خرطم

اختصارات لوحة المفاتيح

البحث
/
ملاحظة جديدة
n
الآية السابقة / التالية
[ ]
وضع القراءة
f
وضع الشبكة
g
كون القرآن
e
إغلاق / رجوع
Esc
تخطَّ الشبكة

شبكة الجذر

شبكة الجذر: خ-ر-طالصيغ: ١ · الجذور المجاورة: ١ · الآيات: ١ · السور: ١؛ المحتوى نفسه مسرود في بطاقات «الصيغ» و«الجذور المجاورة» و«الآيات».خرطموسمالْخُرْطُومِ

الجذرالصيغ ١الآيات ١السور ١المجاورة ١

▶ افتح الشبكة (ثلاثية الأبعاد)

خرطم

خ - ر - ط

جذر
  • الورود: ١
  • الآيات: ١
  • الصيغ: ١
  • المعاجم: ٧

معناه في القرآن: Hortum

ملاحظاتي

المعاجم(٧)

كتاب العين

الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٢٧٩
الخاء والطَاء خطرف: الخَنْطَرِف: العجوز الفانية. وقد خَطْرَفَ جلدها أي: استرخى وتشنج. يقال: خَنْطَرِف وخَنْظَرِف بالطاء والظاء والطاء أكثر وأحسن. وجمل خْطْروفٌ: يُخَطْرِفُ خَطْوَه ويَتَخَطْرَف في مشيه، أي: يجعل خطوتين خطوة من وساعته. ورجل مُتْخَطِرفٌ: واسع الخلق رحب الذِّراع. وخَطْرَفَ الرجل: يُخَطْرف خَطْرَفةً إذا اسرع المشي. طرخم: اطرَخَمَّ الرجل، وهو عظمة الأحمق. واطْرَخَمَّ إذا كَلَّ بصرُه
اقرأ المدخل كاملًا

الصحاح

الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٦٤
الخُرْطومُ: الأنفُ. وخَراطيمُ القومُ:سادتهم. والخُرْطومُ: الخمرُ. قال الشاعر: صَهْباءَ خُرْطومُاً عُقاراً قَرْقَفا والمُخْرَنطَمُ: الغضبان المتكبِّر مع رفع رأسه.
اقرأ المدخل كاملًا

لسان العرب

ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٢٬٩٣٤
الخُرْطومُ: الأَنف، وقيل: مُقَدَّمُ الأَنف، وقيل: ما ضَمَّ الرجل عليه الحَنَكَيْنِ. أَبو زيد: الخُرْطومُ والخَطْمُ الأَنف. وقوله تعالى: سَنَسِمُهُ على الخُرْطومِ؛ فَسَّرهُ ثعلب فقال: يعني على الوجه؛ قال ابن سيده: وعندي أَنه الأَنف واستعاره للإنسان لأَن في المُمْكن أَن يُقَبِّحَهُ يوم القيامة فيجعله كخُرْطومِ السَّبع، وقيل: معناه سنجعل له في الآخرة العَلَم الذي به يُعْرَفُ أَهلُ النار من اسوداد
اقرأ المدخل كاملًا

القاموس المحيط

الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٣٣
* خ ر ط م * * الخُرْطُومُ * الأنف
اقرأ المدخل كاملًا

تاج العروس

الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٣٬٠٣١
| | ( الخُرْطُوم ، كَزُنْبُور : الأَنْفُ ) ، كما | في الصّحاح ، وهو قَولُ أَبي زَيْد . | وقال ثَعْلَب : هو من السِّباع الخَطْم | والخُرْطُوم . ومن الخِنْزِير : | الفِنْطِيسَة ، ومن ذي الجناح : | المِنْقار ، ومن ذَواتِ الخُفّ : | المِشْفَر ، ومن النّاس : الشَّفَةُ ، ومن | الحَافِر : الجَحْفَلة . قال : | والخُرْطُوم للفِيل ، وهو أَنْفُه ، ويقوم | له مَقامَ يَدِه ومَقَام عُنُقِه . قال : | والخُرُوق
اقرأ المدخل كاملًا

