عتل
ع - ت - ل
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Hemen onu sürükleyin
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.074 harfباب العين والتّاء والّلام معهما
ع ت ل، ت ل ع يستعملان فقط
عتل:
العَتَلَةُ: حديدةٌ كحد فأس عريضة ليست بمتعقّفة الرأس كالفأس، ولكنها مستقيمة مع الخشبة، في أصلها خشبة يحفر بها الأرض والحيطان.
ورجل عُتُلٌّ أي: أكولٌ مَنُوع.
والعَتْلُ: أن تأخذ بتلبيب رجل فَتَعْتِلَهُ، أي: تجرّه إليك، وتذهب به إلى حبس أو عذاب.
وتقول: لا أَنْعتِلُ معك، أي: لا أَنْقاد معك. وأخذ فلان بزمام النّاقة فَعَتَلَها، وذلك إذا
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR574 harfالعَتَلَةُ: بَيْرَمُ النجَّار والمُجْتابُ. والعَتَلةُ: الهراوةُ الغليظةُ. والعَتَلَةُ: الناقةُ التي لا تَلقَح، فهي قويَّة أبداً. والعَتَلَةُ: واحدة العَتَلِ، وهي القسيُّ الفارسيّةُ. وجديلةُ طَيِّءٍ تقول للأجير: عَتيلٌ، والجمع عُتَلاء. وعَتَلْتُ الرجل أَعْتِلُهُ وأَعْتُلُهُ، إذا جَذَبتَه جَذْباً عَنيفاً. ورجلٌ مِعْتَلٌ بالكسر. وقال يصف فرساً:
نَفْرَعُهُ فَرْعاً ولسنا نَعْتِلُهْ
والعُتُلُّ:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR4.192 harfباب العين والتاء مع اللام
عتل ، تلع ، تعل : مستعملة .
علت ، لتع ، لعت : مهملة .
عتل : قال الله جلّ وعزّ : ( الْحَمِيمِ خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ ) ( الدّخَان : 47 ) وقال في موضع آخر : ( أَثِيمٍ عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ ) ( القلم : 13 ) قرأ عاصم وحمزة والكسائي : ( خُذُوهُ ( بكسر التاء ، وكذلك قرأ أبو عمرو . وقرأ ابن كَثِير ونافع وابن عامر ويعقوب : ( فاعتلوه ) بضمّ التاء . قلت : هما لغتان فصيحتان ،
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR13.324 harf(باب العين والتاء وما يثلثهما)
(عتد) العين والتاء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حضورٍ وقُرب. قال الخليل: تقول عَتُدَ الشّيءُ، وهو يعتُد عَتاداً، فهو عَتيدٌ حاضر. قال: ومن ذلك سمِّيت العتيدة: التي يكون فيها الطِّيب والأدهان. ويقال للشَّيء المعْتَد: إنّه لعتيد، وقد أعتدْناه، وهيَأناه لأمرٍ إنْ حَزَب. وجمع العَتَاد عُتُدٌ وأعْتِدة. قال النّابغة:
عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ
(باب العين والتاء وما يثلثهما) (عتد) العين والتاء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حضورٍ وقُرب. قال الخليل: تقول عَتُدَ الشّيءُ، وهو يعتُد عَتاداً، فهو عَتيدٌ حاضر. قال: ومن ذلك سمِّيت العتيدة: التي يكون فيها الطِّيب والأدهان. ويقال للشَّيء المعْتَد: إنّه لعتيد، وقد أعتدْناه، وهيَأناه لأمرٍ إنْ حَزَب. وجمع العَتَاد عُتُدٌ وأعْتِدة. قال النّابغة: عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ الأعادِي واضحٍ غيرِ خاملِ([1]) قال الخليل: يقولون هذا الفرس عَتَدٌ، أي مُعَدّ متى شاء صاحبهُ رَكِبَه، الذَّكرُ والأنثى فيه سواء. قال سلامة بن جندل: بكل مُحنَّبٍ كالسِّيدِ نَهْدٍ *** وكُلِّ طُوَالةٍ عَتَدٍ مِزَاقِ([2])
فأمَّا العَتُود فذكَرَ الخليلُ فيه قياساً صحيحاً، وهو الذي بَلغ السِّفادَ. فإن كان كذا فكأنَّه شيءٌ أُعِدّ للسِّفاد، والجمع عِدَّان على وزنِ فِعْلان، وكان الأصل عِتْدَان فأُدغمت التاء في الدال. قال الأخطل: واذكر غَدَانَةَ مزَنَّمة *** من الحَبَلَّقِ تُبنَى حولَها الصِّيَرُ([3]) (عتر) العين والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على معنيين، أحدهما الأصل والنِّصاب، والآخر التفرُّق. فالأوُّل ما ذكره الخليل أن عِتْرَ كلِّ شيء: نصابه. قال: وعِتْرَةُ المِسْحاةِ: خشبتها التي تسمَّى يَدَ المسحاة. قال: ومن ثَمَّ قيل: عترة فلان، أي مَنْصِبه. وقال أيضاً: هم أقرباؤه، مِن ولدِه وولدِ ولده وبني عمِّه. هذا قولُ الخليل في اشتقاق العِتْرَة، وذكر غيرُه أنَّ القياسَ في العِترة ما نذكره من بعد. والأصل الثاني: العِتْر، قال قومٌ: هو الذي يقال له: المَرْزَنْجُوش. قال: وهو لا ينبُت إلاّ متفرِّقاً. قال: وقياس عِترة الإنسان من هذا، لأنهم أقرباؤه متفرِّقي الأنساب، هذا من أبيه