştir; ve sonuncusu: çoğunluğa göre şer‘î bir tanımdır. Müneccimler yanında yaygın olan şudur ki: **اليَوْمَ** doğuştan doğuşa kadardır; yahut batıştan batışa (kadardır); bunu şeyhimiz nakletmiştir. Ve mutlak zaman mânasında kullanılır; bunu İbn Hişâm nakletmiştir. Dedim ki: Sîbeveyh bunu onların şu sözünde hikâye etmiştir: “Ben bugün şöyle yaparım”; çünkü onlar belirli bir **يوْمًا** istemezler; fakat hâzır vakti isterler. Ve bununla O’nun (yüce) sözü tefsir edilmiştir: “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim.” Ve bu güzel, câizdir; fakat Allah’ın dininin vakitlerden bir vakitte kâmil olmaması (şeklinde) olmasına gelince: hayır. Ve **باليَوْمِ** ile vakit mutlak olarak kastedilebilir; ondan (bir örnek) hadis: “Bunlar **أيَّامُ الهَرْجِ**’dir”; yani: onun vakti. Ve geceyi dışarıda bırakıp gündüze mahsus olmaz. (Çoğulu: **أيَّامٌ**); bunun dışına göre kırılmaz. Aslı: **أيْوَامٌ**’dır; sonra idğam edildi. Ve onda çokluk cem‘ini kullanmadılar. İbn Keysân dedi ki; ve **أيَّامٍ** hakkında soruldu: “Vav niçin gitti?” Cevap verdi: “Her **ياءٍ** ve **وَاوٍ** ki ikisinden biri sükûn ile ötekinden önce gelirse, o yerde **الوَاوَ** **يَاءً** olur ve ikisinden biri ötekine idğam edilir; iki harf müstesna: **ضَيْوَنٌ** ve **حَيْوَةُ**; onları i‘lâl etselerdi şöyle derlerdi: **ضَيَّنٌ** ve **حَيَّةٌ**.” | ( **ويَوْمٌ أيْوَمُ ، و** ) **يَوْمٌ** ( **يَوِمٌ** , **كَفَرِحٍ** ) yani: **كَتِفٍ** vezni üzeredir. (Ve) **يَوْمٌ** ( **وَوِمٌ** ) **كَكَتِفٍ**; ve bu nâdirdir; çünkü kıyas, **اليَاءِ**’nın **وَاواً**’ya çevrilmesini gerektirmez. (Ve) **يَوْمٌ** ( **ذُو أيَّامٍ** , ve) **يَوْمٌ** ( **ذُو أيَاوِيمَ** ); bütün bunlar: uzun, (şiddetli) dehşetli (demektir); şerrinin ehline uzun oluşundan dolayı. Cevherî, **يَوْمٍ أيْوَمَ** ile yetindi ve dedi ki: bununla şiddet ifade edilir; nitekim “**لَيْلَةٌ لَيْلاَءُ**” denildiği gibi. Ve Ebû’l-Aḫzar el-Ḥammânî’den şu beyti okudu: % ( نِعْمَ أخُو الهَيْجَاءِ في اليَومِْ اليَمي % ) % % ( **لِيَوْمِ** رَوْعٍ أو فَعَالِ مَكْرُمِ % ) % | Ve o, ondan kalb edilmiştir: **الوَاوَ**’yu sona bıraktı, **المِيمَ**’i öne aldı; sonra **الوَاوُ** **يَاءً**’ya çevrildi; uç (harf) olduğu zaman; nitekim “**أدْلٍ**” dediler, **دَلْوٍ**’nun cem‘inde. Bitti. Ve Zemahşerî, Ru’be için şu beyti okudu: % ( شَيَّبَ أصْدَاغِي الهُمُومُ الهُمَّمُ % ) % % ( ولَيْلَةٌ لَيْلاَ **ويَوْمٌ أيْوَمُ** % ) % | ( Veya) **اليَوْمُ الأَيْوَمُ**: (ayda son gün)dür; nitekim otuzuncu geceye “**اللَّيْلَةُ اللَّيْلاَءُ**” denildiği gibi. Bunu Sa‘leb, **أماليه**’inde söylemiştir. | ( **وَأَيَّامُ اللهِ تَعَالَى : نِعَمُهُ** ) ve bununla Mücâhid, O’nun (yüce) sözünü tefsir etti: “Allah’ın günlerini ummazlar.” Ve bu, Übey b. Ka‘b’dan merfû‘ olarak rivayet edilmiştir; O’nun (yüce) sözünün tefsirinde: “Onlara **بأيام الله**’ı hatırlat.” ( **وَيَاوَمَهُ مُيَاوَمَةً ، وَيِوَاماً** ) **كَكِتَابٍ**: (**بِالأَيَّامِ** ile muamele etti). **الصِّحَاح**’ta: onunla **مُيَاوَمَةً** muamele etti; nitekim “**مُشَاهَرَةً**” dediğin gibi. Bitti. Ve denildi ki: onu bir günlüğüne kiraladı; sonuncusu Liḥyânî’dendir. Şeyhimiz dedi ki: **لِيِوَامٍ** için, kesre ile, sağın karşıtı olan sol mânasındaki **اليَسَارِ**’da bir lügat olan **يِسَارٌ**’dan başka bir benzer yoktur; ve **يِعَارٌ**: **يَعْرٍ**’ın cem‘idir; râ’da geçtiği gibi; ve onun dördüncüsü yoktur. | ( **وَيَامُ** ) b. Aṣbā: (Yemen’de bir kabile)dir; Hemdân’dandır. Ona nisbet: **يَامِيٌّ**; ve bazen başına kesreli bir hemze artırılır; derler ki: **الإِيَامِيُّ**. | (Ve) **يَامُ** (Nûh’un oğlu)dur; (tufanda boğulan)dır; bunu Cevherî nakletmiştir. | ( **ويَوْأَم** , **كَحَوْأَبٍ** , Habeş’ten bir kabile)dir; bu, aynen şurada geçmişti: **ت و م**. | [ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır: | **اليَوْمُ**: dehr (uzun zaman)dır; ve bununla Şemir onların şu sözünü tefsir etti: % ( **يَوْمَاهُ** **يَوْمُ** نَدًى **ويُوْمُ** طِعَانِ % ) % | yani: onun dehri böyledir. Ve devlet ve vilâyetler zamanı mânasında kullanılır; meselâ: “Ve o **الأيام**’ı insanlar arasında döndürürüz.” Bunu İbn Hişâm söyledi. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Araplar **الأيَّام**’ı vakıalar mânasında söyler; derler ki: “O, Arapların **بَأيَّامِ**’ını bilendir”; yani: vakıalarını. Şemir dedi ki: Onlar vakıaları, geceleri zikretmeksizin, **الأَيَّامَ** ile tahsis ettiler; çünkü savaşları gündüz idi; gece olunca onu zikrederler; onun sözü gibi: % ( لَيْلَةَ العُرْقُوبِ حَتَّى غَامَرَتْ % جَعْفَرٌ يُدْعَى وَرَهْطُ ابْنِ شَكَلْ ) % | Ve **الأَيَّامِ** ile cezalar ve intikamlar kastedilebilir; ve bununla bazıları O’nun (yüce) sözünü tefsir etti: “Onlara Allah’ın günlerini hatırlat.” | Ve dediler ki: **اليَوْمُ يَوْمُكَ**; ayıplamayı ve işi büyütmeyi isterler. | Ve onunla **يَوْمَ يَوْمٍ** karşılaştım; Sîbeveyh bunu hikâye etti ve dedi ki: Araplardan onu mebnî yapan vardır; onlardan onu muzâf yapan vardır; hâl yahut zarf sınırında müstesna.