معجم لين

إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٬١٠٣
خَرْطَمَهُ Q. 1 خَرْطَمَهُ خرطمه خرطمة , (K,) inf. n. خَرْطَمَةٌ, (TK,) He hit, or struck, his خُرْطُوم [or nose, &c.]: or he twisted it. (K.) اِخْرَنْطَمَ Q. 3 اِخْرَنْطَمَ اخرنطم He (a man, TA) elevated his nose: (K:) or twisted it, and was silent, in his anger: (TA:) and was proud and angry, (K, TA,) raising his head. (TA.) خُرْطُمٌ خُرْطُمٌ خرطم and خُرْطُمٌّ: see خُرْطُومٌ. خُرْطُمَانٌ
اقرأ المدخل كاملًا

كتاب الله

مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٨٬٢٤٣
خرطم خَرْطَمَ - يُخَرْطِمُ - خُرْطُوم خَرْطَم - يُخَرْطِمُ + الكائن + بأنفه:يشرق مخطته: يرفع أنفه مع سحب النفس: وهو الحركة التي يقوم به المرء لشرق مخاطه أو للتعبير عن الرضا مع الكبر خُرْطُوم: على وزن " فـُعلول ": اسم فاعل من " خَرْطَم - يُخَرطِمُ ": وهو كذلك اسم آلة منه: الجزء المتحرك من الأنف وهو مقدمه والمنخرين، والذي يستعمل لشرق المخاط
رابط المدخل

خرطم خَرْطَمَ - يُخَرْطِمُ - خُرْطُوم خَرْطَم - يُخَرْطِمُ + الكائن + بأنفه:يشرق مخطته: يرفع أنفه مع سحب النفس: وهو الحركة التي يقوم به المرء لشرق مخاطه أو للتعبير عن الرضا مع الكبر خُرْطُوم: على وزن " فـُعلول ": اسم فاعل من " خَرْطَم - يُخَرطِمُ ": وهو كذلك اسم آلة منه: الجزء المتحرك من الأنف وهو مقدمه والمنخرين، والذي يستعمل لشرق المخاط والشمشمة والتعبير بالأنف وتحريكه والخرطوم هوأيضاً جزء من أنف الفيل: وهو الجزء الذي يستعمله لشرق الطعام وتقريبه من فمه واللفظ ينتمي إلى مجموعة " حركة الغازات والسوائل بالشهق والشفط"، وهي: مَكَّ - يَمُكُّ، خَرْطَمَ - يُخَرطِمُ، شَهَقَ - يَشْهَقُ (شَهِقَ - يَشْهَقُ)، لَهَثَ - يَلْهَثُ ( لَهِثَ - يَلهَثُ)، نَفَسَ - يَنْفُسُ، رَاحَ - يَرَاحُ (رَاحَ - يَرِيحُ)