وهذا من نسله كولده. وأنشد في العِتْر: فما كنتُ أخشَى أن أُقِيمَ خِلافهم *** لستّةِ أبياتٍ كما ينبت العِتْرُ([4]) فهذا يدلُّ على التفرُّق، وهو وجهٌ جميل في قياس العِترة. ومما يُشبهه عِتْرُ المسك، وهي حَصاةٌ تكون([5]) متفرِّقة فيه. ولعلَّ عِتْرُ المِسك أن تكون عربيَّة صحيحة فإِنَّها غير بعيدة مما ذكرناه، ولم نسمَعْها من عالم. ومن هذا الأصل قولهم: عَتَرَ الرُّمحُ فهو يَعْتِرُ عَتراً وعَتَرَاناً، إذا اضطَرَبَ وترأَّدَ في اهتزاز. قال: * وكلّ خطّيٍّ إذا هُزَّ عَتَرْ([6]) * وإنما قلنا إنّه من الباب لأنّه إذا هُزّ خيّل أنّه تتفرّق أجزاؤه. وهذا مشاهَد، فإن صحَّ ما تأوَّلناه وإلاّ فهو من باب الإِبدال يكون من عَسَل، وتكون التاء بدلاً من السين والرَّاءُ بدلاً من اللام. وممّا يصلح حملُه على هذا: العَتيرة؛ لأنَّ دَمها يُعْتَر، أي يُسَالُ حتى يتفرَّق. قال الخليل: العاتر: الذي يَعْترُ شاةً فيذبحُها، كانوا يفعلون ذلك في الجاهليَّة، يذبحُها ثم يصبُّ دمَها على رأس الصَّنَم، فتلك الشَّاةُ هي العَتيرة والمعتورة، والجمع عتائر. وكان بعضُهم يقول: العتير هو الصنم الذي تُعْتَرُ لـه العتائر في رَجب. وأنشد لِزُهير: فَزَلَّ عنها وأوفَى رأسَ مَرقَبةٍ *** كمَنْصَبِ العِتْر دَمَّى رأسه النُّسُكُ([7]) فإن كان صحيحاً هذا فهو من الباب الأوّل، وقد أفصح الشاعر بقياسه حيث قال: * كمنصب العِتْرِ دَمَّى رأسَه النُّسكُ * (عتق) العين والتاء والقاف أصل صحيح *يجمع معنى الكرم خِلْقةً وخُلُقاً، ومعنى القِدَم. وما شذَّ من ذلك فقد ذُكِر على حدة. قال الخليل: عَتَق العبد يَعْتِق عَتاقاً وعَتاقةً وعُتوقاً، وأعتقه صاحبُه إعتاقاً. قال الأصمعيّ: عَتَق فلانٌ بعد استعلاجٍ، إذا صار رقيقَ الخِلْقة بعد ما كان جافياً. ويقال: حلف بالعَتَاق، وهو مولى عَتَاقةٍ. وصار العبد عتيقاً. ولا يقال عاتق في موضع عتيق([8]) إلاّ أن تنوى فعلهُ في قابل، فتقول عاتقٌ غداً. وامرأة عتيقةٌ حُرَّةٌ من الأمُوَّة([9]) . وامرأةٌ عتيقة أيضاً، أي جميلة كريمة. وفرس عتيق: رائع بيِّن العِتْق، وثوب ناعمٌ عتيق. والعتيق أيضاً: الكريم من كلِّ شيء. وقد عَتَق وعَتُق، إذا أتَى عليه زمن. قال الخليل: جاريةٌ عاتق، أي شابّة أوّلَ ما أدركت. قال ابنُ الأعرابيِّ: إنما سمِّيت عاتقاً لأنّها عَتَقت من الصِّبا وبلغت أنْ تَدَرَّع. قالوا: والجوارح من الطير عِتاقٌ لأنّها تصيد ولا تصاد، فهي أكرمُ الطَّير([10]) ، وكأنّها عتَقت أن تُصاد، وذلك كالبازِي وما أشبهه. قال لبيد: فانتضَلْنا وابنُ سلمى قاعدٌ *** كعَتيق الطَّيرِ يُغضِي ويُجَلّ([11]) قال أبو عبيد: أعتقت المالَ فعَتق، أي أصلحتُه فصَلَح. ويقال: عَتَقت الفرسُ، إذا سَبَقت. قال الأصمعيّ: وكنت بالمِرْبد فأُجرِيَ فَرَسان، فقال أعرابيّ: هذا أوَان([12]) عَتَقت الشَّقْراء، أي سبقت. ويقال: فلانٌ مِعتاقُ الوَسِيقة، إذا طرد طريدةً أنجاهَا وسَلِمَ بها. ويقال: ما أبْيَنَ العِتْق في وجه فلانٍ، أي الكرم. قال الخليل: البيت العتيق: الكعبة، لأنّه أوّلُ بيتٍ وُضِع للنّاس. قال الله تعالى:﴿ولْيَطَّوَّفُوا بالبَيْتِ الْعَتِيقِ﴾ [الحج 29]. ويقال: سمِّي بذلك لأنّه أُعِتقَ من الغَرَق أيّامَ الطُّوفان فرُفع. ويقال أُعتِق من الحبشة عامَ الفيل ويقال: أُعتِقَ من أنْ يدَّعِيَه أحدٌ فهو بيتُ الله تعالى. قال أبو عبيدة: من أمثالهم: "لولا عِتْقُه لقد بلى"، يقال ذلك للرَّجل إذا ثَبَتَ ودام. وقال الخليل: العاتق من الطَّير فوقَ النَّاهض. وقال الأصمعيّ: يقال أخذ فرْخ قطاة عاتقاً، إذا استقلَّ وطار. ونرى أنّه من عَتَقت الفرسُ. قال أبو حاتم: طيرٌ عاتِق، إذا كان فوقَ النَّاهض، لأنَّه قد خرج عن حد الزقّ([13]) . فأما العاتق من الزِّقاق فهو الواسع الجيِّد، وهذا على معنى التَّشبيه بالشيء الكريم. قال لبيد: أُغلِي السِّباءَ بكلِّ أدكَنَ عاتقٍ *** أو جَونةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها([14]) وقال الخليل: شرابٌ عاتقٌ، أي عتيق. قال أبو زُبَيد([15]) : لا تَبعدَنَّ إداوةٌ مطروحة *** كانت زماناً للشَّرَاب العاتق ويقال للبِئر القديمة عاتقة([16]) . والخمر العتيقة: التي عُتّقَت زماناً حتى عَتَقت. قال الأعشى: وسبيئةٍ ممَّا تُعَتِّقُ بابلٌ *** كدم الذَّبيحِ سلبتُها جِريالَها([17]) قال بعضهم: العاتق في وصف الخمر التي لم تُفَضَّ ولم تُبزَل، ذَهَبَ إلى الجارية العاتق التي لم تَبِنْ عن أبويها. ويقال: بل الخمر العاتق من القِدم، وكلُّ شيء تقادَمَ فهو عاتق وعتيق. قال ابنُ الأعرابيّ: كلُّ شيء بلغ إنَاهُ فقد عَتَق، وسمِّي العبدُ عتيقاً لأنَّهُ بلغَ غايَته. فأمّا قولُ عنترة: كَذَبَ العتيقُ وماءُ شنٍّ باردٌ *** إن كنتِ سائلتِي غبوقاً فاذهَبِي([18]) فقال قوم: إنَّه نوعٌ من التَّمر العتيق. ومعنى كَذَب، أي عليك بهذا النَّوع. ويقال بل العتيق: الماء؛ وسمِّيَ بذلك لأنَّه أجلُّ الأشربة، وفيه الحياة. ومن القِدَم الذي ذكرناه قولُهم: عَتُقَتْ عليه يمينٌ، أي قَدُمَت ووجَبَت. قال: عليَّ أَلِيَّةٌ عتقَتْ قديماً *** فليس لها وإن طُلبِت مَرَامُ([19]) ويقال لكلِّ كريمٍ عتيق. ومما شذَّ عن هذا الأصل: عاتقا الإنسان، وهما ما بين المَنكِبَين والعُنق، والجمع العواتق. ويقال العاتق يذكَّر ويؤنَّث. وقال الأصمعيُّ: يقال فلانٌ أمْيَل العاتق *إذا كان موضعُ الرداء منه معوَّجاً. وقال في تأنيث العاتق: لا صُلحَ بيني فاعلمُوه ولا *** بينكم ما حَمَلَتْ عاتقي([20]) سَيفي وما كُنَّا بنجدٍ وما *** قَرْقَرَ قُمْرُ الوادِ بالشَّاهقِ قال ابن الأعرابيّ: العاتق: القَوس التي تغيَّر لونها واسودَّت، وهذا أيضاً من القِدَم راجعٌ إلى الباب الأوّل. (عتك) العين والتاء والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على قريبٍ من الذي قبله، وليس ببعيدٍ أن يكونَ من باب الإبدال، وهو من الإقدام والقِدَم. قال الخليلُ وغيره: عَتَك فلانٌ [بفلانٍ([21]) ]، إذا أقْدَمَ عليه ضرباً لا يُنهنِهُه شيء. قال الأصمعيُّ: هو أن يَحمِلَ عليه حملةَ أخْذٍ وبَطْش. قال الخليل: عَتَكَ الرّجُل يَعْتِك عَتْكاً وعُتُوكاً، إذا ذَهَب في الأرض. والقوس العاتكة طالَ عليها العهدُ حتَّى احمرَّت. قال الهذلي([22]) : وصَفراء البُرايةِ عُودِ نَبْعٍ *** كوَقْف العاجِ عاتكة [اللِّيَاطِ([23]) ] [وامرأة عاتكة]، إذا كانت متضمِّخة بالخَلَوق. ومنه عَتَكتِ القوس. قال الخليل: يقال لكلِّ كريم عاتك، أي قديم. وأصله من عَتَكت القَوس. (عتل) العين والتاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّةٍ وقوّة في الشَّيء. من ذلك الرّجل العُتُلّ، وهو الشَّديد القويَّ المصحَّح الجِسم؛ واشتقاقُه من العَتَلة التي يُحفَر بها. والعَتَلة أيضاً: الهِراوة الغليظة من الخشَب، والجمع عَتَل. وقال: وأينما كنتَ من البلادِ *** فاجتنبَنَّ عُرَّمَ الذُّوّادِ وضَربَهم بالعَتَل الشِّدادِ ومن الباب العَتْل، وهو أن تأخذ بتَلبيب الرّجُل فتَعتِله، أي تجرّه إليك بقوّة وشدّة. قال الله تعالى: ﴿خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَواءِ الجَحِيمِ([24])﴾ [الدخان 47]. ولا يكون عَتْلاً إلاّ بجفاءٍ وشِدّة. وزعم قومٌ أنّهم يقولون: لا أنعتِل معك: أي لا أنقاد معك. (عتم) العين والتاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على إبطاء في الشَّيء أو كفٍّ عنه. قال الخليل: عَتَّم الرجل يُعَتِّم، إذا كفَّ عن الشيء بعد المضيِّ فيه، وعَتَم يَعْتم. وحملتُ على فُلانٍ فما عتَّمت أن ضربتُه، أي ما نَهنَهت وما نكَلت وما أبطأت. وفي الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم غرس كذا وَدِيّةً [فما عتَّمَتْ منها وَدِيَّة([25]) ]، أي ما أبطأت، حتّى عَلِقت. وقال: * مجامع الهام ولا يُعْتَمُ * أي لا يُمْهَل ولا يُكَفّ. وقال: ولستُ عن القِرن الكميِّ بعاتمِ *** ولستُ بوَقَّافٍ إذا الخَيلُ أحجمت قال: والعَتَمة هو الثُّلث الأوّل من اللَّيل بعد غيبوبة الشَّمسِ والشَّفَق. يقال: أعْتَمَ القومُ، إذا صاروا في ذلك الوقت. وجاء الضَّيفُ عاتماً، أي مُعْتِماً في تلك السَّاعة. ومما شذَّ عن هذا الباب العتم([26]) : الزَّيتون البرّيّ. قال النابغة([27]) : [تَستَنُّ بالضَّرْوِ من بَراقِشَ أو *** هَيلانَ أو ناضرٍ من العتمِ([28]) ] (عتو) العين والتاء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على استكبار. قال الخليل وغيرُه: عتَا يَعتُو عتُوَّاً: استكَبَر. قال الله تعالى: ﴿وعَتَوْا عُتُوَّاً كَبِيراً﴾ [الفرقان 21]. وكذلك يعتُو عِتِياً، فهو عاتٍ، والملك الجبَّار عاتٍ، وجَبابِرةٌ عُتاة. قال: * والناس يعتُون على المُسلَّطِ * ويقال: تَعَتَّى فلانٌ وتعتّت فلانة، إذا لم تُطِع. قال العجَّاج: الحمد لله الذي استقلَّتِ *** بأمره السّماءُ واطمأنّتِ * بأمره الأرضُ فما تَعتَّتِ([29]) * أي ما عصَتْ. (عتب) العين والتاء والباء أصلٌ صحيح، يرجع كله إلى الأمر فيه بعضُ الصُّعوبة من كلامٍ أو غيره. من ذلك العَتَبة، وهي أسكُفَّة الباب، وإنَّما سمِّيت بذلك لارتفاعها عن المكان المطمئنّ السَّهل. وعَتَبات الدُّرْجة: [مَرَاقيها]، كلُّ مِرقاةٍ من الدُّرْجة عتَبة. ويشبّه بذلك العتَباتُ تكون في الجبال، والواحدة عَتَبة، وتجمع أيضاً على عَتَب. وكلُّ شيء جَسَا وجفا فهو يشتقُّ له هذا اللفظ، يقال فيه عَتَبٌ، إذا اعتراه ما يغيِّره عن الخُلوص. قال: فما في حُسْن طاعتِنا *** ولا في سَمْعِنا عَتَب([30]) وقال في وصف سيف: * مُجرّبَ الوَقعِ غيرَ ذي عَتَبِ([31]) * أي غير ملتوٍ عن الضَّريبة ولا نابٍ عنها. ويقولون: حُمِل فلانٌ على عَتَبةٍ كريهة* وعَتَب كريه من بلاءٍ وشرّ. قال المتلمَّس: * يُعْلَى على العَتَب الكريهِ ويُوبَسُ([32]) * ويقال للفحَل المعقول أو الظَّالع إذا مَشَى على ثلاثِ قوائم كأنّه يَقفِز: عَتَب عَتَباناً([33]) . قال الخليل: وهذا تشبيهٌ، كأنّه يمشي على عتبات الدّرجةِ فينزُو من عَتبةٍ إلى عتبة. ويقال عتِّب لنا عَتبةً، أي اتَّخذْها. ومن الباب، وهو القياسُ الصحيح: العَتْب: المَوْجِدة. تقول: عَتَبتُ على فلان عَتْباً ومَعْتَِبَة، أي وَجَدْت عليه. ثم يشتقّ منها فيقال: أعتَبَني، أي ترك [ما كنت([34]) ] أجد عليه ورجع إلى مَسَرَّتي([35]) ؛ وهو مُعْتِب راجعٌ عن الإساءة. وأنشد: عتبتُ على جُمْلٍ ولستُ بشامتٍ *** بجُملٍ وإن كانت بها النّعلُ زلَّتِ ويقولون: أعطانِي العُتْبَى، أي أعتَبني. ولك العُتْبَى، أي أعطيتك العتبَى. والتعتُّب، إذا قال هذا وهذا يَصِفان الموجِدة([36]) . وكذلك المعاتبة، إذا لامك واستزادك قلت عاتِبْني. قال: إذا ذهب العتابُ فليس حُبٌّ *** ويبقى الحبُّ ما بقي العتابُ([37]) ويقال للرّجُل إذا طَلب أنْ يُعتَب: قد استَعتَب. قال أبو الأسود: فعاتبتُه ثم راجعته *** عتاباً رقيقاً وقولاً أصيلا فألفيتُه غيرَ مستعتبٍ *** ولا ذاكِرَ اللهَِ إلاّ قليلا([38]) وقال بعضهم: ما رأيت عند فلان عُتْباناً، إذا أردت أنّه أعتبك ولم تر لذلك بَياناً. --------------ـــ ([1]) ديوان النابغة 64، من قصيدة ليست من مرويات الأصمعي. ([2]) البيت مما لم يرو في ديوان سلامة. وأنشده في اللسان (عتد) براوية "نزاق" بالنون، وكلاهما صحيح. والمزاق والنزاق: السريع، ويقالان أيضاً للسريعة بلفظهما. ([3]) ديوان الأخطل 111 واللسان (عتد، صبر، حبلق). ([4]) البيت للبريق الهذلي، كما في ديوان الهذليين (3: 59) واللسان (خلف، عتر). وذكر في بقية أشعار الهذليين أن قصيدة البيت يرويها الأصمعي لعامر بن سدوس. ويروى: "وما كنت أخشى أن أعيش خلافهم" كما في اللسان (خلف)؛ وفي (عتر) وديوان الهذليين: "بستة أبيات". ([5]) في الأصل: "فتكون". ([6]) وكذا أنشده في اللسان (عتر) وللعجاج في ديوانه 18: * في سلب الغاب إذا هز عتر * ([7]) ديوان زهير 178، وفي اللسان (عتر): "كناصب العتر"، ثم قال: "ويروى: كمنصب العتر، يريد كمنصب ذلك الصنم أو الحجر الذي يدمي رأسه بدم العتيرة". ([8]) في الأصل: "عتق". ([9]) الأموة كالأبوة، مصدر أمت المرأة وأميت وأموت، أي صارت أمة. ([10]) في الأصل: "إكرام الطير". ([11]) ديوان لبيد 16 طبع 1881 واللسان (عتق، جلا). ([12]) في الأصل: "هذا وان". ([13]) أي أن يزقه أبواه. وفي الأصل: "الرق". ([14]) البيت من معلقته المشهورة. ([15]) يروى البيت التالي لعبد الرحمن بن أرطاة بن سيحان المحاربي، أو هو عبد الرحمن بن سيحان المحاربي. انظر الأغاني (1: 76-78) تجد قصة الشعر. ([16]) لم أجد بهذا اللفظ إلا قولهم: "العاتقة من القوس مثل العاتكة، وهي التي قدمت واحمرت". ([17]) ديوان الأعشى 23 واللسان (جرل، عتق) وقد سبق في (جرل). ([18]) ديوان عنترة 24 واللسان (كذب، عتق)، وقيل: إن البيت من أبيات لخزز بن لوذان السدوسي، رواه صاحب اللسان في (عتق). ([19]) لأوس بن حجر في ديوان 24 واللسان (عتق). ([20]) البيتان لأبي عامر، جد العباس بن مرداس، كما في اللسان (عتق)، وأنشدهما في إصلاح المنطق 399. ([21]) التكملة من اللسان. ([22]) هو المتنخل الهذلي. ديوان الهذليين (2: 26). ([23]) هذه الكلمة ساقطة من الأصل. وفي الديوان: "فرع نبع". قال السكري: "ويروى: وصفراء البرية غير خلط". ([24]) قرأ بضم التاء ابن كثير ونافع وابن عامر ويعقوب، ووافقهم ابن محيصن والحسن. وقرأ الباقون بكسر التاء. إتحاف فضلاء البشر 389 واللسان (عتل). ([25]) التكملة من اللسان (عتم). ([26]) يقال بضم وبضمتين، وبالتحريك. ([27]) هو النابغة الجعدي، اللسان (ضرو، برقش، هيل، عتم) والأغاني (6: 64) ومعجم البلدان(براقش، هيلان). وانظر الحيوان (5: 453). ([28]) التكملة من المراجع المتقدمة وأمالي القالي (1: 173) . ([29]) الأشطار مفتح أرجوزة له في ديوانه 5. والشطر الأخير في اللسان (عتا). ([30]) أنشده في اللسان (عتب). ([31]) صدره كما في اللسان (عتب): * أعددت للحرب صارماً ذكراً * ([32]) أنشد هذا العجز في اللسان (عتب) بدون نسبة، وليس في ديوان المتلمس. على أن في الديوان أبياتاً من هذا الوزن والروي وليس هو بينها. ([33]) ويقال "عتباً" أيضاً، "وتعتاباً". ([34]) التكملة من اللسان. ([35]) في الأصل: "مدتي". وفي المجمل: "وأعتبني فلان، إذا عاد إلى مسرتي راجعاً عن الإساءة". ([36]) في الأصل: "نصفان الموجدة"، تحريف. وفي اللسان: "والتعتب والتعاتب والمعاتبة: تواصف الموجدة". ([37]) قبله في اللسان (عتب): أعاتب ذا المودة من صديق *** إذا ما رابني منه اجتناب ([38]) اللسان (عتب) والخزانة (4: 554) وسيبويه (1: 85) وأمالي ابن الشجري (1: 383) والأغاني (11: 107) وشرح شواهد المغني 316.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR181 harf- العتل: الأخذ بمجامع الشيء وجره بقهر، كعتل البعير. قال تعالى: ﴿فاعتلوه إلى سواء الجحيم﴾ [الدخان/47]، والعتل: الأكول المنوع الذي يعتل الشيء عتلا. قال: ﴿عتل بعد ذلك زنيم﴾ [القلم/13].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR156 harfع ت ل
عتلة إذا أخذ بتلبيبه فجرّه إلى حبس أو نحوه " خذوه فاعتلوه " وأخذ بزمام ناقته فعتلها وذلك إذا قبض على أصل الزّمام عند الرّأس فقادها قوْدًا عنيفًا.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.915 harfالعَتَلةُ: حَدِيدة كأَنَّها رأْس فأْس عَرِيضةٌ، في أَسْفلها خَشَبةٌ يُحْفَر بها الأَرْضُ والحِيطانُ، ليست بمُعَقَّفَة كالفأْس ولكنها مستقيمة مع الخشبة، وقيل: العَتَلة العَصا الضَّخْمة من حَدِيد لها رأْس مُفَلْطَحٌ كقَبِيعة السَّيْف تكون مع البَنَّاء يَهْدِم بها الحيطانَ. والعَتَلة أَيضاً: الهِراوة الغليظة من الخشب، وقيل: هي المِجْثاث وهي الحديدة التي يُقْطَع بها فَسِيلُ النخل وقُضُبُ الكَرْم،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR125 harf* ع ت ل * * عَتَلَ * الرجل جذبه جذبا عنيفا وبابه ضرب ونصر و * العُتُلُّ * الغليظ الجافي قال الله تعالى ﴿عُتُل بعد ذلك زنيم﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.220 harfالعتلة، محركة: المدرة الكبيرة، تنقلع من الأرض إذا أثيرت، عن ابن شميل، وأيضا: حديدة كأنها رأس فأس، عريضة، في أسفلها خشبة، يحفر بها الأرض والحيطان، ليست بمعقفة كالفأس، ولكنها مستقيمة مع الخشبة أو هي: العصا الضخمة من حديد، لها رأس مفلطح، كقبيعة السيف، تكون مع البناء، يهدم بها الحائط وقيل: هي بيرم النجار والمجتاب، والجمع عتل، وأيضا: الناقة التي لا تلقح فهي أبدا قوية، وقيل: هي الهراوة الغليظة من
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR5.192 harfعَتَلَهُ
1 عَتَلَهُ ذ , aor. عَتُلَ and عَتِلَ , (S, O, K, TA,) as in the Kur xliv. 47 accord. to different readers, inf. n. عَتْلٌ, (TA,) He drew him along, or dragged him, roughly, or violently, (S, O, K,) namely, a man, and likewise a horse, (S, O,) and carried him off or away: (K:) he pushed him, or thrust him, and urged him, driving him along roughly, or violently: (TA:) accord. to ISk,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR787 harfعَتَلَ
عَتَلَ I , U ( n. ac. عَتْل 1 ),
a. Drew, dragged, pulled along.