الخرطوم ﴿إذا تتلى عليه آياتنا قال أساطير الأولين (15) سنسمه على الخرطوم (16)﴾ القلم مختار الصحاح ● [خرط] خ ر ط: خَرَط العود قشره وبابه ضرب ونصر وخرط الورق حتّه وهو أن يقبض على أعلاه ثم يمر يده عليه إلى أسفله وفي المثل دونه خرط القتاد و انْخَرَطَ جسمه دقّ و خَرَطَ الحديد خرطا طوّله كالعمود ورجل مَخْرُوطُ اللحية ومخروط الوجه أي فيهما طول من غير عرض و الخَرِيطَةُ بالفتح وعاء من أدم وغيره تُشرج على ما فيها ● [خرطم] خ ر ط م: الخُرْطُومُ الأنف معجم الفرائد القرآنية: خ ر ط "خُرْطُومِ" في قوله تعالى "سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ"(116 ) القلم الخُرطوم : الأنف، وإنما خصه بالذكر لأنه أظهر شيء في الوجه، والوجه أظهر شيء في الإنسان. ولما كان هذا العضو يستعمل في التعزيز والتعظيم، جعل الله سمة ذل هذا الشخص على محل العز من غيره. الراغب خرط - قال تعالى: }سنسمه على الخرطوم{ [القلم/16]، أي: نلزمه عارا لا ينمحي عنه، كقولهم: جدعت أنفه، والخرطوم: أنف الفيل، فسمي أنفه خرطوما استقباحا له. ملخص اللسان 1. وخَرْطَمَهُ: ضرب خُرْطومَهُ. وخَرْطَمَهُ: عَوَّجَ خُرْطومَهُ. 2. الخُرْطومُ: الأَنف، وقيل: مُقَدَّمُ الأَنف، وقيل: ما ضَمَّ الرجل عليه الحَنَكَيْنِ. 3. الخُرْطومُ والخَطْمُ الأَنف 4. والخُرْطُوم للفِيل وهو أَنفه، ويقوم له مقام يده ومَقام عُنُقِهِ؛:والخُروقُ التي فيه لا تَنْفُذُ وإِنما هو وِعاءٌ إِذا ملأَه الفيلُ من طعام أَو ماء أَوْلَجَهُ في فِيه، لأَنه قصير العُنُق لا ينال ماء ولا مَرْعىً، 5. واخْرَنْطَمَ الرجلُ: عَوَّجَ خُرْطومَهُ وسكت على غضبه، 6. وقيل: رَفَعَ أَنفَهُ واستكبر. 7. والمُخْرَنْطِمُ: الغضبان المتكبر مع رفع رأْسه؛ لسان العرب ● - خرطم: الخُرْطومُ: الأَنف، وقيل: مُقَدَّمُ الأَنف، وقيل: ما ضَمَّ الرجل عليه الحَنَكَيْنِ. أَبو زيد: الخُرْطومُ والخَطْمُ الأَنف. وقوله تعالى: سَنَسِمُهُ على الخُرْطومِ؛ فَسَّرهُ ثعلب فقال: يعني على الوجه؛ قال ابن سيده: وعندي أَنه الأَنف واستعاره للإنسان لأَن في المُمْكن أَن يُقَبِّحَهُ يوم القيامة فيجعله كخُرْطومِ السَّبع، وقيل: معناه سنجعل له في الآخرة العَلَم الذي به يُعْرَفُ أَهلُ النار من اسوداد وجوههم؛ وقال الفراء: الخُرْطومُ وإِن خُصَّ بالسِّمَةِ فإِنه في مَذْهَبِ الوجهِ، لأَن بعضَ الوجه يُؤَدِّي عن بعضٍ؛ وقال أَبو العباس: هو من السِّباع الخَطْمُ والخُرْطومُ، ومن الخنزير الفِنْطِيسَةُ، ومن ذي الجَناح المنْقارُ، ومن ذوات الخُفِّ المِشْفَرُ، ومن الناس الشَّفَةُ، ومن الحافر الجَحافلُ. والخُرْطُوم للفِيل وهو أَنفه، ويقوم له مقام يده ومَقام عُنُقِهِ؛ قال: والخُروقُ التي فيه لا تَنْفُذُ وإِنما هو وِعاءٌ إِذا ملأَه الفيلُ من طعام أَو ماء أَوْلَجَهُ في فِيه، لأَنه قصير العُنُق لا ينال ماء ولا مَرْعىً، قال: وإِنما صار ولدُ البُخْتِيِّ من البُخْتِيَّةِ جَزُورَ لحمٍ لقصر عُنقه، ولعجزه عن تناول الماء والمَرْعى، قال: وللبَعُوضة خُرْطومٌ وهي شبيهةٌ بالفيل، وحكى ابن بري عن ابن خالَوَيْهِ: فلان خُرْطُمانيٌّ عليه خُفّ قُرْطُمانيٌّ؛ خُرطُمانيٌّ: كبير الأَنف، والقُرْطُمانيُّ: الخف له مِنْقارٌ. وفي حديث أَبي هريرة وذكر أَصحاب الدَّجَّالِ قال: خِفافُهُمْ مُخَرْطَمةٌ أَي ذات خَراطيِمَ وأُنوفٍ، يعني أَن صُدورها ورؤوسها مُحَدَّدَةٌ؛ فأَما قوله أَنشده ابن الأَعرابي: أَصْبَحَ فيه شَبَهٌ من أُمِّه: من عِظَمِ الرأْسِ ومن خُرْطُمِّه قال ابن سيده: قد يكون الخُرْطُمُّ لغةً في الخُرْطومِ، قال: ويجوز أَن يكون أَراد الخُرْطُمَ فشَدَّدَه للضرورة وحَذَفَ الواو لذلك أَيضاً. والخَراطِيم للسباع بمنزلة المناقيرِ للطير. وخَرْطَمَهُ: ضرب خُرْطومَهُ. وخَرْطَمَهُ: عَوَّجَ خُرْطومَهُ. واخْرَنْطَمَ الرجلُ: عَوَّجَ خُرْطومَهُ وسكت على غضبه، وقيل: رَفَعَ أَنفَهُ واستكبر. والمُخْرَنْطِمُ: الغضبان المتكبر مع رفع رأْسه؛ وقال جَنْدَل يصف فُحولاً: وهُنَّ يَعْمِينَ من المَلامِجِ بقَرَدٍ مُخْرَنْطمِ المَتَاوِجِ، على عُيونٍ لجإِ المَلاحِجِ (* قوله «لجأ» هكذا بالأصل بدون ضبط). مَلامِجُها: أَفواهها، والقَرَدُ: اللُّغامُ الجَعْدُ، والمَتاوِجُ تَتَتَوَّجُ بالعِمامة أَي صار الزَّبَدُ لها تاجاً، والمَلاحِجُ: مَداخِلُ العين، لجأٌ: قد غابت. وذو الخُرْطومِ: سيف بعينه؛ عن أَبي عليّ، وأَنشد: تَظَلُّ لذي الخُرْطُومِ فيهِنَّ سَوْرَةٌ، إِذا لم يُدافِعْ بعضَها الضَّيْفُ عن بَعْضِ ومن أَسماء الخمر الخُرْطومُ؛ قال العجاج: فغَمَّها حَوْلَيْنِ ثم استَوْدَفا صَهْباءَ خُرْطوماً عُقاراً قَرْقَفا والخُرْطومُ: الخمر السريعةُ الإِسكارِ، وقيل: هو أَول ما يجري من العِنَبِ قبل أَن يُداسَ؛ أَنشد أَبو حنيفة: وفِتْيَة غير أَنْذالٍ دَلَفْتُ لَهُمْ بذي رِقاعٍ، من الخُرطُومِ، نَشَّاجِ (* قوله «أنشد أبو حنيفة وفتية إلخ» كذا بالأصل، وعبارة المحكم: أنشد أبو حنيفة: وكأن ريقتها إذا نبهتها * بعد الرقاد تعل بالخرطوم وقال الراعي وفتية إلخ). يعني بذي الرِّقاعِ الزِّقَّ. ابن الأَعرابي: الخُرْطُومُ السُّلافُ الذي سال من غير عَصْرٍ. وخَراطِيمُ القوم: ساداتهم ومُقَدَّموهُمْ في الأُمور. والخُراطِمُ من النساء: التي دخلت في السن. والخُرْطُومان: جُشَمُ بن الخَزْرَجِ، وعوف بن الخَزْرَجِ. مقاييس اللغة: و(الخُرطُوم) معروف، والراء زائدة، والأصل فيه الخطم، وقد مرّ. فأمّا الخمر فقد تُسمَّى بذلك. ويقولون: هو أوّلُ ما يَسِيل عند العَصْر. فإن كان كذا فهو قياسُ الباب؛ لأنّ الأوّلَ متقدِّم. ومن ذلك اشتقاقُ الخَطْم والخِطام. ومن الباب تسميتُهم سادةَ القوم الخراطيمَ. القاموس المحيط: الخُرْطومُ، كزُنْبورٍ الأنْفُ، أو مُقَدَّمُه، أو ما ضَمَمْتَ عليه الحَنَكَيْنِ، كالخُرْطُمِ، كقُنْفُذٍ، والخَمْرُ السَّريعَةُ الإِسْكارِ، أو أوَّلُ ما يَجْري من العِنَب قَبْلَ أن يُداس. وذو الخُرطوم: سَيْفُ عبدِ الله بنِ أُنَيْسٍ، رضي الله تعالى عنه. وخُرطومُ الحُبارَى: شاعِرٌ اسْمُه عبدُ الله بنُ زُهَيْرٍ. وجُشَمُ بنُ الخَزْرَجِ، وعَوْفُ بنُ الخَزْرَجِ، يقالُ لهما: الخُرْطومانِ. وكعلابِطٍ: المرأةُ دَخَلَتْ في السِّنِّ. وخَراطيمُ القَوْمِ: ساداتُهُم. وخَرْطَمَه: ضَرَبَ خُرْطُومَهُ، أو عَوَّجَهُ. واخْرَنْطَمَ: رَفَعَ أَنْفَهُ، واسْتَكْبَرَ، وغَضِبَ. والخُرْطُمانُ، بالضمِّ: الطَّويلُ. تاج العروس: ( الخرطوم كزنبور الانف ) كما في الصحاح وهو قول أبى زيد وقال ثعلب هو من السباع الخطم والخرطوم ومن الخنزير الفنطيسة ومن ذى الجناح المنقار ومن ذوات الخف المشفر ومن الناس الشفة ومن الحافر الجحفلة قال والخرطوم للفيل هو أنفه ويقوم له مقام يده ومقام عنقه قال والخروق التى فيه لا تنفذ وانما هو وعاء إذا ملاه الفيل من طعام أو ماء أو لجه في فيه لانه قصير العنق لا ينال ماء ولا مرعى قال وللبعوضة خرطوم وهى مشبهة بالفيل ( أو مقدمه أو ما ضممت عليه الحنكين ) وقوله تعالى سنسمه على الخرطوم فسره ثعلب فقال يعنى على الوجه قال ابن سيده وعندي انه الانف واستعاره للانسان وقال الفراء الخرطوم وان خص بالسمة فانه في مذهب الوجه لان بعض الوجه يؤدى عن بعض وقال الراغب في تفسير الآية أي نلزمه عار الا ينمحى عنه كقولهم جدعت أنفه والخرطوم أنف الفيل فسمى أنفه خرطوما استقباحا ( كالخرطم كقنفذ ) وقد شدده الشارع للضرورة فقال أنشده ابن الاعرابي أصبح فيه شبه من أمه * من عظم الرأس ومن خرطمه ( و ) الخرطوم ( الخمر ) نقله الجوهرى وأنشد للعجاج فغمها حولين ثم استودفا * صهباء خرطوما عقار اقرقفا وخص بعضهم فقال ( السريعة الاسكار و ) قيل هو ( أول ما يجرى من العنب قبل أن يداس ) أنشد أبو حنيفة وفتية غير أنذال دلفت لهم * بذى رقاع من الخرطوم نشاج يعنى بذى الرقاع الزق وقال ابن الاعرابي الخرطوم السلاف الذى سال من غير عصر ( ذو الخرطوم سيف ) بعينه عن أبى على وأنشد تظل لذى الخرطوم فيهن سورة * إذا لم يدافع بعضها الضيف عن بعض ويقال هو لابي يحيى ( عبد الله بن أنيس ) بن أسعد الجهنى الصحابي ( رضى الله تعالى عنه وخرطوم الخبارى شاعر اسمه عبد الله بن زهير وجشم بن الخزرج وعوف بن الخزرج يقال لهما الخرطومان ) نقله الجوهرى ( و ) الخراطم ( كعلابط المرأة دخلت في السن ) كما في المحكم ( وخراطيم القوم ساداتهم ) ومقدموهم في الامور الواحد خرطوم نقله الجوهرى وهو مجاز ( وخرطمه ضرب خرطومة أو ) خرطمه ( عوجه واخر نطم ) الرجل ( رفع أنفه ) وقيل عوجه وسكت على غضبه ( و ) قيل ( استكبر وغضب ) مع رفع رأسه كما في الصحاح ( والخر طسمان بالضم الطويل الانف * ومما يستدرك عليه رجل خرطمانى كبير الانف حكاه ابن برى عن ابن خالويه وخفاف مخرطمة ذات خراطيم وأنوف يعنى أن صدورها ورؤسها محددة