b. Carried, bore.
عَتِلَ
عَتِلَ A ( n. ac. عَتَل 4 )
a. [ Ila ], Was prone, inclined to ( evil ),
تَعَتَّلَ
تَعَتَّلَ V , اِنْعَتَلَ VII ,
a. Moved, stirred.
عَتَلَة
عَتَلَة 4t , ( pl. عَتَل 4 ),
a. Crowbar; lever; shoulder-pole.
b. Auger, borer; wimble; gimlet.
عَتِل
عَتِل 5 ,
a. Prone to evil, bad.
عُتُلّ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR10.698 harfعتل
عَتَلَ - يَعْتِلُ - عُتُلَ
عَتَلَ - يَعْتِلُ + كائن + شيئاً: يحمل الكائن شيئاً لنقله، فيَثْقُل أو يَغْلُظ عليه، فيجره مُثقلاً مرهقاً منه
عُتُلَ: اسم فعل بمعنى مفعول على وزن " فـُعـُلّ " من " عَتَلَ - يَعْتِلُ ": كثير إحداث الإرهاق والثقل على آخر يحمله: غليظ وجافي
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الحمل بالرفع للأعلى و الركوب والاستقرار
Mücavir kökler5 mücavir (7 toplam)
Geçtiği ayetler(2)
عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ
Kaba ve haşinKaba, haşin ve bunlardan başka da kulağı kesik olana,
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عتل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سحب, جذب, غلظ |
| Zıt Kök | رفق |
| Çekirdek Özet 1 | Sert ve kalın bir aletle (manivela, kazma) sert cisimleri zorla yerinden sökmek; bir kimseyi yakasından tutarak hoyratça ve şiddetle sürüklemek |
| Çekirdek Özet 2 | İnkârcı ve kibirli tipolojideki kaba, katı, vicdansız ve obur karakter ile bu karakterin ahirette cehenneme zorla, yaka paça sürüklenme akıbeti |
| Çekirdek Özet 3 | Dünyada hakka direnen kaba ve nobran gücün, ilahi adalette karşı konulamaz bir kahırla zelil edilip sökülüp atılması |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca alelade bir ahlaki kabalık ya da sıradan bir çekme eylemi sayıp; kökün barındırdığı boyun eğmez nobranlık, doymak bilmezlik ve cebren söküp sürükleme dinamiğini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عت | Sertlik, katılık, eşiği zorlama, bir sınırdan diğerine şiddetle ve dirençle geçme. Bu çekirdek عتو kökünde haddi aşma ve azgınlıkta; عتد kökünde sertleşip hazır hale gelmede; عتق kökünde eskiyip katılaşma ve serbest kalmada; عتب kökünde ise eşik ve zorlamada görülür. | ل | Çekirdekteki sertlik ve direnç anlamına ل harfinin temsil ettiği yönlendirme, yapışma ve sürükleme dinamiği eklenmiş; böylece anlam bir varlığı manivela gibi sert bir vasıtayla zorla yerinden sökmeye, yakasından tutup kahredici bir şiddetle sürüklemeye ve laf anlamaz bir nobranlığa dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Algılanan somut gerçeklik, varlığın kökeni ve dışa dönük varoluşsal kaynak |
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Karşılaşılan sınır, konulmuş direnç noktası ve aşılması gereken engel |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dıştan uygulanan zorlayıcı yönlendirme, çekme, bağlama ve boyun eğdirme hareketi |
| عتل | Varlığın veya öznenin (ع), karşılaştığı sınır ve direnç noktalarını (ت), dışarıdan uygulanan kahredici bir değnek/manivela gücüyle zorlayıp yönlendirerek çekmesi ve boyun eğdirmesi (ل). |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Taş, duvar ve sert toprağı kazıp sökmeye yarayan düz uçlu demir kazma veya manivela (el-ʿatele); budaklı kalın sopa; devenin yularını başının dibinden kavrayarak hoyratça çekmek; bir kimseyi yakasından (telbîb) yakalayıp hapse ya da cezaya doğru şiddetle sürüklemek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem deve gütücülerinin sertliğini ve ellerindeki kalın sopaları tasvir eden şu recez beytinde kök alet anlamıyla geçer: وأينما كنتَ من البلادِ / فاجتنبَنَّ عُرَّمَ الذُّوّادِ / وضَربَهم بالعَتَل الشِّدادِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in kendisine adı sorulduğunda «Atele» cevabını veren bir sahabîye, bu kelimenin taşıdığı sertlik, kabalık ve şiddet çağrışımı sebebiyle «Bilakis senin adın Utbe olsun» diyerek ismi değiştirmesi rivayetinde yer alır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde عتل kökü, fiziksel olarak dirençli bir kütleyi zorlayarak yerinden oynatma, ağır yük taşıma, vurma ve sert cisimlerle baskı kurma eylemleriyle irtibatlıdır. Süryanice ve Batı Aramicesinde ʿ-t-l kökünden türeyen kelimeler (özellikle Süryanice ʿattīlā) çetin, zor, katı, haşin ve boyun eğmez anlamlarını taşır; bu durum Arapçadaki kaba, haşin ve nobran insan (el-ʿutull) vasfıyla doğrudan fonetik ve anlamsal bir süreklilik arz eder. Klasik İbranicede aynı kök bağımsız bir fiil olarak öne çıkmasa da ʿ-t çekirdeğine dayanan köklerde görülen sertleşme, cüret etme ve direnç gösterme katmanı kökün ortak Sami zeminindeki sertlik matrisini destekler. Arapçada kök bir yandan manivela ve kazma gibi fiziksel aletlerin adında somutlaşmış, diğer yandan birini yakasından tutup hoyratça sürükleme fiiline ve nihayet hiçbir kural tanımayan, obur ve merhametsiz karakter yapısına doğru semantik bir genişleme kaydetmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith (Thesaurus Syriacus), David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | el-ʿAtele (kazma, manivela) ve el-ʿatl (yakasından çekip sürüklemek) | Taş ve duvarları söken sert aletin fonksiyonundan hareketle, insanın yakasına yapışıp zorla çekilmesine ve oradan da katı, nobran, doymak bilmez karaktere geçilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ʿattīlā (çetin, haşin, sert, boyun eğmez) | Ahlaki ve fiziksel sertlik, zorbalık ve katılık vasfında ortak Sami semantik matrisini paylaşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami kolu ötesinde doğrudan ve güvenilir bir Afro-Asyatik eşasıllılık tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Payne Smith, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عتل | Anlamlı | Sertçe çekip sürüklemek, kaba ve nobran olmak | Sert aletle sökmek, yakasından tutup cebren çekmek; kaba, katı ve doymak bilmez insan. | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| علت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| تعل | Anlamlı | Sıkışma, üst üste binme, çatallanma | Dişlerin üst üste binip çarpık çıkması veya arazideki yarıntılar için kullanılır. | Kur'an'da geçmez; fiziksel pürüz ve sertlik taşır |
| تلع | Anlamlı | Boyun uzatmak, yükselmek | Boynun uzayıp dikleşmesi, bir yerden başını uzatıp bakmak, yüksekten su akması. | Kur'an'da geçmez; yukarı doğru uzanma ve belirme bildirir |
| لعت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| لتع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عتل | Merkez | Şiddetle çekip sürükleme, nobranlık ve katılık | Bir nesneyi ya da şahsı boynundan/yakasından tutarak sarsıcı ve zelil edici bir hiddetle zorla çekip götürmek; ahlaken doymak bilmez kaba güç. | Hem cebrî sürükleme eylemini hem de ahlaki hoyratlığı birlikte içerir. |
| سحب | Komşu | Sürüklemek | عتل kökünde yakapaça yakalama ve sarsıcı bir şiddet esasken, سحب kökünde yerle temas ederek çekilip götürülme hareketi öne çıkar. | Yer boyunca sürükleme eylemine odaklıdır. |
| جذب | Komşu | Kendine doğru çekmek | Genel bir çekme eylemidir; عتل kökündeki tahkir edici kabalık, aşağılama ve zorbalık unsuru جذب için zorunlu değildir. | Nötr veya her türlü çekişi ifade eder. |
| غلظ | Komşu | Kabalık ve katılık | Yoğunluk, maddî veya manevî sertlik durumudur; عتل ise bu katılığa ilaveten oburluk, itip kakma ve aktif zorbalığı barındırır. | Hacimsel veya ahlaki sertlik ve kabalık durumudur. |
| رفق | Zıt | Nezaket, kolaylık ve şefkat | Muamelede yumuşak davranmak, işleri sükûnetle ve suhuletle yürütmektir; zorbalık ve hoyratça çekmenin tam karşıtıdır. | Karşı tarafı incitmeyen, zorlamayan latif tutumdur. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عتل | Zorla sürüklemek; kaba, nobran | Hem yakasından tutup kahredici biçimde sürüklemeyi hem de laf anlamaz, obur karakteri karşılar. | Kesin |
| Latince | trahere, truculentus | Şiddetle çekmek; haşin, vahşi | Trahere fiili fiziksel çekip götürmeyi karşılar ancak ahlaki nobranlığı dışarıda bırakır; truculentus ise haşin mizacı verir. | Güçlü |
| İngilizce | to drag violently, ruthless / brute | Zorla sürüklemek; kaba, nobran | Fiil boyutu fiziksel zorlayıcı sürüklemeyi (drag/haul), sıfat boyutu ise acımasız ve kaba hoyratlığı (brute/ruthless) karşılar. | Güçlü |
| Almanca | gewaltsam schleppen, rücksichtslos / grob | Zorla sürüklemek; hoyrat, kaba | Fiziksel olarak cebren çekip götürme eylemini ve başkalarına saygısı olmayan kaba karakteri ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | traîner de force, brutal / grossier | Zorla sürüklemek; kaba, hoyrat | Yaka paça sürükleme eylemi ile insani incelikten yoksun, şiddete meyilli karakter yapısını ayrı ayrı karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عُتُلٍّ (Sıfat formu) | Kaba, haşin, doymak bilmez, haktan yüz çeviren ve sınır tanımayan nobran karakter | Zenginliği ve nüfuzuyla şımararak peygamberin tebliğine hakaretle direnen müşrik tipolojisi bağlamında yer alır (Kalem 68:13). |
| فَاعْتِلُوهُ (Emir fiil formu) | Yakasından tutup cehennemin ortasına hoyratça, zelil bir şekilde ve zorla sürüklemek | Günahkâr ve zorba suçluların ahirette zebanilerce boyun eğdirilerek ateşe atılma infazı bağlamında yer alır (Duhân 44:47). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve cezanın mahiyeti | Suçluların cehenneme cebren sevk edilmesinde iradelerinin tamamen hükümsüz kılınması ve cebrî tahkir | Suçlunun dünyada gösterdiği kibrin, ahirette zebanilerin kahredici sürüklemesiyle zillet olarak tecelli etmesi |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Karakter tahlili ve ceza tasviri | Kalem suresindeki nitelemenin Velid b. Muğire şahsında tecessüm eden obur, hayra engel, kaba aristokrat tipolojisi olarak açıklanması; Duhân suresindeki fiilin yakapaça derdest edilme tarzı | Dünyadaki nobranlığın ahirette zelilce sürüklenmeye dönüşmesi arasındaki semantik paralellik |