الصيغ(١)

الجذور المجاورةالمجاورة: ١ (الإجمالي: ٢)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.
  1. وسم

    الآيات المشتركة: ١ · “Veşm” veya “vesm” damga demektir

الآيات التي ورد فيها(١)

  1. سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ

    Hortum

تحليل الجذر

تعريف الجذر والخلاصة

AlanDeğer
Kökخرطم
YapıDörtlü (rubâî) kök
Özel DurumDört asli harfli (rubâî mücerred) yalın isim kökü
Bağlamsal Yakın Köklerخطم, أنف, صعر
Zıt Kökكرم
Çekirdek Özet 1Canlılarda yüzün en ileri uzanan, belirgin ve sivrilen burun veya hortum kısmı
Çekirdek Özet 2Kibrin, azametin ve başkaldırının bedensel tezahürü olan burnun zelil kılınarak damgalanması
Çekirdek Özet 3Gurur ve kibrin en görünür organ üzerinden kalıcı bir zillet işaretine dönüştürülmesi
Kritik Hata Riskiİfadenin sadece anatomik bir fil hortumu sayılarak ayetteki kibir kırma ve teşhir boyutunun göz ardı edilmesi

التحليل الثنائي

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
خرBir şeyi delmek, yarmak, gürültüyle düşmek ve akıtmak; nitekim خرق, خرب, خرج ve خرر köklerinde de yararak dışarı çıkma, dökülme veya yırtılma anlamı esastırطÇekirdeğin yararak ilerleme ve akma hareketini somut bir kanal, uzantı ve hat boyunca yoğunlaştırıp sivriltmiştir
خرBir şeyi delmek, yarmak, gürültüyle düşmek ve akıtmakمKanallı uzantıyı kuşatan, toplayan ve ucu boğumlanan hacimli bir organ yapısına dönüştürmüştür

التحليل التصويري للحروف

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
خÇit veya duvar yarığı; ayrılma, dışarı taşma (ikiz harf ح imgesinden türetme yoğunlaşma)Bir yüzeyden dışarıya doğru uzanan ve ayrışan bir çıkıntıyı başlatır
رİnsan başı; tepe, öncü, üstBedensel uzantının baş, yüz ve en ön cepheye ait olduğunu belirler
طSepet, çark; sarma, kuşatma, hat çekmeUzantının silindirik, bükülebilir veya kavisli bir hat boyunca biçimlenmesini sağlar
مSu; akış, derinlik, hacimİçi boşluklu, akışa elverişli, nefes veya sıvı taşıyan etli organ hacmini tamamlar
خرطمBaşın en ön cephesinden dışarı uzanan, bükülebilir ve içi kanallı belirgin organYüzün en çıkıntılı ve dışa vuran organı olarak kibrin fiziki simgesi haline gelen burun veya hortum yapısı

الاستعمال التاريخي والمبكر

AlanVeri
İlk fiziksel anlamYırtıcı hayvanlarda, fîlde ve kuşlarda öne doğru sivrilen burun, gaga veya hortum; insanda ise kibirle dikilen burun ve yüzün en ön kısmı
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şiirinde kabilenin önderleri ve öncü şahsiyetleri için mecazen خراطيم القوم ifadesi kullanılmıştır. Nitekim bir beyitte منا الخَراطيمَ ورأسا علجا şeklinde geçmektedir
Erken Arapça kullanımKlasik kullanımda öfkesinden veya kibrinden burnunu havaya dikip susan kimse için واخرنطمت ثم قالت وهي باكية / أأنت تتلو كتاب الله بالكع beytinde olduğu gibi اِخْرَنْطَمَ fiili yer almıştır

المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât.

الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça خرطم kökü, dörtlü (rubâî) genişlemiş bir yapı olup temel Sami dillerindeki kök yapılarından ziyade İç-Arapça türetim ve morfolojik genişlemelerle belirginleşmiştir. Fonetik açıdan Arapçadaki خطم (burnu bağlamak, hayvanın burnu, yular yeri) kökü ile خرط (soymak, uzatmak, silindirik biçim vermek) fiilinin birleşiminden doğan kaynaşık (menhût) veya genişletilmiş bir leksikal gövde olduğu kabul edilir. İbranicede burnu yularlamak veya hayvan ağzı anlamındaki חֲטָם (ḥatam) köküyle ve Akadcadaki ḫuṭmu (burun, gaga, çıkıntı) ile semantik bir matris paylaşır. Arapçada ise araya giren ra ve mim sesleriyle sözcük, hem fiziksel olarak uzayan ve yuvarlanan bir organı (hortum) hem de kibrin organı sayılan burnu en kaba ve aşağılayıcı biçimde tasvir eden bir semantik kaymaya uğramıştır.