| Hadis | Ahlaki yergi ve cennet-cehennem ehli | Hz. Peygamber'in cehennem ehlini tarif ederken «cevvâz, ca'zerî ve utul» vasıflarını zikretmesi; katı kalpli, kibirli ve doyumsuz kimselerin yerilmesi | Hakka boyun eğmeyen, bencil, kaba ve hoyrat kişilik yapısı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve ceza diyalektiği | Kibrin zelil kılınması | Tevazuya direnen yapının ilahi kahırla kırılması | Dünyada ilahi davete kaba bir inatla direnen nefsin, ahirette ilahi irade tarafından zorla sürüklenerek teslim alınması. | Güçlü |
| İlmi | Mekanik ve dinamik | Manivela etkisi (kaldıraç kuvveti) | Dirençli kütleleri momentle yerinden sökmek | Fiziksel alet anlamından hareketle, yüksek direnç gösteren sert cisimlerin uygulanan moment ve çekişle yerinden koparılması. | Muhtemel |
| Siyasi | Otorite ve güç kullanımı | Zorbalığın mutlak kamu gücüyle derdest edilmesi | Hukuk tanımaz nobranlığın bastırılması | Toplumsal alanda gücüne güvenerek zayıfları ezen despot unsurların, üstün ilahi/hukuki irade karşısında zorla sürüklenerek etkisiz kılınması. | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve mülkiyet ahlakı | Tekelci ve doyumsuz birikim (ekûl menû') | Serveti paylaşıma kapatıp kendine çekme | Toplumsal dolaşıma girmesi gereken kaynakları kaba bir hırsla gasp eden ve başkalarına engel olan doymak bilmez tekelci tutum. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kaldıraç prensibi ve statik sürtünme eşiğinin aşılması | Klasik mekanikte manivela kullanılarak statik sürtünme direncinin uygulanan çekme momentiyle kırılması ve nesnenin zorunlu yer değiştirmeye zorlanması süreciyle tam bir yapısal eşbiçimlilik taşır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Antisosyal/narsistik nobranlık ve cebrî infaz | Psikoloji ve kriminolojide empati yeteneği bulunmayan, kaba güce dayalı doyumsuz kişilik örüntüsünün, ceza infaz hukukunda zor kullanma yetkisiyle yaka paça kontrol altına alınması sürecine karşılık gelir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece gündelik bir «huysuzluk/kabalık» ya da nötr bir «fiziksel çekiş» olarak algılamak; kavramın arkasındaki boyun eğmez nobranlığı ve organize haksızlığı dışarıda bırakmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem dünyada servet ve nüfuz sarhoşluğuyla hakka ve yetime geçit vermeyen, doymak bilmez nobran bir karakteri (Kalem 68:13), hem de bu karakterin cehennemin ortasına zebanilerce zelilce sürüklenişini (Duhân 44:47) kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın günah ile ceza arasındaki estetik ve adil simetrisini görememek; dünyada kibirle diklenip başkalarını ezen zorbanın, ahirette boynundan çekilerek aynı şiddetle aşağılanacağı gerçeğini sıradan bir işkence tasviri gibi algılamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an ahlakının zıddı olan nobran, kaba ve doyumsuz karakter tipi ile bu tipin eskatolojik akıbeti arasındaki ontolojik nedenselliği gösterdiği için son derece önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mekkî dönemde müşrik aristokrasisinin psikolojik ve ahlaki röntgenini çeken uyarılarda ve kıyamet sahnelerindeki zorlayıcı ilahi adalet infazlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahiretteki azabın rastgele bir şiddet eylemi değil, dünyada kaba kuvvetle hakka direnen kibrin kendi cinsinden bir zilletle ve cebrî bir sürüklenişle karşılık bulması olduğunu fark ettirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSert bir manivela veya kazma ile sert yapıları yerinden sökmek; bir varlığı boynundan veya yakasından tutarak kahredici bir şiddetle, zorla çekip sürüklemek.
- Soyut anlamHakka ve adalete karşı direnen, sınır ve kural tanımayan, doymak bilmez, kaba ve nobran ahlaki katılık.
- Sistematik karşılıkDünyada haksız güç ve oburlukla dikleşen nobranlığın, ilahi infaz mekanizmasında karşı konulamaz bir çekme kuvvetiyle yerinden sökülüp zillete mahkûm edilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde dışarıdan uygulanan kahredici çekme ve infaz kuvvetini, zorbalık veya inatla direnen varlığın iç direncini ve katılığını, ise direncin kırılarak varlığın zelil şekilde yerinden sökülüp zorla sürüklenme mesafesini temsil eder. Dış kuvvet direnç eşiğini aştığı anda cebrî yer değiştirme kaçınılmaz hale gelir.