درجة الثقة Güçlü

المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

التحليل الاشتقاقي

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönخرط ve خطم köklerinin kaynaşmasıSilindirik uzatmayı anlatan harf çatısı ile burun ve yular bölgesini anlatan harflerin mezcedilmesidirGüçlü
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiAkadca ḫuṭmu ve İbranice ḥatamHayvan burnu, gaga ve ön çıkıntı anlam alanı ortak bir arka plan sunarMuhtemel
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıSami ailesi dışında güvenilir ve doğrudan bir soydaş biçim tespit edilmemiştirVeri bulunamadı

المصدر David Cohen, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.

الجذور الشقيقة (التقاليب)

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
خرطمAnlamlıBurun, hortum, öncüCanlılarda yüzün en ileri uzantısı, kibirle dikilen burun ve topluluğun başıKur'an'da geçer; Kalem 68:16

الجذور المجاورة والجذر المضاد

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
خرطمMerkezYüzdeki uzantı ve burunÖzellikle hayvanlara özgü kaba burun veya hortum uzantısı olup kibir kırma bağlamında insana tahkir amacıyla kullanılırİnsanın azametle diktiği burnunun alçaltılması
خطمKomşuBurun ucu ve yular yeriBuruna yular takma ve zapt etme yönü öne çıkar, hortum kadar kaba bir organ tasviri içermezCanlıyı burnundan çekerek boyun eğdirme
أنفKomşuİnsan burnu ve izzetİnsanın doğal koku alma organı ve asalet, onur, izzet sembolü olan mutat burun yapısıdırİnsani izzet ve onur anlamını doğrudan taşır
صعرKomşuBoyun ve yüz eğriliğiKibir sebebiyle yüzü veya yanağı bir tarafa çevirip büyüklenme hareketidirOrganın kendisi değil, duruşun kibridir
كرمZıtŞeref, kerem ve yücelikKişinin zelil edilmeyip şerefle muamele görmesi ve yüzünün ak tutulmasıKibrin kırılması yerine izzetin korunması

مقابلات المعنى في لغات أخرى

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaخرطمHayvan burnu, hortumYüzün en çıkıntılı kısmı olup tahkir ve damgalama odağıdırKesin
Latinceproboscis, rostrumHortum, gaga, hayvan burnuFiziksel uzantıyı ve hayvan uzvunu karşılar; kibre dair tahkir nüansını ancak bağlamla verirGüçlü
İngilizcesnout, trunk, proboscisHayvan burnu, hortumİnsan burnunu hayvansılaştırarak küçümseme anlamını 'snout' sözcüğü iyi yansıtırGüçlü
AlmancaRüssel, SchnauzeHortum, kaba burunİnsanın burnuna kaba bir aşağılama ile yaklaşıldığında kullanılan hayvani karşılıklardırGüçlü
Fransızcatrompe, groin, museauHortum, hayvan burnuFiziksel organ ile birlikte insana yöneltildiğinde oluşan aşağılayıcı tonu taşırGüçlü

المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

الوجوه والنظائر

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
الْخُرْطُومِKibirli burnun damgalanmasıKibir, mal ve evlat çokluğuyla şımarıp vahyi yalanlayan zorbanın en hassas ve kibirli uzvunun açıkça aşağılanıp işaretlenmesi; Kalem 68:16

سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamAhiret halleri ve ceza adaletiDamgalama ve teşhir cezasının dünyada mı (Bedir'de burun yaralanması) yoksa ahirette yüz kararması ve cehennem alameti olarak mı gerçekleşeceğiAmel-ceza uyumu gereği kibrin organının aşağılanması
FıkıhHad cezaları ve köle/hayvan damgalamaİnsanın yüzünün ve burnunun damgalanmasının kesin olarak yasaklanması (müsle yasağı)İlahi cezanın istisnai dehşetini gösteren sınır
Tefsirİstiare ve kinaye belagatıİnsan için normalde 'enf' kelimesi kullanılırken 'hurtûm' denilerek kişinin canavarlaştırılması ve kibrinin alçaltılmasıTahkir, istihzar ve bedensel kibrin tepe taklak edilmesi
HadisYüzün korunması nehyiCanlıların yüzüne vurmanın ve yüzün damgalanmasının nehyedildiği rivayetlerdeki keramet ilkesiİlahî hükmün kâfiri bu hürmetten mahrum bırakması

تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniKibir ve ubudiyet dengesiKibir odağının tasfiyesiİnsanın kendisini müstağni görmesine yol açan sahte üstünlük hissini zilletle kırmakDinde tevazu esastır; başkaldıran burun kalıcı bir işaretle alçaltılırKesin
İlmiFizyonomi ve bedensel sembolizmYüzün en çıkıntılı organıBeden dilinde meydan okuma ve kibir alametinin teşhiriİlmi açıdan en görünür uzvun damgalanması kamuya açık teşhir aracıdırGüçlü
SiyasiOtorite ve zorbalığın tasfiyesiSiyasi liderin teşhir edilerek etkisiz kılınmasıToplumu peşinden sürükleyen zorba önderlerin karizmasını yok etmekLiderin kibrini temsil eden alametin kırılması siyasi tahakkümü bitirirGüçlü
İktisadiServetle şımarma ve cimrilikMal çokluğuna dayanan kibrin bedeliServet kaynaklı üstünlük taslamanın toplumsal prestijini sıfırlamakMalıyla övünen zenginin gururunun kamu önünde damgalanıp değersizleşmesiMuhtemel

التماثل في العلوم العددية والإنسانية

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerDışbükey eğriliğin tepe noktası (singularity/peak)Bir yüzeyin en ileri koordinatı ve dışarıya en fazla taşan asimetrik çıkıntı noktasıGüçlü
Beşeri bilimlerDamgalama kuramı (stigmatization)Toplumsal hiyerarşide üstünlük iddia eden sapkın ve kibirli aktörün fiziksel bir işaretle statüsünün en alt tabakaya itilmesiKesin

التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiSözcüğü sadece biyolojik bir fil hortumu veya mekanik boru sanıp insanla ve kibirle olan edebi-ahlaki irtibatını koparmak
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da bu kavram, insanın kendisini başkalarından üstün gördüğü kibir odağını ve bu kibrin herkesin göreceği şekilde aşağılanmasını ifade eder
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAyetin muhataba yönelik aşağılayıcı ceza nüansını ve kibrin tam zıddıyla cezalandırılması ilkesini kavrayamamak

خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Vahye karşı servet ve soy kibriyle direnen zihniyetin en hassas gurur noktasından nasıl vurulduğunu ve dilin en keskin tahkir üslubunu anlamak için anahtar bir kelimedir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Nüfuzlu ve kibirli Mekke müşriklerinin ahlaki portresinin çizildiği, kınandığı ve akıbetlerinin bildirildiği Kalem suresindeki ceza ayetlerinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Kur'an'ın edebi üslubunun sadece soyut ifadelerden ibaret olduğu zannını yıkar; somut, görsel ve vurucu bedensel teşhir ifadelerinin caydırıcı rolünü gösterir.

التركيب النهائي والنموذج الرياضي

  • Somut anlamYüzün en ön cephesinde yer alan, dışarıya doğru uzayan, bükülebilen etli burun veya hortum çıkıntısı.
  • Soyut anlamGurur, azamet ve meydan okumanın bedensel sembolü haline gelmiş kibrin, görünür bir zillet damgasıyla aşağılanması.
  • Sistematik karşılıkSosyal ve ahlaki düzende haksız büyüklenme sergileyen gücün, en görünür temsil organından kalıcı bir işarete çarptırılarak etkisizleştirilmesi.
  • LaTeX modeliS(x)=max⁡p(V(x))⟹W(S(x))=−D
  • LaTeX açıklaması

Modelde x kibirli insan öznesini, V(x) bu öznenin yüzeyinde dışa vuran bedensel ve davranışsal organ vektörünü, S(x) ise bu vektörün uzaydaki en ileri çıkıntı ve tepe noktasını (burun/hortum uzantısını) temsil eder. Sağ taraftaki işlem ise W damgalama ve işaretleme operatörünün bu en tepe noktaya uygulanmasıyla sistemin pozitif kibir değerinin tam zıddına dönerek negatif bir zillet ve teşhir sabiti olan −D seviyesine indirgendiğini sembolize eder.

النسخة النصية (لأدوات الذكاء الاصطناعي)فهرس الجذور حسب الحروف: خ